විකිපීඩියා siwiki https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter මාධ්‍යය විශේෂ සාකච්ඡාව පරිශීලක පරිශීලක සාකච්ඡාව විකිපීඩියා විකිපීඩියා සාකච්ඡාව ගොනුව ගොනුව සාකච්ඡාව මාධ්‍යවිකි මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව සැකිල්ල සැකිලි සාකච්ඡාව උදවු උදවු සාකච්ඡාව ප්‍රවර්ගය ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව ද්වාරය ද්වාරය සාකච්ඡාව MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව 0 3880 799368 799289 2026-09-13T15:54:54Z KSLwiki24 70498 /* ලෝක මතක උරුම */ 799368 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox | above = ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ස්ථාන | image =<div style="display:flex; justify-content:center; align-items:center; gap:30px;"> [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|100px]] [[File:Welterbe.svg|120px]] </div> {{location map+ |Sri Lanka|float=right|width=270 |caption=ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන පිහිටීම (හරිත තිත් ස්වභාවික ස්ථාන වේ, රතු තිත් සංස්කෘතික ස්ථාන වේ)|alt=Map of Sri Lanka with locations of World Heritage Sites |places= {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.30|N|long=80.64 |E|label=[[මහනුවර]] | position=left}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.9569|N|long=80.7597 |E|label=[[සීගිරිය]] | position=top}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=8.35|N|long=80.38 |E|label=[[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුරය]] | position=right}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.05|N|long=80.22 |E|label=[[ගාලු කොටුව]] | position= bottom}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.933333|N|long=81.0 |E|label=[[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] | position=right}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.85|N|long=80.65 |E|label=[[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] | position=left}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.416667|N|long=80.5 |E|label=[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]] | position=bottom|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.45|N|long=80.8 |E|label=[[දුම්බර කඳුවැටිය]] | position=right|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.813056 |long=80.484444|label=[[ශ්‍රී පාද කඳුවැටිය ආශ්‍රිත වනගත අභයභූමිය|ශ්‍රී පාද අභයභූමිය]] | position=left|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.8 |long=80.8|label=[[හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය|හෝර්ටන් තැන්න]] | position=right|mark=Green pog.svg}} }} | header1 = සංඛ්‍යාත්මක තොරතුරු | label1 = ලෝක උරුම ස්ථාන | data1 = 8 | label2 = ලෝක උරුම ස්ථාන | data2 = 8 | label3 = මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත | data3 = 4 | label4 = ලෝක මතක උරුම | data4 = 5 | label5 = අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම | data5 = 3 | label6 = ලෝක උරුම පළමු ලියාපදිංචිය | data6 = වර්ෂ 1982 | label7 = ලෝක උරුම නවතම ලියාපදිංචිය | data7 = වර්ෂ 2010 }} [[යුනෙස්කෝ|එක්සත් ජාතීන්ගේ අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික සංවිධානය]] (UNESCO) විසින් 1972 දී පිහිටුවන ලද යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම සම්මුතියට අත්සන් තබා ඇති රටවල් විසින් නම් කරන ලද කැපී පෙනෙන විශ්වීය [[සංස්කෘතික උරුමයන්|සංස්කෘතික]] හෝ [[ස්වාභාවික උරුමයන්]] සහිත [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|ලෝක උරුම ස්ථාන]] නම් කරයි.<ref name="convention">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=21 September 2010 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> සංස්කෘතික උරුමයන් යනු ස්මාරක (වාස්තු විද්‍යාත්මක කෘති, ස්මාරක මූර්ති හෝ සෙල්ලිපි වැනි), ගොඩනැගිලි කණ්ඩායම් සහ ස්ථාන (පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන ඇතුළුව) වලින් සමන්විත වේ. විද්‍යාව, සංරක්ෂණය හෝ ස්වාභාවික සුන්දරත්වය යන දෘෂ්ටි කෝණයෙන් වැදගත් වන ස්වාභාවික ලක්ෂණ (භෞතික හා ජීව විද්‍යාත්මක සැකැස්මන්ගෙන් සමන්විත), භූ විද්‍යාත්මක හා භෞතික විද්‍යාත්මක සැකැස්ම (වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සතුන් සහ ශාක විශේෂවල වාසස්ථාන ඇතුළුව) සහ ස්වාභාවික ස්ථාන ස්වාභාවික උරුමයන් ලෙස අර්ථ දැක්වේ.[[ශ්‍රී ලංකාව]] 1980 ජුනි 6 වන දින සම්මුතිය අනුමත කළේය.<ref name="Sri Lanka2">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref>යුනෙස්කෝ සම්මුතිය අනුව ප්‍රධාන උරුම කාණ්ඩ හතරක් වන අතර එක් එක් කාණ්ඩ යටතේ උරුමය කළමණාකරණය කිරීම සිදුවේ.එම කාණ්ඩ නම්, *ලෝක උරුම ස්ථාන *ජෛවගෝල රක්ෂිත *ලෝක මතක උරුම *අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |archive-date=1 February 2021 |access-date=3 February 2021 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> වර්තමානය වන විට, ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන අටක් ලැයිස්තුවේ ඇත. පළමු ස්ථාන තුන වන [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය|පොළොන්නරුව පුරාණ නගරය]], [[සීගිරිය- පුරාණ නගරය|සීගිරිය පුරාණ නගරය]] සහ [[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]] 1982 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මෑත කාලීන ස්ථානය වන ශ්‍රී ලංකාවේ [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්|මධ්‍යම කඳුකරය]] 2010 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මධ්‍යම කඳුකරය සහ [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ වන රක්ෂිතය]] ස්වාභාවික ස්ථාන වන අතර අනෙක් හය සංස්කෘතික වේ. ඊට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ස්ථාන හයක් ඇත. ඊට අමතරව ජෛවගෝල රක්ෂිත 4 ක්,ලෝක මතක උරුම 5 ක් සහ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම 3 ක් ද යුනෙස්කෝ සම්මුතිය යටතේ ශ්‍රී ලංකාවට හිමිව පවතී.එසේම 1983–1989 කාලය තුළ ලෝක උරුම කමිටුවේ සාමාජිකයෙකු ලෙස රට සේවය කළේය.ශ්‍රී ලංකාව තුළ යුනෙස්කෝව සම්බන්ධීකරණය කිරීම,ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතු නිල රාජ්‍ය ආයතය වශයෙන් 1949 දී පිහිටුවන ලද සහ 2024 අංක 38 දරණ යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභා පනත යටතේ පිහිටුවන ලද '''"යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභාව (Sri Lanka National Commission for UNESCO)"''' කටයුතු කරනු ලබයි.<ref name="Sri Lanka4">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == ලෝක උරුම ස්ථාන == යුනෙස්කෝව [[ලෝක උරුම අඩවිය#තේරීමේ නිර්ණායක|නිර්ණායක දහයක්]] යටතේ අඩවි ලැයිස්තුගත කරයි; සෑම ප්‍රවේශයක්ම අවම වශයෙන් එක් නිර්ණායකයක්වත් සපුරාලිය යුතුය. නිර්ණායක i සිට vi දක්වා සංස්කෘතික වන අතර vii හරහා x ස්වභාවික වේ.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- |+ {{sronly|World Heritage Sites }} ! style="width:100px;" scope="col" | අඩවිය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]]) ! style="width:50px;" scope="col" | වර්ශය ! style="width:60px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| විස්තරය |- ! scope="row" | [[අනුරාධපුර (පෞරාණික නගරය)|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]] | [[File:Ruwanweli Maha Seya - Anuradhapura.jpg|150px|Ruwanweli_Maha_Seya_-_Anuradhapura]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]] | 1982 | 200; ii, iii, vi (සංස්කෘතික) | අනුරාධපුරය ශ්‍රී ලංකා‌වේ අගනුවරක්ව පැවති අතර අදටත් ශ්‍රී ලාංකීය ශිෂ්ඨාචාර‍යේ සුරැකිව පවතින නටබුන් සදහා ලෝක ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. අනුරාධපුරය නගරය මුල් කරගත් ශිෂ්ඨාචාරය ආසියා‍වේ පැවති විශිෂ්ඨත ම එකකි. දැනට එක්සත් ජාතින් ‍ලෝක උරුමයක් වන මෙය වර්තමාන අගනුවර වන ‍කොළඹ සිට කි.මී. 205 උතුරින්, උතුරු මැද පළාත මල්වතු ඔය ඉවුර මුල් කර‍ගෙන පිහිටා ති‍බේ. ක්‍රි.පූ 4 වන සියව‍සේ ආරම්භ වූ අනුරාධපුර රාජධානිය, 11 වන සියවස දක්වා ම දකුණු ආසිය‍‍වේ ස්ථාවරත ම ‍‍දේශපාලන හා ආර්ථීක මධ්‍යස්ථනයක් ‍ලෙස වැජඹුණි.‍ බෞද්ධ ලෝකයට පූජනීය නගරයක් වූ, වර්ග කි.මි. 40 පුරා විහිදුනු ‍‍බෞද්ධ ආරාම පිහිටා ඇත.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152972|title=Sacred City of Anuradhapura: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705150829/https://whc.unesco.org/document/152972|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/200/|title=Sacred City of Anuradhapura|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707093013/http://whc.unesco.org/en/list/200|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] | [[File:Polonnaruwa Vatadage.jpg|150px|alt=Ruins of a Buddhist temple]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]] | 1982 | 201; i, iii, vi (සංස්කෘතික) | ‍චෝල ආක්‍රමණිකයින් පරදවා පළමුවන විජයබා රජු විසින් අගනුවර කර ගත් ‍පොළොන්නරුව ලංකා‍වේ ‍දෙවන පැරණිතම නගරයයි. එනමුත් ‍පොළොන්නරු රාජධානි‍යේ වැදගත්ම චරිතය වන්නේ ඔහුගේ මුනුබුරු මහා පරාක්‍රමබාහු රජුය. කෙටි චෝල පාලන සමයේ දී ‍මෙම නගරය ජනනාත මංගලම් ‍ලෙස ද හදුන්වා ති‍බේ. එ‍හෙත් ඉන් පසු පත් වූ පාලකයින්‍ අතරින් නිශ්ශංකමල්ල රජු හැරුණු විට පත් වූ අ‍නෙක් පාලකයින් එතරම් සාර්ථක ‍නොවූහ. එම රජවරු ඇති කර ගත් දකුණු ඉන්දියානු විවාහ සම්බන්ධතා පසු කාලීනව ඇති වූ දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණවලට ද රාජධානිය දඹ‍දෙණියට සංක්‍රමණය වීමටද හේතු විය.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152973|title=Ancient City of Polonnaruwa: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103509/https://whc.unesco.org/document/152973|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/201/|title=Ancient City of Polonnaruwa|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103437/https://whc.unesco.org/en/list/201/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[සීගිරිය]] | [[File:Sigiriya.jpg|150px|alt=A large granite rock with people walking toward it]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]] | 1982 | 202; ii, iii, iv (සංස්කෘතික) | සීගිරිය ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම පළාතේ මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ නගර හා පර්වත බලකොටු සංකීර්ණයකි. මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 5 වන සියවසේදී පළමුවන කාශ්‍යප රජු විසින් තම රාජකීය අගනුවර සහ මාළිගා සංකීර්ණය ලෙස සංවර්ධනය කරන ලද බව පිළිගැනේ. කාශ්‍යප රජුගේ පාලන සමයෙන් පසු සීගිරිය බෞද්ධ ආරාමයක් ලෙස භාවිතයට පත් වූ අතර, පසුකාලීනව එය අතහැර දමන ලදී.සීගිරි පර්වතයේ මුදුනෙහි රාජකීය මාළිගා සංකීර්ණයක නටබුන් පිහිටා ඇති අතර, එහි පහළ ප්‍රදේශවල සැලසුම්ගත උද්‍යාන, දිය අගල්, පවුරු සහ විවිධ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් දැකගත හැකිය. සීගිරියේ ප්‍රධාන අංග අතර සිංහ දොරටුව, ප්‍රසිද්ධ බිතුසිතුවම් සහ කැටපත් පවුර විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. ජල උද්‍යාන, පර්වත උද්‍යාන සහ ටෙරස් උද්‍යාන ඇතුළු එහි භූදර්ශන සැලසුම්කරණය පුරාණ ශ්‍රී ලාංකික ඉංජිනේරු හා කලාත්මක දක්ෂතාව පිළිබිඹු කරයි. සීගිරිය 1982 වසරේදී යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලදී.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152974|title=Ancient City of Sigiriya: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705132910/https://whc.unesco.org/document/152974|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/202/|title=Ancient City of Sigiriya|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806053436/https://whc.unesco.org/en/list/202|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[මහනුවර]] පූජනීය නගරය | [[File:SL Kandy asv2020-01 img33 Sacred Tooth Temple.jpg|150px|alt=A Buddhist temple in white stone and a flag in front]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]] | 1988 | 450; iv, vi (සංස්කෘතික) | මහනුවර නගරයේ පිහිටා ඇති පූජනීය ස්ථානයක් වන දළදා මාලිගා‍වේ බුදුන් වහන්‍‍සේගේ දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත. රාජ්‍ය ‍දේශපාලන වැදගත් සංකේතයක් වන දන්ත ධාතූන් වහන්සේගේ හිමිකරු ර‍ටෙහි පාලකයා බව සැලකෙන මතයක් පුරාණ කාල‍යේ සිටම පවති. වර්ෂ 1592 සිට 1815 දක්වා කාල සීමාවෙහි දී ලංකාවේ අගනුවර ලෙස මහනුවර පැවති අතර දළදා මාලිගාව නිසාවෙන් මහනුවර නගරය එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කරනු ලැබීය. වසරකට වරක් ආගමික වතාවත් පැවැත්වී‍මේ අවස්ථාව අස්ගිරි මල්වතු ‍දෙපාර්ශවය අතර හුවමාරු ‍වේ. ත්‍රස්තවාදි ප්‍රහාරයකින් හානි සිදු වුවද දැන් සම්පුර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153507|title=Sacred City of Kandy: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705171904/https://whc.unesco.org/document/153507|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/450/|title=Sacred City of Kandy|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=1 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801225441/https://whc.unesco.org/en/list/450|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]] | [[File:20160128 Sri Lanka 4107 Sinharaja Forest Reserve sRGB (25468886730).jpg|150px|alt=Look at a rain forest from above]] | [[Sabaragamuwa Province|සබරගමු පලාත]] සහ [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණූ පලාත]] | 1988 | 405; ix, x (ස්වභාවික) | ශ්‍රී ලංකා‌වේ ව‍න උද්‍යානයක් වන සිංහරාජ වනය, යුනෙස්කෝව මගින් ‍ජෛව ගෝලීය රක්ෂිතයක් හා ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ති‍බේ. නො ඉදුල් වැසි වනාන්තරයක් වන ‍මෙය, ළඟා වීමට ඇති අපහසු බව නිසා ම දැව කර්මාන්ත‍යේ ග්‍රහණ‍යෙන් මිදී ඇත. ‍මෙය 1889 දී ලෝක උරුමයක් ද 1978 දී ලෝක උරුමයක් ද ලෙස ද නම් කර තිබේ. නැගෙනහිර - බටහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 21 ද උතුරු- නැගෙනහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 7 පමණක් වුව ද ඉතා සරු ‍ජෛව විවිධත්වයකට සහ ආ‍වේනික වි‍ශේෂ (කෘමීන්, ශාක, උරගයන්, පක්ෂීන් සහ ක්ෂීර‍පායීන්) රැසකට ‍සෙවණ සපයයි.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/405/|title=Sinharaja Forest Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802042303/https://whc.unesco.org/en/list/405|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[ගාලු කොටුව|පැරණි ගාලු නගරය සහ එහි බලකොටු]] |[[File:Galle Fort.jpg|150px|alt=Aerial photo of Galle fort]] |[[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පලාත]] | 1988 | 451; iv (සංස්කෘතික) | ගාල්ල, ශ්‍රී ලංකා‌වේ නිරිතදිග ‍වෙරළ තීර‍යේ ‍කොළඹ සිට කි.මි. 119 දුරින් පිහිටි නගරයකි. පෘතුගීසීන් පැමිණීමට ‍පෙර 16 වන සියව‍සේ දී ධීවර වරායක් ලෙස පැවති මෙය එවකට ගිම්මතිත්ත ‍ලෙස හදුන්වා ඇත. (ඉබන්බතුතා ක්වලි (Qali) ලෙස හදුන්වා ති‍බේ.) 18 වන සියව‍සේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයින් කොළඹ ප්‍රධාන වරාය ‍ලෙස සැලකීමට ‍පෙර ගාල්ල එහි දියුණු‍වේ උපරිමයට එළඹ තිබිණ. 2004.12.26 දින ඇති වු සුනාමි උවදුරින් නගරයට හානි සිදු වූ අතර දහස් ගනණක් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153511|title=Old Town of Galle and its Fortifications: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705121023/https://whc.unesco.org/document/153511|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/451/|title=Old Town of Galle and its Fortifications|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802020044/https://whc.unesco.org/en/list/451|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] | [[File:Dambulla-buddhastupa.jpg|150px|alt=Stupa with sitting Buddhas around it in a cave with painted walls]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]] | 1991 | 561; i, iv (සංස්කෘතික) | දඹුලු ‍ලෙන් විහාරය (රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහාරය) රට මැද භාගයට වන්නට පිහිටි, ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ඇති ස්ථානයකි. ‍කොළඹින් කි.මි. 148 නැ‍ගෙනහිරින්ද මහනුවරින් කි.මි. 72 උතුරින්ද පිහිටා ඇති ‍මෙය ඉතා ‍හොදින් සුරැකිව ඇති විහාර සංකීර්ණයකි. තැනිතලාවෙන් මි.160 උසින් පිහිටි පර්වතයක, 80 ට අධික ‍ලෙන් සංඛ්‍යාවක් පවතින අතර ‍ලෙන් පහක් ආශ්‍රිතව විහාර අංගනය පිහිටා ඇත. බුද්ධ චරිතයට අදාළ ස්තූප සහ බිතු සිතුවම් නිසා ‍මෙම විහාරය ලෝක ප්‍රසිද්ධියට පත් වී ඇත. බුද්ධ ස්තූප 153, සිංහල රජුන්ගේ ප්‍රතිමා 3 සහ දැව ප්‍රතිමා 4 ක් වර්ග මි. 2100 ප්‍ර‍දේශයක පිහිටා ති‍බේ.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/561|title=Rangiri Dambulla Cave Temple|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001422/http://whc.unesco.org/en/list/561|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්]] | [[File:Sri Pada 02.jpg|150px|alt=A mountain from far]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]] සහ [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව පලාත]] | 2010 | 1203; ix, x (ස්වභාවික) | ශ්‍රී ලංකාවේ උස්බිම් තෙත් කලාපීය උද්‍යාන තුනකින් සමන්විත වේ: කඳු මුදුන වන සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය, හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය සහ නකල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය. ශ්‍රී පාදස්ථානය බෞද්ධ වන්දනාකරුවන් සඳහා සැලකිය යුතු මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්ව ඇති උසම ස්ථානයයි. එය ආවේණික විශේෂ ඇදහිය නොහැකි පරාසයක් සහිත ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් ස්ථානයකි. බටහිර දම් පාට මුහුණැති ලැංගූර්, සිහින් ලෝරිස් සහ ශ්‍රී ලංකා දිවියා වැනි වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ කිහිපයක් පවා මෙහි සොයාගත හැකිය.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1203|title=Central Highlands of Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001427/http://whc.unesco.org/en/list/1203|url-status=live}}</ref> |- |} === තාවකාලික ලැයිස්තුව === ලෝක උරුම ලැයිස්තුවේ ලියා ඇති ස්ථාන වලට අමතරව, සාමාජික රටවලට නම් කිරීම සඳහා සලකා බැලිය හැකි තාවකාලික ස්ථාන ලැයිස්තුවක් පවත්වා ගත හැකිය. ලෝක උරුම ලැයිස්තුව සඳහා නාමයෝජනා පිළිගනු ලබන්නේ එම ස්ථානය කලින් තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ලැයිස්තුගත කර ඇත්නම් පමණි.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref>වර්තමානය වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ අඩවි හයක් ඇත.<ref name="Sri Lanka">{{Cite web |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|Tentative sites }} ! style="width:100px;" scope="col" | අඩවිය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]]) ! style="width:50px;" scope="col" | වර්ශය ! style="width:60px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| විස්තරය |- ! scope="row" | [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] | | [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]] | 2006 | ii, v (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ශ්‍රී ලංකාවේ මහවැලි ගඟ දිගේ සේරුවිල සිට ශ්‍රී පාදය පුරාණ වන්දනා මාර්ගය | [[File:Adam's Peak - January 2020.jpg|150px|alt=A conical mountain]] | අඩවි කිහිපයක් | 2010 | ii, iii, vi (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225958/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය|රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ පිහිටි පුරාණ ආරියකර විහාරය]] | [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|150px|alt=Temple ruins with several pillars standing]] | [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]] | 2020 | i, iii, iv (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)]] | [[File:A resting place in Ritigala.jpg|150x150px|alt=A resting place in the Ritigala monastery]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]], [[North Western Province, Sri Lanka|වයඹ]] | 2024 | iii, iv, v (සංස්කෘතික) |<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=Buddhist Meditation Monasteries of Ancient Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6774/ |access-date=30 June 2024 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" | [[ශ්‍රී ලංකාවේ තේ සංස්කෘතික භූ දර්ශනය]] | [[File:Tea plantation Haputale.jpg|150px|alt=Tea plantation (Dambatenne estates) at about 1800&nbsp;m above sea level in Haputale, Hill Country]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]], [[Uva Province, Sri Lanka|ඌව]] | 2025 | iv, v, vi(සංස්කෘතික) |<ref>{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Sri Lanka’s Tea Cultural Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6888/|access-date=09 October 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" | [[රිටිගල ස්වාභාවික දැඩි රක්‍ෂිතය|රිටිගල දැඩි ස්වභාව රක්ෂිතය]] | [[File:Pathway to Ritigala Monastery -SriLanka.png|center|150px]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]] | 2026 | xii,ix,x(ස්වභාවික) |<ref>{{Cite web |date=31 March 2026 |title=Ritigala Strike Nature Reserve|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7008/|access-date= 15 June 2026 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |} ==මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත == යුනෙස්කෝවේ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන (Man and the Biosphere Programme – MAB) යනු මිනිසා සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය තිරසාර ලෙස පවත්වාගෙන යාම අරමුණු කරගත් ජාත්‍යන්තර වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති, ජෛව විවිධත්වය සහ ස්වාභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීමත්, ඒ සමඟ ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමත් සඳහා ජෛවගෝල රක්ෂිත (Biosphere Reserves) නම් ප්‍රදේශ හඳුනාගෙන නම් කරනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකාවේ දැනට ජෛවගෝල රක්ෂිත ස්ථාන 4 ක් පවතී.<ref>{{Cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිත}} ! style="width:180px;" scope="col" | ජෛවගෝල රක්ෂිතය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:120px;" scope="col" | ස්ථානය ! style="width:70px;" scope="col" | නම් කළ වර්ෂය ! style="width:100px;" scope="col" | වර්ග ප්‍රමාණය ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | [[හුරුලු වන රක්ෂිතය|හුරුලු ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Hurulu Eco Park 03.JPG|150px|Hurulu_Eco_Park_03]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද පළාත]] | 1977 | 69,641 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපයට අයත් සදාහරිත වනාන්තර පරිසර පද්ධතියක් වන මෙය අලි ඇතුළු විවිධ වනජීවීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.<ref>{{Cite web |title=Hurulu |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/list |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:20160128 Sri Lanka 4132 Sinharaja Forest Preserve sRGB (25674474901).jpg|150px|alt=Sinharaja rainforest]] | [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව]], [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු]] | 1978 | 29,830 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ පහතරට තෙත් කලාපයේ ඉතිරිව ඇති විශාලතම අඛණ්ඩ සදාහරිත වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශය වන මෙය ශාක හා සත්ව විශේෂවල ඉහළ ආවේණිකත්වය හේතුවෙන් විශේෂ සංරක්ෂණ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{Cite web |title=Sinharaja |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[කන්නෙලිය වන රක්ෂිතය|කන්නෙලිය–දෙදියගල–නාකියාදෙනිය ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Raining in kanneliya forest.jpg|150px|Raining_in_kanneliya_forest]] | [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]] | 2004 | 25,393 හෙක්ටයාර් | කන්නෙලිය, දෙදියගල සහ නකියාදෙනිය යන එකිනෙකට සම්බන්ධ වනාන්තර ප්‍රදේශවලින් සමන්විත මෙම ජෛවගෝල රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු තෙත් කලාපයේ වැදගත් ජෛව විවිධත්ව හා ආවේණික විශේෂ සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයකි.<ref>{{Cite web |title=Kanneliya-Dediyagala-Nakiyadeniya |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/kanneliya-dediyagala-nakiyadeniya |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[බූන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය|බූන්දල ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Three Elephants.jpg|150px|Three_Elephants]] | [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]] | 2005 | 18,242 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ එකම වෙරළබඩ ජෛවගෝල රක්ෂිතය වන මෙය තෙත්බිම්, කලපු, වෙරළ සහ වියළි කලාපීය වනාන්තර ඇතුළු විවිධ පරිසර පද්ධතිවලින් සමන්විත වන අතර, සංක්‍රමණික හා දේශීය පක්ෂීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.<ref>{{Cite web |title=Bundala |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/bundala |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == ලෝක මතක උරුම == '''යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක වැඩසටහන''' ({{lang-en|Memory of the World Programme}}) යනු ලෝකයේ වැදගත් '''ලේඛනමය උරුම''' සංරක්ෂණය කිරීම, ඒවාට ප්‍රවේශය පුළුල් කිරීම සහ ඒවායේ වැදගත්කම පිළිබඳ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි කිරීම අරමුණු කරගත් යුනෙස්කෝ වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන 1992 දී ආරම්භ කරන ලද අතර, ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් සහිත ලේඛනමය උරුමයන් '''යුනෙස්කෝ ලෝක මතක ලේඛනය''' වෙත ඇතුළත් කරනු ලැබේ.2025 වන විට ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ ලේඛනමය උරුමයන් පහක් යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් කර තිබේ.<ref>{{Cite web |title=Memory of the World: About the programme |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/about |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම}} ! style="width:220px;" scope="col" | උරුමය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය ! style="width:180px;" scope="col" | ඉදිරිපත් කළ රට/රටවල් ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගමේ ලේඛන | [[File:Dutch Coat of Arms Galle.jpg|150px|Dutch_Coat_of_Arms_Galle]] | 2003 | ඉන්දියාව, ඉන්දුනීසියාව, නෙදර්ලන්තය, දකුණු අප්‍රිකාව සහ ශ්‍රී ලංකාව | ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගම (VOC) සම්බන්ධ ලේඛනාගාර එකතුවකි. එය ආසියාව හා අනෙකුත් ප්‍රදේශවල යටත්විජිත සහ වෙළඳ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ලේඛනමය උරුමයකි.<ref>{{Cite web |title=Archives of the Dutch East India Company |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ලේඛන | [[File:2004 Indian Ocean earthquake - affected countries.png|150px|2004_Indian_Ocean_earthquake_-_affected_countries]] | 2017 | ඉන්දුනීසියාව සහ ශ්‍රී ලංකාව | 2004 ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ව්‍යසනය හා ඊට අදාළ සිදුවීම්, ප්‍රතිචාර සහ බලපෑම් සම්බන්ධ ලේඛනමය ද්‍රව්‍ය එකතුවකි.<ref>{{Cite web |title=The Indian Ocean Tsunami Archives |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[මහාවංසය|මහාවංසය]] |[[File:Palm-leaf manuscript of Atthakatha.jpg|150px|alt=ශ්‍රී ලංකාවේ පුස්කොළ අත්පිටපතක්]] | 2023 | ශ්‍රී ලංකාව | ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 1815 දක්වා කාලය ආවරණය කරන වැදගත් ඓතිහාසික වංශකථාවකි. එය දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය සහ බුද්ධාගම පිළිබඳ වැදගත් ලේඛනමය මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{Cite web |title=Mahavamsa, the Great Chronicle of Sri Lanka |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/mahavamsa-great-chronicle-sri-lanka-covering-period-6th-century-bce-1815-ce |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[පානදුරාවාදය|1873 පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන]] |[[File:Venerable Migettuwatte Gunananda Thera (1823-1890).jpg|100px|center|alt=පානදුරාවාදයට සහභාගී වූ මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමි]] <br> [[File:Ola Scriptures And Art Works Of Venerable Migettuwatte Gunananda Thera.jpg|150px|center|alt=මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමියන්ට අදාළ පුස්කොළ ලේඛන]] | 2025 | ශ්‍රී ලංකාව | 1873 දී පැවැත්වුණු පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන හතරක එකතුවකි. බෞද්ධ හා ක්‍රිස්තියානි නායකයන් අතර පැවති ආගමික සංවාදය සහ ඊට අදාළ ලිපි හුවමාරු මෙම ලේඛනවලට ඇතුළත් වේ.<ref>{{Cite web |title=Documents Connected with the Pānadurā Vādaya (The Great Debate of Panadura) in 1873 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]] | [[File:Gall Trilingual Inscription.jpg|150px|alt=ගාල්ල ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]] | 2025 | චීනය සහ ශ්‍රී ලංකාව | චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂාවලින් සමන්විත ඓතිහාසික සෙල්ලිපියකි. එය සෙල්ලිපිය පිහිටවූ තැනැත්තන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදය වෙත සිදු කල පූජාවන් මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඇතුළු ආසියානු කලාපය අතර පැවති ඓතිහාසික සම්බන්ධතා පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියකි.<ref>{{Cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම == ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය යනු පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වන සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා, රංග කලාවන්, ශිල්පීය සම්ප්‍රදායන් සහ සංස්කෘතික භාවිතයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. UNESCO හි [[මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුව|මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට]] ශ්‍රී ලංකාවට අදාළ අංග තුනක් ඇතුළත් කර ඇත. ඒවා නම් 2018 දී ඇතුළත් කළ රූකඩ නාට්‍ය, 2021 දී ඇතුළත් කළ දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය සහ 2025 දී ඇතුළත් කළ කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීමේ පාරම්පරික තාක්ෂණයයි.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/sri-lanka-LK |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය}} ! style="width:220px;" scope="col" | උරුමය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය ! style="width:180px;" scope="col" | ඉදිරිපත් කළ රට ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | [[රූකඩ නාට්‍ය]] | [[File:AmbalangodaImMuseum.jpg|150px|Ambalangoda traditional puppets]] | 2018 | ශ්‍රී ලංකාව | ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික නූල් රූකඩ නාට්‍ය කලාවකි. මෙය විනෝදාස්වාදය සමඟ සමාජීය හා සංස්කෘතික පණිවිඩ සම්ප්‍රේෂණය කරන අතර, විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පැවත එන කලා සම්ප්‍රදායකි. 2018 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Rūkada Nātya, traditional string puppet drama in Sri Lanka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rukada-natya-traditional-string-puppet-drama-in-sri-lanka-01370 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[දුම්බර රටා කලාල]] | [[File:Dumbara Rata.jpg|150px|Traditional Dumbara Rata Kalala]] | 2021 | ශ්‍රී ලංකාව | දුම්බර ප්‍රදේශයේ සාම්ප්‍රදායිකව නිපදවන අතින් වියන ලද කලාල වර්ගයකි. ස්වභාවික ශාක තන්තු සහ පාරම්පරික වියන ක්‍රම භාවිතයෙන් නිර්මාණය කරන මෙම කලාලවල සංකීර්ණ රටා සහ සාම්ප්‍රදායික මෝස්තර දැකිය හැක. දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය 2021 දී UNESCO නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Traditional craftsmanship of making Dumbara Ratā Kalāla |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-craftsmanship-of-making-dumbara-rat-kal-la-01543 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Dumbara Weaving: Sri Lankan Art, Skill & Village Life |url=https://khiri.com/dumbara-weaving/ |publisher=Khiri Travel |date=22 June 2023 |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[කිතුල් මැදීම|කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීම]] | [[File:Kithul treacle.jpg|75px|center|Kithul_treacle]]<br>[[File:Life in the jungle.jpg|150px|Kithul tapping in Sri Lanka]] | 2025 | ශ්‍රී ලංකාව | කිතුල් ගසෙන් පැණි රස යුෂ ලබාගැනීම සඳහා පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වූ සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා සහ තාක්ෂණික ක්‍රමවේදයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. කිතුල් ගසට නැගීම, මල් දඬු සකස් කිරීම සහ යුෂ එකතු කිරීම වැනි ක්‍රියා මෙයට ඇතුළත් වේ. 2025 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Kithul Madeema/Kithul Kapeema, an ancient indigenous technology for tapping Kithul in Sri Lanka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/kithul-madeema-kithul-kapeema-an-ancient-indigenous-technology-for-tapping-kithul-in-sri-lanka-02318 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} ==මේ අඩවියත් බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකා‍වේ ‍ලෝක උරුමයන්]] *[[ශ්‍රී ලංකාව]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} == බාහිර සබැඳි == *[http://whc.unesco.org/en/list යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුව] &mdash; නිල වෙබ් අඩවිය *[http://terre.sans.frontiere.free.fr/page_a_voir_a_faire/top_100.htm ලොව ලස්සනම ස්ථාන 100 - 95 - සීගිරිය] *[http://www.go2srilanka.com/destinations.html ගමනාන්ත - ශ්‍රී ලංකාව - ආකර්ෂණීය ස්ථාන] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106000919/http://www.go2srilanka.com/destinations.html |date=2007-11-06 }} *[http://www.imagesofceylon.com ග්‍රී ලාංකීය ඉතිහාසයේ පින්තූර ] {{Sri Lanka topics}} {{World Heritage Sites in Sri Lanka}} {{Lists of World Heritage Sites in Asia}} [[Category:Lists of World Heritage Sites|Sri Lanka]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ලෝක උරුම අඩවි| ]] [[Category:Lists of tourist attractions in Sri Lanka|World Heritage Sites]] [[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටි ලෝක උරුම ]] kb7cmn7jgkzatbip2wt6o52pjnahv8x හඳුනා නොගත් පියාඹන වස්තූන් 0 8851 799444 593896 2026-09-13T22:37:56Z Omesh Nimsara Bandara 79716 799444 wikitext text/x-wiki [[Image:1871UFO.png|thumb|right|150px| හඳුනා නොගත් වස්තුවක්]] {{Short description|හඳුනා නොගත් පියාසර වස්තු සහ හඳුනා නොගත් විෂම සංසිද්ධි පිළිබඳ විස්තර}} {{Use dmy dates|date=2026}} {{Infobox phenomenon | name = හඳුනා නොගත් පියාසර වස්තුව | image = | caption = UFO/UAP සම්බන්ධ කලාත්මක නිරූපණයක් | other_names = UFO, UAP | field = ගුවන් විද්‍යාව, තාරකා විද්‍යාව, වායුගෝලීය විද්‍යාව }} '''හඳුනා නොගත් පියාසර වස්තුව''' ({{lang-en|Unidentified Flying Object}}; '''UFO''') යනු නිරීක්ෂණය කරන අවස්ථාවේදී ගුවන් යානයක්, බැලුනයක්, ඩ්‍රෝන යානයක්, ස්වභාවික සංසිද්ධියක් හෝ වෙනත් හඳුනාගත හැකි වස්තුවක් ලෙස නිශ්චිතව හඳුනාගත නොහැකි වූ අහසේ දක්නට ලැබෙන වස්තුවක් හෝ සංසිද්ධියකි. නූතන විද්‍යාත්මක හා රාජ්‍ය ආයතනික භාවිතයේදී '''UFO''' වෙනුවට '''UAP''' (Unidentified Anomalous Phenomena; හඳුනා නොගත් විෂම සංසිද්ධි) යන යෙදුම වැඩි වශයෙන් භාවිතා වේ. UFO යන පදය ජනප්‍රිය සංස්කෘතියේ බොහෝවිට පිටසක්වළ ජීවීන්ගේ යානා සමඟ සම්බන්ධ කළද, ''හඳුනා නොගත්'' යන්නෙන් පමණක් එම වස්තුව පිටසක්වළ සම්භවයක් ඇති බව තහවුරු නොවේ. NASA සඳහන් කරන්නේ වර්තමානයේ පවතින UAP දත්ත මත පදනම්ව පිටසක්වළ තාක්ෂණය පිළිබඳ නිශ්චිත සාක්ෂි නොමැති බවයි. == පාරිභාෂික භාවිතය == ''UFO'' යන යෙදුම විසිවන සියවසේ මැද භාගයේදී ජනප්‍රිය වූ අතර, පසුව එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක හා විද්‍යාත්මක ආයතන විසින් වඩා පුළුල් අර්ථයක් සහිත ''UAP'' යන යෙදුම භාවිතා කිරීමට පටන් ගන්නා ලදී. NASA විසින් UAP යන්න ''අහසේ සිදුවන නිරීක්ෂණ, ගුවන් යානයක් හෝ දන්නා ස්වභාවික සංසිද්ධියක් ලෙස හඳුනාගත නොහැකි අවස්ථා'' ලෙස සලකයි. NASA හි වර්තමාන භාවිතය එක්සත් ජනපද නීතිමය භාවිතයට අනුකූලව '''Unidentified Anomalous Phenomena''' යන පූර්ණ නාමය භාවිතා කරයි. == ඉතිහාසය == අහසේ අසාමාන්‍ය ආලෝක, වස්තු සහ සංසිද්ධි පිළිබඳ වාර්තා ඉතා පැරණි ඉතිහාසයක සිට පැවතුණද, නූතන UFO සංස්කෘතිය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේදී වර්ධනය විය. 1940 දශකයේ සිට එක්සත් ජනපදයේ ගුවන් හමුදාව සහ අනෙකුත් ආයතන අසාමාන්‍ය ගුවන් නිරීක්ෂණ පිළිබඳ වාර්තා එකතු කිරීමට පටන් ගත්හ. එම වැඩසටහන් අතර Project Sign, Project Grudge සහ Project Blue Book වැනි වැඩසටහන් ඇතුළත් විය. 1952 දී වොෂිංටන් ඩී.සී. ප්‍රදේශයේ සිදුවූ ''Washington National Airport sightings'' වැනි සිදුවීම් UFO පිළිබඳ මහජන අවධානය තවදුරටත් වැඩි කළේය. == නූතන UAP පර්යේෂණය == විසිඑක්වන සියවසේදී UFO පිළිබඳ සාකච්ඡාව ජනප්‍රිය සංස්කෘතියෙන් පමණක් නොව, ගුවන් ආරක්ෂාව, සංවේදක තාක්ෂණය සහ විද්‍යාත්මක දත්ත විශ්ලේෂණය යන ක්ෂේත්‍රවලටද සම්බන්ධ විය. විශේෂයෙන් එක්සත් ජනපද නාවික හමුදා ගුවන් නියමුවන් විසින් වාර්තා කළ අසාමාන්‍ය ගුවන් නිරීක්ෂණ සහ ඒවාට සම්බන්ධ වීඩියෝ ප්‍රසිද්ධ වීමත් සමඟ UAP පිළිබඳ රජයේ අවධානය වැඩි විය. 2022 දී NASA විසින් UAP පිළිබඳ ස්වාධීන අධ්‍යයන කණ්ඩායමක් පිහිටුවන ලදී. එහි අරමුණ වූයේ පවතින දත්ත පරීක්ෂා කිරීම පමණක් නොව, අනාගත UAP නිරීක්ෂණ විද්‍යාත්මකව අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වඩා හොඳ දත්ත ලබාගත හැකි ආකාරය සොයා බැලීමයි. 2023 සැප්තැම්බර් 14 දින NASA විසින් එම ස්වාධීන අධ්‍යයන කණ්ඩායමේ අවසන් වාර්තාව ප්‍රකාශයට පත් කළේය. එම වාර්තාව අනුව, උසස් තත්ත්වයේ UAP නිරීක්ෂණ දත්ත ප්‍රමාණවත් නොවීම නිසා UAP වල ස්වභාවය පිළිබඳ ස්ථිර විද්‍යාත්මක නිගමනයකට පැමිණීම අපහසු වේ. == එක්සත් ජනපදයේ UAP පර්යේෂණය == එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුවේ '''All-domain Anomaly Resolution Office''' (AARO) යනු UAP වාර්තා විශ්ලේෂණය හා විමර්ශනය සඳහා පිහිටුවන ලද ප්‍රධාන ආයතනයකි. AARO විසින් UAP සිදුවීම් සඳහා ඡායාරූප, වීඩියෝ, රේඩාර් සහ අනෙකුත් සංවේදක දත්ත ඇතුළු විවිධ මූලාශ්‍ර භාවිතා කරයි. විමර්ශනවලදී හඳුනාගත හැකි වස්තු සහ ස්වභාවික සංසිද්ධි හඳුනාගැනීම විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. == 2026 වර්ෂයේ වර්ධනයන් == 2026 වර්ෂයේදී එක්සත් ජනපද රජය UAP සම්බන්ධ පැරණි රාජ්‍ය ලේඛන විශාල ප්‍රමාණයක් මහජනතාවට නිකුත් කිරීමේ වැඩසටහනක් ආරම්භ කළේය. '''Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters''' (PURSUE) යන වැඩසටහන යටතේ පළමු ලේඛන කාණ්ඩය 2026 මැයි 8 දින නිකුත් කරන ලදී. ඉන් පසුව තවත් කාණ්ඩ නිකුත් කරමින්, 2026 අගෝස්තු 7 දින පස්වන කාණ්ඩයද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම ලේඛනවලට පැරණි UAP වාර්තා, රූප, වීඩියෝ සහ විමර්ශන ලේඛන ඇතුළත් වේ. රජය අවධාරණය කර ඇත්තේ ''unresolved'' ලෙස පවතින වාර්තාවක් යනු එහි පිටසක්වළ සම්භවය තහවුරු වූ බව නොව, පවතින දත්ත මත නිශ්චිත හඳුනාගැනීමක් සිදු කිරීමට නොහැකි වූ අවස්ථාවක් බවයි. 2026 දී මෙම ලේඛන නිකුත් කිරීම් හේතුවෙන් UAP පිළිබඳ පර්යේෂණය, රාජ්‍ය විනිවිදභාවය සහ ජාතික ආරක්ෂාව පිළිබඳ මහජන හා විද්‍යාත්මක සාකච්ඡාව නැවතත් ඉහළ ගියේය. == UAP වාර්තාවලට පොදු පැහැදිලි කිරීම් == UFO/UAP වාර්තා සඳහා විවිධ සාමාන්‍ය පැහැදිලි කිරීම් තිබේ. ඒවා අතර: * වායු යානා සහ හෙලිකොප්ටර් * ඩ්‍රෝන * බැලුන * චන්ද්‍රිකා * උල්කාපාත සහ අනෙකුත් ආකාශ වස්තු * වලාකුළු සහ වායුගෝලීය සංසිද්ධි * කැමරා සහ සංවේදක දෝෂ * දුර සහ වේගය වැරදි ලෙස තක්සේරු කිරීම * පර්යේෂණාත්මක හෝ වර්ගීකරණය කළ තාක්ෂණයන් * තවමත් ප්‍රමාණවත් දත්ත නොමැති සිදුවීම් එබැවින් ''හඳුනා නොගත්'' යන්න ''පිටසක්වළ'' යන්නට සමාන පදයක් නොවේ. == පිටසක්වළ ජීවීන් සමඟ ඇති සම්බන්ධය == UFO සංස්කෘතිය තුළ වඩාත් ජනප්‍රිය මතයක් වන්නේ සමහර UAP වෙනත් ග්‍රහලෝකවල ජීවීන් විසින් නිපදවන ලද යානා විය හැකි බවයි. කෙසේ වෙතත්, මේ දක්වා ප්‍රසිද්ධියේ ලබාගත හැකි විද්‍යාත්මක දත්ත මත එවැනි නිගමනයක් තහවුරු වී නොමැත. NASA හි UAP නිතර අසන ප්‍රශ්න පිටුව අනුව, UAP පිටසක්වළ තාක්ෂණය බවට සහාය වන විද්‍යාත්මක දත්ත දැනට නොමැත. NASA අවධාරණය කරන්නේ ප්‍රමාණවත් තත්ත්වයේ දත්ත නොමැති විට කිසියම් නිරීක්ෂණයක ස්වභාවය විශ්වාසනීය ලෙස තීරණය කිරීම අපහසු බවයි. == විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය == UAP පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණයේ ප්‍රධාන අවධානය යොමු වන්නේ ''වස්තුව කුමක්ද?'' යන ප්‍රශ්නයට පමණක් නොව, ''එය පිළිබඳ විශ්වාසනීය දත්ත ලබාගන්නේ කෙසේද?'' යන ප්‍රශ්නයටද වේ. NASA හි ස්වාධීන අධ්‍යයන වාර්තාව මගින් වඩා හොඳ සංවේදක, විවිධ ස්ථානවලින් ලබාගත් දත්ත, නිවැරදි metadata සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය ඇතුළු දත්ත විශ්ලේෂණ ක්‍රම භාවිතා කිරීමේ වැදගත්කම පෙන්වා දී ඇත. == ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය == UFO සංකල්පය චිත්‍රපට, රූපවාහිනී වැඩසටහන්, පොත්, වීඩියෝ ක්‍රීඩා සහ අන්තර්ජාල සංස්කෘතිය තුළ විශාල බලපෑමක් ඇති කර ඇත. ''flying saucer'' හෙවත් පියාඹන පීරිසිය UFO සංකල්පයේ ජනප්‍රියම දෘශ්‍ය සංකේතයක් බවට පත්වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, සැබෑ UAP වාර්තාවල සඳහන් වස්තු විවිධ හැඩයන්ගෙන් සහ දෘශ්‍ය ලක්ෂණවලින් වාර්තා වී තිබේ. == විවේචන සහ විද්‍යාත්මක සැකය == UFO/UAP පිළිබඳ විමර්ශනවලට ප්‍රධාන විවේචනයක් වන්නේ බොහෝ සිදුවීම් සඳහා ප්‍රමාණවත් දත්ත නොමැති වීමයි. දුර, ආලෝක තත්ත්වය, කැමරා optics, සංවේදක සීමාවන් සහ නිරීක්ෂකයාගේ දෘෂ්ටිකෝණය නිසා වස්තුවක වේගය හෝ චලනය පිළිබඳ වැරදි නිගමන ඇති විය හැක. NASA ද පෙන්වා දෙන්නේ උසස් තත්ත්වයේ, අඛණ්ඩ සහ විශ්වාසනීය නිරීක්ෂණ දත්ත සීමිත වීම UAP පිළිබඳ ස්ථිර විද්‍යාත්මක නිගමනවලට ප්‍රධාන බාධාවක් බවයි. == 2026 වන විට තත්ත්වය == 2026 වන විට UFO/UAP යන මාතෘකාව ජනප්‍රිය සංස්කෘතික මාතෘකාවක් පමණක් නොව, ගුවන් ආරක්ෂාව, සංවේදක තාක්ෂණය, දත්ත විද්‍යාව සහ රාජ්‍ය විනිවිදභාවය සම්බන්ධ පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රයක් බවට පත්ව ඇත. කෙසේ වෙතත්, UAP ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලද සෑම සිදුවීමක්ම අසාමාන්‍ය හෝ පිටසක්වළ සම්භවයක් ඇති බව නොසැලකේ. විද්‍යාත්මකව ''unidentified'' යනු දත්ත මත තවමත් හඳුනාගැනීමට නොහැකි වූ තත්ත්වයක් පමණි. 2026 දී නිකුත් වූ නව රජයේ ලේඛන සහ අඛණ්ඩ පර්යේෂණ හේතුවෙන් අනාගතයේදී වඩා හොඳ සංවේදක සහ විවෘත දත්ත මගින් මෙම සිදුවීම් පිළිබඳ වැඩි පැහැදිලි කිරීමක් ලබාගත හැකි වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. == මෙයද බලන්න == * [[හඳුනා නොගත් විෂම සංසිද්ධි]] * [[පිටසක්වළ ජීවය]] * [[අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව]] * [[තාරකා විද්‍යාව]] * [[නාසා]] * [[Project Blue Book]] * [[All-domain Anomaly Resolution Office]] * [[UFO සංස්කෘතිය]] == මූලාශ්‍ර == * NASA — ''UAP Independent Study'' * NASA — ''UAP Frequently Asked Questions'' * NASA — ''UAP Independent Study Team Final Report'' * United States Department of War — ''Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters (PURSUE)'' * All-domain Anomaly Resolution Office — UAP records and investigations == බාහිර සබැඳි == * NASA UAP පර්යේෂණ පිටුව * United States Government UAP Records * AARO UAP Records (1) [http://si.wikipedia.org/wiki/Other_Projects පිටසක්වළ ජීවීන් සෙවීමේ අනෙකුත් ව්‍යාපෘති] (2) [http://si.wikipedia.org/wiki/Life_on_universe සෞරග්ර හ මණ්ඩලය තුළ ඡීවය ] (3) [http://si.wikipedia.org/wiki/Proofs ආදි පිටසක්වළයන් ඉතිරිකළ ඓතිහාසික සාධක] ==ආශ්‍රිත ලිපි== * [[ඒරියා 51]] fhhcnj8vdl842v04vi6fl10lv4t7i7f කේ. ජයතිලක 0 19458 799314 780736 2026-09-13T12:28:40Z A. k. chamila 81036 /* සටහන් */ 799314 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ජයතිලක<br>K. Jayatillake |image =Jayathilake.jpg|birth_date = {{Birth date|1926|06|27|df=y}} |birth_place = කන්නිමහර, [[ගම්පහ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |death_date = {{Death date and age|2011|09|14|1926|06|27|df=y}} |death_cause = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> |nationality = {{ධජනිරූපකය|ශ්‍රී ලංකාව}} [[ශ්‍රී ලාංකික]] |education = |occupation = | Origin = [[ලංකාව]] | Genre = | Years_active = | religion = [[බෞද්ධ]] |spouse = සුමනා |children = 4 |parents = |awards = |signature = |website = |footnotes = |box_width = }} කේ. ජයතිලක (කළුඅච්චිගමගේ ජයතිලක) සිංහල නවකතාකරුවකු සහ සාහිත්‍යය විචාරයකු වේ. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ කන්නිමහර දී උපත ලැබු අතර [[මහගම සේකර]] සමඟ එකට උසස් පාසලේ ඉගෙන ගත් සමකාලිකයෙකු විය.<ref>{{cite web | url=https://www.lankapradeepa.com/2021/10/k-jayatilaka.html | title=K. Jayatilaka | publisher=ලංකා ප්‍රදීප | accessdate=26 December 2021}}</ref> ඔහුගේ කුඩා කල පාසල වූයේ රදාවන්න පාඨශාලාවයි. ==කෘතින්== * පුනරුත්ප * ත්තිය සහ තවත් කෙටි කතා(1955) *එකගෙයි අවුරුද්ද *නොනිමි සිත්තම හා තවත් කෙටි කතා *අතීරණය *කටු සහ මල් *පරාජිකයෝ *චරිතතුනක් *පුංචිරාල *පුංචිරාලගේ මරණය *රාජපක්ෂ වලව්ව *දෙලොවට නැති අය *පිතාමහ *පියා සහ පුතු *අප්‍රසන්න කථාව *අධිෂ්ඨානය *කාලෝ අයං තේ *මයා මාලිගා *මනඃකල්පිත වාර්තාවක් හෙවත් අර්ධ නව කථාවක් *මහල්ල‍කුගේ ප්‍රේම කථාවක් *මතු සම්බන්ධයි *එකකුගේ අවුරුද්ද *වජිර පබ්බත *ඉස්සරහ බලන්නෝ. *පුංචි වළාකුළ සහ පුංචි පුතා *ඉරුණු බළලා *√ඩුං ඩුං ඩුඩු ඩුං *කතන්දර පොත *අයියයි නංගියි *ඔරලෝසුවා සහ ලස්සන ළමයි *වන සටන *අමුතු කතා *රුවන් කුමාරි *පුංචි පැලේ ගස වෙනා ==සටහන්== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} [http://en.wikipedia.org/wiki/K._Jayatillake K.Jayatillake] [[Category:නවකතා කරුවන්]] [[ප්‍රවර්ගය:1926 උපත්]] [[ප්‍රවර්ගය:2011 මරණ]] 5amrgp2zddcft35f22jv77ch07kek5h කැලණිය රජ මහා විහාරය 0 26492 799506 798664 2026-09-14T10:04:43Z KSLwiki24 70498 /* විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම */ 799506 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කැලණිය පන්සල''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවෙහි]] [[ගම්පහ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කයේ]] කැළණි ගඟ අසබඩ [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි බෞද්ධ විහාරස්ථානයකි. එය කොළඹට ඊසාන දෙසින් {{convert|11|km|mi|abbr=on}} පමන දුරින් පිහිටා ඇත. මෙහි වත්මන් විහාරාධිපති (ප්‍රධාන පූජක) මහාචාර්ය කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමියන්ය. බෞද්ධ බැතිමතුන්ගේ විශ්වාසයට අනුව [[කැලණිය]] යනු [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] තෙවන මෙන්ම අවසන් ලංකාගමනයෙන් පාරිශුද්ධත්වයට පත් පුදබිමකි. [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] තෙවන ලංකාගමනය සිදුවූයේ බුද්ධත්වය පසක් කොටගෙන වසර 8 ක් ගතවූ කාලයේදීයි. එනයින් [[කැලණිය]] පුදබිමේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ. 500 ක් තරම් ඈතට දිවෙන බවට සැලකිය හැක. [[මහාවංශය|මහාවංශයට]] අනුව, බුදු හිමි වැඩ සිට ධර්මය දේශනා කළ මැණික් එබ්බවූ ආසනයක් {{Citation needed}}නිධන් කොට කැලණියෙ ස්ථූපය ඉදිකරවා තිබේ. ==ඉතිහාසය== ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ== ==නව විහාර මන්දිරය== ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] 0t5dlbdmwiwd7rzypsqn1xy1sysmqfa 799507 799506 2026-09-14T10:05:15Z KSLwiki24 70498 799507 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කැලණිය පන්සල''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවෙහි]] [[ගම්පහ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කයේ]] කැළණි ගඟ අසබඩ [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි බෞද්ධ විහාරස්ථානයකි. එය කොළඹට ඊසාන දෙසින් {{convert|11|km|mi|abbr=on}} පමන දුරින් පිහිටා ඇත. මෙහි වත්මන් විහාරාධිපති (ප්‍රධාන පූජක) මහාචාර්ය කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමියන්ය. බෞද්ධ බැතිමතුන්ගේ විශ්වාසයට අනුව [[කැලණිය]] යනු [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] තෙවන මෙන්ම අවසන් ලංකාගමනයෙන් පාරිශුද්ධත්වයට පත් පුදබිමකි. [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] තෙවන ලංකාගමනය සිදුවූයේ බුද්ධත්වය පසක් කොටගෙන වසර 8 ක් ගතවූ කාලයේදීයි. එනයින් [[කැලණිය]] පුදබිමේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ. 500 ක් තරම් ඈතට දිවෙන බවට සැලකිය හැක. [[මහාවංශය|මහාවංශයට]] අනුව, බුදු හිමි වැඩ සිට ධර්මය දේශනා කළ මැණික් එබ්බවූ ආසනයක් {{Citation needed}}නිධන් කොට කැලණියෙ ස්ථූපය ඉදිකරවා තිබේ. ==ඉතිහාසය== ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ== ==නව විහාර මන්දිරය== ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] tmzlh1zsz5joth744s6sxno2cpo83bf සිරිධම්ම විද්‍යාලය 0 39751 799445 753503 2026-09-13T23:25:57Z SiridhammaCollege 81047 799445 wikitext text/x-wiki {{Infobox_School | name = සිරිධම්ම විද්‍යාලය | native_name = Siridhamma College | image = | Region = [[ලබුදූව]] | motto = පඤ්ඤා නරානං රතනං | founder = ආචාර්ය රිචඩ් පතිරණ | established = 1995 පෙබරවාරි 06 | type = ආණ්ඩුවේ පාසලකි | principal = චින්තානි අතුකෝරල | grades = 1 - 13 | enrollment = 3500 | gender = මිශ්‍ර | colors = <font style="background:gold; color:blue">" නිල් "</font><font style="background:white; color:black"> '''සහ''' <font style="background:blue; color:gold">" රන් "</font> {{color box|blue}}{{color box|gold}} | city = [[ගාල්ල ]] | country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | coordinates = {{coord|06|04|19.48|S|80|13|54.58|E|display=inline,title}} | vision = නිපුනතා සපිරි විද්වත්, නිර්මාණශීලී උදාර නායකයින් බිහිකිරීම | mission = පරමාදර්ශී මිනිසුන් තැනීමේ සාර්ථක ඉගෙනුම් අවස්ථා හා ඉගෙනුම් පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම | website = [http://www.siridhammacollege.lk www.siridhammacollege.lk] }} “පඤ්ඤා නරානං රතනං” – ''ප්‍රඥාව මිනිසාට මාණික්‍යයක් බඳුය'' යන්න ආදර්ශ පාඨය කරගත් '''සිරිධම්ම විද්‍යාලය''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]], [[ගාල්ල]], [[ලබුදූව]] හි පිහිටුවා ඇත, ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අංශ දෙකෙන්ම සමන්විත මිශ්‍ර පාසල් අතුරෙන් ඉහලින්ම සිටින පාසලක් වන අතර කෙටි කාලයකින් ඉමහත් කීර්තියක් අත්කරගත් ජාතික පාසලකි. ==ඉතිහාසය== [[ගොනුව:Ven_Dr_Labuduwe_Siridhamma_Thera.jpg|thumbnail|වම|ගරුතර ලබුදුවේ සිරිධම්ම ස්වාමීන්වහන්සේ|link=Special:FilePath/Ven_Dr_Labuduwe_Siridhamma_Thera.jpg]] === ආරම්භය === [[ගොනුව:Richard Pathirana.jpg|thumb|දිවංගත ගරු අධ්‍යාපන අමාත්‍ය, රිචඩ් පතිරණ මහතාගේ ප්‍රථිමාව]] [[අක්මීමණ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|අක්මීමණ]] ආසනයේ අවශ්‍යතාවයක් සපුරාලමින් 1995 පෙබරවාරි 06 වන දින එවක අධ්‍යාපන අමාත්‍ය, දිවංගත ''ගරු රිචඩ් පතිරණ'' මැතිතුමාගේ<ref>[http://www.divaina.com/2011/07/11/mano04.html දිවයින] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301032418/https://www.divaina.com/2011/07/11/mano04.html |date=2021-03-01 }} හා [http://www.silumina.lk/2012/02/19/_art.asp?fn=af12021910 සිළුමිණ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222131329/http://www.silumina.lk/2012/02/19/_art.asp?fn=af12021910 |date=2012-02-22 }} පුවත්පත්වල පලවු දිවංගත ආචාර්ය රිචඩ් පතිරණ මැතිතුමා පිළිබඳ ලිපි</ref> සමාරාධනාවෙන් එවක අග්‍රාමාත්‍ය, දිවංගත ගරු ''[[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක|සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]]'' මැතිනියගේ සුරතින් පළමු ළමයා ඇතුලත් කරගනිමින් පාසල ආරම්භ කරන ලදී. ඔක්ස්ෆර්ඩ් සරසවියෙන් උපාධිය ලබාගත් පළමු හිමිනම වන ''ගරුතර ලබුදූවේ සිරිධම්ම ස්වාමීන් වහන්සේට'' ගරු කිරීමක් ලෙස ලබුදූව සිරිධම්ම විද්‍යාලය ලෙස පාසල නම් කරන ලදී. ළමුන් 90 කින් සහ එක් ගොඩනැගිල්ලකින් ඇරඹි පාසල වසරින් වසර 1 වසරට හා 5 වසර ශිෂ්‍යත්වයෙන් 6 වසර සඳහා ළමුන් ඇතුලත් කරගනිමින් තම සිසු සංඛ්‍යාව ඉහල නංවාගන්නා ලදී. මුල් විදුහල්පති P.S.K.රාජපක්ෂ මූලිකව මාලා ජයසේකර, සන්ධ්‍යා කොඩිකාර, මාලා අලස්, අනූජා වීරසිංහ, චන්දන පන්ඩිත්සේකර, M.K.සෝමපාල, A.M.විජේරත්න, නයනා කුලතිලක ගුරුමණ්ඩලය පාසලේ ආරම්භක ගුරුවරුන් වෙත්. ==දැක්ම== පිරිපුන් දැයක් උදෙසා පිරිපුන් දරුවෙක්. ==මෙහෙවර== පිරිපුන් දරුවෙක් බිහි කළ හැකි ඵලදායි ඉගෙනුම් පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම. === මඟ සළකුණු === *1995 පෙබරවාරි 06 දින පාසල ආරම්භය *1996 ජනවාරි 06 ප්‍රාථමික අංශයේ දෙමහල් ගොඩනැගිල්ල විවෘත කිරීම හා විද්‍යාගාරය සහිත තෙමහල් ගොඩනැගිල්ල සඳහා මුල්ගල තැබීම *1996 පළමු නිවාසාන්තර ක්‍රීඩා උත්සවය *1996 නොවැම්බර් 17 විද්‍යාගාරය සහිත තෙමහල් ගොඩනැගිල්ල විවෘත කිරීම *1998 ජනවාරි 17 සිව්මහල් ගොඩනැගිල්ල විවෘත කිරීම *1999 පාසලේ ශ්‍රවණාගාරය, පරිගනක ඒකකය සහිත තෙමහල් ගොඩනැගිල්ල හා නේවාසිකාගාර ගොඩනැගිලි විවෘත කිරීම *1999 5 වසර ශිෂ්‍යත්වය සඳහා ප්‍රථම සිසු පිරිස පෙනී සිටීම *2004 උසස්පෙළ සඳහා ප්‍රථම සිසු පිරිස පෙනී සිටීම *2012 ඔක්තෝබර් 07 ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය පිහිටුවීම === ආදි විදුහල්පතිවරුන් === {| |- ! විදුහල්පතිවරයා/විදුහල්පතිවරිය !! සිට !! දක්වා |- | P.S.K.රාජපක්ෂ || 1995 || 2004 |- | සුමේධ වක්වැල්ල || 2004 || 2007 |- | මුනිපාල || 2007 || 2008 |- | ප්‍රේමසිරි ඈපා || 2008 || 2012 |- |නිහාල් ගුරුසිංහ |2012 |2014 |- |කපිතාන්. S. P. ආරියරත්න |2014 |2015 |- |W. T. රවීන්ද්‍ර පුෂ්පකුමාර |2015 |2023 |- |නයනප්‍රිය පෙරේරා |2023 |2024 |- |චින්තානි අතුකෝරල |2024 | |} == වර්ථමානය == අද වන විට සිසුන් 3500 ක් පමන දක්වා වර්ධනය වී ඇත. [[ගොනුව:Siridhamma College.jpg|thumb|සිරිධම්ම විද්‍යාලයේ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ල හා බුදුමැදුර]] == නිවාස == පෙරදී (1995 -2008), පාසලේ ළමුන් මැණික් වර්ගවල නම් සහිත නිවාස 4කට බෙදා තිබුනි, එනම්. *[[නිල් මැණික්|සෆායා]] - නිල් වර්ණය *ඔපල් - දම් වර්ණය *ක්‍රිස්ටල් - රතු වර්ණය *[[දියමන්ති|ඩයමන්ඩ්]] - කහ වර්ණය 2008-2012 දක්වා සිසුන් නිවාස 5කට බෙදා තිබුනි එනම්, *සිංහරාජ - කොළ වර්ණය *දුන්හිඳ - රතු වර්ණය *මහවැලි - නිල් වර්ණය *සමනළ - කහ වර්ණය *සීගිරි - රෝස වර්ණය 2013 වසර සිට නැවතත් පෙර පරිදි නිවාස වල නම් සකස්කර ඇත. *සෆායා - නිල් වර්ණය *ඔපල් - දම් වර්ණය *ක්‍රිස්ටල් - රතු වර්ණය *ඩයමන්ඩ් - කහ වර්ණය == ක්‍රීඩා == *[[මලල ක්‍රීඩා]] *[[චෙස්]] *[[පැසිපන්දු]] *[[හොකී]] *[[පාපන්දු ක්‍රීඩාව|පාපන්දු]] *[[ක්‍රිකට්]] == ශිෂ්‍යභට ඛණ්ඩය == === පිරිමි ශිෂ්‍යභට කණ්ඩය === ආරම්භක වර්ෂය 2003<br /> NCC පුහුණු කඳවුරු තුලදී ලබාගත් ස්ථාන {| class="wikitable" |- ! වසර !! ස්ථානය !! වසර !! ස්ථානය |- | 2003 || 21 || 2013 || - |- | 2004 || 16 || 2014 || - |- | 2005 || 11 || 2015 || - |- | 2006 || 09 || 2016 || - |- | 2007 || 09 || 2017 || - |- | 2008 || 04 || 2018 || - |- | 2009 || 04 || 2019 || - |- | 2010 || 11 || 2020 || - |- | 2011 || 11 || 2021 || - |- | 2012 || 09 || 2022 || - |} <includeonly></includeonly> === කාන්තා ශිෂ්‍යභට කණ්ඩය === ආරම්භක වර්ෂය 2008<br /> NCC පුහුණු කඳවුරු තුලදී ලබාගත් ස්ථාන {| class="wikitable" |- ! වසර !! ස්ථානය !! වසර !! ස්ථානය |- | 2008 || 23 || 2018 || - |- | 2009 || 03 || 2019|| - |- | 2010 || - || 2020 || - |- | 2011 || - || 2021 || - |- | 2012 || - || 2022 || - |- | 2013 || - || 2023 || - |- | 2014 || - || 2024 || - |- | 2015 || - || 2025 || - |- | 2016 || - || 2026 || - |- | 2017 || - || 2027 || - |} == නිළ ඇඳුම == *පිරිමි ළමුන් 1 වසර සිට 9 වසර දක්වා <br />සුදු අත්කොට කමිසය හා නිල් කොට කලිසම *පිරිමි ළමුන් 10 වසර සිට 13 වසර දක්වා <br />සුදු අත්කොට කමිසය හා සුදු දිග කලිසම *ගැහැණු ළමුන් 1 වසර සිට 13 වසර දක්වා <br /> නිල් කරපටිය සමඟ සුදු අත්කොට හැට්ටය හා නිල් රැලි සාය සියළුම සිසුන්ගේ කමිස සාක්කුවෙහි ඉහල වම් කෙළවරෙහි පාසල් නිල ලාංඡනය අනිවාර්යය වේ. == පාසල් ගීතය == {{තොරතුරුකොටුව ගීය |title = සිරිධම්ම විද්‍යාලයීය පාසල් ගීතය |english_title = Siridhamma College |image = |image_size = |caption = |prefix = ජාතික |author = [[රත්න ශ්‍රී විජේසිංහ]] |sound = School_Anthem_of_Siridhamma_College.ogg |sound_title = සිරිධම්ම විද්‍යාලයීය පාසල් ගීතය }} සිරි සරසවි නිතියෙන් රඳනා<br />සිරිත විරිත නැණ ගුණ වඩනා<br />සිරිදම් විදුහල් මවුනි දයාබර<br />පහන් ටැඹකි ඔබ මඟ කියනා <br /> <br /> නව විදු නැණ සිප් ලලිත කළා<br />නිපුණ වෙමින් කෙළි මඩුලු දිනා<br />පිරිපුන් දරුවන් වෙමු අපි මතුදා<br />මව්නි නමට ඔබෙ සිරස නමා<br /> <br /> විපුල දිරිය ඉඳු බව සපුරා<br />සාධු ගුනෙන් හදවත සරසා<br />පිරිපුන් මිනිසුන් වෙමු අපි මතුදා<br />මව්නි නමට ඔබෙ සිරස නමා<br /> <br /> පබැඳුම, [[රත්න ශ්‍රී විජේසිංහ]] ෴ ==ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය== 2012 ඔක්තෝබර් 07 වැනි දින පාසලේ ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය නිළ වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.ආදී ශිෂ්‍ය මව් සංගම් කාර්යාලය නිළ වශයෙන් පාසල තුල විවෘත කිරීම 2016 ඔක්තෝබර් මස 07 වැනි දින සිදු කරන ලදී. == කීර්තිමත් ආදි ශිෂ්‍යයන් == * [[Pramuka Godakanda]], Entrepreneur <ref>Sources for Pramuka Godakanda: * {{cite news|url=https://www.emerce.nl/wire/acendae-positioneert-zich-nieuwe-merkidentiteit-internationale-talentmarkt|title=Acendae positioneert zich met nieuwe merkidentiteit in internationale talentmarkt|date=2026-07-02|work=Emerce|access-date=2026-09-10}} * {{cite news|url=https://www.ft.lk/it-telecom-tech/Acendae-strengthens-European-market-position-through-expansion-of-Sri-Lankan-AI-enabled-engineering-base/50-794936|title=Acendae strengthens European market position through expansion|date=2026-07-22|work=Daily FT|access-date=2026-09-10}} * {{cite news|url=https://english.citizen.lk/how-a-netherlands-based-agency-is-quietly-connecting-sri-lanka-to-europes-startup-ecosystem/|title=How a Netherlands-Based Agency Is Quietly Connecting Sri Lanka to Europe's Startup Ecosystem|date=2026-06-27|work=Citizen LK|access-date=2026-09-10}}</ref> * Wonal Abhilasha, Singer ==මේ අඩවිත් බලන්න== *[[ශ්‍රි ලංකාවේ පාසල් ලැයිස්තුව]] ==යොමුව== <references/> [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] 3fvxb9y884xnrb7ljuzxagyt1y31w8n රෝමානු සංඛ්‍යා 0 47238 799496 796940 2026-09-14T07:38:19Z Lee 85 799496 wikitext text/x-wiki [[ගොනුව:Colosseum-Entrance LII.jpg|thumb|300px|[[කොලසියමය|කොලසියමයෙහි]] {{rn|LII}} (52) කොටසට ඇතුළුවන දොරටුව, සංඛ්‍යා තවමත් දර්ශනය වෙයි]] [[පුරාතන රෝමය|පුරාතන රෝමයේ]] භාවිතා කෙරුණු [[සංඛ්‍යා ක්‍රමය]] වූ '''රෝමානු සංඛ්‍යා''' යනු, අගයයන් විදහා පෑමට [[ලතින් හෝඩිය|ලතින් හෝඩියේ]] අකුරු වල සංයෝජනයන් භාවිතා කල ක්‍රමයකි. . 1 සිට 10 දක්වා සංඛ්‍යා, රෝමානු සංඛ්‍යා විසින් දක්වන්නේ පහත ලෙසිනි: :{{bigmath|I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X}}. රෝමානු සංඛ්‍යා ක්‍රමය, [[එට්‍රස්කානු සංඛ්‍යා]] වලට ඥාතිත්වයක් දක්වයි. රෝමානු අධිරාජ්‍යයෙහි අභාවයෙන් පසුව වුද රෝමානු සංඛ්‍යා භාවිතය දිගටම පැවතිණි. 14වන සියවසෙන් පසුව, රෝමානු සංඛ්‍යා වෙනුවට, වඩාත් පහසු [[හින්දු-අරාබි සංඛ්‍යා]] ආදේශ වීම ඇරඹිණි; කෙසේවෙතත් මෙම ක්‍රියාවලිය ක්‍රමයෙන් සිදුවූවක් වූ අතර, වර්තමානයේ වුවද සමහරක් සුළු නියැලුම්හී රෝමානු සංඛ්‍යා භාවිතය දක්නට ලැබේ. == රෝමානු සංඛ්‍යා කියැවීම == {| style="text-align:center;float:right" |- |{{symb|{{rn|{{#time: xrY }}}}}} |- |"{{#time: Y}}" රෝමානු සංඛ්‍යාවක් ලෙසින් |} වර්තමානයේ භාවිතා කෙරෙන, රෝමානු සංඛ්‍යා පදනම්ව ඇත්තේ සංකේත හතක් මතය:<ref name=gordon> 500,000 සඳහා [[Q|{{rn|Q}}]] භාවිතය වැනි වන්නාවූ, විශාල සංඛ්‍යා සඳහා හෝඩියේ අකුරු භාවිතයද විවිධ ප්‍රමිතිකරණයන්ට යටත්ව සිදු වෙයි.{{උපන්‍යාස පොත |last=ගෝර්ඩන් |first=ආතර් ඊ. |authorlink= |title=ඉලස්ට්‍රේටඩ් ඉන්ට්‍රඩක්ෂන් ටු ලැටින් එපිග්‍රෆි |url=https://archive.org/details/illustratedintro0000arth |year=1982 |publisher=කැලිෆෝනියා විශ්වවිද්‍යාලයීය මුද්‍රණාලය |location=බර්ක්ලි |isbn=0520050797}}</ref> {| class="wikitable" |- ! සංකේතය ! අගය |- | [[I|{{rn|I}}]] | [[1 (සංඛ්‍යාව)|1]] |- | [[V|{{rn|V}}]] | [[5 (සංඛ්‍යාව)|5]] |- | [[X|{{rn|X}}]] | [[10 (සංඛ්‍යාව)|10]] |- | [[L|{{rn|L}}]] | [[50 (සංඛ්‍යාව)|50]] |- | [[C|{{rn|C}}]] | [[100 (සංඛ්‍යාව)|100]] |- | [[D|{{rn|D}}]] | [[500 (සංඛ්‍යාව)|500]] |- | [[M|{{rn|M}}]] | [[1000 (සංඛ්‍යාව)|1,000]] |} සංඛ්‍යා සදනු ලබන්නේ සංකේත සංයෝග කිරීමෙන් සහ අගයයන් එකතු කිරීමෙනි. මෙලෙස, {{rn|II}} යනු එකේ ඒවා දෙකකි, එනම් 2 වෙන අතර, {{rn|XIII}} යනු දහයේ එකක් සහ එකේ ඒවා තුනකි, එනම් 13 වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙහි ශුන්‍ය නොමැති අතර, එබැවින් 207, නිදසුනක් ලෙසින්, {{rn|CCVII}} වන්නේ, සියයේ ඒවා දෙකක්, පහේ එකක් හා එකේ ඒවා දෙකක් සඳහා සංකේත භාවිතයෙනි. 1066 යනු {{rn|MLXVI}}, එක් දහස්, පනහ සහ දහය, පහක් සහ එකක් වෙයි. == අමතර අවධානයට == {{Columnslist|colwidth=23em| * [[Biquinary]] * [[Egyptian numerals]] * [[Hebrew numerals]] * [[Kharosthi numerals]] * [[Maya numerals]] * [[Chinese numerals]] * [[Roman abacus]] * [[Proto-writing]] }} {{Clear}} == සටහන් == {{Notelist}} == ආශ්‍රිත== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}} * {{උපන්‍යාස පොත | author=මෙනින්ජර්, කාල්| title=නම්බර් වර්ඩ්ස් ඇන්ඩ් නම්බර් සිම්බල්ස්: අ කල්චරල් හිස්ට්‍රි ඔෆ් නම්බර්ස් | url=https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000menn| publisher=[[ඩෝවර් ප්‍රකාශන]] | year=1992 | isbn=978-0-486-27096-8}} == බාහිර සබැඳි == * {{Cite web |title=Roman Numerals (Totally Epic Guide) |url=https://www.knowtheromans.co.uk/Categories/SubCatagories/RomanNumerals/ |website=Know the Romans |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510123317/https://www.knowtheromans.co.uk/Categories/SubCatagories/RomanNumerals/ |archive-date=10 May 2019 }} {{Latin alphabet}} {{Ancient Rome topics}} {{List of writing systems}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=Appendix:Roman numerals}} [[Category:Ancient Roman mathematics]] [[Category:Latin script]] [[Category:Legacy of the Roman Empire]] [[Category:Numerals]] [[Category:Numeral systems]] a5ddy4rp1ztmo1mqhul20luzsmeas4d 799504 799496 2026-09-14T07:47:26Z Lee 85 /* අමතර අවධානයට */ 799504 wikitext text/x-wiki [[ගොනුව:Colosseum-Entrance LII.jpg|thumb|300px|[[කොලසියමය|කොලසියමයෙහි]] {{rn|LII}} (52) කොටසට ඇතුළුවන දොරටුව, සංඛ්‍යා තවමත් දර්ශනය වෙයි]] [[පුරාතන රෝමය|පුරාතන රෝමයේ]] භාවිතා කෙරුණු [[සංඛ්‍යා ක්‍රමය]] වූ '''රෝමානු සංඛ්‍යා''' යනු, අගයයන් විදහා පෑමට [[ලතින් හෝඩිය|ලතින් හෝඩියේ]] අකුරු වල සංයෝජනයන් භාවිතා කල ක්‍රමයකි. . 1 සිට 10 දක්වා සංඛ්‍යා, රෝමානු සංඛ්‍යා විසින් දක්වන්නේ පහත ලෙසිනි: :{{bigmath|I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X}}. රෝමානු සංඛ්‍යා ක්‍රමය, [[එට්‍රස්කානු සංඛ්‍යා]] වලට ඥාතිත්වයක් දක්වයි. රෝමානු අධිරාජ්‍යයෙහි අභාවයෙන් පසුව වුද රෝමානු සංඛ්‍යා භාවිතය දිගටම පැවතිණි. 14වන සියවසෙන් පසුව, රෝමානු සංඛ්‍යා වෙනුවට, වඩාත් පහසු [[හින්දු-අරාබි සංඛ්‍යා]] ආදේශ වීම ඇරඹිණි; කෙසේවෙතත් මෙම ක්‍රියාවලිය ක්‍රමයෙන් සිදුවූවක් වූ අතර, වර්තමානයේ වුවද සමහරක් සුළු නියැලුම්හී රෝමානු සංඛ්‍යා භාවිතය දක්නට ලැබේ. == රෝමානු සංඛ්‍යා කියැවීම == {| style="text-align:center;float:right" |- |{{symb|{{rn|{{#time: xrY }}}}}} |- |"{{#time: Y}}" රෝමානු සංඛ්‍යාවක් ලෙසින් |} වර්තමානයේ භාවිතා කෙරෙන, රෝමානු සංඛ්‍යා පදනම්ව ඇත්තේ සංකේත හතක් මතය:<ref name=gordon> 500,000 සඳහා [[Q|{{rn|Q}}]] භාවිතය වැනි වන්නාවූ, විශාල සංඛ්‍යා සඳහා හෝඩියේ අකුරු භාවිතයද විවිධ ප්‍රමිතිකරණයන්ට යටත්ව සිදු වෙයි.{{උපන්‍යාස පොත |last=ගෝර්ඩන් |first=ආතර් ඊ. |authorlink= |title=ඉලස්ට්‍රේටඩ් ඉන්ට්‍රඩක්ෂන් ටු ලැටින් එපිග්‍රෆි |url=https://archive.org/details/illustratedintro0000arth |year=1982 |publisher=කැලිෆෝනියා විශ්වවිද්‍යාලයීය මුද්‍රණාලය |location=බර්ක්ලි |isbn=0520050797}}</ref> {| class="wikitable" |- ! සංකේතය ! අගය |- | [[I|{{rn|I}}]] | [[1 (සංඛ්‍යාව)|1]] |- | [[V|{{rn|V}}]] | [[5 (සංඛ්‍යාව)|5]] |- | [[X|{{rn|X}}]] | [[10 (සංඛ්‍යාව)|10]] |- | [[L|{{rn|L}}]] | [[50 (සංඛ්‍යාව)|50]] |- | [[C|{{rn|C}}]] | [[100 (සංඛ්‍යාව)|100]] |- | [[D|{{rn|D}}]] | [[500 (සංඛ්‍යාව)|500]] |- | [[M|{{rn|M}}]] | [[1000 (සංඛ්‍යාව)|1,000]] |} සංඛ්‍යා සදනු ලබන්නේ සංකේත සංයෝග කිරීමෙන් සහ අගයයන් එකතු කිරීමෙනි. මෙලෙස, {{rn|II}} යනු එකේ ඒවා දෙකකි, එනම් 2 වෙන අතර, {{rn|XIII}} යනු දහයේ එකක් සහ එකේ ඒවා තුනකි, එනම් 13 වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙහි ශුන්‍ය නොමැති අතර, එබැවින් 207, නිදසුනක් ලෙසින්, {{rn|CCVII}} වන්නේ, සියයේ ඒවා දෙකක්, පහේ එකක් හා එකේ ඒවා දෙකක් සඳහා සංකේත භාවිතයෙනි. 1066 යනු {{rn|MLXVI}}, එක් දහස්, පනහ සහ දහය, පහක් සහ එකක් වෙයි. == අමතර අවධානයට == {{Columnslist|colwidth=23em| * [[Biquinary]] * [[Egyptian numerals|ඊජිප්තු සංඛ්‍යා]] * [[Hebrew numerals|හීබෲ සංඛ්‍යා]] * [[Kharosthi numerals]] * [[Maya numerals|මායා සංඛ්‍යා]] * [[Chinese numerals|චීන සංඛ්‍යා]] * [[Roman abacus]] * [[Proto-writing]] }} {{Clear}} == සටහන් == {{Notelist}} == ආශ්‍රිත== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}} * {{උපන්‍යාස පොත | author=මෙනින්ජර්, කාල්| title=නම්බර් වර්ඩ්ස් ඇන්ඩ් නම්බර් සිම්බල්ස්: අ කල්චරල් හිස්ට්‍රි ඔෆ් නම්බර්ස් | url=https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000menn| publisher=[[ඩෝවර් ප්‍රකාශන]] | year=1992 | isbn=978-0-486-27096-8}} == බාහිර සබැඳි == * {{Cite web |title=Roman Numerals (Totally Epic Guide) |url=https://www.knowtheromans.co.uk/Categories/SubCatagories/RomanNumerals/ |website=Know the Romans |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510123317/https://www.knowtheromans.co.uk/Categories/SubCatagories/RomanNumerals/ |archive-date=10 May 2019 }} {{Latin alphabet}} {{Ancient Rome topics}} {{List of writing systems}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=Appendix:Roman numerals}} [[Category:Ancient Roman mathematics]] [[Category:Latin script]] [[Category:Legacy of the Roman Empire]] [[Category:Numerals]] [[Category:Numeral systems]] avfvnb09g3lbdalv5lkaquc532t23nx රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 0 60329 799449 795843 2026-09-14T03:21:14Z KSLwiki24 70498 799449 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== ====ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ==== ====මිහිඳු ස්ථූපය==== ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] rpdxhlai8h8oreomjii8gpd8u67l0bf 799450 799449 2026-09-14T03:30:08Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799450 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== ====ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ==== ====මිහිඳු ස්ථූපය==== ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] c2br4duo6ar5ac17hw6v98ozlshk5wk 799451 799450 2026-09-14T03:33:15Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799451 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== ====ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ==== ====මිහිඳු ස්ථූපය==== ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] 1cs6m6fqpg1g16xir11lgnoo9j48b13 799452 799451 2026-09-14T03:42:17Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799452 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> === ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ === රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] p9iptjkzn4ilpyu38clkxm3irqf3hfr 799453 799452 2026-09-14T03:45:47Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799453 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> === ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ === රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] g0f8wbp5inhpxuc93g0wgderut5r4aq 799454 799453 2026-09-14T03:48:20Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799454 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> === ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ === රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] cu7blwtcm2i3uk0ktdrcg9v9yihjhse 799455 799454 2026-09-14T03:50:35Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799455 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> === ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ === රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] kd2t45f9de58bq7jusla9e63xqeu7b2 799456 799455 2026-09-14T03:53:54Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799456 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] jlkflebw5kuzjm9cp44jmb7mj09x8dg 799458 799456 2026-09-14T04:04:26Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799458 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය ===== රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන ===== රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== සීතලෙන් ====÷ රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== භාවනා කුටි ===== ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් ===== රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන ===== කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. ===== මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය ===== රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] d7308yrl3bqaoq2hx9t4r7p6zh9zyb7 799459 799458 2026-09-14T04:05:29Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799459 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය ===== රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන ===== රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== සීතලෙන් ====÷ රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== භාවනා කුටි ===== ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් ===== රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ===== විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන ===== කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. ===== මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය ===== රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] gocdex9yqsf32qk162blom81uc1527z 799460 799459 2026-09-14T04:08:10Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799460 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] gc7pbbq5bh1c0px2w5vfa9stwtqi44i 799461 799460 2026-09-14T04:16:10Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799461 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල / ප්‍රාකෘත }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] qmct6lai3n62whk5jvt144odvrj13l1 799462 799461 2026-09-14T04:17:57Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799462 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල / ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] hjp1p5lsw4suqhqrodp2my1336giw69 799463 799462 2026-09-14T04:42:59Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799463 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] n9aoq022zs15xyzmmhghfx4knoarry6 799464 799463 2026-09-14T04:46:35Z KSLwiki24 70498 /* පූර්ව වාර්තා */ 799464 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] t09uzaaanb8gs7vhktjypawu9ofxple 799465 799464 2026-09-14T04:48:40Z KSLwiki24 70498 /* පූර්ව වාර්තා */ 799465 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] sf0vjwwdb0rbnpxwbug6tly9dqvc7nx 799466 799465 2026-09-14T04:50:33Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය2 */ 799466 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] hjhy1o4yc5azb2c0mzdugifciqlkx7p 799467 799466 2026-09-14T04:51:28Z KSLwiki24 70498 /* මූලාශ්‍ර */ 799467 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] s5m90rvr75yifbyb5k90633kxgv1ele 799468 799467 2026-09-14T04:53:00Z KSLwiki24 70498 /* වර්තමාන සංරක්ෂණය */ 799468 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] d38odbvprllum834ogwpbtzvyny9tzg 799469 799468 2026-09-14T04:54:40Z KSLwiki24 70498 /* මූලාශ්‍ර */ 799469 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] nzmr2nnwbpg78w0zuhvk1ilryp893cs 799470 799469 2026-09-14T04:56:08Z KSLwiki24 70498 /* බාහිර සබැඳි */ 799470 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] cn1k1ayek9siix97v2sx1uo2qgpdepo 799471 799470 2026-09-14T04:59:19Z KSLwiki24 70498 /* වැඩිදුර කියවීම */ 799471 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] axzckk5jrbcw75wudr9guqpn6p6u0uy 799472 799471 2026-09-14T05:00:33Z KSLwiki24 70498 /* නටඹුන් */ 799472 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] p792jknac4j3etrrcomfzfbnyfro8y9 799473 799472 2026-09-14T05:00:58Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය2 */ 799473 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] csgy1yeqr8gwmt7dcgck7clc0x231bo 799474 799473 2026-09-14T05:01:38Z KSLwiki24 70498 /* ගැලරිය */ 799474 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] k2d1qfs82zjmq1qa2x9ptwrg40wv024 799475 799474 2026-09-14T05:02:31Z KSLwiki24 70498 /* ආශ්‍රිත */ 799475 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] jdrr001w5kc0rhssochyloj1n1l7izk 799476 799475 2026-09-14T05:03:45Z KSLwiki24 70498 /* වැඩිදුර කියවීම */ 799476 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] p1pth16eqyrr23f88fmrn94jraip4qu 799477 799476 2026-09-14T05:04:16Z KSLwiki24 70498 /* යොමු */ 799477 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] lslokkex0k7zf04r1ibbovd8epsms68 799478 799477 2026-09-14T05:09:47Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799478 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] p7pvhjlpxa8kjapjse0oeqj8dbauy7q 799479 799478 2026-09-14T05:12:11Z KSLwiki24 70498 799479 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම ස්ථානය නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] bjq8hy9pqk52690zzkqj927oxhe9nmk 799480 799479 2026-09-14T05:13:17Z KSLwiki24 70498 799480 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] p93vcvydzx05w2z1wt02zq7l74k6az4 799481 799480 2026-09-14T05:17:15Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799481 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=පැහැදිලි කිරීම්>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] g7m87nrrqiibv57e4rraur0x6huuj6z 799482 799481 2026-09-14T05:17:53Z KSLwiki24 70498 /* පැහදිලි කිරීම් */ 799482 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=පැහැදිලි කිරීම්>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] golwnbfuox8tc08jw2j6ir0j1qknaz5 799483 799482 2026-09-14T05:18:32Z KSLwiki24 70498 /* පැහදිලි කිරීම් */ 799483 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=පැහැදිලි කිරීම්>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] bp1dgds066u7o6ica47rgvnahpecpv8 799484 799483 2026-09-14T05:19:16Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799484 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=සවිස්තර>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] 7zix7udmhyss0kmmhkzlt0rbmnntkuo 799485 799484 2026-09-14T05:20:25Z KSLwiki24 70498 799485 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බත විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයකට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයක් ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=සවිස්තර>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] buii3aqiwnm1gxbsskro1nkeque71ub 799505 799485 2026-09-14T08:53:35Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799505 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බත විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් අරහත්වයට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක අරහත් ඵලය ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=en&option=com_content&view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref>මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}</ref> 2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref> රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.<ref>{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}</ref>මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ<ref group=සවිස්තර>මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ</ref> ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====මිහිඳු ස්ථූපය==== රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref>මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}</ref> ==== අනෙකුත් ස්තූප ==== මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ප්‍රතිමාගෘහය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====දානශාලාව==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====උපෝසථඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref>බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද සංරක්ෂණය කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ජන්ථාඝරය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref>'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ. රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====ලහබත්ගෙය==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&id=74&lang=en&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]] *සීතලෙන් රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *භාවනා කුටි ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම් රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}</ref> *විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි. *මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}</ref>මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}</ref> ==අභිලේඛන== රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. === මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය === {{Blockquote |text= [[File:Rajagala plate 468.gif|185px]] ''' *පෙළ ''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ'' *අන්තර්ගතය "මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත }}}} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162) }}}} }} මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=161–162 }}</ref> === රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන === රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> {{Blockquote |text= ''' *ලිපි 1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.<br> 2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.<br> 3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.<br> *අන්තර්ගතය "මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන<br> '''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)<br> '''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]<br/> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]] }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.) }}}} }}}} මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 3 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/ob03151/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. === 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය === රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.<ref group="උපුටාගැනීම">"At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions."</ref> මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා === 1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=Rāssahela Rock Inscription 2 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03191/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය === 1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.<ref group="උපුටාගැනීම">"The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.<ref group="උපුටාගැනීම">"Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock."</ref><ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |page=159 }}</ref> === 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය === 1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }}</ref> මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.<ref>{{cite web |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/inscription/in03222/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ === පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ. මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.<ref>{{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&dID=6260&id=16&lang=si&option=com_content&view=article |access-date=2026-09-14 }}</ref> සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.<ref>{{cite web |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site |work=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.<ref>{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828 |access-date=2026-09-14 }}</ref> ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.<ref>{{cite web |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965 |access-date=2026-09-14 }}</ref> 2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි |website=ITN News |date=2026-07-13 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project * [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre * [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database * [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories ==මූලාශ්‍ර== * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |year=1962 |pages=159–162 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarath Paranavithana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |year=1934–1941 |pages=169–176 }} * {{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |author-link=Ellawala Medhananda Thero |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |pages=232–238 |language=si }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Project |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Rajagala Archaeological Reserve |website=Department of Archaeology, Sri Lanka |publisher=Department of Archaeology |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=Annual Performance Report 2022 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2022 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf |access-date=2026-09-14 }} * {{cite journal |author=Karunarathna, H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |year=2021 }} * {{cite web |title=Rāssahela Rock Inscriptions |website=Siddham: The Asian Inscription Database |url=https://siddham.network/tag/rajagala/ |access-date=2026-09-14 }} * {{cite web |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/ |access-date=2026-09-14 }} ==යොමු== {{reflist}} {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==වැඩිදුර කියවීම== * {{cite book |last=මේධානන්ද |first=එල්ලාවල |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=232–238 |isbn=978-955-686-112-9 |language=si }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Inscriptions of Ceylon |volume= I |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=1970 |isbn=978-955-9264-05-7 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka |location=Colombo |year=1983 }} * {{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon |volume= II |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2001 }} * {{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarat |author-link=Senarat Paranavitana |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=IV |pages=169–176 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon }} * {{cite book |last=Ranawella |first=S. |title=Inscriptions of Ceylon |volume= V |publisher=Department of Archaeology |location=Colombo |year=2005 |isbn=955-91-59-57-7 }} * {{cite book |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |location=Colombo |year=1963 }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] 24zcixp04oecs9e916uqly8tr1vmuk7 යෝනි මුඛය 0 71903 799508 796852 2026-09-14T11:54:15Z Barsktheory 81051 /* භගමණිය */ 799508 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව ව්‍යුහ විද්‍යාව | Name = මිනිස් යෝනි මුඛය | Latin = පුඩෙන්ඩම් ෆේමිනීනුම් | Greek = | GraySubject = 270 | GrayPage = 1264 | Image = Genital Diversity.jpg | Caption = විවිධ ස්ත්‍රීන්ගේ යෝනි මුඛයන් (සමහරකදී [[යූනික රෝම]] ඉවත් කර ඇත) ([[ප්‍රවේණි ප්‍රභේදනය]]) | Width = 250px | Image2 = | Caption2 = | ImageMap = | MapCaption = | Precursor = [[ප්‍රජනක ගැටිත්ත]], [[මෞත්‍ර- ලිංගික නැමි]] | System = | Artery = [[අභ්‍යන්තර ගුහ්යිය ශිරාව]] | Vein = [[අභ්‍යන්තර ගුහ්යිය ධමනිය]] | Nerve = [[ගුහ්යිය ස්නායුව]] | Lymph = [[තලස්ථ වංක්ෂණ වසා ගැටිති]] | MeshName = Vulva | MeshNumber = 05.360.319.887 | Code = | Dorlands = nine/000116925 | DorlandsID = Vulva }} <!--MOS section formatting for anatomy articles Structure - location and size, course, insertions and attachments, blood supply, lymphatic drainage and innervation. If covered on the same page, subsections may be devoted to individual substructures. Variations Development- the embryological/foetal and early-life development of the structure. Histology - Function - Physiology - Clinical significance - diseases, related medical associations with the structure, surgery Society and culture - which may be excluded in minor anatomical structures. History - describing the structure and the etymology of the word. Etymology may be included as a separate subsection, if sufficient information exists. Other animals - which may include comparative anatomy for discussing non-human anatomy in articles that are predominantly human-based. Additional images to store high-quality images. These images should be kept to a minimum and provided in gallery format when consistent withWikipedia's Image Use policy on galleries. Additional images are stored in Wikicommon --> '''යෝනි මුඛය (vulva)''' හෝ '''භගය/බහිර්භගය''' යනුවෙන් හැදින්වෙන්නේ ස්ත්‍රී ලිංගගේන්ද්‍රියේ බාහිර කොටස් ය. එනම් යුනික මාංශිකය (mons pubis/mons veneris), බාහිර යෝනි තොල් (labia majora), අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් (labia minora), භගමණිය (clitoris), යුනික බල්බ (vestibular bulbs), යුනික පිවිසුම් කලාපය (vulval vestibule), මුත්‍ර විවරය, යෝනි විවරය, කන්‍යා පටලය, බාතොලින් ග්‍රන්ථි සහ ස්කීන් ග්‍රන්ථි යන කොටස් ය. යුනික බෙදුම (pudendal cleft), මේද ග්‍රන්ථි සහ මෞත්‍රලිංගික ත්‍රිකෝණිකය (urogenital triangle) හෙවත් අධෝභගයේ (perineum) ඉදිරි කොටස සහ යුනික කේශ (pubic hair) එහි අවශේෂ අංග වේ. යෝනි මුවහි ඇති යෝනි කුහරය ගර්භාෂයට දිවෙන අතර බාහිර හා අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් මගින් මෙයට ද්විත්ව ආරක්ෂණයක් සපයයි. ශ්‍රෝණි පාද පේශි (Pelvic floor muscles) යෝනි මුව හි ව්‍යුහයට ආධාරය සපයන අතර මෞත්‍රලිංගික ත්‍රිකෝණිකයේ අනෙකුත් පේශි ද ආධාරය සපයයි. ==ව්‍යුහය== ===යුනික මාංශිකය=== යුනික මාංශිකය යනු යෝනි මුව ඉදිරියේ යුනික අස්ථිය ආවරණය කරමින් ඒ මත පිහිටා ඇති මෘදු මහත පටක කොටස යි. <ref name="Schatz">{{cite web |title=Anatomy and Physiology of the Female Reproductive System · Anatomy and Physiology url=http://philschatz.com/anatomy-book/contents/m46392.html |publisher=Phil Schatz.com |language=en-us}}</ref>ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපිරිසේ ම පවතින මෙය [[ලිංගික සංසර්ගය]] පහසු කරවන කොට්ටයක් මෙන් ක්‍රියා කරන අතර ස්ත්‍රීන්ගේ වඩා පැහැදිලි ව හදුනාගත හැකි ය.<ref name="noad">{{cite book|editor1-last=Stevenson|editor1-first=Angus|editor2-last=Lindberg|editor2-first=Christine A.|title=New Oxford American Dictionary|year=2010|publisher=Oxford University Press|edition=3rd|isbn=978-0195392883|url=https://www.lexico.com/en/definition/mons_pubis|quote=The rounded mass of fatty tissue lying over the joint of the pubic bones, in women typically more prominent and also called the mons Veneris.|access-date=2021-03-27|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105164820/https://www.lexico.com/en/definition/mons_pubis|url-status=dead}}</ref> යුනික මාංශිකයේ පහත කොටස එය බාහිර යෝනි තොල් ලෙසින් වෙන් කෙරෙන යුනික බෙදුම නමැති පැල්මෙන් දෙකට බෙදී ඇත. [[යෞවනෝදය|යෞවනෝදයෙන්]] පසු භගමණියේ වැස්ම (clitoral hood) සහ අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් යුනික බෙදුම තුළට විවිධ ප්‍රමාණවලින් නෙරා යා හැකි ය.<ref name="Hennekam">{{cite journal |last1=Hennekam |first1=RC |last2=Allanson |first2=JE |last3=Biesecker |first3=LG |last4=Carey |first4=JC |last5=Opitz |first5=JM |last6=Vilain |first6=E |title=Elements of morphology: standard terminology for the external genitalia. |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |date=June 2013 |volume=161A |issue=6 |pages=1238–63 |doi=10.1002/ajmg.a.35934 |pmid=23650202|pmc=4440541 }}</ref> යුනික මාංශිකය සහ බාහිර යෝනි තොල් යෞවනෝදයේ දී යුනික පෙදෙසේ හටගන්නා කෙස්වලින් වැසී යයි.<ref name="Tanner">{{cite journal |last1=Marshall |first1=WA |last2=Tanner |first2=JM |title=Variations in pattern of pubertal changes in girls |journal=Archives of Disease in Childhood |date=June 1969 |volume=44 |issue=235 |pages=291–303 |pmid=5785179|pmc=2020314 |doi=10.1136/adc.44.235.291 }}</ref> ===යෝනි තොල්=== බාහිර යෝනි තොල් සහ අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් යුනික පිවිසුම් කලාපය (vulval vestibule) ආවරණය කරමින් ඒ වටා පිහිටයි.<ref name="OUP1">{{cite book |last1=Pocock |first1=Gillian |last2=Richards |first2=Christopher D. |title=Human physiology : the basis of medicine |url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4 |date=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780198568780 |page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/438 438] |edition=3rd.}}</ref> යුනික බෙදුම විසින් බෙදී තිබෙන පිටතින් ම පිහිටා තිබෙන යෝනි තොල් යුගල බාහිර යෝනි තොල් හෙවත් ගරීය අධරය ලෙස හැදින් වේ. මේවා යෝනි මුඛයේ සෙසු ව්‍යූහයන් අඩංගු කරගන්නා අතර ඒවා ආරක්ෂා කරයි.<ref name="OUP1"/> බාහිර යෝනි තොල් ඉදිරිපසින් යුනික මාංශිකය ඉදිරියේදීත් පසුපසින් යුනික බෙදුම සහ ගුදය අතර දී, එනම් මෞත්‍රලිංගික ත්‍රිකෝණිකය (අධෝභගයේ ඉදිරි කොටස) අසලිනුත් මුණ ගැසේ.<ref name="Wiley">{{cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J |last2=Derrickson |first2=Bryan |title=Principles of anatomy and physiology. |url=https://archive.org/details/principlesofanat0000gera_d9s9 |date=2008 |publisher=Wiley |location=Hoboken, N.J. |isbn=9780470233474 |pages=[https://archive.org/details/principlesofanat0000gera_d9s9/page/236 235]–236 |edition=12th}}</ref><ref name="Hennekam"/> බාහිර යෝනි තොල් සහ අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් බෙදමින් පිහිටන ඇලි අන්තර්-අධරීය ඇලි (interlabial sulci) හෙවත් අන්තර්-අධරීය නැමුම් (interlabial folds) ලෙස හැදින් වේ.<ref>{{cite book|last1=Neill|first1=Sallie|last2=Lewis|first2=Fiona|title=Ridley's The Vulva |url=https://books.google.com/books?id=S_rKEDWL9BcC&q=interlabial+sulcus&pg=PA186|publisher=John Wiley & Sons|access-date=14 March 2018|language=en|date=6 July 2009|isbn=9781444316698}}</ref> අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් යනු බාහිර යෝනි තොල්වලට ඇතුළතින් පිහිටන මෘදු මාංශ දාර දෙකයි. මේවා පිටත තොල්වලට වඩා තද පැහැ වන අතර<ref name="Schatz" /> විවිධ මේද ග්‍රන්ථි අඩංගු කරගනී.<ref>{{cite book|last1=Young|first1=Barbra|last2=Lowe|first2=James S|last3=Stevens|first3=Alan|last4=Heath|first4=John W|last5=Deakin|first5=Philip J|title=Wheater's Functional Histology |date=March 2006|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-443-06850-8|pages=175–178|edition=5th}}</ref> මේ ඇතුල් තොල් පහතින් එහි වාගීකාව (frenulum of the labia minora) අසල දී සම්බන්ධ වේ. මේවා යලිත් වරක් හමු වන්නේ භගමණියේ පෙරසම (prepuce of clitoris/clitoral hood) සාදමින් යෝනි මුවේ ඉහළ දී ය.<ref name="King">{{cite book |last1=King |first1=Bruce M. |title=Human sexuality today |url=https://archive.org/details/humansexualityto0000king |date=1996 |publisher=Prentice Hall |location=Upper Saddle River, N.J. |isbn=978-0130149947 |pages=[https://archive.org/details/humansexualityto0000king/page/n47 24]–28 |edition=2nd}}</ref> ===භගමණිය=== [[ගොනුව:Human female vulva closeup 33yo.jpg|thumb]] භගමණියේ පිටතට පෙනෙන කොටස එහි මුණ්ඩ (glans) නම් වෙයි. මේවා සාමාන්‍යයෙන් මෑ ඇටයක් තරම් වන අතර හැඩයෙන් ද එවැනි වේ. ප්‍රමාණය මිලිමීටර් 6 සිට මිලිමීටර් 25 දක්වා අගයක් ගත හැකි ය.<ref name="King"/> එමෙන් ම එය සෘජු වූ විට ද ප්‍රමාණයෙන් විශාල වේ.<ref name="Hennekam"/> ප්‍රමාණයෙන් විශාල එහි සමප්‍රභවය වන [[ශිශ්න මුණ්ඩය|ශිශ්න මුණ්ඩවල]] තරම් ම ස්නායු අග්‍ර ප්‍රමාණයක් සංයුක්ත කරගන්නා බැවින් එය බෙහෙවින් සංවේදී වේ.<ref name="King"/> දැනට දන්නා පරිදි භගමණියේ එක ම කෘත්‍යය වන්නේ ලිංගික හැගීම් අවදි කිරීම යි.<ref name="King"/> භගමණියේ වැස්ම/පෙරසම යනු භගමණිය සම්පූර්ණයෙන් ම හෝ අඩ වශයෙන් ආවරණය කරගනිමින් පිහිටන ආරක්ෂිත චර්ම කොටසක් වේ.<ref name="Fahmy">{{cite book |last1=Fahmy |first1=Mohamed |title=Rare Congenital Genitourinary Anomalies: An Illustrated Reference Guide |url=https://books.google.com/books?id=BpOeBQAAQBAJ&q=does+clitoral+hood+cover+the+glans&pg=PA142 |access-date=18 March 2018 |publisher=Springer |language=en |date=27 November 2014|isbn=9783662436806 }}</ref> භගමණිය ශිශ්නයේ සමප්‍රභවය වන අතර<ref name="OUP1"/> භගමණියේ වැස්ම පිරිමින්ගේ [[පෙරහම|ශිශ්න පෙරසමේ]] අනුරූප ස්ත්‍රී අවයවය වෙයි.<ref name="Fahmy"/> මෙය සම්පූර්ණයෙන් ම හෝ අඩ වශයෙන් යුනික මාංශිකයෙන් සැගවී තිබිය හැකි ය.<ref name="O'Connell">{{cite journal|last1=O'Connell|first1=HE|last2=Sanjeevan|first2=KV|last3=Hutson|first3=JM|title=Anatomy of the clitoris.|journal=The Journal of Urology|date=October 2005|volume=174|issue=4 Pt 1|pages=1189–95|pmid=16145367|doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd|s2cid=26109805|url=https://semanticscholar.org/paper/a636539b4628b63dd839c8f878b8b8bcc586dc3f}}</ref> ===යුනික පිවිසුම් කලාපය=== අභ්‍යන්තර යෝනි තොල් අතර පිහිටි යෝනි විවරය සහ මුත්‍ර විවරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශය යුනික පිවිසුම් කලාපය නම් වේ. මුත්‍ර විවරය භගමණියට පහතින් යෝනි විවරයට වහාම ඉහළින් පිහිටා ඇත. යෝනි විවරය අධෝභගයට (perineum) ආසන්නව පිහිටා ඇත. විවරය යනුවෙන් හැදින්වුවත් යෝනි ද්වාරය (introitus) සාමාන්‍යයෙන් පවතින්නේ විවර වී නොව හැකිලී ය. යෝනි මග ඇතැම්විට කන්‍යා පටලය නම් පටලයෙන් අඩ වශයෙන් ආවරණය වී පවතී. දෘඪ සංසර්ගයක යෙදෙන පළමු මොහොතේ දී කුමරිච්ඡදය සාමාන්‍යයෙන් කැඩී යන අතර මේ හේතුවෙන් නිකුත් වන රුධිරය කන්‍යාභාවයේ සංකේතයක් ලෙස දකිනු ලැබේ. කෙසේනමුත් කන්‍යා පටලය ව්‍යායාමවලදී ද එක්වර ම බිදී යාමට හැකි අතර ටැම්පන (tampon) සහ ඔසප් රුධිර රදවන (menstrual cups) භාවිතය නිසා විදාරණය වී තිබීමට හෝ උපතින් ම නොපෙනෙන තරම් කුඩාවට තිබීමට හෝ නැතිනම් නොපිහිටා ම තිබීමට හෝ පුලුවන.<ref name="King"/> ඇතැම් අවස්ථාවල කන්‍යා පටලය යෝනි විවරය මුලුමනින් ම ආවරණය කරමින් පිහිටා තිබිය හැකි අතර එවිට එය කන්‍යා පටලය ඉවත් කිරීමේ සැත්කම (hymenctomy) මගින් නිවැරදි කළ යුතු ය.<ref>{{cite book |title=Wilkinson and Stone Atlas of Vulvar Disease |url=https://archive.org/details/wilkinsonstoneat0000wilk |pages=[https://archive.org/details/wilkinsonstoneat0000wilk/page/187 187]–188 |publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] |year=2012 |isbn = 9781451132182 |edition=3rd |last=Wilkinson |first=Edward J.}}</ref> යෝනි විවරයේ අපර කොටසේ දෙපස ම විශාල යුනික ග්‍රන්ථි යුගල වන බාතොලින් ග්‍රන්ථි පිහිටා ඇත. මේ ග්‍රන්ථි ශ්ලේෂ්මලය සහ යෝනික හා ලිහිසි ස්‍රාවයන් නිකුත් කරයි.<ref>{{cite journal|last1=Lee|first1=MY|last2=Dalpiaz|first2=A|last3=Schwamb|first3=R|last4=Miao|first4=Y|last5=Waltzer|first5=W|last6=Khan|first6=A|title=Clinical Pathology of Bartholin's Glands: A Review of the Literature|journal=Current Urology|date=May 2015|volume=8|issue=1|pages=22–5|pmid=26195958|doi=10.1159/000365683|pmc=4483306}}</ref> ඒවා පිරිමින්ගේ බල්බමය මෞත්‍ර ග්‍රන්ථිවල (bulbourethral glands) සමප්‍රභවය වේ.<ref name="TortoraG">{{cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J |last2=Anagnostakos |first2=Nicholas P |title=Principles of anatomy and physiology |date=1987 |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=978-0060466695 |pages=[https://archive.org/details/principlesofanat05tort/page/727 727]–728 |edition=5th |url=https://archive.org/details/principlesofanat05tort |url-access=registration }}</ref> කුඩා යුනික ග්‍රන්ථි යුගල ස්කින් ග්‍රන්ථි ලෙස හැදින්වෙන අතර යෝනියේ ඉදිරි බිත්තියහි පිහිටා ඇත. ඒවා පිරිමින්ගේ [[පුරස්ථි ග්‍රන්ථි|පුරස්ථි ග්‍රන්ථිවල]] සමප්‍රභවය වන අතර ස්ත්‍රී පුරස්ථි ග්‍රන්ථි ලෙස ද හැදින් වේ.<ref>{{cite journal | author = Zaviacic M, Ablin RJ | title = The female prostate and prostate-specific antigen. Immunohistochemical localization, implications of this prostate marker in women and reasons for using the term "prostate" in the human female | journal = Histol. Histopathol. | volume = 15 | issue = 1 | pages = 131–42 | date = January 2000 | pmid = 10668204 }}</ref> ==සමාජය සහ සංස්කෘතිය== ===කලාව=== Go{{ප්‍රධාන ලිපිය|කලාව තුල යෝනි මාර්ගයෙහි සහ යෝනි මුඛයෙහි නිරූපණය}} [[ගොනුව:Origin-of-the-World.jpg|thumb|right|240px|''ඔරිජින් ඩි මෝන්ඩ් (ලෝකයේ මූලය)'', ගුස්ටාව් කෝබේ විසින් අදින ලද තෙල්ද සායම් සිතුවමක්]] == ආශ්‍රිත නාමාවලිය== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} {{Human systems and organs}} [[ප්‍රවර්ගය:මිනිස් සිරුරේ අවයව]] 84hksnihy5ymurzzllbd8abavjx3e8a කණිෂ්ක කරඬුව 0 76136 799335 793400 2026-09-13T14:07:46Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799335 wikitext text/x-wiki [[Image:KanishkaCasket.JPG|thumb|[[127|ක්‍රි.ව. 127]]ට දින නිර්ණිත "කණිෂ්ක කරඬුව"; මෙහි [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] පිරිවරාගත් [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේ]]ගේ රුව ඉහළ දැකගත හැක. පහළ කොටසේ මධ්‍යයේ සිටගත් කණිෂ්කගේ රුව දක්නට ලැ‍‍බේ; [[බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය]].]] [[Image:KanishkaBuddhaDetail2.JPG|thumb|බැතිමතකු හෝ [[බෝධිසත්ත්ව|බෝධිසත්ත්වයකු]] සමග දේවතා රූ පිරිවරා සිටින බුදුන් වහන්සේගේ රුවේ සමීප දසුනක්]] '''කණිෂ්ක කරඬුව''' හෙවත් '''කණිෂ්ක ධාතු කරඬුව''' යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ රන් ආලේපිත තඹවලින් නිර්මාණය කරන ලද [[බෞද්ධ]] [[ධාතු කරඬුව]]කි. මෙය ක්‍රි.ව. 127ට එනම්, [[කුෂාණ]] අධිරාජ [[කණිෂ්ක]]ගේ පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කොට ඇත. වර්තමානයේ මෙය පාකිස්ථානයේ පෙෂාවර් ඓතිහාසික නගරයේ [[පෙෂාවර් කෞතුකාගාරය|පෙෂාවර් කෞතුකාගාරයේ]] ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත. ==ඉතිහාසය සහ විස්තරය== මෙය අනාවරණය කරගැනුණේ 1908-1909 අතර කාලයේ අනුස්මරණීය [[කණිෂ්ක ස්තූපය|කණිෂ්ක ස්තූපයේ]] (7වන සියවසේ චීන බැතිමතුන්ට අනුව මෙය ඉන්දියාවේ පැවති උසින් වැඩිම ස්තූපය විය) ධාතු ගර්භයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යා කැනීම් කටයුතු වලිනි. මෙම ස්තූපය [[පෙෂාවර්]] අසල [[ෂා-ජි-ඪේරි]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබිණි. මෙහි තිබී බුදුන් වහන්සේගේ ධාතූන් කොටස් තුනක් හමු විය.<ref>Spooner, D. B. (1908-9): "Excavations at Shāh-ji-Dherī." ''Archaeological Survey of India'', p. 49.</ref> මෙම කැනීම්වලින් පසුව බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් එම ධාතූන් [[බුරුමය]] වෙත ප්‍රදානය කරන ලදී.<ref>Marshall, John H. (1909): "Archaeological Exploration in India, 1908-9." (Section on: "The stūpa of Kanishka and relics of the Buddha"). ''Journal of the Royal Asiatic Society'', 1909, pp. 1056-1061.</ref> එම ධාතූන් තවමත් බුරුමයේ දැකගත හැක. වර්තමානයේ මෙම කරඬුව [[පෙෂාවර් කෞතුකාගාරය|පෙෂාවර් කෞතුකාගාරයේ]] ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත. එහි අනුරුවක් [[බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය|බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ]] ද තබා ඇත. මෙම කරඬුව කැපකොට ඇත්තේ [[ඛරෝෂ්ඨි]] බසිනි. එහි ඇති අභිලේඛනය පහත පරිදි වේ: : "(*මහාරා)ජස කණිෂ්කස කණිෂ්ක-පුරේ නගරේ ආය ගාධ-කරේ දේය-ධර්මේ සර්ව-සාත්වන හිත-සුහර්ථ භවතු මහාසේනස සඝරාකි දස අගිසල නව-කර්මි ආන*කණිෂ්කස විහාරේ මහාසේනස සංඝාරාමේ" :"සර්වාස්තිවාදින් ගුරුවරුන්ගේ පිළිගැනීම උදෙසා පිදෙන මෙම සුගන්ධ මංජුසාව කණිෂ්කපුර නගරයේ [''කණිෂ්කපුරේ නගරේ''] මහාරාජ කණිෂ්ක [ . . . ''ජස කණි''] විසින් ලබාදෙන ධාර්මික ත්‍යාගයයි. (එය) සියලු සත්ත්වයින්ගේ හිත සුව පිණිසම වේවා! . . . . ''ස'', මහාසේනගේ සංඝාරාමයේ [''මහාසේනස සංඝාරාමේ''] කණිෂ්කගේ විහාරයේ [''ණෂ්කස විහාරේ''] දානශාලාවේ ඉදිකිරීම් අධ්‍යක්ෂකවරයායි" <ref>Translated by B. N. Mukherjee. ''BMQ'', Vol. XXVIII, pp. 41-43. Quoted in: Dobbins, K. Walton. (1971): ''The Stūpa and Vihāra of Kanishka I''. The Asiatic Society of Bengal Monograph Series, Vol. XVIII. Calcutta.</ref> මුලින් විශ්වාස කෙරුණේ මෙහි පාඨය එය නිර්මාණය කළ තැනැත්තා විසින් සටහන් කරන්නට ඇති බවයි. එම තැනැත්තා ''ඒජිසිලස්'' නම් ග්‍රීක කලාකරුවකු බවත් ඔහු විසින් කණිෂ්කගේ [[ස්තූපය|ස්තූප]] නිර්මාණය අධීක්ෂණය කළ බවත්, එමගින් බෞද්ධ උපලබ්ධියක් සහිත ග්‍රීකයන් පසුකාලීන විසූ බවටත් ඍජු සාධක ලබාදෙතැයි පැවසිණි: "කණිෂ්කගේ මහාසේනා ආරාමයේ විහාර ඉදිකිරීම් අධ්‍යක්ෂක සේවක ([[දාස]]) ඒජිසලාඕස්" ("දාස අගිසල නව-කර්මි අන*කණිස්කස විහාර මහාසේනාස සංඝාරාමේ") ලෙස එය පැහැදිළි කෙරිණි. කෙසේනමුත් මෑතකාලීනව කරඬුවේ සිදුකළ පිරිසිදු කිරීම්වල දී පෙනීගොස් ඇත්තේ එම කියැවීම් නිරවද්‍ය නොවන බවයි. ඒ වෙනුවට එම නාම ''අග්නිසාලා'' ලෙස කියැවිය යුතු බව සනාථ විය. එහි අර්ථය විහාරයේ දානශාලාව යන්නයි.<ref>Prudence R. Myer: ''Again the Kanishka Casket'', In: ''The Art Bulletin'', Vol. 48, No. 3/4 (Sep.–Dec., 1966), pp. 396–403 [http://www.jstor.org/pss/3048396]</ref> කරඬුවේ පියනෙහි පද්මාසනයක් මත වැඩ හිඳින බුදුන්ට [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] දෙවිවරුන් වන්දනාමාන කරන අයුරු නිරූපිත ය. පියනේ දාරය පියාඹන පාත්තයින් හෝ [[හංසයා|හංස]] රූ වලින් විසිතුරු කොට ඇත. එමගින් ආත්මය හැර දැමීම සහ [[සංසාරය|සංසාරයෙන්]] මිදීම සංකේතවත් කෙරේ. ඇතැම් හංසයින්ගේ හොටවල්වල විජයග්‍රහණය සංකේතව්ත කෙරෙන මල් දම් කැටයම් කොට ඇත. කරඬුවේ බ‍ඳෙහි කණිෂ්ක යැයි සිතිය හැකි කුෂාණ රජකුගේ රුවක් සහ ඔහුට දෙපසින් ඉරානියානු [[හිරු දෙවි|හිරු දෙවියන්]] සහ [[සඳ දෙවි|සඳ දෙවියන්]]ගේ රූ දැකගත හැක. පැතිවල හිඳගත් බුද්ධ රූප දෙකක් සහ ඒවාට වන්දනාමාන කරන රාජකීය රූ දැකගත හැක. මෙම රාජකීය රූ බොහෝවිට [[බෝධිසත්ත්ව]] රූ විය හැක. මෙම දර්ශනය වටා දර්ශීය හෙලනිස්තික ශෛලියෙන් යුත් දේවතා රූ ආධාර කරගත් මාලා දාමයක් දැකගත හැක. බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් කරඬුව තුළ වූ ධාතූන් ඒවායේ ආරක්ෂාව පිණිස බුරුමය වෙත ප්‍රදානය කරන ලදී. වර්තමානයේ මෙම ධාතූන් වහ්නසේලා [[මණ්ඩලේ]] නුවර තැන්පත් කොට ඇත. මෙම අස්ථි කොටස් ත්‍රිත්වය ගෞතම බුදුන් වහන්සේගේ සැබෑ ධාතූන් යැයි විශ්වාස කෙරේ. ==ගැලරිය== <gallery> Image:TrilogyDetail.JPG|ඉන්ද්‍ර, බුදුන් වහන්සේ සහ [[බ්‍රහ්ම]] ත්‍රිත්වය. Image:KanishkaDetail.JPG|සූර්ය දේවතාවන් සහ චන්ද්‍ර දේවතාවන් පිරිවරාගත් කණිෂ්කගේ රුවෙහි සඹීප දසුනක්. Image:GooseDetail.JPG|පියාඹන පූජනීය හංස රූ වල සමීප දසුනක්. Image:Buddha relics.JPG|පාකිස්ථා‍නයේ පෙෂාවර්හි කණිෂ්කගේ ස්තූපයෙන් හමුවූ ධාතූන් වහන්සේලා 1910 බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් බුරුමයේ [[මණ්ඩලේ]] වෙත යවන ලදී. </gallery> ==මේවාත් බලන්න== * [[බිමාරාන් කරඬුව]] ==සටහන්== {{Reflist}} ==බාහිර සබැඳි== *{{commonscat-inline}} *[http://www.trincoll.edu/classes/relg254pics/relg254pics/class3/if000000.htm කණිෂ්ක කරඬුවේ ඡායාරූප] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109171953/http://www.trincoll.edu/classes/relg254pics/relg254pics/class3/if000000.htm |date=2009-01-09 }} {{British Museum}} {{Buddhism topics}} {{DEFAULTSORT:කණිෂ්ක කරඬුව}} [[Category:බෞද්ධ කලාව]] [[Category:බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ ආසියානු අංග]] [[Category:කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] [[Category:පෙෂාවර්]] [[Category:කරඬු]] [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] mybfc0i3cs4fmrugxb3ye90euo3bfue ප්‍රග්‍යා ජයිස්වාල් 0 82893 799486 765956 2026-09-14T05:26:50Z CommonsDelinker 157 No permission since 6 September 2026, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Krd|Krd]] විසින් [[c:File:Pragya_Jaiswal_at_Filmfare_Awards_2025.jpg|Pragya_Jaiswal_at_Filmfare_Awards_2025.jpg]] ගොනුව මකාදමා ඇත. 799486 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ප්‍රග්‍යා ජයිස්වාල් | image = | birth_date = | birth_place = [[ජබල්පූර්]], [[මධ්‍ය ප්‍රදේශ්]], ඉන්දියාව | nationality = [[ඉන්දියාව|ඉන්දියානු]] | occupation = {{hlist|නිළියක|නිරූපිකාවක}} | years_active = 2014–වර්තමානය | residence = [[මුම්බායි]], [[මහාරාෂ්ට්‍ර]], ඉන්දියාව | home_town = මධ්‍ය ප්‍රදේශ්, ඉන්දියාව | education = [[සිම්බයෝසිස් නීති විද්‍යාලය]] <br/> [[පූනේ]] 2012 දී }} '''ප්‍රග්‍යා ජයිස්වාල්''' යනු [[ඉන්දියානු ජනයා|ඉන්දියානු]] චිත්‍රපට නිළියක සහ නිරූපිකාවකි.<ref>{{cite web | url=http://fhmindia.com/upgrade-girlfriend-pragya-jaiswal/ | title=Pragya Jaiswal interview | publisher=FHM India | accessdate=16 June 2015}}</ref> ඇය [[තෙලිඟු සිනමාව]] තුළ නිරූපණයේ නියැළෙයි.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Pragya-Jaiswal-in-Varun-Tejs-film/articleshow/46368809.cms | title=Pragya Jaiswal in Varun Tej's film| work= The Times Of India |author = Sashidhar AS | accessdate=16 June 2015}}</ref> ==ආශ්‍රේයයන්== {{Reflist}} prbea0iwgg7j4fgd12jdemu5b9nmc4j උණවටුන මහා විද්‍යාලය 0 83726 799495 797955 2026-09-14T06:52:10Z Kusumsiri Wijegunawardana 79526 /* ඉතිහාසය */ 799495 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = උණවටුන මහා විද්‍යාලය | native_name = {{lang-en|Unawatuna Maha Vidyalaya}} | coordinates = {{coord|6.020458999043355|N|80.24928035069826|E|region:LK|display=inline}} | address = මහරඹ පාර,උණවටුන | former_name = උණවටුන බෞද්ධ මිශ්‍ර පාසල | motto = "ආලෝකෝ උදපාදී" | motto_translation = ආලෝකය පහළ විය | image = ගොනුව:Unawatuna Maha Vidyalaya Logo.jpg | founder = [[එච්. ඩබ්ලිව්. අමරසූරිය]] | religious_affiliation = බෞද්ධ | established = {{Start date and age|1887|09|07|p=yes}} | type = 1AB | language = සිංහල | school_number = 06440<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = |title = School List 2021 |url = https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2023/04/School-List-2021.pdf |page = 64 |website = moe.gov.lk |location = Colombo |publisher = Ministry of Education, Sri Lanka |access-date = 4 January 2024 }}</ref> | principal = ලුතිතන් කර්නල් කේ. විජේගුණවර්ධන මහතා | grades = 1 සිට අ.පො.ස උසස් පෙළ දක්වා | enrollment = 1000<ref>{{cite web |last1= |title=ගාල්ල කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය |url=http://www.spedu.sch.lk/si/schools.php?schools=z01 |publisher=දකුණු පලාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව |access-date=1 ජනවාරි 2020 |date=1 ජනවාරි 2020 }}</ref> | staff = 50 | primary_years_taught = 1 ශ්‍රේණිය සිට 5 ශ්‍රේණිය දක්වා | secondary_years_taught = 6 ශ්‍රේණිය සිට 13 ශ්‍රේණිය දක්වා | gender = මිශ්‍ර | houses = ගැමුණු තිස්ස පැරකුම් | colors = {{color box|yellow}}{{color box|maroon}}{{color box|white}} | song = සැරදේ අප මාතා | city = [[උණවටුන]] | province = දකුණු පළාත | postcode = 80600 | country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | website = {{cite web|url=https://umvlk.wordpress.com|title=නිල වෙබ් අඩවිය}} }} '''[[උණවටුන]] මහා විද්‍යාලය''' ({{lang-en|Unawatuna Maha Vidyalaya}}, {{lang-ta|உனவடுன மகா வித்தியாலயம்}}) [[උණවටුන]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති ප්‍රමුඛ රජයේ පාසලකි. වර්ෂ 1887<ref name=":0">{{cite web |last1= නිර්මාණි බණ්ඩාරනායක |title=වසර 125ක් සපුරන සංචාරක පාරාදීසයේ සොඳුරු තක්සලාව, උණවටුන මහා විද්‍යාලය |url=https://web.archive.org/web/20210927015605/http://epaper.resa.lk/2018/09/14/pg13_0.jpg |publisher= රැස පුවත්පත |access-date=14 සැප්තැම්බර් 2018 |date=14 සැප්තැම්බර් 2018 }}</ref>දී '''උණවටුන බෞද්ධ මිශ්‍ර පාඨශාලාව ''' ලෙස ඇරඹි මෙම පාසල පසුව වර්ෂ 1962 දී උණවටුන මහා විද්‍යාලයය බවට පත්විය.<ref name=":0" /> == ඉතිහාසය == මෙම පාසල 1887 සැප්තැම්බර් 7 වන දින සිසුන් 14 දෙනෙකු සහ ගුරුවරුන් 4 දෙනෙකුගෙන් යුතුව උණවටුන සැන්ද්‍රාගේ වත්තේ තාවකාලික පොල් අතු මඩුවක ආරම්භ කරන ලදී. පසුව,[[එච්. ඩබ්ලිව්. අමරසූරිය|හෙන්රි වුඩ්වර්ඩ් අමරසුරිය]] මහතාගේ අනුග්‍රහය යටතේ, ඔහුගේ නිවස වන වර්තමානයේ '''උණවටුන අමරසූරිය ගුරු විද්‍යාලය''' පවතින ස්ථානයේ ''' උණවටුන බෞද්ධ මිශ්‍ර පාසල ''' ලෙස පවත්වාගෙන යනු ලැබුවේ ය. 1962 ජූලි 16 වන දින උණවටුන මහා විද්‍යාලය ලෙස රජයේ පාසලක් බවට පත්විය.<ref name=":0" /> 2004 දෙසැම්බර් 26 වන දින සිදුවු [[2004 සුනාමිය|සුනාමි]] ව්‍යසනයෙන් පීඩාවට පත් දරුවන්ට උපකාර කිරීම සඳහා පාසලේ නව ශාලා, පරිගණක විද්‍යාගාර සහ සනීපාරක්ෂක පහසුකම් ඇතුළු අංග ගණනාවක් '''සෙනෙහස''' පදනමේ ආධාර මගින් ඉදි කරන ලදී.<ref>{{cite web |last1= |title= UNAWATUNA MAHA VIDYALAYA |url= https://senehasa-assoc.com/projects-schools |publisher= සෙනෙහස පදනම |access-date=14 සැප්තැම්බර් 2015 |date=14 සැප්තැම්බර් 2010 }}</ref><ref>{{cite web |last1= නුවන් කොඩිකාර |title= උණවටුන මහා විද්‍යාලයේ සිඟිති, පෝතක හා බාලදක්ෂ බාලක බාලිකාවන්ට පදක්කම් පැලඳ වේ |url= https://mihira.lk/2025/01/06/උණවටුන-මහා-විද්යාලයේ-සි/ |publisher= මිහිර පුවත්පත |access-date=10 අප්‍රේල් 2025 |date=6 ජනවාරි 2025 }}</ref> ඒ සමගම ආරම්භ කරන ලද සියලුම දරුවන් සඳහා නොමිලේ පෝෂ්‍යදායී දිවා ආහාර වේලක් විවේක කාලය තුළදී ලබා දීම '''සෙනෙහස''' පදනම වර්තමානයේ ද පවත්වයි. [[ගොනුව:Old teaching panel of Unawatuna Maha Vidyalaya.jpg|thumb]] == විදුහල්පතිවරුන් == පාසල ආරම්භයේ සිටම වසර 125 ක කලාව තුළ විදුහල්පතිවරුන් 21 දෙනෙකු විසින් පරිපාලනය කර ඇත.<ref>{{cite web |last1= Admin - UMV |title= ආදී විදුහල්පතිවරුන් |url=https://umvlk.wordpress.com/2018/09/30/%e0%b6%86%e0%b6%af%e0%b7%93-%e0%b6%9a%e0%b6%ad%e0%b7%98%e0%b6%b1%e0%b7%8a/ |publisher= උණවටුන මහා විද්‍යාලය |access-date=30 සැප්තැම්බර් 2018 |date=30 සැප්තැම්බර් 2020 }}</ref> ඔවුන් පිලිවෙලින්, *කේ.වී.පි.ඊ ද සිල්වා *ඩී.ඒ ජයතිලක *ජේ ද සිල්වා *ඩබ්ලිව්.එම් ප්‍රදිනන්දස් *එම්.ඩබ්ලිව් ගුණසේකර *ඩී.ඒ නාරන්ගොඩ *එච්.එම් ප්‍රනාන්දු *ආර්.ඩී කරෝලිස් *එල්.ජී.එස් වික්‍රමසිංහ *ඩබ්.ඒ කරුණාරත්න *ඩී.ජී.ජී ද සිල්වා *එම්.පී මැන්දිස් *ඩබ්ලිව්.කේ ධර්මරත්න *ජිනදාස *එම්.පී කෝරාල *දා.දු.න වීරකෝන් *ජයසේන අතපත්තු *ගුණසේන *නානායක්කාර *පී.පී.කේ දයාරත්න අමරසේකර *ඊ.ඒ ගාමිණි ශාන්ත කුමාර *මේජර් කේ.විජේගුණවර්ධන *හෙළරුවන් පීරිස් *ලුතිතන් කර්නල් කේ. විජේගුණවර්ධන == පාසල් ගීතය == සැරදේ අප මාතා අප විදුහල් මාතා<br> පිංකෙත වැනි වු සිසු කැල <br> ජයබිම වෙත ගෙනයන මාතා ... වීනිතකම් දස්කම් එඩිතරකම් සැමහට නිති සදනා <br> සමාජසේවය එකමුතුකම් ඈ ගුණදම් වඩවමිනා ... ඔබ අපහට නිති ඔවදන් දෙන්නේ ඔබමය අප මාතා <br> ඉගෙනුම අවසන් කල ඔබ දරු කැල ඔබගුණ නිති සමරා <br> කිතුගොස පතුරා ජය දද නංවා පෙරටම යමු නිතිනා <br> දින දින දියුණුව වෙත පා නගලා මවුනි සදා සැරදේ // ... ... == අධ්‍යාපනය == උණවටුන මහා විද්‍යාලයේ මේ වනවිට මෙම විශයයන් උගන්වයි. {| class="wikitable" |+ !අංශය !විෂයයන් |- |ප්‍රාථමික (1-5 ශ්‍රේණි) | *සිංහල *ඉංග්‍රිසි *දෙමළ *පරිසරය *ගණිතය *ආගම |- |ද්විතියික (6-9 ශ්‍රේණි) | *විද්‍යාව *ගණිතය *ඉංග්‍රිසි *සිංහල *බුද්ධ ධර්මය *ඉතිහාසය *භූගෝල විද්‍යාව *පුරවැසි අධ්‍යාපනය *තොරතුරු තාක්ෂණය *ප්‍රායෝගික තාක්ෂණ කුසලතා *චිත්‍ර *නර්තනය *නාට්‍ය හා රංග කලාව *සංගීතය *සෞඛ්‍යය හා ශාරීරික අධ්‍යාපනය *ගිණුම්කරණය *ශෘහ ආර්ථික විද්‍යාව *කෘෂි විද්‍යාව |- |සාමාන්‍ය පෙළ (10 - 11 ශ්‍රේණි) | *විද්‍යාව *ගණිතය *ඉංග්‍රිසි *සිංහල *බුද්ධ ධර්මය *ඉතිහාසය *භූගෝල විද්‍යාව *පුරවැසි අධ්‍යාපනය *තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණය *චිත්‍ර කලාව *නර්තනය *නාට්‍ය හා රංග කලාව *සංගීතය *සෞඛ්‍යය හා ශාරීරික අධ්‍යාපනය *ගිණුම්කරණය *කෘෂි විද්‍යාව |- |උසස් පෙළ විද්‍යා<ref>{{cite web |last = විජේසිංහ |first = හිරුණි |date = 30 අප්‍රේල් 2023 |title = පාසල් සිසුන් පිරිසක් මානව හිමිකම් කොමිසමට ගිහින් |url = https://www.news19.lk/a-group-of-school-students-went-to-the-human-rights-commission/ |website = www.news19.lk |location = |publisher = www.news19.lk |access-date = 10 ජනවාරි 2024 }}</ref> <ref>{{cite web |last = |first = |date = 30 අප්‍රේල් 2023 |title = පාසල් සිසුන් පිරිසකගෙන් මානව හිමිකම් කොමිසමට පැමිණිල්ලක් |url = https://liveatsrilanka.lk/පාසල්-සිසුන්-පිරිසකගෙන්/ |website = liveatsrilanka.lk |location = කොළඹ |publisher = ස්වර්ණවාහීනී |access-date = 10 ජනවාරි 2024 }}</ref><ref>{{cite web |author = කුමුදු උපුල් ශාන්ත |date = 1 මැයි 2023 |title = උසස් පෙළට පාසලමාරු කරනවාට එරෙහිවගාල්ලේ සිසු පිරිසක්මානව හිමිකම් කොමිසමට |url = https://mawbima.lk/2023/05/01/උසස්-පෙළට-පාසලමාරු-කරනවා/ |website = mawbima.lk |location = |publisher = මව්බිම පුවත්පත |access-date = 1 දෙසැම්බර් 2024 }}</ref> | *[[උ.පෙ රසායන විද්‍යාව|රසායන විද්‍යාව]] *[[සංයුක්ත ගණිතය]] *ජීව විද්‍යාව *[[උ.පෙ භෞතික විද්‍යාව|භෞතික විද්‍යාව]] *කෘෂි විද්‍යාව |- |උසස් පෙළ වාණිජ | *ව්‍යාපාර අධ්‍යනය *ගණකාධිකරණය *ආර්ථික විද්‍යාව |- |උසස් පෙළ කලා | *සිංහල *ආර්ථික විද්‍යාව *චිත්‍ර කලාව *දේශපාලන විද්‍යාව *බෞද්ධ ශිෂ්ඨාචාරය *ශෘහ ආර්ථික විද්‍යාව *භූගෝල විද්‍යාව |- |} == දක්ෂතා == පාසලේ විෂය සමගාමී මෙන්ම විෂය බාහිර ක්‍රියාකාරකම් රැසක් ක්‍රියාත්මක වේ. ඒ අතර බාලදක්ෂ කණ්ඩායම හා පරිසර නියමු කණ්ඩායම වැදගත් වේ.පාසලේ සෞන්දර්ය ඒකකයටද සුවිශේෂි ස්ථානයක් හිමිවේ. සංගීත, චිත්‍ර, නැටුම් සහ නාට්‍ය හා රංග කලාව යන විෂයන් මෙහි පවතින අතර සමස්ථ ලංකා, පලාත් ඇතුළු ජයග්‍රහණය රැසක් සෞන්දර්ය ඒකකය දිනාගෙන ඇත. <ref>{{cite web |last1= |title= 125 වෙනි සැමරුම |url=https://youtube.com/aspOoVjXoH0 |publisher= හිරු TV ආයතනය, Youtube |access-date=30 සැප්තැම්බර් 2018 |date=30 සැප්තැම්බර් 2020 }}</ref> == ක්‍රීඩා == නිවාසාන්තර ක්‍රීඩා උලෙල වාර්ෂිකව පහත නිවාස යටතේ පැවැත්වේ. * ගැමුණු නිවාසය {{color box|green}} * තිස්ස නිවාසය {{color box|red}} * පැරකුම් නිවාස {{color box|purple}} == දැක්ම සහ මෙහෙවර == === දැක්ම === රසඥතාවයෙන් යුකු සංස්කෘතිය පවරා දෙන විනයගරුක සාමකාමී අනාගත පරපුරක් බිහිකිරීම.<ref name=":0" /> === මෙහෙවර === දැනුම, කුසලතා,ආකල්පවලින් හෙබි,සදාචාර සම්පන්න, ගුණගරුක, නවලොවට ගැලපෙන, නිර්මාණශීලි, පරිසරයට ආදරය කරන, ඉතිහාසයෙන් වර්තමානය ගොඩනගා ගන්නා පිරිපුන් දරු කැලක් බිහිකිරීම.<ref name=":0" /> == ප්‍රසිද්ධ ආදී සිසුන් == * [[සිරිමල් රණවැල්ල|මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල]]<ref>{{cite web |last1=මහාචාර්ය ජයන්ත අමරසිංහ |title=හැම විදුතැන් දැන හැම තැන් විය පසිඳූ, සිරිමල් රණවැල්ල |url=https://www.silumina.lk/2021/10/23/%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%B8-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%90%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%B8-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%B4%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%B3%E0%B7%96 |publisher=සිළුමිණ පුවත්පත |access-date=23 ඔක්තෝබර් 2021 |date=23 ඔක්තෝබර් 2021 }}</ref> * [[එඩ්වින් ආරියදාස|ආචාර්ය එඩ්වින් ආරියදාස]]<ref>{{cite web |last1=බෙහිහුල්ඔය ප්‍රින්ස් රත්නායක |title=ජ්‍යෙෂ්ඨ ජනමාධ්‍යවේදී එඩ්වින් ආරියදාස වියතාණෝ |url=https://www.lankadeepa.lk/features/%E0%B6%A2%E0%B6%BA%E0%B7%82%E0%B6%A8-%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B8%E0%B6%B0%E0%B6%BA%E0%B7%80%E0%B6%AF-%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%80%E0%B6%B1-%E0%B6%86%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B6%AF%E0%B7%83-%E0%B7%80%E0%B6%BA%E0%B6%AD%E0%B6%AB/2-521074 |publisher=ලංකාදීප පුවත්පත |access-date=2 දෙසැම්බර් 2017 |date=2 දෙසැම්බර් 2017 }}</ref><ref>{{cite web |last = |first = |date = 21 ජනවාරි 2022 |title = උණවටුනේ මහා ප්‍රාඥයා දැයෙන් සමුගනී |url = https://si.rata.lk/9677/ |website = rata.lk |location = |publisher = |access-date = 30 දෙසැම්බර් 2022 }}</ref> * අශෝක ජයසේකර (ගාල්ල හිටපු දිසාපති, අමාත්‍යංශ ලේකම්)<ref>{{cite web |last = නිලුකා ඩී. තිලකරත්න |first = |date = 18 අගෝස්තු 2010 |title = පාන්දර පහේ ඉඳලා පාන් පෝලිමේ හිටියා |url = https://archives.dinamina.lk/2010/08/18/_art.asp?fn=f1008182 |website = dinamina.lk |location = |publisher = දිනමිණ පුවත්පත |access-date = 10 මැයි 2024 }}</ref> * සමීර රත්නායක (ශ්‍රී ලංකා ජාතික බේස්බෝල් කණ්ඩායමේ නායකයා)<ref> https://steemit.com/sportstalk/@goldcoin/it-was-a-great-victory-for-the-school-where-i-studied</ref> == මූලාශ්‍ර == <references /> ==මේවාත් බලන්න== *[[ශ්‍රි ලංකාවේ පාසල් ලැයිස්තුව]] *[[ ගාල්ල පාසල් නාමාවලිය ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත් පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ආණ්ඩුවේ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා ]] 4lt0lp44njglurx789qgjf18kn3qw55 සැකිල්ල:Gandhara 10 94801 799320 799282 2026-09-13T13:51:07Z Yasasuru 23090 799320 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gandhara | title = [[ගන්ධාර|ගන්ධාරය]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist |image = | group1 =ඉතිහාසය | list1 = * [[ගන්ධාර (රාජධානිය)|ගන්ධාර රාජධානිය]] * [[ඇකිමේනීය ඉන්දු නිම්න ආක්‍රමණය]] * [[ඉන්දියාවේ ග්‍රීක ආක්‍රමණ]] * [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]] * [[ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය]] *[[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය]] * [[ඉන්දු-සිතියානුවෝ]] * [[Indo-Parthians]] * [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] * [[Alchon Huns]] * [[තුර්ක් ශාහිවරු]] * [[Hindu Shahi]]s * [[Ghaznavid Empire]] | group2 = සංස්කෘතිය | list2 = * [[ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව]] * [[ග්‍රීක-බුද්ධාගම්]] * [[Hellenistic influence on Indian art]] * [[Silk Road transmission of Buddhism]] * [[:Commons:Category:Art of Gandhara by museum|කෞතුකාගාරය අනුව ගන්ධාර කලාව]] | group3 = පුරාවිද්‍යාව | list3 = {{Navbox|child | group1 = [[පෙශාවර්]] ද්‍රෝණිය | list1 = * [[තඛ්ත්-ඉ-බාහි]] * [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] * [[බාහෝ ඪේරි]] * [[අසීස් ඪේරි]] * [[ශාජි-කී-ඪේරි]] * [[කණිෂ්ක ස්තූපය]] * [[ලෝරියාන් තංගයි]] * [[ජමාල් ගර්හි]] * [[:Commons:Category:Yusufzai|යුසුෆ්සායි‎]] * [[:Commons:Category:Sikri Yusufzai stupa|සික්රි යුසුෆ්සායි]] * [[බුත්කාර ස්තූපය]] * [[භාමාලා ස්තූපය|භාමාලා]] * [[:Commons:Category:Aziz Dheri Stupa|අසීස් ඪේරි]] * [[:Commons:Category:Shingardara stupa|ශින්ගාර්දාරා]] * [[:Commons:Category:Ali Masjid Stupa|අලි මස්ජිදය]] * [[:Commons:Category:Sphola Stupa|ස්ඵෝලා]] * [[අහින් පොෂ්]] * [[:Commons:Category:Ancient art of the Swat valley|ස්වාට්]] * [[සයිදු ශරීෆ් ස්තූපය|සයිදු ශරීෆ්]] * [[:File:Early stupa 6 meters in diameter with fallen umbrella on side in Chakpat near Chakdara.jpg|චක්පට්]] * [[බාරීකොට්]] * [[චාර්සද්දා]] * [[පුෂ්කලාවතී]] * [[රාණිගට්]] * [[හෂ්ට්නගර්]] * [[සික්රි ස්තූපය]] | group2 = [[තක්ෂිලා]] | list2 = * [[සිර්කප්]] *[[ධර්මරාජික]] *[[ජෝලියන්]] *[[කලවාන්]] *[[මෝහ්රා මුරාදු]] *[[ජන්ඩියාල්]] *[[කුණාල ස්තූපය]] *[[:File:Lalchak Monastery in Taxila.jpg|ලාල්චක් ආරාමය]] * [[:Commons:Category:Badalpur Buddhist stupa and monastery|බදල්පූර්]] * [[:Commons:Category:Buddhist remains around Bhallar stupa, Taxila|භල්ලර්]] * [[මාණික්‍යාලා ස්තූපය|මාන්කියාලා]] * [[භීර් ගොඩැල්ල]] | group3 = නැගෙනහිර [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]] | list3 = * [[හඩ්ඩා, ඇෆ්ඝනිස්තානය|හඩ්ඩා]] **[[තාපා ශෝටර්]] **[[ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි ස්තූපය| ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි]] **[[Commons:Category:Tapa-i Kafariha Monastery|තාපා-ඉ කෆාරිහා]] *[[ශොතෝරාක් ආරාමය|ශොතෝරාක්]] *[[පෛතාවා]] *[[බිමාරාන්]] * [[මෙස් අයිනක්]] * [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තාන්]] * [[ඛෙයර් ඛානේ]] * [[ස්ඵෝලා ස්තූපය]] * [[තෙපේ සර්දාර්|තාපා සර්දාර්]] * [[නාරෙන්ජ් කන්ද|තෙපේ නාරෙන්ජ්]] * [[තෙපේ මාන්ජාන්]] }} | group4 = කෞතුක වස්තූන් | list4 = * [[තක්ෂිලාවේ අරමයික අභිලේඛනය]] * [[බිමාරාන් කරඬුව]] * [[කණිෂ්ක කරඬුව]] * [[ශිලා පලත]] * [[බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා]] * [[බූනර් උන්නත කැටයම්]] * [[සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව]] * [[Post-Mauryan coinage of Gandhara]] * [[Kabul hoard]] * [[Shinkot casket]] * [[Rukhuna reliquary]] * [[Treasure of Begram]] * [[Wardak Vase]] * [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)|සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] * ''[[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]'' * [[Bajaur casket]] * [[Silver Reliquary of Indravarman]] * [[Hephthalite silver bowl]] * [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව| ගාර්ඩීස් ගණේශ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:India templates]] [[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම පිළිබඳ සැකිලි]] </noinclude> 82ghvcbw7mg7sbouctyhbv2za48elt6 ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය 15 127049 799351 620968 2026-09-13T15:39:25Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 620968 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 937548156 || 2020-01-25T18:50:25Z || Hmains || <nowiki>category is already diffused</nowiki> |---- | 937548084 || 2020-01-25T18:49:48Z || Hmains || <nowiki>removed [[Category:Economy of Sri Lanka]]; added [[Category:Service industries in Sri Lanka]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 783341630 || 2017-06-01T17:11:59Z || Obi2canibe || <nowiki>diffuse</nowiki> |---- | 781344961 || 2017-05-20T17:26:02Z || Hmains || <nowiki>add/change/refine category; MOS fixes using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 761469164 || 2017-01-23T04:01:24Z || Hmains || <nowiki>Category add/change/fix; AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 587668002 || 2013-12-25T21:23:43Z || Hmains || <nowiki>copyedit, refine cat, and AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 578955669 || 2013-10-27T13:57:05Z || Corvus Park || <nowiki>Category:Economy of Sri Lanka</nowiki> |---- | 544148880 || 2013-03-14T17:45:22Z || Addbot || <nowiki>[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 10 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7060283]]</nowiki> |---- | 521771117 || 2012-11-07T03:10:28Z || YFdyh-bot || <nowiki>r2.7.3) (Robot: Modifying [[nl:Categorie:Vervoer in Sri Lanka]] to [[nl:Categorie:Verkeer en vervoer in Sri Lanka]]</nowiki> |---- | 496710212 || 2012-06-09T06:19:07Z || EmausBot || <nowiki>r2.7.2+) (Robot: Adding [[fa:رده:ترابری در سریلانکا]]</nowiki> |---- | 475963991 || 2012-02-09T16:09:12Z || EmausBot || <nowiki>r2.7.2+) (Robot: Adding [[ko:분류:스리랑카의 교통]]</nowiki> |---- | 442350935 || 2011-07-31T13:17:39Z || Luckas-bot || <nowiki>r2.7.1) (robot Adding: [[pl:Kategoria:Transport na Sri Lance]]</nowiki> |---- | 419988193 || 2011-03-21T16:06:35Z || Luckas-bot || <nowiki>r2.7.1) (robot Adding: [[es:Categoría:Transporte de Sri Lanka]]</nowiki> |---- | 401861421 || 2010-12-12T00:02:16Z || Leichtbau || <nowiki>+de</nowiki> |---- | 401331199 || 2010-12-08T22:21:12Z || Cydebot || <nowiki>Robot - Speedily moving category Transportation in Asia to Transport in Asia per [[WP:CFDS|CFDS]].</nowiki> |---- | 394750077 || 2010-11-04T08:29:45Z || Ary29 || <nowiki>it</nowiki> |---- | 382841981 || 2010-09-04T09:18:54Z || RussBot || <nowiki>Robot: change redirected category [[:Category:Transportation by country|Transportation by country]] to [[:Category:Transport by country|Transport by country]]</nowiki> |---- | 289258114 || 2009-05-11T14:23:21Z || 85.227.157.208 || <nowiki></nowiki> |---- | 220154060 || 2008-06-18T15:05:51Z || Romaine || <nowiki>Interwiki cat</nowiki> |---- | 209543797 || 2008-05-01T20:50:16Z || BotMultichill || <nowiki>Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Transport in Sri Lanka]]</nowiki> |---- | 94866363 || 2006-12-17T10:35:45Z || Escarbot || <nowiki>robot Adding: [[sv:Kategori:Transport i Sri Lanka]]</nowiki> |---- | 65541820 || 2006-07-24T12:34:24Z || Zh-v || <nowiki>+ja</nowiki> |---- | 24774258 || 2005-10-05T01:13:10Z || Who || <nowiki>new cat as per [[WP:CFD]]</nowiki> |} nfdfa0extazl5pypiro3k70i7hczzom ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය 14 127050 799349 620969 2026-09-13T15:39:24Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport in Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 620969 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons category|Transport in Sri Lanka}} [[Category:Service industries in Sri Lanka]] [[Category:Transport by country|Sri Lanka]] [[Category:Transport in Asia by country|Sri Lanka]] ikkwhrgwtcwwte8dw8ogn75h2x7nkb2 සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව 1 179980 799342 799288 2026-09-13T15:35:01Z Lee 85 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799342 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], හැම එකක ම ද? නැත්නම් මොකක් හරි එකක ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:35, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) o1685jfqeh7akhxnsencsmrelgrdz6t 799344 799342 2026-09-13T15:37:39Z KSLwiki24 70498 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799344 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], හැම එකක ම ද? නැත්නම් මොකක් හරි එකක ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:35, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] ලෝක උරුම කොටසේ විතරයි.අනිත් උරුම ලැයිස්තු වල පින්තූර පේනවා...ඔයාට ඒ කොටසේ පින්තූර දර්ශනය වේ නම් ගැටලුවක් නෑ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) a2nsjt3flgpmf4sktvd3csnrsb9s7g1 799355 799344 2026-09-13T15:43:23Z Lee 85 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799355 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], හැම එකක ම ද? නැත්නම් මොකක් හරි එකක ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:35, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] ලෝක උරුම කොටසේ විතරයි.අනිත් උරුම ලැයිස්තු වල පින්තූර පේනවා...ඔයාට ඒ කොටසේ පින්තූර දර්ශනය වේ නම් ගැටලුවක් නෑ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], මට නම් පේනවා නේ. ඔබ legacy parser භාවිතා කරන්නෙක් නොවේ නේද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:43, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) duzo0gk1sv96w3zghb89uhuhdtjeif4 799356 799355 2026-09-13T15:49:36Z KSLwiki24 70498 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799356 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], හැම එකක ම ද? නැත්නම් මොකක් හරි එකක ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:35, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] ලෝක උරුම කොටසේ විතරයි.අනිත් උරුම ලැයිස්තු වල පින්තූර පේනවා...ඔයාට ඒ කොටසේ පින්තූර දර්ශනය වේ නම් ගැටලුවක් නෑ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], මට නම් පේනවා නේ. ඔබ legacy parser භාවිතා කරන්නෙක් නොවේ නේද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:43, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] Legacy parser ගැන නම් මට අවබෝධයක් නෑ.මම වෙනදා වගේම තමයි සංස්කරණ කටයුතු සිදු කළේ...වෙනත් අයට පෙනේ නම් ලිපියේ ගැටලුවක් නෑනේ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:49, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) 8xi74ky338almf5hx9to1ivfynr3mo2 799357 799356 2026-09-13T15:51:24Z Lee 85 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799357 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], හැම එකක ම ද? නැත්නම් මොකක් හරි එකක ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:35, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] ලෝක උරුම කොටසේ විතරයි.අනිත් උරුම ලැයිස්තු වල පින්තූර පේනවා...ඔයාට ඒ කොටසේ පින්තූර දර්ශනය වේ නම් ගැටලුවක් නෑ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], මට නම් පේනවා නේ. ඔබ legacy parser භාවිතා කරන්නෙක් නොවේ නේද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:43, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :::::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] Legacy parser ගැන නම් මට අවබෝධයක් නෑ.මම වෙනදා වගේම තමයි සංස්කරණ කටයුතු සිදු කළේ...වෙනත් අයට පෙනේ නම් ලිපියේ ගැටලුවක් නෑනේ... [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 15:49, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) ::::::@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], එහෙනම් අවුලක් නෑ. මට නම් පේනවා. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:51, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) 83ywarwqcbp6n3wp8tjwxit2tdzj7sw පරිශීලක:KSLwiki24 2 183461 799384 795064 2026-09-13T16:01:03Z KSLwiki24 70498 799384 wikitext text/x-wiki {{Userpage bar}} {{wikibreak|reason=වසරක කාලය සඳහා විකිපීඩියාවෙන් නිවාඩු ගන්නා බව දැනුම් දෙයි.|until=2025 November}} <hr> {| style="width:100%; background:#e7f0ff;" |- |<center><small>[[File:Animated-Flag-Sri-Lanka.gif|30px|frameless|alt=Sri Lanka flag waving|link=Flag of Sri Lanka]]<br> '''🪷 නමෝ බුද්ධාය! 🪷'''<br> {{අද}}<br> '''~{{CURRENTDAY}}/{{CURRENTMONTH}}/{{CURRENTYEAR}}~''' <br> {{emoji|270D}} [[xtools:pages/si.wikipedia.org/KSLwiki24|නිර්මාණය කළ පිටු]] • {{emoji|270F}} [[Special:Contributions/KSLwiki24|දායකත්වය]] • {{emoji|1F465}} [[Special:CentralAuth|ගිණුම්]] • {{emoji|2709}} [[Special:EmailUser/KSLwiki24|Email]] </small></center> |} <hr> {{තොරතුරුකොටුව පරිශීලක |status=තාවකාලිකව අක්‍රීය |name=KSLwiki24 |languages=සිංහල, ඉංග්‍රීසි |country={{flag|Sri Lanka}} |edit_count=1700+ |color=#dceefc |signature= <span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px"> [[User:KSLwiki24|<span style="color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] </span> |userboxes= {{පරිශීලක දායකත්වයන්|1700}} {{User Wikipedian For|year=2024|month=09|date=29}} {{Userbox | border-c = #999 | id = ⏳️ | id-c = #EEE | info = මෙම පරිශීලකයා '''2025 – 2026''' වසරක කාලය සඳහා විකිපීඩියාවෙන් '''නිවාඩු''' ගතකරයි. | info-c = #F9F9F9 }} {{user history}} {{Userbox | id = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|thumb|center|50px]] | id-c = #8B4513 | info = මෙම පරිශීලකයා [[පුරාවිද්‍යාව]] පිළිබඳව ගුණාත්මක ලිපි ලිවීමට කැමැත්තක් දක්වයි. | info-c = #f5f5dc | border-c = #654321 }} {{Userbox | id = [[File:Ashoka_Chakra_Y.svg|50px]] | id-c = #FFD700 | info = මෙම පරිශීලකයා [[බෞද්ධ ඉතිහාසය]] පිලිබදව ගුණාත්මක කරුණු සමාජගත කිරීමට රුචිකත්වයක් දක්වයි. | info-c = #fff8dc | border-c = #daa520 }} {{Userbox | id = [[ගොනුව:Hopetoun falls.jpg|thumb|center|50px]] | id-c = #1E90FF | info = පරිසරය හා එහි ක්‍රියාකාරීත්වය පිලිබදව ලිපි ලිවීමට ද රුචිකත්වයක් දක්වයි. | info-c = #f0f8ff | border-c = #1E90FF }} }} == ආයුබෝවන් == මම ශ්‍රී ලංකාවේ සිටින විකිපීඩියා නව සංස්කාරකවරයෙක්.බොහෝ විට බෞද්ධ ඉතිහාසය,පුරාවිද්‍යාව සහ පරිසරය පිළිබඳ කැමැත්තක් දක්වනවා. == විකිපීඩියාවට දායකත්වය == * බෞද්ධ ඉතිහාසය සහ පුරාවිද්‍යාව සම්බන්ධ ලිපි සංස්කරණය * පරිසරය පිළිබඳ දැනුම හුවමාරු කිරීම * නවතම පර්යේෂණ හා තොරතුරු එක් කිරීම ==අරමුණ== සමාජගත වී ඇති වැරදි මත තවදුරටත් සමාජගත වීම වලක්වා විකිපීඩියාව තුළින් ගුණාත්මක තොරතුරු සමාජය වෙත ලබා දීම. ==සම්බන්ධ වීම== * විකිපීඩියා සංසදවලට(සාක්ච්ඡා)වලට සහභාගී වීම * විකිකොමන්ස් හි පරිසර හා පුරාවිද්‍ය ඡායාරූප එකතු කිරීම == 🏅 සම්මාන == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Special Barnstar Hires.png|100px]]|[[Image:SpecialBarnstar.png|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''විශේෂ රන්තරුව''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[සතර දළදා වහන්සේලා(දාඨා ධාතූන් වහන්සේලා)]] ලිපියට කළ දායක්වයට ස්තූතියි. <span style="background:#0d0f24;font-family:monospace;font-weight:600;padding:2px;box-shadow:#9b12f0 2px -2px">[[User:Ttheek|<span style="color:#faed00">★</span> <span style="color:#ff21f8">Ttheek</span>]] [[User talk:Ttheek|⏵]]</span> 20:52, 7 අගෝස්තු 2025 (යූටීසී) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[ගොනුව:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''The Tireless Contributor Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | සිංහල විකිපීඩියාවට ඔබ දැක්වූ වැදගත් දායකත්වයට ස්තූතියි. [[User:IDB.S|IDB.S]] ([[User talk:IDB.S|talk]]) 17:19, 28 ජූනි 2026 (යූටීසී) |} 0bt6hyoi8c67h2g6noea357oi922ddk චිකුසකු 0 186849 799457 779814 2026-09-14T03:57:39Z SpinnerLaserzthe2nd 50854 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Chikusa ward.gif]] → [[File:Flag of Chikusa, Nagoya, Aichi.svg]] 799457 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Chikusa | official_name = Chikusa Ward | native_name = {{nobold|千種区}} | native_name_lang = ja | settlement_type = [[Wards of Japan|Ward]] <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = [[File:Higashiyamashokubutu7.JPG|300px]]<br />[[File:Nagoya Imaike night view 2016.JPG|300px]] | imagesize = | image_alt = | image_caption = Higashiyama Zoo and Botanical Gardens<br>{{STN|Imaike|x|Aichi}} night view | image_flag = Flag of Chikusa, Nagoya, Aichi.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Location of Chikusa ward Nagoya city Aichi prefecture Japan.svg | map_alt = | map_caption = <small>Location of Chikusa-ku in [[Nagoya]]</small> | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = &nbsp; | coordinates = {{coord|35|10|12|N|136|58|01|E|region:JP|display=inline,title}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location --> | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_name1 = [[Tōkai region]]<br />[[Chūbu region]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_name2 = [[Aichi prefecture|Aichi]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established --> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 18.18 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_total = 165863 | population_as_of = October 1, 2019 | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --> | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = City Symbols | blank1_name_sec1 = - Tree | blank1_info_sec1 = [[Flowering Dogwood]] | blank2_name_sec1 = - Flower | blank2_info_sec1 = [[Hydrangea]]<ref>{{cite web |url=http://www.city.nagoya.jp/chikusa/category/73-3-3-0-0-0-0-0-0-0.html |script-title=ja:千種区の概要 |date=1 October 2007 |publisher=Nagoya City |language=Japanese |accessdate=7 January 2011 |archive-date=4 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204193943/http://www.city.nagoya.jp/chikusa/category/73-3-3-0-0-0-0-0-0-0.html |url-status=dead }}</ref> | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = Phone&nbsp;number | blank_info_sec2 = 052-762-3111 | blank1_name_sec2 = Address | blank1_info_sec2 = 8-37 Kakuōzan-dōri, Chikusa-ku, Nagoya-shi, Aichi-ken 464-8644 <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|http://www.city.nagoya.jp/chikusa/}} {{in lang|ja}} | footnotes = }} [[File:Nagoya-City-Chikusa-Ward-Office.jpg|thumb|Chikusa-ku Ward Office]] [[File:RIMG0040.JPG|thumb|Yōki-sō villa]] {{Nihongo|'''චිකුසකු'''|千種区|Chikusa-ku}}, [[නගෝයා|නගෝයා නගරය]] සෑදෙන කු පරිපාලන ඒකක දහසයෙන් (16) එකකි. == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} == බාහිර සබැඳි == {{Commonscat|Chikusa-ku, Nagoya}} * {{cite web |url=http://www.chikusa.city.nagoya.jp/ |title=නිල වෙබ් අඩවිය |lang=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20050901024255/http://www.chikusa.city.nagoya.jp/ |archive-date=2005-09-01 }} * {{cite web |url=http://www.city.nagoya.jp/kurashi/ku/chikusa/ |title=සාමාන්‍ය තොරතුරු |lang=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405083858/http://www.city.nagoya.jp/kurashi/ku/chikusa/ |archive-date=2005-04-05 }} {{Aichi}} {{Authority control}} [[ප්‍රවර්ගය:චිකුසකු, නගොයා| ]] [[Category:Wards of Nagoya]] {{අසම්පූර්ණ}} tjbl95xyxjih1fc8sfv0hpe3hcfzyof සැකිල්ල:Foos (dis)established in the YYY0s category header 10 186887 799399 787791 2026-09-13T16:07:37Z Lee 85 799399 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page -->{{Category other<!-- -->|<!-- ############### It is a category ############################### # So check that it matches the required format: "Foos established in the YYY0s" or "Foos disestablished in the YYY0s" # No regexes, so check separately for "establishments" and "disestablishments" # In each case, the find function returns 0 for a nomatch, and 1 for a match, # so we add the two together and take a total of 0 as an error -->{{#ifeq: {{#expr: {{#invoke:String|find|{{PAGENAME}}|^%d?%d?%d?0 දශකය තුළ සංස්ථාපිත .+$|plain=false}} + <!-- -->{{#invoke:String|find|{{PAGENAME}}|^%d?%d?%d?0 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත .+$|plain=false}} }}<!-- -->|0<!-- -->|<!-- # Doesn't match -->{{Error|දෝෂ සහගත පිටු නාමය.<br />{{tl|Foos (dis)established in the YYY0s category header}} සැකිල්ල භාවිතා කළ හැක්කේ {{nowrap|"YYY0 දශකය තුළ සංස්ථාපිත Foos"}} හෝ {{nowrap|"YYY0 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත Foos"}} ආකාරයේ නාම සහිත ප්‍රවර්ග පිටු තුළ පමණි. මෙහි YYY0 යනු දශකය (උදාහරණ: "870 දශකය", "1970 දශකය", හෝ "2010 දශකය"), සහ "Foos" යනු භූතාර්ථ වර්ගය (උදාහරණ: "Companies" හෝ "Hospitals") වෙයි.}}<!-- -->[[Category:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->|<!-- -->{{Foos (dis)established in the YYY0s category header/core<!-- -->|parentType1={{{1|}}}<!-- -->|parentType2={{{2|}}}<!-- -->|parentType3={{{3|}}}<!-- -->|foos={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^(%d?%d?%d?0) දශකය තුළ [වි]?[වි]?සංස්ථාපිත (.+)$|%2|1|false}}<!-- -->|action={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^(%d?%d?%d?0) දශකය තුළ ([වි]?[වි]?සංස්ථාපිත) .+$|%2|1|false}}<!-- -->|decade={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^(%d?%d?%d?0) දශකය තුළ [වි]?[වි]?සංස්ථාපිත .+$|%1|1|false}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|<!-- ############### Not a category ############################### -->{{Error|This page is not in the [[Wikipedia:Namespace|category namespace]].<br />[[Template:Foos (dis)established in the YYY0s category header]] is for use only on category pages whose title is of the form {{nowrap|"Foos established in the YYY0s"}} or {{nowrap|"Foos disestablished in the YYY0s"}}, where YYY0s is a decade (e.g. "870s", "1970s", or "2010s"), and "Foos" is a type of entity, e.g. "Companies" or "Hospitals"}}<!-- -->[[Category:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->}}</includeonly><!-- # Note {{CatAutoTOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{CatAutoTOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}}<!-- --></noinclude> ihtfbqq2gcd8td0isdknoqdu6gia73u තාපා ශෝටර් 0 195311 799337 793352 2026-09-13T14:08:51Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799337 wikitext text/x-wiki {{Short description|ඇෆ්ඝනිස්තානයේ හඩ්ඩා අසල බෞද්ධ ආරාමය}} {{Infobox ancient site | name =තාපා ශෝටර්<br><small>(හඩ්ඩා)</small> | native_name = | alternate_name = | image = File:Tapa Shotor Buddha, Herakles, Tyche (Niche V2).jpg | image_size = 300px | alt = | caption = තාපා ශෝටර් හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව, මෙහි සම්භාව්‍ය [[හෙර්ක්ලීස්]] (වමේ, [[වජ්‍රපාණී]] ලෙසින්) සහ [[ටයිෂී]] (දකුණේ, [[හරිති]] ලෙසින් නිරූපිත ය), කුටි අංක V2, ක්‍රි.ව. 2වන සියවස. මෙය ඡායාරූපගත කරන ලද්දේ 1981 දී [[ලුවී ඩුප්‍රී (මහාචාර්ය)|ලුවී ඩුප්‍රී]] විසිනි. 1992දී [[තලේබාන්]]වරු මෙය විනාශ කළහ.<ref name="ZTSRH62"/><ref>{{cite web |title=Tepe Shotor Tableau. Hadda, Nangarhar Province. ACKU Images System |url=https://ackuimages.photoshelter.com/image/I0000Q4Qi50_eVEg |website=ackuimages.photoshelter.com}}</ref> | map_type = Afghanistan#Gandhara#South Asia | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|34.366041|N|70.468981|E|display=inline,title}} | location = | region = | type = බෞද්ධ විහාරය | part_of = | length = | width = | area = | height = | builder = | material = | built = ක්‍රි.පූ. 1වන සියවස | abandoned = ක්‍රි.ව. 9වන සියවස | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | event = | excavations = | archaeologists = | condition = | ownership = | management = | public_access = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} [[ගොනුව:Head_of_a_Buddha_or_Bodhisattva,_facing_(5th-6th_century),_probably_Hadda,_Tapa_Shotor.jpg|thumb|බුදුවරයෙකුගේ හෝ බෝධිසත්වවරයෙකුගේ හිස (4-5 සියවස), බොහෝ විට හඩ්ඩා, තාපා ශෝටර්. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Behrendt |first=Kurt A. |url=https://books.google.com/books?id=MJ3eCZVlT48C&pg=PA86 |title=The Art of Gandhara in the Metropolitan Museum of Art |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2007 |isbn=978-1-58839-224-4 |language=en}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Boardman |first=George |title=The Greeks in Asia |pages=Greeks and their arts in India |language=en}}</ref>]] [[ගොනුව:Tapa_Shotor_seated_Buddha_(Niche_V1).jpg|thumb|හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව, තාපා ශෝටර් (නිකේතනය V1).]] '''තාපා ශෝටර්''', '''තාපේ ශෝටර්''' හෝ '''තාපා-ඉ-ශෝටර්''' ("ඔටු කන්ද") ලෙසද හැඳින්වෙන්නේ, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Vanleene |first=Alexandra |title=The Geography of Gandhara Art |url=https://www.beazley.ox.ac.uk/PublicFiles/media/Geography%20of%20Gandharan%20Art%20published%20files/10_32028-9781789691863P143-163.pdf |page=143}}</ref> [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්ථානයේ]] හඩ්ඩා අසල විශාල සාර්වාස්තිවාදී බෞද්ධ ආරාමයක් වූ අතර එය දැන් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Vanleene |first=Alexandra |title=The Geography of Gandhara Art |url=https://www.beazley.ox.ac.uk/PublicFiles/media/Geography%20of%20Gandharan%20Art%20published%20files/10_32028-9781789691863P143-163.pdf |page=158}}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ රේමන්ඩ් ඇල්චින්ට අනුව, තාපා ශෝටර් නම් ස්ථානයෙන් හමුවන කලාකෘති අනුව [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව හෙලනිස්තික බැක්ට්‍රියාවේ කලාවෙන් කෙලින්ම පැවත එන බව විශ්වාස කෙරේ. නිදසුනක් ලෙස, [[අයි-ඛානූම්]] දැක්විය හැක. <ref name="Allchin">"Following discoveries at [[අයි-ඛානූම්|Ai-Khanum]], excavations at Tapa Shotor, Hadda, produced evidence to indicate that Gandharan art descended directly from Hellenised Bactrian art. It is quite clear from the clay figure finds in particular, that either Bactrian artist from the north were placed at the service of Buddhism, or local artists, fully conversant with the style and traditions of Hellenistic art, were the creators of these art objects" in {{උපන්‍යාස පොත |last=Allchin |first=Frank Raymond |url=https://books.google.com/books?id=87OfAAAAMAAJ |title=Gandharan Art in Context: East-west Exchanges at the Crossroads of Asia |date=1997 |publisher=Published for the Ancient India and Iran Trust, Cambridge by Regency Publications |isbn=9788186030486 |page=19 |language=en}}</ref> 1992 දී තලේබාන්වරු තාපා ශෝටර් කොල්ලකෑමට හා පසුව ගිනි තැබීමට කටයුතු කළහ. <ref name="ZTSRH62">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Tarzi |first=Zémaryalai |title=Le site ruiné de Hadda |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00003888/document |page=62 ff}}</ref> == ආශ්‍රේයයන් == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Tapa Shotor}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}}{{Buddhism topics}}{{Central Asian history}} [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ කලාව]] [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] 7hg2lwtgxm5zcblsusp80i858zfv3u8 බූනර් උන්නත කැටයම් 0 196215 799332 797999 2026-09-13T14:05:03Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799332 wikitext text/x-wiki {{Infobox artifact|name=බූනර් උන්නත කැටයම්|image=GandharaDonorFrieze2.JPG|image_caption=බූනර් උන්නත කැටයමක්, මෙහි [[කොරින්තියානු කුළුණු]] අතර බැතිමතුන් පූර්ණ හෙලනිස්තික ශෛලියෙන් කෙසෙල් කොළ දරාසිටින අයුරු නිරූපිත ය; ක්‍රි.ව. 1වන-2වන සියවස. බූනර්, ස්වාට්, පාකිස්තානයේ. [[වික්ටෝරියා සහ ඇල්බට් කෞතුකාගාරය]].|image_size=300px|material=|size=|writing=|created=|discovered=බූනර් දිස්ත්‍රික්කය, පුරාතන [[ගන්ධාර]]|location=|id=|registration=|map={{Location map|South_Asia#Pakistan#Gandhara |width = |float = center |border = |caption = |alt = |relief = yes |AlternativeMap= |overlay_image = |label = [[බූනර්]] |label_size = |position = right |background = |mark = |marksize = |link = |lat_deg = 34 |lat_min = 31 |lat_sec = 0.84 |lat_dir = N |lon_deg = 72 |lon_min = 29 |lon_sec = 2.04 |lon_dir = E }}}} '''බුනර් උන්නත කැටයම්''' යනු [[පාකිස්ථානය|පාකිස්තානයේ]] [[පෙෂාවර්]] නිම්නයේ බූනර් දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි හෝ ඉන් සොයාගත් ශිලාමය උන්නත කැටයම් ගණනාවකට භාවිතා කරන යෙදුමකි. එය පුරාණ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] පිහිටා ඇත. මේවා ස්වාට් නිම්නය අසල ද පිහිටා ඇත. බොහෝ ඒවා බෞද්ධ සන්දර්භයන්ගෙන් පැමිණියද, අලංකාර කුඩා පරිමාණ ගෘහ නිර්මාණ මූර්ති වන අතර, බොහෝ ඒවා හෙලනිස්තික කලාවෙන් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ ශෛලියකින්, තනිකරම ලෞකික දර්ශන පෙන්වයි. == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Buner reliefs}}{{Gandhara}}{{Buddhism topics}} [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] tavanlk23ywgiff5enhu7y5lvt736ed සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව 0 196231 799333 798430 2026-09-13T14:05:20Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799333 wikitext text/x-wiki {{Infobox artifact|name=සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව|image=Kambojika statue Mathura.jpg|image_caption=මහාක්ෂත්‍රප රාජුල (කාම්බෝජ්) ගේ අගබිසව වූ කාම්බෝජිකා නිරූපණය කෙරෙන්නේ යැයි විශ්වාස කෙරෙන කාන්තා ප්‍රතිමාව. සප්තඍෂි තිලා ගොඩැල්ලෙන් හමු වූවකි. මථුරා සිංහ ස්තම්භ ශීර්ෂය හමුවූයේ ද මෙහිදී ය. ක්‍රි.ව. 1වන සියවසේ පමණ. [https://hi.brajdiscovery.org/images/0/0f/Kambijika-Mix-1.jpg Other angles].|material=නීල ශීස්ට්|size=ජීව ප්‍රමාණයේ|writing=|created=|period=ක්‍රි.ව. 1වන සියවස|place=සප්තඍෂි ගොඩැල්ල, [[මථුරා]], [[ඉන්දියාව]].|discovered_coords=27°36′00″N 77°39′00″E|location=[[මථුරා කෞතුකාගාරය]]|map={{Location map | India | width = 300px | float = center | border = | caption = | alt = | relief = yes | AlternativeMap = | overlay_image = | label = සප්තඍෂි ගොඩැල්ල, [[මථුරා]], (සොයාගැනීම) | label_size = | position = | background = | mark = | marksize = | link = | lat_deg = 27.5 | lon_deg = 77.65 }}|id=|registration=}} '''සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව''', නැතහොත් '''කාම්බෝජිකා ප්‍රතිමාව''' ලෙසද හැඳින්වෙන්නේ, [[මථුරා]] හි සප්තඍෂි ගොඩැල්ලෙන් ("සප්තඍෂි තිලා") හමු වූ කාන්තාවකගේ ප්‍රතිමාවකි. මෙම ප්‍රතිමාව ජීවමාන ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වන අතර එය දැන් මථුරා කෞතුකාගාරයේ ඇත. 1 වන සියවස ආරම්භයට දින නියම කර ඇති තවත් වැදගත් කෞතුක වස්තුවක් වන [[මථුරා සිංහ කුළුණු ශීර්ෂය|මථුරා සිංහ ස්තම්භ ශීර්ෂය]] සොයා ගත් අවස්ථාවේදීම සහ ස්ථානයේදී, භගවන්ලාල් ඉන්ද්‍රජි විසින් මෙම ප්‍රතිමාව සොයා ගන්නා ලදී. මෙම ප්‍රතිමාව කාම්බෝජ [[බෝධිසත්ත්‍ව|බෝධිසත්වයන්ගේ]] ප්‍රතිමාවල මෙන් අත් සහිත සැට්ටයක්, සම්පූර්ණ සායක් සහ ව්‍යවර්ථයක් සහ මාලයක් පැළඳ සිටී. == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}}{{Mathura Museum}} [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] gqb3pofo83lvu7i0guicnsqedkc7hdc ශිලා පලත 0 196232 799336 799080 2026-09-13T14:08:05Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799336 wikitext text/x-wiki [[ගොනුව:NereidAndKetos.JPG|thumb| ක්‍රි.පූ. 2වන සියවසේ, [[සිර්කප්]] වෙතින් හමුවූ, කීටෝස් මුහුදු රකුසා පිට නැගී හෙලනිස්තික නෙරෙයිඩ් දේවතාවියක් නියෝජනය කරන ඉන්දු-ග්‍රීක ශිලා පලත.]] '''ශිලා පලත''' ('''Stone palette නැතහොත් toilet tray''' ලෙසද හැඳින්වේ) යනු බැක්ට්‍රියාව සහ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබුණු වටකුරු තැටියක් වන අතර එය සාමාන්‍යයෙන් [[ග්‍රීක මිත්‍යා කථා|ග්‍රීක මිථ්‍යා]] දර්ශන නිරූපණය කරයි. ඒවායින් සමහරක් [[පොදු යුගය|ක්‍රි.පූ.]] 2 වන සහ 1 වන සියවස්වල [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය|ඉන්දු-ග්‍රීක]] යුගයට අයත් යැයි සැලකේ (ඉන් කිහිපයක් [[සිර්කප්]] හි ඉන්දු-ග්‍රීක ස්ථර අංක 5 න් ලබා ගන්නා ලදී.) බොහෝ ඒවා [[ඉන්දු-පාර්තියානු රාජධානිය|ඉන්දු-පාර්තියන්වරුන්ගේ]] කාලයේ [[පොදු යුගය|ක්‍රි.ව.]] 1 වන සියවසේ පමණ පසුකාලීන නිෂ්පාදනයක් ලෙස සැලකේ. 1 වන සියවසෙන් පසු ඒවා ප්‍රායෝගිකව අතුරුදහන් විය. අද [[පාකිස්ථානය|පාකිස්තානයේ]] පිහිටි [[සිර්කප්]] පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් බොහෝ මෙවැනි අංග සොයාගෙන ඇත. == භාවිතය == විද්වතුන් යෝජනා කර ඇත්තේ මෙම තැටි රූපලාවන්‍ය නිෂ්පාදන මිශ්‍ර කිරීම සඳහා භාවිතා කළ බවයි (පුරාණ ඊජිප්තු රූපලාවන්‍ය පලත වැනි). පුරාණ පෙරදිග කෞතුකාගාරය ශිලා පලත ගණනාවකට ඇලී ඇති ද්‍රව්‍යවල අවශේෂ විශ්ලේෂණය කිරීමට සමත් වූ අතර, ඒවා බ්ලෂ් හා සමාන වර්ණවත් රූපලාවන්‍ය කුඩු බවට හඳුනා ගැනිණි. [[බුත්කාර ස්තූපය|බුත්කාර]] හි සොයාගත් කැටයමක කාන්තාවක් මෙම ශිලා ඵලකවලින් එකකට ඇඟිල්ලක් ඇතුළුකොට [[දර්පණ|කැඩපතක්]] භාවිතා කරන ආකාරය දැක්වේ. මෙම ගල් පුවරු වයඹදිග ඉන්දියානු උප මහද්වීපයේ හෙලනිස්තිම කලාව පිළිබඳ සිත්ගන්නාසුලු උදාහරණයක් සපයයි. ඒවා [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවේ කෘති සාමාන්‍යයෙන් සම්බන්ධ වන බෞද්ධ ආඛ්‍යානයෙන් විසන්ධි වේ. [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන්ගේ]] නිරූපණයන් අඩංගු වන්නේ පුවරු ස්වල්පයක පමණි. == අඩ සඳ හැඩැති බෙදුණු පාත්‍ර == <gallery> ගොනුව:Ritual_Tray_with_a_Nereid_(Sea_Nymph)_and_a_Cherub_Riding_a_Sea_Monster_(Ketos)_LACMA_M.2003.70.jpg|alt=Nereid and a Cherub riding a Sea Monster (Ketos).| නෙරෙයිඩ් සහ චෙරුබ් කෙනෙක් මුහුදු රකුසා ( කීටෝස් ) පිට නැගී ගොනුව:StonePaletteApolloAndDaphne.jpg|alt=Apollo and Daphne.| ඇපලෝ සහ ඩැෆ්නි. ගොනුව:StonePaletteCoupleWithSeaSerpent.jpg|alt=Couple with sea serpent.| මුහුදු සර්පයෙකු සමඟ යුවළක්. ගොනුව:StonePaletteMythologicalScene.jpg|alt=Mythological scene with Athena and Herakles.| [[ඇතීනා]] සහ හෙරක්ලීස් සමඟ මිථ්‍යා දර්ශනය. ගොනුව:IndoGreekNeptune.JPG|alt=Poseidon with attendants. Ancient Orient Museum.| සහායකයින් සමඟ [[පොසෙයිඩන්]] . පුරාණ පෙරදිග කෞතුකාගාරය . ගොනුව:IndoGreekAphrodite.JPG|alt=Aphrodite at her bath.| [[ඇෆ්‍රඩයිටී]] ඇගේ ස්නානයේදී. ගොනුව:StonePalette1.JPG|alt=Man with cup in hand, riding a Ketos sea-monster.| කීටෝස් මුහුදු රකුසෙක් පිට නැඟී, කෝප්පයක් අතේ තබාගෙන සිටින මිනිසෙක්. ගොනුව:StonePalette5.JPG|alt=Banquet or funerary scene.| භෝජන සංග්‍රහයක් හෝ අවමංගල්‍ය දර්ශනයක්. ගොනුව:GandharaToiletTray1stCentury.jpg|alt=Banquet or funerary scene.| භෝජන සංග්‍රහයක් හෝ අවමංගල්‍ය දර්ශනයක්. ගොනුව:StonePaletteTNM.jpg|alt=Female triton, Tokyo National Museum| කාන්තා ට්‍රයිටන්, ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරය ගොනුව:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|alt=Stone palette and other artifacts found in the Indo-Greek level at Sirkap (Stratum 5)| [[සිර්කප්]] (ස්ට්‍රැටම් 5) හි ඉන්දු-ග්‍රීක ස්තරයෙන් හමු වූ ගල් පුවරුව සහ අනෙකුත් කෞතුක වස්තු ගොනුව:FriendlyAnimalsPalette.jpg|alt=Friendly animals.| මිත්රශීලී සතුන්. ගොනුව:Equestrian_stone_palette_Gandhara.jpg|alt=Equestrian stone palette, Gandhara.| අශ්වාරෝහක ගල් පුවරුව, ගන්ධාරය. ගොනුව:Tray_showing_Nereid_riding_a_mythical_sea_monster,_1st_century_AD,_soapstone_-_Ethnological_Museum,_Berlin_-_DSC01673.JPG|alt=Tray showing Nereid riding a mythical sea monster.| මිථ්‍යා මුහුදු රකුසෙකු පිට නැගී සිටින නෙරීඩ් පෙන්වන තැටිය. </gallery> == ටී-හැඩැති බෙදුම් සහිත == <gallery> ගොනුව:IndoParthianKing.JPG|alt=Indo-Parthian king and attendants.| ඉන්දු-පාර්තියන් රජ සහ පිරිවර. ගොනුව:StonePaletteIndianNobleman.jpg|alt=Indian nobleman with female attendants.| සේවිකාවන් සමඟ ඉන්දියානු වංශාධිපතියෙකු. ගොනුව:FireAltarWorship.JPG|alt=Possible fire worship with altar.| පූජාසනය සමඟ අග්නි වන්දනාව නිරූපිත දසුනක්. ගොනුව:IndoGreekFestivities.JPG|alt=Indo-Greek drinking party.| ඉන්දු-ග්‍රීක මත්පැන් සාදය. ගොනුව:IndoParthianReveling.JPG|alt=Indo-Parthian revelers.| ඉන්දු-පාර්තියන් විනෝදකාමීහු. ගොනුව:IndoParthianCouple.JPG|alt=Indo-Parthian couple.| ඉන්දු-පාර්තියන් යුවළක්. ගොනුව:FightingAnimalsPalette.jpg|alt=Fighting animals.| සතුන් සමඟ සටන් කිරීම. ගොනුව:Gandhara_palette.jpg|alt=Reveling couple.| ප්‍රීතිමත් යුවළක්. </gallery> == වෙනත් හැඩ == <gallery> ගොනුව:StonePaletteDrunkHeracles.jpg|alt=Drunk Herakles.| බීමත් හෙරක්ලීස්. ගොනුව:IndoGreekBanquet.JPG|alt=Indo-Greek festivities.| ඉන්දු-ග්‍රීක උත්සව. ගොනුව:IndoParthianHunting.JPG|alt=Indo-Parthian man hunting.| ඉන්දු-පාර්තියන් මිනිසකු දඩයමේ නිරතවන අයුරු. ගොනුව:StonePalette4.JPG|alt=Man riding a Ketos sea-monster.| කීටෝස් මුහුදු රකුසෙක් පදින මිනිසෙක්. ගොනුව:StonePalette7.JPG|alt=Sun god Surya, or possibly the Buddha, riding a chariot.| සූර්ය දෙවියන්, නැතහොත් සමහරවිට [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේ]] රථයක නැගී සිටින අයුරු. ගොනුව:Palette.JPG|alt=Man with cup, riding a Ketos sea-monster.| කීටෝස් මුහුදු රකුසෙක් පිට නැඟී, කෝප්පයක් අතැති මිනිසෙක්. ගොනුව:PalletteFragment.JPG|alt=Woman in Greek clothing, riding a Ketos sea-monster.| ග්‍රීක ඇඳුමින් සැරසුණු කාන්තාවක්, කීටෝස් මුහුදු රාක්ෂයෙකු පිට නැගී. ගොනුව:Rondel_with_the_Goddess_Hariti.Met.jpg|alt=Palette with the Goddess Hariti.| හරිති දේවතාවිය සහිත පැලට් එකක්. </gallery> == ඊජිප්තු ශිලා පලත == ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසේදී, රෝම ඊජිප්තුවේ කාලයේ දී, ඊජිප්තුවරුන් දෙවිවරුන්ගේ රූප සහිත කෝප්ප ("කූපල්") ආකාරයෙන් ගල් පුවරු සෑදූ බව දන්නා කරුණකි. ඔවුන් විවිධාකාරයෙන් අයිසිස්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=Louvre Museum coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026856}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026857}}</ref> [[හොරස්|හෝරස්]] - සොබෙක්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=Louvre Museum coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026858}}</ref> සරපිස්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010027056}}</ref> හාපොක්‍රටීස් හෝ [[ඔසිරිස්]] නියෝජනය කරයි.<gallery class="center" widths="350px" heights="150px"> ගොනුව:Egyptian_coupelles_with_deities,_2nd_century_CE.jpg|alt=Egyptian coupelles with deities (Isis, Horus-Sobek...), 2nd century CE| දෙවිවරුන් සහිත ඊජිප්තු කූපල් ( අයිසිස්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=Louvre Museum coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026856}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026857}}</ref> [[හොරස්|හෝරස්]] - සොබෙක් <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=Louvre Museum coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026858}}</ref> ...), ක්‍රි.ව. 2 වන සියවස ගොනුව:Egyptian_cups_with_deities,_2nd_century_CE.jpg|alt=Egyptian cups with deities (Sarapis, Isis, Harpocrates, Horus, Osiris...), 2nd century CE| දෙවිවරුන් සහිත ඊජිප්තු කෝප්ප ( සරපිස්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010027056}}</ref> අයිසිස්, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026859}}</ref> හාපොක්‍රටීස්, [[හොරස්|හෝරස්]], <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 April 395 |title=coupelle ; patère |url=https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010026860}}</ref> [[ඔසිරිස්]] ...), ක්‍රි.ව. 2 වන සියවස </gallery> == බාහිර සබැඳි == * [https://www.pinterest.fr/pin/354799276868974013/ ගල් පුවරු සඳහා බොහෝ උදාහරණ] * [http://eclecticmuseum.com/life-of-the-buddha.html එක්ලෙක්ටික් කෞතුකාගාරය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127062746/http://eclecticmuseum.com/life-of-the-buddha.html |date=2024-11-27 }} == සටහන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] 4vgznacibujjlgwa72f5sg87g229u2f හෝමාගම මහා විද්‍යාලය 0 196265 799321 799199 2026-09-13T13:51:20Z Janidu udithma 77251 /* මුලාශ්‍රය */ Add reffrence 799321 wikitext text/x-wiki {{සමුද්දේශ විරහිත|date=සැප්තැම්බර් 2026}}{{Infobox school | name = හෝමාගම මහා විද්‍යාලය | native_name = | image = | caption = Homagama maha vidyalaya logo | location = අතුරුගිරිය පාර, හෝමාගම | country = ශ්‍රී ලංකාව | seal_size = 150px | pushpin_map = Sri Lanka Colombo District | pushpin_label = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = homagama maha vidyalaya | coordinates = {{coord|6|50|50|N|80|0|7|E|type:edu_region:LK|display=inline}} | district = කොළඹ | province = බස්නාහිර පළාත | zone = හෝමාගම කලාපය | type = රජයේ පළාත් සභා පාසල | established = 1889 | category = 1C | gender = මිශ්‍ර | grades = 1 ශ්‍රේණිය – 13 ශ්‍රේණිය | medium = සිංහල | students = 2,000+ | motto = ප්‍රඥා උදපාදී | colors = මැරූන්, රන්වන් {{color box|#800000}}{{color box|#FFD700}} | houses = * විජය * පැරකුම් * ගැමුණු | website = [https://hmv0.netlify.app hmv0.netlify.app] }}'''හෝමාගම මහා විද්‍යාලය''' ({{බස-en|Homagama Maha Vidyalaya}}) යනු, [[හෝමාගම]] ප්‍රදේශයේ ඇති ප්‍රධාන පාසලකි. මිශ්‍ර පාසලක් වන මෙය වර්ෂ 1889 දී පිහිටුවන ලදි. මෙම පාසල අදවන විට සිසුන් 2,000+{{තහවුරු​ කරන්න|date=සැප්තැම්බර් 2026}} වැඩි පිරිසක් ඉගෙනුම ලබනා 1 වසරේ සිට 13 වසර දක්වා ඉගැන්වීම් කටයුතු කරනා පාසලකි == ඉතිහාසය == හෝමාගම මහා විද්‍යාලය 1889 දී "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" නමින් ඉංග්‍රීසි පාසලක් ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර ප්‍රථම විදුහල්පති ලෙස හබරකඩ මහතා පත් විය. එහි සිසුන් සියයකට වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් සිටියහ. පසුව එය පිරිමි ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" සහ ගැහැණු ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්සස් කොලේජ්" ලෙස වෙන් විය 1968 දී, මෙම පාසල් දෙක ඒකාබද්ධ කර "කනිෂ්ඨ පාසල හෝමාගම" ලෙස පිහිටුවන ලද අතර එය අවසානයේ හෝමාගම මහා විද්‍යාලය බවට පත් විය. == ක්‍රීඩා හා බාහිර ක්‍රියාකාරකම් == සිසුන්ගේ පෞරුෂ වර්ධනය උදෙසා විද්‍යාලය තුළ නොයෙකුත් බාහිර ක්‍රියාකාරකම්, සංගම් සහ ක්‍රීඩා පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. මේවා අතුරින් ක්‍රියාකාරී සංංගම් සහ ක්‍රීඩා ලෙස, === ක්‍රීඩා === * මලල ක්‍රීඩා * වොලිබෝල් * ක්‍රිකට් ඇතුළු === බාහිර ක්‍රියාකාරකම් හා සංගම් === * ශිෂ්‍ය භට කණ්ඩායම * බාලදක්ෂ කණ්ඩායම * මාධ්‍ය ඒකකය * ඡායාරූප කලා සංගමය * විද්‍යාලිය ශිෂ්‍ය නායක මණ්ඩලය * විද්‍යාලීය රතු කුරුස සංගමය == ආශ්‍රිත ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් ලැයිස්තුව]] =මුලාශ්‍රය= http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html == බාහිර සබැඳි == * [https://hmv0.netlify.app හෝමාගම මහා විද්‍යාලය නිල වෙබ් අඩවිය] * බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව - [http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html Reference from history of school] [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බස්නාහිර පළාතේ පාසල්]] g850ckpxknmmvk9hogjzkbqz2emhk07 799322 799321 2026-09-13T13:53:54Z Janidu udithma 77251 /* බාහිර ක්‍රියාකාරකම් හා සංගම් */ 799322 wikitext text/x-wiki {{සමුද්දේශ විරහිත|date=සැප්තැම්බර් 2026}}{{Infobox school | name = හෝමාගම මහා විද්‍යාලය | native_name = | image = | caption = Homagama maha vidyalaya logo | location = අතුරුගිරිය පාර, හෝමාගම | country = ශ්‍රී ලංකාව | seal_size = 150px | pushpin_map = Sri Lanka Colombo District | pushpin_label = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = homagama maha vidyalaya | coordinates = {{coord|6|50|50|N|80|0|7|E|type:edu_region:LK|display=inline}} | district = කොළඹ | province = බස්නාහිර පළාත | zone = හෝමාගම කලාපය | type = රජයේ පළාත් සභා පාසල | established = 1889 | category = 1C | gender = මිශ්‍ර | grades = 1 ශ්‍රේණිය – 13 ශ්‍රේණිය | medium = සිංහල | students = 2,000+ | motto = ප්‍රඥා උදපාදී | colors = මැරූන්, රන්වන් {{color box|#800000}}{{color box|#FFD700}} | houses = * විජය * පැරකුම් * ගැමුණු | website = [https://hmv0.netlify.app hmv0.netlify.app] }}'''හෝමාගම මහා විද්‍යාලය''' ({{බස-en|Homagama Maha Vidyalaya}}) යනු, [[හෝමාගම]] ප්‍රදේශයේ ඇති ප්‍රධාන පාසලකි. මිශ්‍ර පාසලක් වන මෙය වර්ෂ 1889 දී පිහිටුවන ලදි. මෙම පාසල අදවන විට සිසුන් 2,000+{{තහවුරු​ කරන්න|date=සැප්තැම්බර් 2026}} වැඩි පිරිසක් ඉගෙනුම ලබනා 1 වසරේ සිට 13 වසර දක්වා ඉගැන්වීම් කටයුතු කරනා පාසලකි == ඉතිහාසය == හෝමාගම මහා විද්‍යාලය 1889 දී "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" නමින් ඉංග්‍රීසි පාසලක් ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර ප්‍රථම විදුහල්පති ලෙස හබරකඩ මහතා පත් විය. එහි සිසුන් සියයකට වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් සිටියහ. පසුව එය පිරිමි ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" සහ ගැහැණු ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්සස් කොලේජ්" ලෙස වෙන් විය 1968 දී, මෙම පාසල් දෙක ඒකාබද්ධ කර "කනිෂ්ඨ පාසල හෝමාගම" ලෙස පිහිටුවන ලද අතර එය අවසානයේ හෝමාගම මහා විද්‍යාලය බවට පත් විය. == ක්‍රීඩා හා බාහිර ක්‍රියාකාරකම් == සිසුන්ගේ පෞරුෂ වර්ධනය උදෙසා විද්‍යාලය තුළ නොයෙකුත් බාහිර ක්‍රියාකාරකම්, සංගම් සහ ක්‍රීඩා පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. මේවා අතුරින් ක්‍රියාකාරී සංංගම් සහ ක්‍රීඩා ලෙස, === ක්‍රීඩා === * මලල ක්‍රීඩා * වොලිබෝල් * ක්‍රිකට් ඇතුළු === බාහිර ක්‍රියාකාරකම් හා සංගම් === * ශිෂ්‍ය භට කණ්ඩායම * බාලදක්ෂ කණ්ඩායම * මාධ්‍ය [https://www.facebook.com/share/1Dfp8DjYHq/ නිල සමාජ මාධ්‍ය පිටුව] * ඡායාරූප කලා සංගමය * විද්‍යාලිය ශිෂ්‍ය නායක මණ්ඩලය * විද්‍යාලීය රතු කුරුස සංගමය == ආශ්‍රිත ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් ලැයිස්තුව]] =මුලාශ්‍රය= http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html == බාහිර සබැඳි == * [https://hmv0.netlify.app හෝමාගම මහා විද්‍යාලය නිල වෙබ් අඩවිය] * බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව - [http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html Reference from history of school] [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බස්නාහිර පළාතේ පාසල්]] 02zlpxfya4jzw991sgqte8wyoe18rrt 799323 799322 2026-09-13T13:56:33Z Janidu udithma 77251 /* බාහිර ක්‍රියාකාරකම් හා සංගම් */ 799323 wikitext text/x-wiki {{සමුද්දේශ විරහිත|date=සැප්තැම්බර් 2026}}{{Infobox school | name = හෝමාගම මහා විද්‍යාලය | native_name = | image = | caption = Homagama maha vidyalaya logo | location = අතුරුගිරිය පාර, හෝමාගම | country = ශ්‍රී ලංකාව | seal_size = 150px | pushpin_map = Sri Lanka Colombo District | pushpin_label = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = homagama maha vidyalaya | coordinates = {{coord|6|50|50|N|80|0|7|E|type:edu_region:LK|display=inline}} | district = කොළඹ | province = බස්නාහිර පළාත | zone = හෝමාගම කලාපය | type = රජයේ පළාත් සභා පාසල | established = 1889 | category = 1C | gender = මිශ්‍ර | grades = 1 ශ්‍රේණිය – 13 ශ්‍රේණිය | medium = සිංහල | students = 2,000+ | motto = ප්‍රඥා උදපාදී | colors = මැරූන්, රන්වන් {{color box|#800000}}{{color box|#FFD700}} | houses = * විජය * පැරකුම් * ගැමුණු | website = [https://hmv0.netlify.app hmv0.netlify.app] }}'''හෝමාගම මහා විද්‍යාලය''' ({{බස-en|Homagama Maha Vidyalaya}}) යනු, [[හෝමාගම]] ප්‍රදේශයේ ඇති ප්‍රධාන පාසලකි. මිශ්‍ර පාසලක් වන මෙය වර්ෂ 1889 දී පිහිටුවන ලදි. මෙම පාසල අදවන විට සිසුන් 2,000+{{තහවුරු​ කරන්න|date=සැප්තැම්බර් 2026}} වැඩි පිරිසක් ඉගෙනුම ලබනා 1 වසරේ සිට 13 වසර දක්වා ඉගැන්වීම් කටයුතු කරනා පාසලකි == ඉතිහාසය == හෝමාගම මහා විද්‍යාලය 1889 දී "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" නමින් ඉංග්‍රීසි පාසලක් ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර ප්‍රථම විදුහල්පති ලෙස හබරකඩ මහතා පත් විය. එහි සිසුන් සියයකට වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් සිටියහ. පසුව එය පිරිමි ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්ස් කොලේජ්" සහ ගැහැණු ළමයින් සඳහා "ප්‍රින්සස් කොලේජ්" ලෙස වෙන් විය 1968 දී, මෙම පාසල් දෙක ඒකාබද්ධ කර "කනිෂ්ඨ පාසල හෝමාගම" ලෙස පිහිටුවන ලද අතර එය අවසානයේ හෝමාගම මහා විද්‍යාලය බවට පත් විය. == ක්‍රීඩා හා බාහිර ක්‍රියාකාරකම් == සිසුන්ගේ පෞරුෂ වර්ධනය උදෙසා විද්‍යාලය තුළ නොයෙකුත් බාහිර ක්‍රියාකාරකම්, සංගම් සහ ක්‍රීඩා පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. මේවා අතුරින් ක්‍රියාකාරී සංංගම් සහ ක්‍රීඩා ලෙස, === ක්‍රීඩා === * මලල ක්‍රීඩා * වොලිබෝල් * ක්‍රිකට් ඇතුළු === බාහිර ක්‍රියාකාරකම් හා සංගම් === * ශිෂ්‍ය භට කණ්ඩායම * බාලදක්ෂ කණ්ඩායම * ඡායාරූප කලා සංගමය [https://www.facebook.com/share/1Dfp8DjYHq/ නිල සමාජ මාධ්‍ය පිටුව] * මාධ්‍ය ඒකකය * විද්‍යාලිය ශිෂ්‍ය නායක මණ්ඩලය * විද්‍යාලීය රතු කුරුස සංගමය * පරිසර භට ඒකකය * ගණිත සංගමය == ආශ්‍රිත ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් ලැයිස්තුව]] =මුලාශ්‍රය= http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html == බාහිර සබැඳි == * [https://hmv0.netlify.app හෝමාගම මහා විද්‍යාලය නිල වෙබ් අඩවිය] * බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව - [http://homagama.ds.gov.lk/index.php/en/news-n-events/2-uncategorised/788-details-of-homagama-maha-vidyalaya.html Reference from history of school] [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බස්නාහිර පළාතේ පාසල්]] sqhdkrsl4ymd7nz6et0l946bezkdknw වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 0 196606 799397 799287 2026-09-13T16:06:48Z KSLwiki24 70498 799397 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. 4ijoe65i8bg1bxp6u9edhc1bbgfuzeq 799398 799397 2026-09-13T16:07:28Z KSLwiki24 70498 799398 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. o8yrzxdcalm4qghmvpihqei3p1pv9mz 799411 799398 2026-09-13T16:19:14Z KSLwiki24 70498 799411 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = (පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>වර්ෂ (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. a39v4q8fgd5rfd2b9o8ucmxinzgzawz 799417 799411 2026-09-13T16:21:06Z KSLwiki24 70498 799417 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = (පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>වර්ෂ (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. ls91rmuzlsy4ei799vecn4egmwi7do4 799431 799417 2026-09-13T16:28:12Z KSLwiki24 70498 799431 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = (පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>වර්ෂ (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය'''හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ පාලමොටයි නයිනමඩු රක්ෂිත වනාන්තරය ත තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. 3bhccx4ln2z9m83scl20w5vl19ue1st 799432 799431 2026-09-13T16:31:37Z KSLwiki24 70498 799432 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = (පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>වර්ෂ (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය'''හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ පාලමොටයි නයිනමඩු රක්ෂිත වනාන්තරය ත තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. ==ඉතිහාසය== ==ස්මාරක== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== 5kdks9binw3izi3a49oetmp9l999996 799433 799432 2026-09-13T16:36:44Z KSLwiki24 70498 799433 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය'''හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ පාලමොටයි නයිනමඩු රක්ෂිත වනාන්තරය ත තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. ==ඉතිහාසය== ==ස්මාරක== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== pet7qo461h78gku543kamavfpwchft3 799434 799433 2026-09-13T18:04:58Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක */ 799434 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය'''හෝ '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ පාලමොටයි නයිනමඩු රක්ෂිත වනාන්තරය ත තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙම ස්ථානය පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] දක්වා දිවයන බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල හෙවත් වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරයේ ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස දක්වා දිවයන බවට අදහස් පළ වී ඇත. මෙම ස්ථානය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් බෞද්ධ ආරාමීය සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූවක් ලෙස සැලකේ.මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර සහිත ශිලා ලේඛන, ස්තූප අවශේෂ, සිරිපා ගලක් සහ බෞද්ධ ප්‍රතිමා කොටස් ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි අනුව වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පුරාණ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමීය ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[එච්. සී. පී. බෙල්]] සහ මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ඇතුළු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳව අවධානය යොමු කර ඇත. පසුව [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] විසින්ද මෙම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණ හා ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතු සිදු කර ඇත. ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== 6g0f79vr9vbwsmtpmtnzal4mk4qi41y 799435 799434 2026-09-13T18:12:20Z KSLwiki24 70498 799435 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== k4dvlxtqwl3r06h3i1xam8ji2hracsm 799436 799435 2026-09-13T18:19:18Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799436 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේට උතුරින් පිහිටි ගල්ලෙන }}}}<br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref>=== චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේට උතුරින් පිහිටි ගල්ලෙන }}}}<br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref>=== ප්‍රමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "ප්‍රමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන }}}}<br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== 0cuyuq15rrwgehj8sozci62i5lrvtrd 799437 799436 2026-09-13T18:29:35Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799437 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === ප්‍රමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "ප්‍රමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== fdgt5ptf8wake0urm2wkgs9p5nn4j7n 799438 799437 2026-09-13T18:31:58Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799438 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== nhwtfd4rd5dz9vdipsj8fwyl6oqc72y 799439 799438 2026-09-13T18:35:09Z KSLwiki24 70498 799439 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා== 2v9hqa6zs35myddutu05wrk2224jkmt 799440 799439 2026-09-13T18:42:16Z KSLwiki24 70498 /* පූර්ව වාර්තා */ 799440 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} e4gfulheg1pyb8pdz6mou2gmevhpk4n 799441 799440 2026-09-13T18:44:49Z KSLwiki24 70498 799441 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} 8vroqv8x2ggj110ft1k7gxeisaakgzw 799487 799441 2026-09-14T05:53:35Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799487 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි, පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ogf2um98ktjsdfli0ml0l3ww51edpa9 799488 799487 2026-09-14T05:54:50Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799488 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි, පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} 1540ovs1ahs48ohzw7pzzbkoawipjyb 799489 799488 2026-09-14T05:55:40Z KSLwiki24 70498 /* අමතර ලිපි */ 799489 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි, පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ekdwnqvqvtgoid6tn7zqfycgcs91c67 799490 799489 2026-09-14T05:56:16Z KSLwiki24 70498 799490 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි, පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} 0udpneocrgqhl14svsc668p1dogbktk 799491 799490 2026-09-14T06:07:30Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799491 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි, පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:078 Buddha at Nagadipa (19822130613).jpg|200px|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ නාග දමනයට නාගදීපයට වැඩම කිරීමේ කැළණි විහාර සිතුවම<br>(දෙපස චූළෝදර,මහෝදර නා රජවරු නිරූපණය කර තිබේ)]] බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} keroepo0v5c7qxvny3tk3j70m29f7by 799492 799491 2026-09-14T06:40:43Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799492 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම් පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:078 Buddha at Nagadipa (19822130613).jpg|200px|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ නාග දමනයට නාගදීපයට වැඩම කිරීමේ කැළණි විහාර සිතුවම<br>(දෙපස චූළෝදර,මහෝදර නා රජවරු නිරූපණය කර තිබේ)]] බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} tnd2xconc3mhf0tacgvll6w4bpdnwvy 799493 799492 2026-09-14T06:46:23Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799493 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම්<ref group="සවිස්තර">මේවා ග්‍රන්ථ තුළ විස්තර වන්නේ මනුෂ්‍ය නොවන කොට්ඨාශයන් ලෙසය.නමුත් ඉතිහාසඥයන් විසින් මේවා ජන කොට්ඨාශ ලෙස සාමාන්‍යයෙන් පිළිගනු ලබයි.</ref>පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:078 Buddha at Nagadipa (19822130613).jpg|200px|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ නාග දමනයට නාගදීපයට වැඩම කිරීමේ කැළණි විහාර සිතුවම<br>(දෙපස චූළෝදර,මහෝදර නා රජවරු නිරූපණය කර තිබේ)]] බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි සිංහල බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ezuidpc8ab81ev7qmg46is5kdoezu2m 799494 799493 2026-09-14T06:48:11Z KSLwiki24 70498 799494 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox ancient site |name = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය |image = |image_size = |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9.013069|N|80.644324|E|display=inline,title}} |map_dot_label = වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]], [[උතුරු පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = නෙදුන්කේනි / ඕලුමඩු ප්‍රදේශය |type = පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් යැයි සැලකේ |abandoned =ක්‍රි.ව. 13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[සෙනරත් පරණවිතාන]] |condition = කැණීම් හෝ සංරක්ෂණය නොකළ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = |website = |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>වඩුන්නාගල බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2008 ජුනි 06 (පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1553 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = ලෙන් සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' හෙවත් '''වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Vedukkunaari Malai/Wadunnagala Archaeological Site}}{{langx|ta|வெடுக்குநாறிமலை/வடுன்னாகல தொல்பொருள் தளம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] නෙදුන්කේනි ආසන්නයේ ඕලුමඩු ප්‍රදේශයේ [[Paalamotai–Nainamadu Forest Reserve|පාලමෝට්ටේ–නයිනමඩු වන රක්ෂිතය]] තුළ පිහිටි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි. මෙය '''වඩ්ඩමාන පබ්බත විහාරය''' (Vaddamana Pabbatha Viharaya) සහ '''වඩ්ඩමාන පර්වත විහාරය''' යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> මෙම කුඩා කඳු ප්‍රදේශය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයට]] අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාමයක නටඹුන් සහිත ස්ථානයක් ලෙස පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවල සඳහන් වේ. ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයට උතුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] ශිලා ලේඛන තුනක් හමු වී ඇත. මෙම ලේඛන ගල්ලෙන් බෞද්ධ සංඝයා වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇති අතර, කඳු මුදුනේ හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවටද සඳහන් කර ඇත. පසුව [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදීද ස්තූප නටඹුන් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 සැප්තැම්බර් 2026 }}</ref> ==ඉතිහාසය== වඩුන්නාගල ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ පැරණිතම සම්ප්‍රදායන් බෞද්ධ වංසකතා, අට්ඨකථා සම්ප්‍රදායන් සහ පසුකාලීන බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යය සමඟ බැඳී පවතී. විශේෂයෙන් පැරණි ලක්දිව සම්බන්ධව ආර්යය සංක්‍රමණ සිදුවීමට පෙර සිංහල ජනවර්ගය බෙදී තිබූ යක්ෂ, නාග සහ දේව යන ජන කණ්ඩායම්<ref group="සවිස්තර">මේවා ග්‍රන්ථ තුළ විස්තර වන්නේ මනුෂ්‍ය නොවන කොට්ඨාශයන් ලෙසය.නමුත් ඉතිහාසඥයන් විසින් මේවා ජන කොට්ඨාශ ලෙස සාමාන්‍යයෙන් පිළිගනු ලබයි.</ref>පිළිබඳ සඳහන් වන අතර, පසුකාලීන ජනප්‍රවාද සහ ඇතැම් අර්ථකථනවල සඳහන් වන රාක්ෂයන් <ref group="සවිස්තර"> යක්ෂ, නාග සහ දේව යන නම් වංසකතා, බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි පැරණි ලක්දිව හා සම්බන්ධ ජන කණ්ඩායම් හෝ අනන්‍යතා ලෙස සඳහන් වුවද, ඒවා නූතන අර්ථයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ ජීවවිද්‍යාත්මක හෝ ජනවාර්ගික ගෝත්‍ර බව නිශ්චිතව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක නොමැත. පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් දිවයිනේ විවිධ කාලවල විවිධ මානව ජනාවාස සහ සංස්කෘතික කණ්ඩායම් පැවති බව පෙන්වා දෙන නමුත්, එම කණ්ඩායම් සෘජුවම වංසකතා හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල සඳහන් යක්ෂ, නාග හෝ දේව යන නම් සමඟ අනන්‍ය කිරීම විවාදාත්මකය. ඇතැම් විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන් මෙම නම් ගෝත්‍රික, දේශපාලන, සමාජීය, වෘත්තීය හෝ සංකේතාත්මක අනන්‍යතා නිරූපණය කළ හැකි බවට විවිධ අර්ථකථන ඉදිරිපත් කරති. විශේෂයෙන් '''රාක්ෂ''' හෙවත් '''රක්ෂස''' යන සංකල්පය පිළිබඳව පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ වෙනම මානව ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් පැවති බව තහවුරු කරන ප්‍රමාණවත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හෝ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැති අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් පුරාවෘත්තමය හා සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායන් සමඟ සම්බන්ධ කර සැලකේ. පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාවාස වූ කණ්ඩායම් සහ පසුකාලීන සිංහල ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය ද සංකීර්ණ ඓතිහාසික හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් ලෙස සැලකේ. එබැවින් යක්ෂ, නාග සහ දේව යන කණ්ඩායම් සෘජුවම පසුකාලීන සිංහල ජනතාව බවට පත් වූ බව හෝ ආර්ය සංක්‍රමණ සමඟ සම්බන්ධ නොවූ සියලු ජන කණ්ඩායම් වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ සෘජු පූර්වජයන් බව ස්ථිර ඉතිහාසමය සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැත. වර්තමාන වැදි ජනතාවගේ මූලාරම්භය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම්වල ජනවාර්ගික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද විවිධ විද්වත් අධ්‍යයන සහ අර්ථකථන පවතී. එබැවින් මෙම කරුණු වංසකතාමය, සාහිත්‍යමය, පුරාවෘත්තමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර වෙනස සැලකිල්ලට ගනිමින් අර්ථකථනය කළ යුතුය.</ref> යන පැරණි ලක්දිව විසූ ගෝත්‍ර වලින් නාගයන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථාන තුනක් පිළිබඳ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] ඇතුළු බෞද්ධ සාහිත්‍ය සහ පුරාවෘත්ත සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන අතර, ඒවා අතර '''වඩුන්නාගල නාග භවනය''' ද එකක් ලෙස දැක්වේ. අනෙක් නාග භවන දෙක ලෙස මණිනාග දිවයින හෙවත් නාගදීපය සහ කැලණි ගංගා ආශ්‍රිත නාග භවනය සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය සහ නාග පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/PrintPage.asp?REF=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:078 Buddha at Nagadipa (19822130613).jpg|200px|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ නාග දමනයට නාගදීපයට වැඩම කිරීමේ කැළණි විහාර සිතුවම<br>(දෙපස චූළෝදර,මහෝදර නා රජවරු නිරූපණය කර තිබේ)]] බෞද්ධ කතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය චූළෝදර නම් නා රජුගේ රාජධානිය හෙවත් නාග භවනය ලෙස සැලකේ. චූළෝදර නා රජු විශාල නාග සමූහයක නායකයා ලෙස දක්වා ඇති අතර, ඔහු නාගදීපය පාලනය කළ මහෝදර නා රජුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ. වඩුන්නාගල, මණිනාග දිවයින සහ කැලණි ගංගා ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත නාග භවන අතර පැවති මෙම ඥාති සම්බන්ධතා පැරණි සිංහල බෞද්ධ ජනප්‍රවාදවල වැදගත් තේමාවක් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-19 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/19/PrintPage.asp?REF=temp01 |access-date=2026-09-14 }}</ref>වඩුන්නාගල ඉතිහාස සම්ප්‍රදායට වඩාත්ම සමීපව බැඳී ඇති කතාව චූළෝදර සහ මහෝදර නා රජවරුන් අතර ඇති වූ මිණි පළඟ පිළිබඳ ආරවුලයි. බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව මණිනාගදීපය හෙවත් නාගදීපය පාලනය කළේ මහෝදර නා රජු විසිනි. ඔහුගේ ඥාති සම්බන්ධතාවකින් බැඳුණු චූළෝදර නා රජු වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය පාලනය කළ බව පසුකාලීන බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීපය සම්බන්ධ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-05 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/05/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> පුරාවෘත්තයට අනුව මහෝදර නා රජුගේ පවුල සහ චූළෝදර නා රජු අතර විවාහ සම්බන්ධතාවක් පැවති අතර, එම විවාහය සමඟ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉතා වටිනා '''මිණි පළඟක්''' හෙවත් මැණික් පුටුවක් දායාදයක් ලෙස ලබා දෙන ලදී. පසුව එම පවුල් සම්බන්ධතාවයේ වෙනස්කම් සහ මිණි පළඟේ අයිතිය පිළිබඳ ඇති වූ ආරවුල, නාග ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් අතර මහා ගැටුමක් ඇති වීමට හේතු වූ බව බෞද්ධ පුරාවෘත්තයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන සහ චූළෝදර–මහෝදර පුරාවෘත්තය |website=බුදුසරණ |date=2020-12-29 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2020/12/29/tmp.asp?ID=fea13 |access-date=2026-09-14 }}</ref>මෙම ආරවුල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ [[නාගදීපය]] හෙවත් දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට වැඩම කිරීම සමඟ සම්බන්ධ වේ. [[මහාවංසය]] සහ නාගදීප පුරාවෘත්තය සම්බන්ධ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වන පරිදි, චූළෝදර සහ මහෝදර නාග පාර්ශ්වයන් අතර ඇති වූ ගැටුම විශාල විනාශයක් දක්වා වර්ධනය වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මණිනාගදීපයට හෙවත් වර්තමානයේ [[නාගදීපය]] ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක.<ref>{{cite web |title=නාගදීප ගමන |website=බුදුසරණ |date=2022-04-16 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2022/04/16/tmp.asp?ID=temp02 |access-date=2026-09-14 }}</ref>බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැදිහත්වීමෙන් දෙපාර්ශ්වය අතර පැවති ගැටුම සමථයකට පත් වූ බව සිංහල බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ. මිණි පළඟ අරභයා ඇති වූ පවුල් සහ ගෝත්‍රික ආරවුල අවසන් කිරීමෙන් පසු නාගයන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් බව ද මෙම පුරාවෘත්තයේ ප්‍රධාන තේමාවකි. මේ අනුව, වඩුන්නාගල චූළෝදර නා රජුගේ වාසභූමිය ලෙස සඳහන් වීම හේතුවෙන් නාගදීපයේ බෞද්ධ පුරාවෘත්තය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස වඩුන්නාගල සම්ප්‍රදායික වැදගත්කමක් ලබාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |title=නාගදීපයේ ඉතිහාසය |website=බුදුසරණ |date=2023-11-12 |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2023/11/12/main_temple.asp |access-date=2026-09-14 }}</ref> == පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක == වෙඩුක්කිනාරිමලේ හෙවත් වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් නටඹුන් සහ ස්මාරක රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥ [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් 1905 වර්ෂයේදී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණවලදී මෙම කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්, පුරාණ ඉදිකිරීම්වල අවශේෂ සහ ස්තූපයකට අයත් බවට සැලකෙන ගඩොල් නටඹුන් පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් === මෙම ස්ථානයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ගල්ලෙන්වල කටාරම් සාපේක්ෂ වශයෙන් රළු ආකාරයෙන් නිර්මාණය කර ඇති බව [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්ගේ]] පුරාවිද්‍යා වාර්තාවල සඳහන් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණවල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන ලෙස මෙවැනි කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් බහුලව භාවිතා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === බ්‍රාහ්මීය ශිලා ලේඛන === ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකක පැරණි සිංහල භාෂාවෙන් සහ මුල් [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර|බ්‍රාහ්මීය]] අක්ෂර වලින් රචිත ශිලා ලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ශිලා ලේඛන ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් බවට දින නියම කර ඇති අතර, ඒවා ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු කරයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> මෙම ලේඛනවලින් ගුත්ත, මහාගුත්ත, චූලතිස්ස සහ පුස්සමිත්ත යන නම් සඳහන් වන අතර, ගල්ලෙන් සංඝයා වෙත පූජා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref> === ඉදිකිරීම් අවශේෂ === කඳු පාමුල නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ පිහිටි කුඩා පාෂාණ මත ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිතා කර ඇති බවට සැලකෙන පාෂාණවල කපා සකස් කළ සිදුරු කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ ගලක කපා සකස් කරන ලද ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ස්තූප අවශේෂ === කඳු සමූහයේ ඉහළම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවට [[එච්. සී. පී. බෙල්|එච්. සී. පී. බෙල්]] වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී මෙම ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව, එහි නටඹුන් වූ ස්තූප දෙකක් සහ අනෙකුත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ පිළිබඳව වාර්තා කර ඇත. ඔහුගේ විස්තරයට අනුව, එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ අතර, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්තව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === නීතිමය ආරක්ෂාව === වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 2008 ජූනි 6 දිනැති අංක 1553 දරන ගැසට් නිවේදනය මගින් ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජාතික විගණන කාර්යාලයේ වාර්තාවකට අනුව, විගණනය සිදු කළ කාලය වන විට අදාළ ස්ථානයේ සීමා නිශ්චිතව හඳුනාගෙන පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් හෝ ස්මාරකයක් ලෙස ගැසට් කිරීම සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි.<ref>{{cite web |title=Annual Report of the Department of Archaeology |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2023/min_dep/1-XV/Head207Department-of-ArchaeologyE.pdf |website=National Audit Office of Sri Lanka |access-date=13 September 2026 }}</ref> == අභිලේඛන == වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශයේ නොව, එහි උතුරු දෙසින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත. ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස දක්වා කාලයට අයත් මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම පිළිබඳව ඒවායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref><ref>{{cite web |title=Vedukkunaari Malai Archaeological Site |url=https://www.lankapradeepa.com/2023/04/vedukkunaari-malai-archaeological-site.html |website=Lanka Pradeepa |access-date=13 September 2026 }}</ref> === මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්ත සහ මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Maha-Shamuda-puta-Gutasha lene shagasha<br> Parumaka-Bamadata-putaha Mahaguta[ha] lene *අන්තර්ගතය "මහාසමුද්දගේ පුත් ගුත්තගේ ගල්ලෙන සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]. ප්‍රධානියා වූ බ්‍රහ්මදත්තගේ පුත් මහාගුත්තගේ ගල්ලෙන [ද පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 1<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Bata-Cudi-Tishaha lene *අන්තර්ගතය "භදන්ත චූලතිස්සගේ ගල්ලෙන." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 2<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> === පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන් ලිපිය === {{Blockquote |text= ''' *පෙළ (රෝමානු ලිපියට පෙරළීම) Parumaka-Pushamita-puta[ha] mahalene<br> agata-anagata-cadu-[disha]-shagasha *අන්තර්ගතය "පරුමුඛ පුස්සමිත්තගේ පුත්‍රයාගේ මහා ගල්ලෙන, පැමිණ සිටින සහ නොසිටින සතර දිශාවේ සංඝයා වෙත [පූජා කරන ලදී]." ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීම් නාමය''': වඩුන්නාගල අභිලේඛනය 3<br> '''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]<br> '''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]<br> '''ස්ථානය''': වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය }}}}<br>{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions'', Department of Archaeology, Ceylon, 1970)}}}} }}<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ==පූර්ව වාර්තා හා අධ්‍යයන== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා වාර්තා, අභිලේඛන අධ්‍යයන සහ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ විවිධ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්වතුන් විසින් සිදු කර ඇත. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රධාන ලේඛනගත අධ්‍යයන අතර [[එච්. සී. පී. බෙල්]]ගේ 1905 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාව, [[සෙනරත් පරණවිතාන]]ගේ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන අධ්‍යයනය සහ [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]ගේ පසුකාලීන ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ වැදගත් වේ.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref><ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 }}</ref><ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> ===එච්. සී. පී. බෙල්ගේ වාර්තාව=== වඩුන්නාගල හෙවත් වෙඩුක්කිනාරිමලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ හඳුනාගත හැකි මුල්කාලීන පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවක් [[එච්. සී. පී. බෙල්]] විසින් සිදු කරන ලද 1905 වර්ෂයට අදාළ [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය|ලංකා පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ]] වාර්තාවේ අන්තර්ගත වේ. බෙල් විසින් කඳු ප්‍රදේශයේ කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන් දොළහකට පමණ අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා රළු කාර්මික ආකාරයකින් සකස් කර ඇති බව වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> බෙල්ගේ නිරීක්ෂණ අනුව, කඳු පාමුල නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කුඩා පාෂාණවල ලී කණු සවි කිරීම සඳහා භාවිත කළ බවට සැලකෙන කපා සකස් කළ සිදුරු දක්නට ලැබී ඇත. කඳු මුදුන වෙත ගමන් කරන මාර්ගයේ පාෂාණයක කපා සකස් කළ ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහයක්ද ඔහු විසින් වාර්තා කර ඇත. කඳු සමූහයේ උසම පාෂාණය මත හමු වූ ගඩොල් අවශේෂ අනුව එහි පුරාණ [[ස්තූපය|ස්තූපයක්]] පැවති බවද ඔහු සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Bell |first=H. C. P. |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces: Annual Report, 1905 |publisher=Government Printer |location=Colombo |year=1909 |pages=31–32, 49 }}</ref> ===සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන අධ්‍යයනය=== [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයේදී වඩුන්නාගල ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව හමු වූ අභිලේඛනද ලේඛනගත කර ඇත. මෙම අභිලේඛන ප්‍රධාන කඳු ප්‍රදේශය මත නොව, එයට උතුරින් යාර 100ක් පමණ දුරින් පිහිටි විශාල ගල්ලෙන් දෙකකින් හමු වී ඇත.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> මෙහි මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන තුනක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අතර කාලයට අයත් වේ. මෙම ලේඛනවල ගල්ලෙන් [[සංඝයා|බෞද්ධ සංඝයා]] වෙත පූජා කිරීම සම්බන්ධ තොරතුරු ඇතුළත් වන අතර, ස්ථානයේ පුරාණ ආරාමීය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon: Volume I: Early Brahmi Inscriptions |publisher=Department of Archaeology, Ceylon |year=1970 |page=27 }}</ref> ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගේ නිරීක්ෂණ=== [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] විසින් 1964 සහ 1973 වර්ෂවලදී වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය නැරඹීමෙන් අනතුරුව එහි පවතින අභිලේඛන සහ පුරාණ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු වාර්තා කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> මේධානන්ද හිමියන්ගේ නිරීක්ෂණවලදී ස්ථානයේ නටඹුන් වූ [[ස්තූපය|ස්තූප]] දෙකක් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇත. එයින් එක් ස්තූපයක් අඩි 11ක් පමණ උසින් සහ අඩි 46ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත්, අනෙක් ස්තූපය අඩි 6ක් පමණ උසින් සහ අඩි 21ක පමණ වට ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ බවත් වාර්තා කර ඇත. ඔහු විසින් ස්ථානය ආශ්‍රිතව මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන සහ අනෙකුත් ආරාමීය නටඹුන් පිළිබඳවද සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |last=Medhananda |first=Ellawala |title=Pacheena passa - Uttara passa: Negenahira palata ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya |publisher=Dayawansa Jayakody & Company |location=Colombo |year=2003 |pages=409–412 |isbn=978-955-686-112-9 }}</ref> == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] * [[ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] * [[කටාරම් කෙටූ ගල්ලෙන්]] * [[අනුරාධපුර යුගය]] * [[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] * [[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] * [[සෙනරත් පරණවිතාන]] * [[එච්. සී. පී. බෙල්]] * [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] ==පැහැදිලි කිරීම්== {{Reflist|group=සවිස්තර}} ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} l0bw0u7vo7220nb7rkg3f8jm29l3umy ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්ස්සිට් ආයතනය 0 196615 799339 799300 2026-09-13T15:23:58Z KSLwiki24 70498 799339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bus transit | name = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් | logo = Lanka_Metro_Transit_logo.png | logo_size = | image = A Foton C12 "Lanka Meto Transit" Bus.jpg | image_size = | image_caption = "සියලුදෙනා සඳහා ප්‍රවාහනය" වර්ණ සැලසුමෙන් යුත් ෆොටෝන් C12 ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථයක් | company_slogan = | parent = [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] | founded = 2025 ඔක්තෝබර් 8 | headquarters = සෙත්සිරිපාය අදියර II, C අංශය, 7 වන මහල, බත්තරමුල්ල, ශ්‍රී ලංකාව | locale = මහා කොළඹ නාගරික කලාපය | service_area = [[කොළඹ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | service_type = [[වේගවත් බස් ප්‍රවාහන සේවය]] / නාගරික එක්ස්ප්‍රස් සේවය | alliance = | routes = 2 | destinations = | stops = 22 | hubs = මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය, [[කොට්ටාව]] | stations = | lounge = | fleet = 121 | ridership = | fuel_type = ස්වයංක්‍රීය ඩීසල් | operator = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම | ceo = බී. එම්. පියතිලක | website = [https://lankametro.lk/en lankametro.lk] }} '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම''' ({{lang-en|Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd}}), කෙටියෙන් '''LMT''', යනු ශ්‍රී ලංකාවේ නවීකරණය කරන ලද නාගරික බස් රථ ජාලයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ස්ථාපිත කරන ලද රාජ්‍ය අනුබද්ධ ප්‍රවාහන සමාගමකි. [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] යටතේ ආරම්භ කරන ලද මෙම සේවාව, පෞද්ගලික වාහන භාවිතය සඳහා උසස් තත්ත්වයේ '''මෙට්‍රෝ බස්''' විකල්පයක් සැපයීම අරමුණු කරගනිමින් නිර්මාණය කර ඇත. විශේෂයෙන්ම කොළඹ නාගරික කලාපයේ රථවාහන තදබදය අවම කිරීම මෙම සේවාවේ ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite news |last1=Staff |title=Lanka Metro Transit bus service from August |url=https://www.newswire.lk/2026/02/12/lanka-metro-transit-bus-service-from-august/ |work=Newswire |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> tpf3trnhksigx9r3ub62v6cb4e8ypxa 799340 799339 2026-09-13T15:28:17Z KSLwiki24 70498 799340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bus transit | name = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් | logo = Lanka_Metro_Transit_logo.png | logo_size = | image = A Foton C12 "Lanka Meto Transit" Bus.jpg | image_size = | image_caption = "සියලුදෙනා සඳහා ප්‍රවාහනය" වර්ණ සැලසුමෙන් යුත් ෆොටෝන් C12 ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථයක් | company_slogan = | parent = [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] | founded = 2025 ඔක්තෝබර් 8 | headquarters = සෙත්සිරිපාය අදියර II, C අංශය, 7 වන මහල, බත්තරමුල්ල, ශ්‍රී ලංකාව | locale = මහා කොළඹ නාගරික කලාපය | service_area = [[කොළඹ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | service_type = [[වේගවත් බස් ප්‍රවාහන සේවය]] / නාගරික එක්ස්ප්‍රස් සේවය | alliance = | routes = 2 | destinations = | stops = 22 | hubs = මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය, [[කොට්ටාව]] | stations = | lounge = | fleet = 121 | ridership = | fuel_type = ස්වයංක්‍රීය ඩීසල් | operator = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම | ceo = බී. එම්. පියතිලක | website = [https://lankametro.lk/en lankametro.lk] }} '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම''' ({{lang-en|Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd}}), කෙටියෙන් '''LMT''', යනු ශ්‍රී ලංකාවේ නවීකරණය කරන ලද නාගරික බස් රථ ජාලයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ස්ථාපිත කරන ලද රාජ්‍ය අනුබද්ධ ප්‍රවාහන සමාගමකි. [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] යටතේ ආරම්භ කරන ලද මෙම සේවාව, පෞද්ගලික වාහන භාවිතය සඳහා උසස් තත්ත්වයේ '''මෙට්‍රෝ බස්''' විකල්පයක් සැපයීම අරමුණු කරගනිමින් නිර්මාණය කර ඇත. විශේෂයෙන්ම කොළඹ නාගරික කලාපයේ රථවාහන තදබදය අවම කිරීම මෙම සේවාවේ ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite news |last1=Staff |title=Lanka Metro Transit bus service from August |url=https://www.newswire.lk/2026/02/12/lanka-metro-transit-bus-service-from-august/ |work=Newswire |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> == ඉතිහාසය == ජාතික පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ උපායමාර්ගයක කොටසක් ලෙස '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට්''' ආරම්භ කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ]] අනුමැතිය 2025 ජූනි මාසයේදී ලබා දෙන ලදී.<ref>{{cite news |last1=Priyan |title=Cabinet gives green light to establish Metro Bus Unit |url=https://island.lk/cabinet-gives-green-light-to-establish-metro-bus-unit-for-urban-transportation/ |work=The Island |date=3 June 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> සමාගමේ පරිපාලන කටයුතු නිල වශයෙන් 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී [[බත්තරමුල්ල]] පිහිටි සෙත්සිරිපාය මූලස්ථානය කරගනිමින් ආරම්භ විය. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති [[අනුර කුමාර දිසානායක]] විසින් මෙම සේවාවේ මගී ප්‍රවාහන කටයුතු 2026 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ කරන බව නිවේදනය කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ නගරවල සිදුව ඇති අවිධිමත් වර්ධනය හේතුවෙන් මතුව ඇති ගැටලු සඳහා විසඳුමක් ලෙස මෙම ව්‍යාපෘතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. උසස් ප්‍රමිතියෙන් යුත් වාහන යෙදවීම විධිමත් සමාගමක් මගින් කළමනාකරණය කරන '''බස් පොකුරු''' ({{lang-en|bus cluster}}) පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙහි අරමුණ විය.<ref>{{cite news |title=Govt. plans to introduce Lanka Metro Transit bus service |url=http://www.adaderana.lk/news/118366/govt-plans-to-introduce-lanka-metro-transit-bus-service-president |work=[[අද දෙරණ]] |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 අප්‍රේල් 21 වන දින LMT හි නියමු ව්‍යාපෘතියේ මෙහෙයුම් මාකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයේආරම්භ කරන ලද අතර, [[කොළඹ කොටුව]] සහ [[කඩවත]] දක්වා සේවා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.<ref name=":0">{{cite news |title=Accessible bus service launched to improve transport for persons with disabilities |url=https://dailynews.lk/2026/04/21/breaking-news/983121/accessible-bus-service-launched-to-improve-transport-for-persons-with-disabilities/ |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Ceylon Daily News]] |date=21 April 2026 |access-date=22 April 2026}}</ref> osrax6pip7sick8l34j7vl9ywaoyt7p 799341 799340 2026-09-13T15:33:37Z KSLwiki24 70498 799341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bus transit | name = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් | logo = Lanka_Metro_Transit_logo.png | logo_size = | image = A Foton C12 "Lanka Meto Transit" Bus.jpg | image_size = | image_caption = "සියලුදෙනා සඳහා ප්‍රවාහනය" වර්ණ සැලසුමෙන් යුත් ෆොටෝන් C12 ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථයක් | company_slogan = | parent = [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] | founded = 2025 ඔක්තෝබර් 8 | headquarters = සෙත්සිරිපාය අදියර II, C අංශය, 7 වන මහල, බත්තරමුල්ල, ශ්‍රී ලංකාව | locale = මහා කොළඹ නාගරික කලාපය | service_area = [[කොළඹ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | service_type = [[වේගවත් බස් ප්‍රවාහන සේවය]] / නාගරික එක්ස්ප්‍රස් සේවය | alliance = | routes = 2 | destinations = | stops = 22 | hubs = මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය, [[කොට්ටාව]] | stations = | lounge = | fleet = 121 | ridership = | fuel_type = ස්වයංක්‍රීය ඩීසල් | operator = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම | ceo = බී. එම්. පියතිලක | website = [https://lankametro.lk/en lankametro.lk] }} '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම''' ({{lang-en|Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd}}), කෙටියෙන් '''LMT''', යනු ශ්‍රී ලංකාවේ නවීකරණය කරන ලද නාගරික බස් රථ ජාලයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ස්ථාපිත කරන ලද රාජ්‍ය අනුබද්ධ ප්‍රවාහන සමාගමකි. [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] යටතේ ආරම්භ කරන ලද මෙම සේවාව, පෞද්ගලික වාහන භාවිතය සඳහා උසස් තත්ත්වයේ '''මෙට්‍රෝ බස්''' විකල්පයක් සැපයීම අරමුණු කරගනිමින් නිර්මාණය කර ඇත. විශේෂයෙන්ම කොළඹ නාගරික කලාපයේ රථවාහන තදබදය අවම කිරීම මෙම සේවාවේ ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite news |last1=Staff |title=Lanka Metro Transit bus service from August |url=https://www.newswire.lk/2026/02/12/lanka-metro-transit-bus-service-from-august/ |work=Newswire |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> == ඉතිහාසය == ජාතික පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ උපායමාර්ගයක කොටසක් ලෙස '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට්''' ආරම්භ කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ]] අනුමැතිය 2025 ජූනි මාසයේදී ලබා දෙන ලදී.<ref>{{cite news |last1=Priyan |title=Cabinet gives green light to establish Metro Bus Unit |url=https://island.lk/cabinet-gives-green-light-to-establish-metro-bus-unit-for-urban-transportation/ |work=The Island |date=3 June 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> සමාගමේ පරිපාලන කටයුතු නිල වශයෙන් 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී [[බත්තරමුල්ල]] පිහිටි සෙත්සිරිපාය මූලස්ථානය කරගනිමින් ආරම්භ විය. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති [[අනුර කුමාර දිසානායක]] විසින් මෙම සේවාවේ මගී ප්‍රවාහන කටයුතු 2026 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ කරන බව නිවේදනය කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ නගරවල සිදුව ඇති «අවිධිමත් වර්ධනය» හේතුවෙන් මතුව ඇති ගැටලු සඳහා විසඳුමක් ලෙස මෙම ව්‍යාපෘතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. උසස් ප්‍රමිතියෙන් යුත් වාහන යෙදවීම විධිමත් සමාගමක් මගින් කළමනාකරණය කරන '''බස් පොකුරු''' ({{lang-en|bus cluster}}) පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙහි අරමුණ විය.<ref>{{cite news |title=Govt. plans to introduce Lanka Metro Transit bus service |url=http://www.adaderana.lk/news/118366/govt-plans-to-introduce-lanka-metro-transit-bus-service-president |work=[[අද දෙරණ]] |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 අප්‍රේල් 21 වන දින LMT හි නියමු ව්‍යාපෘතියේ මෙහෙයුම් [[මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය]]ේ සිට ආරම්භ කරන ලද අතර, [[කොළඹ කොටුව]] සහ [[කඩවත]] දක්වා සේවා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.<ref name=":0">{{cite news |title=Accessible bus service launched to improve transport for persons with disabilities |url=https://dailynews.lk/2026/04/21/breaking-news/983121/accessible-bus-service-launched-to-improve-transport-for-persons-with-disabilities/ |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Ceylon Daily News]] |date=21 April 2026 |access-date=22 April 2026}}</ref> == මෙහෙයුම් == මෙම ප්‍රවාහන පද්ධතිය පොදු ප්‍රවාහනය ඩිජිටල්කරණය කිරීම ඇතුළු ප්‍රධාන අරමුණු කිහිපයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. සියලු දෙනාට භාවිත කළ හැකි, ආරක්ෂිත, විශ්වාසදායක සහ පරිසර හිතකාමී පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම මෙන්ම ආර්ථික සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමද මෙහි අරමුණු අතර වේ.<ref>{{Cite web |title=Lanka Metro Transit — Sri Lanka Urban Bus Service |url=https://lankametro.lk/en |access-date=2026-07-20 |website=lankametro.lk}}</ref> === යටිතල පහසුකම් සහ බස් රථ ඇණිය === [[File:Lanka Metro Transit bus.jpg|thumb|නවයෙන් හඳුන්වා දුන් LMT බස් රථ]] 2026 මාර්තු 11 වන දින, විශේෂ අවශ්‍යතා සහිත මගීන් සඳහා නිර්මාණය කරන ලද [[වායුසමීකරණය|වායුසමීකරණය කළ]] විශේෂ [[පහත් තට්ටු බස් රථ]] 10ක් ''ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා'' වැඩසටහන යටතේ චීනයෙන් මෙරටට ළඟා විය. [[File:Lanka Metro Transit Bus interior (Foton C12).webp|left|thumb|මෙට්‍රෝ බස් රථයක අභ්‍යන්තරය]] මෙම බස් රථ [[Foton Motor|ෆොටෝන්]] C12 මාදිලියේ වන අතර, එක් බස් රථයකට මගීන් 80කට අධික සංඛ්‍යාවක් ප්‍රවාහනය කළ හැකිය. මෙම බස් රථ වායුසමීකරණය කර ඇති අතර QR කේත සහ කාඩ්පත් මත පදනම් වූ ගාස්තු අයකිරීමේ පද්ධතිවලින් සමන්විත වේ. මගීන්ට '''LMT-GO''' යෙදුම භාවිත කර QR කේතයක් ස්කෑන් කිරීමෙන් හෝ මුදල් සහ කාඩ්පත් මගින් ගාස්තු ගෙවිය හැකිය. මෙම සේවාව සඳහා අතින් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි විශේෂ රෝද පුටු පහසුකම්ද ඇතුළත් කර ඇත. LMT රියදුරන් සහ කොන්දොස්තරවරුන් බස් රථ තාක්ෂණය, මගී ආරක්ෂාව, වෘත්තීය ආචාරධර්ම, මගී රැකවරණය සහ ආබාධිත මගීන් සමඟ සන්නිවේදනය සඳහා මූලික සංඥා භාෂාව ඇතුළු කරුණු පිළිබඳ සමාජ සේවා අමාත්‍යාංශය විසින් සපයනු ලබන විශේෂ පුහුණුවක් ලබා ගැනීමට නියමිතය.<ref>{{Cite news |date=12 March 2026 |title=Govt. to introduce priority bus service for persons with disabilities from April |url=https://www.newswire.lk/2026/03/12/low-floor-ac-buses-for-persons-with-disabilities-to-hit-colombo-roads-soon/ |access-date=12 March 2026 |work=[[Ada Derana]]}}</ref> පොදු ප්‍රවාහන සේවාව භාවිත කරන මගී සංඛ්‍යාව වැඩි කිරීම, රථවාහන තදබදය අවම කිරීම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන නගර ප්‍රදේශවල සියලු දෙනා සඳහා උසස් තත්ත්වයේ ප්‍රවාහන සේවාවක් සැපයීම මෙම ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන අරමුණු අතර වේ. [[කොළඹ]], [[ගාල්ල]], [[මහනුවර]] සහ දිවයින පුරා අනෙකුත් දිස්ත්‍රික්ක රැසක් සඳහා මෙම සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite news |title=Govt Moves to Modernise Urban Transport with New Fleet of Low-Floor Buses |url=https://lankanewsweb.net/archives/127296/govt-moves-to-modernise-urban-transport-with-new-fleet-of-low-floor-buses/ |work=Lanka News Web |date=15 September 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 ජූලි 23 වන දින ජපානයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද නව පහත් තට්ටු බස් රථ 7ක් මෙරටට ලැබුණි. මෙම බස් රථ '''Nissan Diesel Space Runner RA PKG-RA274KAN''' මාදිලියේ වන අතර, මීට පෙර [[Yokohama Municipal Bus|යොකොහාමා නාගරික බස් සේවය]] විසින් මෙහෙයවන ලදී. ඒවා 2005/2007 සිට 2018/2023 දක්වා කාලය තුළ සේවයේ යොදවා තිබූ අතර පසුව සේවයෙන් ඉවත් කර තිබුණි. අවශ්‍ය වෙනස්කම් සිදු කිරීමෙන් අනතුරුව ඉදිරි මාසවලදී මෙම බස් රථ LMT බස් රථ ඇණියට එක් කිරීමට නියමිතය.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-07-23 |title=Sri Lanka receives 7 lor floor buses from Japan. |url=https://irinewslk.com/sri-lanka-receives-7-low-floor-buses-mainly-from-japan/ |access-date=2026-07-23 |language=en-US}}</ref> 2026 ජූලි 29 වන දින [[කොළඹ වරාය|කොළඹ වරායට]] ෆොටෝන් C12 පහත් තට්ටු බස් රථ 104ක තොගයක් ළඟා විය. මෙම බස් රථ කාඩ්පත් මත පදනම් වූ ගාස්තු අයකිරීමේ පද්ධතිවලින් සමන්විත කිරීමට නියමිත අතර, අවශ්‍ය පද්ධති ස්ථාපනය කිරීමෙන් සහ පරීක්ෂා කිරීමෙන් අනතුරුව අගෝස්තු මාසය අවසන් වන විට සේවයට එක් කිරීමට සැලසුම් කර තිබුණි. මෙම බස් රථ කොළඹ සහ එහි තදාසන්න ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන මාර්ග 9ක යෙදවීමටද සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |last=English |first=NewsFirst |title=104 Metro Buses Imported To Boost Public Transport Services |url=https://english.newsfirst.lk/2026/7/29/104-metro-buses-imported-to-boost-public-transport-services |access-date=2026-07-30 |website=english.newsfirst.lk |language=en}}</ref> මෙම ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර [[මහනුවර]] සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර වෙත කඩිනමින් ව්‍යාප්ත කිරීමටද සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |title=Lanka Metro Bus project second phase planned for Kandy |url=https://hirunews.lk/english/471977/lanka-metro-bus-project-second-phase-planned-for-kandy |access-date=2026-07-20 |website=Hiru News |language=en}}</ref> 2026 අගෝස්තු 4 වන දින [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය]] විසින් LMT සඳහා අමතර පහත් තට්ටු බස් රථ 50ක් මිලදී ගැනීමට අනුමැතිය ලබා දෙන ලදී. මෙම බස් රථ වසර අවසානය වන විට සේවයට යෙදවීමට නියමිතය.<ref name=":1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |+ '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථ ඇණිය''' !රූපය !මාදිලිය !බස් රථ සංඛ්‍යාව !ඇණවුම් කර ඇති සංඛ්‍යාව !සටහන් !මූලාශ්‍ර |- | style="text-align: center;" |[[File:Lanka Metro Transit bus.jpg|120x120px]] |'''[[Foton Motor|ෆොටෝන්]] C12''' [[File:International_Symbol_of_Access.svg|link=|20x20px|රෝද පුටු භාවිතයට පහසුකම් සහිත]] | style="text-align: center;" |114 | style="text-align: center;" |50 |මෙම බස් රථ වායුසමීකරණය කළ පහත් තට්ටු බස් රථ වන අතර, අතින් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි රෝද පුටු රැම්ප සහ ප්‍රමුඛතා ආසනවලින් සමන්විත වේ. |<ref name=":12">{{Cite news |date=12 March 2026 |title=Low-floor AC buses for persons with disabilities to hit Colombo roads soon |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=119648 |access-date=12 March 2026 |work=Newswire}}</ref><ref>{{Cite web |title=More than 100 new Metro buses to arrive in Sri Lanka in August |url=https://adaderana.lk/news/cmqkq6nph0001356q0jce56ht |access-date=2026-07-20 |website=adaderana.lk |language=en}}</ref> |- | style="text-align: center;" |[[File:Refurbished Mitsubishi Fuso Aero Star buses for LMT.jpg|ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද Mitsubishi Fuso Aero Star බස් රථ|120x120px]] |'''[[Nissan Diesel Space Runner A]]'''<br /><small>(Space Runner RA/PKG-RA274KAN) [[File:International_Symbol_of_Access.svg|link=|20x20px|රෝද පුටු භාවිතයට පහසුකම් සහිත]]</small> | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |1 |[[ජපාන රජය|ජපානය]] විසින් ලබා දුන් ප්‍රදානයක් යටතේ ආනයනය කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණය කළ පහත් තට්ටු බස් රථ වේ. ඉදිරි මාසවලදී මෙම බස් රථ LMT බස් රථ ඇණියට එක් කිරීමට නියමිතය. |<ref>{{Cite web |title=Japan signs grant to provide eight low-floor buses for public transportation in Sri Lanka |url=https://adaderana.lk/news/120375 |access-date=2026-07-23 |website=adaderana.lk |language=en}}</ref><ref name=":2" /> |} === ඩිපෝ === නියමු ව්‍යාපෘතිය ආරම්භ කිරීමෙන් අනතුරුව, මෙම නව බස් රථ නඩත්තු කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාත|බස්නාහිර පළාත]] පුරා ඩිපෝ ඉදිකිරීමට සැලසුම් සකස් කරන ලදී. පළමු ඩිපෝව ඉදිකිරීම [[කඩවත]] ප්‍රදේශයේදී 2026 මැයි 4 වන දින ආරම්භ විය.<ref>{{Cite web |last=depot |first=In: News Tagged: Metro bus |last2=Gunasena |first2=Prasanna |date=2026-05-04 |title=Construction of first Metro Bus Depot begins in Kadawatha |url=https://www.newswire.lk/2026/05/04/construction-of-first-metro-bus-depot-begins-in-kadawatha/ |access-date=2026-07-26 |website=Newswire |language=en-US}}</ref> [[ඒකල]], [[රත්මලාන]], [[හෝමාගම]] සහ තලංගම ප්‍රදේශවල නව ඩිපෝ ඉදිකිරීමටද සැලසුම් කර ඇති අතර, එමඟින් බස්නාහිර පළාතේ මෙට්‍රෝ ඩිපෝ සංඛ්‍යාව පහක් දක්වා වැඩි කිරීමට අපේක්ෂා කෙරේ. මීට අමතරව, ප්‍රධාන බස් රථ අලුත්වැඩියා කටයුතු සහ බරපතළ නඩත්තු කටයුතු සඳහා මධ්‍යම සේවා මධ්‍යස්ථානය ලෙස ඒකල ඩිපෝව භාවිත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite report |url=https://lankametro.lk/docs/VOLUMME1-BIDDING-DOCUMENT-%20METRO%20BUS%20DIGITAL%20PLATFORM%20(MBDP).pdf#page=77 |title=Metro Bus Digital Platform (MBDP) — Volume 1: Bidding Document |date=2026 |publisher=Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd |page=77 |access-date=26 July 2026}}</ref> 2026 සැප්තැම්බර් 4 වන දින තලංගම මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව මහජනතාව වෙත විවෘත කරන ලදී. මෙම ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝලේක්''' ({{lang-en|MetroLake}}) ලෙස නම් කර ඇති අතර, ඩිපෝ පහසුවෙන් හඳුනා ගැනීම සඳහා ඒවාට වෙනස් වූ විශේෂ නම් ලබා දී ඇත.<ref>{{Cite web |date=2026-09-04 |title=Lanka Metro Transit සමාගමේ මෙරට පළමු මෙට්‍රෝ ඩිපෝව විවෘත කරයි - Iri News |url=https://irinewslk.com/lanka-metro-transit-company-opens-the-countrys-first-metro-depot/ |access-date=2026-09-07 |language=en-US}}</ref> පසුව, 2026 සැප්තැම්බර් 7 වන දින කඩවත මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝවද මහජනතාව වෙත භාර දෙන ලදී. මෙම ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝලින්ක්''' ({{lang-en|MetroLink}}) ලෙස නම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |date=2026-09-07 |title=කඩවත ඉදිකල දෙවෙනි මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව අද සිට මෙහෙයුම් කටයුතු අරඹයි - Iri News |url=https://irinewslk.com/the-second-metro-bus-depot-built-in-kadawatha-begins-operations-from-today/ |access-date=2026-09-07 |language=en-US}}</ref> 2026 සැප්තැම්බර් 9 වන දින ඒකල මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝකෝර්''' ({{lang-en|MetroCore}}) නමින් මෙහෙයුම් ආරම්භ කළේය.<ref>{{cite news |work=[[Hiru TV|Hiru News]] |title=Third Metro Bus depot opens in Ekala |access-date=9 September 2026 |url=https://hirunews.lk/en/487630/20-metro-buses-to-colombo-from-ekalin-new-depot-begins-operations-from-today}}</ref> == මාර්ග == දැනට බස් රථ 121කට ආසන්න සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත LMT බස් රථ ඇණිය ප්‍රධාන වශයෙන් මහා කොළඹ නාගරික කලාපයේ ප්‍රධාන මාර්ග හතක සේවා සපයයි. ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර යටතේ [[යාපනය]], [[මහනුවර]] සහ [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික්ක වෙත සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-08-04 |title=Kandy, Galle and Jaffna set for Metro Bus rollout as Cabinet approves 50 more buses |url=https://www.newswire.lk/2026/08/04/kandy-galle-and-jaffna-set-for-metro-bus-rollout-as-cabinet-approves-50-more-buses/ |access-date=2026-08-04 |website=Newswire |language=en}}</ref> දිගුකාලීන වශයෙන් වසර තුනක් ඇතුළත ප්‍රධාන නගර අටකට මෙම සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීම අරමුණ වේ.<ref>{{cite news |title=Govt. expects metro bus service will set new standard |url=https://www.ft.lk/news/Govt-expects-metro-bus-service-will-set-new-standard-for-public-transport/56-784823 |work=Daily FT |date=26 November 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" |+ '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් මාර්ග''' ! rowspan="2" |මාර්ගය ! colspan="2" |අන්තර් මධ්‍යස්ථාන ! rowspan="2" |හරහා ! rowspan="2" |මෙහෙයුම් දින ! rowspan="2" |දුර |- !ආරම්භය !අවසානය |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM01||#007BFF|#FFFFFF}} |valign=top| '''මකුඹුර'''<br><small>මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[පිටකොටුව]]''' / '''[[කොළඹ කොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | [[පන්නිපිටිය]] → [[බත්තරමුල්ල]] → [[බොරැල්ල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 23.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM02||#E08C00|#FFFFFF}} |valign=top| '''මිලේනියම් සිටි''' |valign=top| '''[[කොළඹ කොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | [[අතුරුගිරිය]] → [[මාලඹේ]] → [[බත්තරමුල්ල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 22.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM03||#560591|#FFFFFF}} |valign=top| '''මකුඹුර'''<br><small>මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[කඩවත]]'''<br><small>කඩවත බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (KMC)</small> | [[ජාතික පිළිකා ආයතනය (ශ්‍රී ලංකාව)|ජාතික පිළිකා ආයතනය]] |style="text-align:center;"|'''දිනපතා''' |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 34.8 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM04||#FF7F00|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[දෙමටගොඩ]]'''<br><small>දෙමටගොඩ දුම්රිය ස්ථානය</small> |valign=top| '''[[පානදුර]]'''<br><small>පානදුර මූලික රෝහල</small> | [[දෙහිවල-ගල්කිස්ස]] → [[මොරටුව]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 14 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM05||#B026FF|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[බත්තරමුල්ල]]'''<br><small>තලංගම LMT ඩිපෝව</small> |valign=top| '''[[ඒකල]]'''<br><small>ඒකල LMT ඩිපෝව</small> | [[රාජගිරිය]] → [[වත්තල]] → [[ජා-ඇල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 29.9 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM06||#00C04B|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[කොල්ලුපිටිය]]'''<br><small>කොල්ලුපිටිය දුම්රිය ස්ථානය</small> |valign=top| '''[[බම්බලපිටිය]]''' | [[ලිබර්ටි ප්ලාසා]] → [[කොළඹ නගර ශාලාව|නගර ශාලාව]] → [[හැව්ලොක් සිටි]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 23.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM08||#2E6F40|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[කැස්බෑව]]'''<br><small>මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[පිටකොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 35.7 |} == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය]] * [[බස් රථය]] * [[පොදු ප්‍රවාහනය]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රවාහනය]] == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බස් රථ සමාගම්]] [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ ප්‍රවාහනය]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රවාහනය]] [[ප්‍රවර්ගය:2025 දී ආරම්භ කරන ලද ප්‍රවාහන සමාගම්]] == ඉතිහාසය == ජාතික පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ උපායමාර්ගයක කොටසක් ලෙස '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට්''' ආරම්භ කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ]] අනුමැතිය 2025 ජූනි මාසයේදී ලබා දෙන ලදී.<ref>{{cite news |last1=Priyan |title=Cabinet gives green light to establish Metro Bus Unit |url=https://island.lk/cabinet-gives-green-light-to-establish-metro-bus-unit-for-urban-transportation/ |work=The Island |date=3 June 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> සමාගමේ පරිපාලන කටයුතු නිල වශයෙන් 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී [[බත්තරමුල්ල]] පිහිටි සෙත්සිරිපාය මූලස්ථානය කරගනිමින් ආරම්භ විය. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති [[අනුර කුමාර දිසානායක]] විසින් මෙම සේවාවේ මගී ප්‍රවාහන කටයුතු 2026 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ කරන බව නිවේදනය කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ නගරවල සිදුව ඇති අවිධිමත් වර්ධනය හේතුවෙන් මතුව ඇති ගැටලු සඳහා විසඳුමක් ලෙස මෙම ව්‍යාපෘතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. උසස් ප්‍රමිතියෙන් යුත් වාහන යෙදවීම විධිමත් සමාගමක් මගින් කළමනාකරණය කරන '''බස් පොකුරු''' ({{lang-en|bus cluster}}) පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙහි අරමුණ විය.<ref>{{cite news |title=Govt. plans to introduce Lanka Metro Transit bus service |url=http://www.adaderana.lk/news/118366/govt-plans-to-introduce-lanka-metro-transit-bus-service-president |work=[[අද දෙරණ]] |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 අප්‍රේල් 21 වන දින LMT හි නියමු ව්‍යාපෘතියේ මෙහෙයුම් මාකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයේආරම්භ කරන ලද අතර, [[කොළඹ කොටුව]] සහ [[කඩවත]] දක්වා සේවා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.<ref name=":0">{{cite news |title=Accessible bus service launched to improve transport for persons with disabilities |url=https://dailynews.lk/2026/04/21/breaking-news/983121/accessible-bus-service-launched-to-improve-transport-for-persons-with-disabilities/ |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Ceylon Daily News]] |date=21 April 2026 |access-date=22 April 2026}}</ref> 6na2o8dlpqn9beddhkke3wrori6xu7z 799343 799341 2026-09-13T15:35:42Z KSLwiki24 70498 /* මාර්ග */ 799343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bus transit | name = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් | logo = Lanka_Metro_Transit_logo.png | logo_size = | image = A Foton C12 "Lanka Meto Transit" Bus.jpg | image_size = | image_caption = "සියලුදෙනා සඳහා ප්‍රවාහනය" වර්ණ සැලසුමෙන් යුත් ෆොටෝන් C12 ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථයක් | company_slogan = | parent = [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] | founded = 2025 ඔක්තෝබර් 8 | headquarters = සෙත්සිරිපාය අදියර II, C අංශය, 7 වන මහල, බත්තරමුල්ල, ශ්‍රී ලංකාව | locale = මහා කොළඹ නාගරික කලාපය | service_area = [[කොළඹ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | service_type = [[වේගවත් බස් ප්‍රවාහන සේවය]] / නාගරික එක්ස්ප්‍රස් සේවය | alliance = | routes = 2 | destinations = | stops = 22 | hubs = මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය, [[කොට්ටාව]] | stations = | lounge = | fleet = 121 | ridership = | fuel_type = ස්වයංක්‍රීය ඩීසල් | operator = ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම | ceo = බී. එම්. පියතිලක | website = [https://lankametro.lk/en lankametro.lk] }} '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් (පෞද්ගලික) සමාගම''' ({{lang-en|Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd}}), කෙටියෙන් '''LMT''', යනු ශ්‍රී ලංකාවේ නවීකරණය කරන ලද නාගරික බස් රථ ජාලයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ස්ථාපිත කරන ලද රාජ්‍ය අනුබද්ධ ප්‍රවාහන සමාගමකි. [[ප්‍රවාහන හා මහාමාර්ග අමාත්‍යාංශය|ප්‍රවාහන, මහාමාර්ග හා නාගරික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය]] යටතේ ආරම්භ කරන ලද මෙම සේවාව, පෞද්ගලික වාහන භාවිතය සඳහා උසස් තත්ත්වයේ '''මෙට්‍රෝ බස්''' විකල්පයක් සැපයීම අරමුණු කරගනිමින් නිර්මාණය කර ඇත. විශේෂයෙන්ම කොළඹ නාගරික කලාපයේ රථවාහන තදබදය අවම කිරීම මෙම සේවාවේ ප්‍රධාන අරමුණකි.<ref>{{cite news |last1=Staff |title=Lanka Metro Transit bus service from August |url=https://www.newswire.lk/2026/02/12/lanka-metro-transit-bus-service-from-august/ |work=Newswire |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> == ඉතිහාසය == ජාතික පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ උපායමාර්ගයක කොටසක් ලෙස '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට්''' ආරම්භ කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ]] අනුමැතිය 2025 ජූනි මාසයේදී ලබා දෙන ලදී.<ref>{{cite news |last1=Priyan |title=Cabinet gives green light to establish Metro Bus Unit |url=https://island.lk/cabinet-gives-green-light-to-establish-metro-bus-unit-for-urban-transportation/ |work=The Island |date=3 June 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> සමාගමේ පරිපාලන කටයුතු නිල වශයෙන් 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී [[බත්තරමුල්ල]] පිහිටි සෙත්සිරිපාය මූලස්ථානය කරගනිමින් ආරම්භ විය. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති [[අනුර කුමාර දිසානායක]] විසින් මෙම සේවාවේ මගී ප්‍රවාහන කටයුතු 2026 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ කරන බව නිවේදනය කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ නගරවල සිදුව ඇති «අවිධිමත් වර්ධනය» හේතුවෙන් මතුව ඇති ගැටලු සඳහා විසඳුමක් ලෙස මෙම ව්‍යාපෘතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. උසස් ප්‍රමිතියෙන් යුත් වාහන යෙදවීම විධිමත් සමාගමක් මගින් කළමනාකරණය කරන '''බස් පොකුරු''' ({{lang-en|bus cluster}}) පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙහි අරමුණ විය.<ref>{{cite news |title=Govt. plans to introduce Lanka Metro Transit bus service |url=http://www.adaderana.lk/news/118366/govt-plans-to-introduce-lanka-metro-transit-bus-service-president |work=[[අද දෙරණ]] |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 අප්‍රේල් 21 වන දින LMT හි නියමු ව්‍යාපෘතියේ මෙහෙයුම් [[මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය]]ේ සිට ආරම්භ කරන ලද අතර, [[කොළඹ කොටුව]] සහ [[කඩවත]] දක්වා සේවා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.<ref name=":0">{{cite news |title=Accessible bus service launched to improve transport for persons with disabilities |url=https://dailynews.lk/2026/04/21/breaking-news/983121/accessible-bus-service-launched-to-improve-transport-for-persons-with-disabilities/ |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Ceylon Daily News]] |date=21 April 2026 |access-date=22 April 2026}}</ref> == මෙහෙයුම් == මෙම ප්‍රවාහන පද්ධතිය පොදු ප්‍රවාහනය ඩිජිටල්කරණය කිරීම ඇතුළු ප්‍රධාන අරමුණු කිහිපයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. සියලු දෙනාට භාවිත කළ හැකි, ආරක්ෂිත, විශ්වාසදායක සහ පරිසර හිතකාමී පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම මෙන්ම ආර්ථික සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමද මෙහි අරමුණු අතර වේ.<ref>{{Cite web |title=Lanka Metro Transit — Sri Lanka Urban Bus Service |url=https://lankametro.lk/en |access-date=2026-07-20 |website=lankametro.lk}}</ref> === යටිතල පහසුකම් සහ බස් රථ ඇණිය === [[File:Lanka Metro Transit bus.jpg|thumb|නවයෙන් හඳුන්වා දුන් LMT බස් රථ]] 2026 මාර්තු 11 වන දින, විශේෂ අවශ්‍යතා සහිත මගීන් සඳහා නිර්මාණය කරන ලද [[වායුසමීකරණය|වායුසමීකරණය කළ]] විශේෂ [[පහත් තට්ටු බස් රථ]] 10ක් ''ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා'' වැඩසටහන යටතේ චීනයෙන් මෙරටට ළඟා විය. [[File:Lanka Metro Transit Bus interior (Foton C12).webp|left|thumb|මෙට්‍රෝ බස් රථයක අභ්‍යන්තරය]] මෙම බස් රථ [[Foton Motor|ෆොටෝන්]] C12 මාදිලියේ වන අතර, එක් බස් රථයකට මගීන් 80කට අධික සංඛ්‍යාවක් ප්‍රවාහනය කළ හැකිය. මෙම බස් රථ වායුසමීකරණය කර ඇති අතර QR කේත සහ කාඩ්පත් මත පදනම් වූ ගාස්තු අයකිරීමේ පද්ධතිවලින් සමන්විත වේ. මගීන්ට '''LMT-GO''' යෙදුම භාවිත කර QR කේතයක් ස්කෑන් කිරීමෙන් හෝ මුදල් සහ කාඩ්පත් මගින් ගාස්තු ගෙවිය හැකිය. මෙම සේවාව සඳහා අතින් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි විශේෂ රෝද පුටු පහසුකම්ද ඇතුළත් කර ඇත. LMT රියදුරන් සහ කොන්දොස්තරවරුන් බස් රථ තාක්ෂණය, මගී ආරක්ෂාව, වෘත්තීය ආචාරධර්ම, මගී රැකවරණය සහ ආබාධිත මගීන් සමඟ සන්නිවේදනය සඳහා මූලික සංඥා භාෂාව ඇතුළු කරුණු පිළිබඳ සමාජ සේවා අමාත්‍යාංශය විසින් සපයනු ලබන විශේෂ පුහුණුවක් ලබා ගැනීමට නියමිතය.<ref>{{Cite news |date=12 March 2026 |title=Govt. to introduce priority bus service for persons with disabilities from April |url=https://www.newswire.lk/2026/03/12/low-floor-ac-buses-for-persons-with-disabilities-to-hit-colombo-roads-soon/ |access-date=12 March 2026 |work=[[Ada Derana]]}}</ref> පොදු ප්‍රවාහන සේවාව භාවිත කරන මගී සංඛ්‍යාව වැඩි කිරීම, රථවාහන තදබදය අවම කිරීම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන නගර ප්‍රදේශවල සියලු දෙනා සඳහා උසස් තත්ත්වයේ ප්‍රවාහන සේවාවක් සැපයීම මෙම ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන අරමුණු අතර වේ. [[කොළඹ]], [[ගාල්ල]], [[මහනුවර]] සහ දිවයින පුරා අනෙකුත් දිස්ත්‍රික්ක රැසක් සඳහා මෙම සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite news |title=Govt Moves to Modernise Urban Transport with New Fleet of Low-Floor Buses |url=https://lankanewsweb.net/archives/127296/govt-moves-to-modernise-urban-transport-with-new-fleet-of-low-floor-buses/ |work=Lanka News Web |date=15 September 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 ජූලි 23 වන දින ජපානයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද නව පහත් තට්ටු බස් රථ 7ක් මෙරටට ලැබුණි. මෙම බස් රථ '''Nissan Diesel Space Runner RA PKG-RA274KAN''' මාදිලියේ වන අතර, මීට පෙර [[Yokohama Municipal Bus|යොකොහාමා නාගරික බස් සේවය]] විසින් මෙහෙයවන ලදී. ඒවා 2005/2007 සිට 2018/2023 දක්වා කාලය තුළ සේවයේ යොදවා තිබූ අතර පසුව සේවයෙන් ඉවත් කර තිබුණි. අවශ්‍ය වෙනස්කම් සිදු කිරීමෙන් අනතුරුව ඉදිරි මාසවලදී මෙම බස් රථ LMT බස් රථ ඇණියට එක් කිරීමට නියමිතය.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-07-23 |title=Sri Lanka receives 7 lor floor buses from Japan. |url=https://irinewslk.com/sri-lanka-receives-7-low-floor-buses-mainly-from-japan/ |access-date=2026-07-23 |language=en-US}}</ref> 2026 ජූලි 29 වන දින [[කොළඹ වරාය|කොළඹ වරායට]] ෆොටෝන් C12 පහත් තට්ටු බස් රථ 104ක තොගයක් ළඟා විය. මෙම බස් රථ කාඩ්පත් මත පදනම් වූ ගාස්තු අයකිරීමේ පද්ධතිවලින් සමන්විත කිරීමට නියමිත අතර, අවශ්‍ය පද්ධති ස්ථාපනය කිරීමෙන් සහ පරීක්ෂා කිරීමෙන් අනතුරුව අගෝස්තු මාසය අවසන් වන විට සේවයට එක් කිරීමට සැලසුම් කර තිබුණි. මෙම බස් රථ කොළඹ සහ එහි තදාසන්න ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන මාර්ග 9ක යෙදවීමටද සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |last=English |first=NewsFirst |title=104 Metro Buses Imported To Boost Public Transport Services |url=https://english.newsfirst.lk/2026/7/29/104-metro-buses-imported-to-boost-public-transport-services |access-date=2026-07-30 |website=english.newsfirst.lk |language=en}}</ref> මෙම ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර [[මහනුවර]] සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර වෙත කඩිනමින් ව්‍යාප්ත කිරීමටද සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |title=Lanka Metro Bus project second phase planned for Kandy |url=https://hirunews.lk/english/471977/lanka-metro-bus-project-second-phase-planned-for-kandy |access-date=2026-07-20 |website=Hiru News |language=en}}</ref> 2026 අගෝස්තු 4 වන දින [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය]] විසින් LMT සඳහා අමතර පහත් තට්ටු බස් රථ 50ක් මිලදී ගැනීමට අනුමැතිය ලබා දෙන ලදී. මෙම බස් රථ වසර අවසානය වන විට සේවයට යෙදවීමට නියමිතය.<ref name=":1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |+ '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් බස් රථ ඇණිය''' !රූපය !මාදිලිය !බස් රථ සංඛ්‍යාව !ඇණවුම් කර ඇති සංඛ්‍යාව !සටහන් !මූලාශ්‍ර |- | style="text-align: center;" |[[File:Lanka Metro Transit bus.jpg|120x120px]] |'''[[Foton Motor|ෆොටෝන්]] C12''' [[File:International_Symbol_of_Access.svg|link=|20x20px|රෝද පුටු භාවිතයට පහසුකම් සහිත]] | style="text-align: center;" |114 | style="text-align: center;" |50 |මෙම බස් රථ වායුසමීකරණය කළ පහත් තට්ටු බස් රථ වන අතර, අතින් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි රෝද පුටු රැම්ප සහ ප්‍රමුඛතා ආසනවලින් සමන්විත වේ. |<ref name=":12">{{Cite news |date=12 March 2026 |title=Low-floor AC buses for persons with disabilities to hit Colombo roads soon |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=119648 |access-date=12 March 2026 |work=Newswire}}</ref><ref>{{Cite web |title=More than 100 new Metro buses to arrive in Sri Lanka in August |url=https://adaderana.lk/news/cmqkq6nph0001356q0jce56ht |access-date=2026-07-20 |website=adaderana.lk |language=en}}</ref> |- | style="text-align: center;" |[[File:Refurbished Mitsubishi Fuso Aero Star buses for LMT.jpg|ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද Mitsubishi Fuso Aero Star බස් රථ|120x120px]] |'''[[Nissan Diesel Space Runner A]]'''<br /><small>(Space Runner RA/PKG-RA274KAN) [[File:International_Symbol_of_Access.svg|link=|20x20px|රෝද පුටු භාවිතයට පහසුකම් සහිත]]</small> | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |1 |[[ජපාන රජය|ජපානය]] විසින් ලබා දුන් ප්‍රදානයක් යටතේ ආනයනය කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණය කළ පහත් තට්ටු බස් රථ වේ. ඉදිරි මාසවලදී මෙම බස් රථ LMT බස් රථ ඇණියට එක් කිරීමට නියමිතය. |<ref>{{Cite web |title=Japan signs grant to provide eight low-floor buses for public transportation in Sri Lanka |url=https://adaderana.lk/news/120375 |access-date=2026-07-23 |website=adaderana.lk |language=en}}</ref><ref name=":2" /> |} === ඩිපෝ === නියමු ව්‍යාපෘතිය ආරම්භ කිරීමෙන් අනතුරුව, මෙම නව බස් රථ නඩත්තු කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාත|බස්නාහිර පළාත]] පුරා ඩිපෝ ඉදිකිරීමට සැලසුම් සකස් කරන ලදී. පළමු ඩිපෝව ඉදිකිරීම [[කඩවත]] ප්‍රදේශයේදී 2026 මැයි 4 වන දින ආරම්භ විය.<ref>{{Cite web |last=depot |first=In: News Tagged: Metro bus |last2=Gunasena |first2=Prasanna |date=2026-05-04 |title=Construction of first Metro Bus Depot begins in Kadawatha |url=https://www.newswire.lk/2026/05/04/construction-of-first-metro-bus-depot-begins-in-kadawatha/ |access-date=2026-07-26 |website=Newswire |language=en-US}}</ref> [[ඒකල]], [[රත්මලාන]], [[හෝමාගම]] සහ තලංගම ප්‍රදේශවල නව ඩිපෝ ඉදිකිරීමටද සැලසුම් කර ඇති අතර, එමඟින් බස්නාහිර පළාතේ මෙට්‍රෝ ඩිපෝ සංඛ්‍යාව පහක් දක්වා වැඩි කිරීමට අපේක්ෂා කෙරේ. මීට අමතරව, ප්‍රධාන බස් රථ අලුත්වැඩියා කටයුතු සහ බරපතළ නඩත්තු කටයුතු සඳහා මධ්‍යම සේවා මධ්‍යස්ථානය ලෙස ඒකල ඩිපෝව භාවිත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{Cite report |url=https://lankametro.lk/docs/VOLUMME1-BIDDING-DOCUMENT-%20METRO%20BUS%20DIGITAL%20PLATFORM%20(MBDP).pdf#page=77 |title=Metro Bus Digital Platform (MBDP) — Volume 1: Bidding Document |date=2026 |publisher=Lanka Metro Transit (Pvt) Ltd |page=77 |access-date=26 July 2026}}</ref> 2026 සැප්තැම්බර් 4 වන දින තලංගම මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව මහජනතාව වෙත විවෘත කරන ලදී. මෙම ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝලේක්''' ({{lang-en|MetroLake}}) ලෙස නම් කර ඇති අතර, ඩිපෝ පහසුවෙන් හඳුනා ගැනීම සඳහා ඒවාට වෙනස් වූ විශේෂ නම් ලබා දී ඇත.<ref>{{Cite web |date=2026-09-04 |title=Lanka Metro Transit සමාගමේ මෙරට පළමු මෙට්‍රෝ ඩිපෝව විවෘත කරයි - Iri News |url=https://irinewslk.com/lanka-metro-transit-company-opens-the-countrys-first-metro-depot/ |access-date=2026-09-07 |language=en-US}}</ref> පසුව, 2026 සැප්තැම්බර් 7 වන දින කඩවත මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝවද මහජනතාව වෙත භාර දෙන ලදී. මෙම ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝලින්ක්''' ({{lang-en|MetroLink}}) ලෙස නම් කර ඇත.<ref>{{Cite web |date=2026-09-07 |title=කඩවත ඉදිකල දෙවෙනි මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව අද සිට මෙහෙයුම් කටයුතු අරඹයි - Iri News |url=https://irinewslk.com/the-second-metro-bus-depot-built-in-kadawatha-begins-operations-from-today/ |access-date=2026-09-07 |language=en-US}}</ref> 2026 සැප්තැම්බර් 9 වන දින ඒකල මෙට්‍රෝ බස් ඩිපෝව '''මෙට්‍රෝකෝර්''' ({{lang-en|MetroCore}}) නමින් මෙහෙයුම් ආරම්භ කළේය.<ref>{{cite news |work=[[Hiru TV|Hiru News]] |title=Third Metro Bus depot opens in Ekala |access-date=9 September 2026 |url=https://hirunews.lk/en/487630/20-metro-buses-to-colombo-from-ekalin-new-depot-begins-operations-from-today}}</ref> == මාර්ග == දැනට බස් රථ 121කට ආසන්න සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත LMT බස් රථ ඇණිය ප්‍රධාන වශයෙන් මහා කොළඹ නාගරික කලාපයේ ප්‍රධාන මාර්ග හතක සේවා සපයයි. ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර යටතේ [[යාපනය]], [[මහනුවර]] සහ [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික්ක වෙත සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-08-04 |title=Kandy, Galle and Jaffna set for Metro Bus rollout as Cabinet approves 50 more buses |url=https://www.newswire.lk/2026/08/04/kandy-galle-and-jaffna-set-for-metro-bus-rollout-as-cabinet-approves-50-more-buses/ |access-date=2026-08-04 |website=Newswire |language=en}}</ref> දිගුකාලීන වශයෙන් වසර තුනක් ඇතුළත ප්‍රධාන නගර අටකට මෙම සේවාව ව්‍යාප්ත කිරීම අරමුණ වේ.<ref>{{cite news |title=Govt. expects metro bus service will set new standard |url=https://www.ft.lk/news/Govt-expects-metro-bus-service-will-set-new-standard-for-public-transport/56-784823 |work=Daily FT |date=26 November 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" |+ '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට් මාර්ග''' ! rowspan="2" |මාර්ගය ! colspan="2" |අන්තර් මධ්‍යස්ථාන ! rowspan="2" |හරහා ! rowspan="2" |මෙහෙයුම් දින ! rowspan="2" |දුර |- !ආරම්භය !අවසානය |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM01||#007BFF|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[මාකුඹුර]]'''<br><small>මාකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[පිටකොටුව]]''' / '''[[කොළඹ කොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | [[පන්නිපිටිය]] → [[බත්තරමුල්ල]] → [[බොරැල්ල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 23.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM02||#E08C00|#FFFFFF}} |valign=top| '''මිලේනියම් සිටි''' |valign=top| '''[[කොළඹ කොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | [[අතුරුගිරිය]] → [[මාලඹේ]] → [[බත්තරමුල්ල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 22.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM03||#560591|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[මාකුඹුර]]'''<br><small>මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[කඩවත]]'''<br><small>කඩවත බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (KMC)</small> | [[ජාතික පිළිකා ආයතනය (ශ්‍රී ලංකාව)|ජාතික පිළිකා ආයතනය]] |style="text-align:center;"|'''දිනපතා''' |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 34.8 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM04||#FF7F00|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[දෙමටගොඩ]]'''<br><small>දෙමටගොඩ දුම්රිය ස්ථානය</small> |valign=top| '''[[පානදුර]]'''<br><small>පානදුර මූලික රෝහල</small> | [[දෙහිවල-ගල්කිස්ස]] → [[මොරටුව]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 14 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM05||#B026FF|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[බත්තරමුල්ල]]'''<br><small>තලංගම LMT ඩිපෝව</small> |valign=top| '''[[ඒකල]]'''<br><small>ඒකල LMT ඩිපෝව</small> | [[රාජගිරිය]] → [[වත්තල]] → [[ජා-ඇල]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 29.9 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM06||#00C04B|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[කොල්ලුපිටිය]]'''<br><small>කොල්ලුපිටිය දුම්රිය ස්ථානය</small> |valign=top| '''[[බම්බලපිටිය]]''' | [[ලිබර්ටි ප්ලාසා]] → [[කොළඹ නගර ශාලාව|නගර ශාලාව]] → [[හැව්ලොක් සිටි]] |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 23.3 |- |style="text-align:center;"| {{RouteBox|CM08||#2E6F40|#FFFFFF}} |valign=top| '''[[කැස්බෑව]]'''<br><small>මකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානය (MMC)</small> |valign=top| '''[[පිටකොටුව]]'''<br><small>[[පිටකොටුව මධ්‍යම බස් නැවතුම්පොළ]]</small> | |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|කිලෝමීටර 35.7 |} == අමතර ලිපි == * [[ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය]] * [[බස් රථය]] * [[පොදු ප්‍රවාහනය]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රවාහනය]] == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බස් රථ සමාගම්]] [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ ප්‍රවාහනය]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රවාහනය]] [[ප්‍රවර්ගය:2025 දී ආරම්භ කරන ලද ප්‍රවාහන සමාගම්]] == ඉතිහාසය == ජාතික පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ උපායමාර්ගයක කොටසක් ලෙස '''ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්සිට්''' ආරම්භ කිරීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා අමාත්‍ය මණ්ඩලය|අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ]] අනුමැතිය 2025 ජූනි මාසයේදී ලබා දෙන ලදී.<ref>{{cite news |last1=Priyan |title=Cabinet gives green light to establish Metro Bus Unit |url=https://island.lk/cabinet-gives-green-light-to-establish-metro-bus-unit-for-urban-transportation/ |work=The Island |date=3 June 2025 |access-date=11 March 2026}}</ref> සමාගමේ පරිපාලන කටයුතු නිල වශයෙන් 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී [[බත්තරමුල්ල]] පිහිටි සෙත්සිරිපාය මූලස්ථානය කරගනිමින් ආරම්භ විය. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති [[අනුර කුමාර දිසානායක]] විසින් මෙම සේවාවේ මගී ප්‍රවාහන කටයුතු 2026 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භ කරන බව නිවේදනය කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ නගරවල සිදුව ඇති අවිධිමත් වර්ධනය හේතුවෙන් මතුව ඇති ගැටලු සඳහා විසඳුමක් ලෙස මෙම ව්‍යාපෘතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. උසස් ප්‍රමිතියෙන් යුත් වාහන යෙදවීම විධිමත් සමාගමක් මගින් කළමනාකරණය කරන '''බස් පොකුරු''' ({{lang-en|bus cluster}}) පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙහි අරමුණ විය.<ref>{{cite news |title=Govt. plans to introduce Lanka Metro Transit bus service |url=http://www.adaderana.lk/news/118366/govt-plans-to-introduce-lanka-metro-transit-bus-service-president |work=[[අද දෙරණ]] |date=12 February 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> 2026 අප්‍රේල් 21 වන දින LMT හි නියමු ව්‍යාපෘතියේ මෙහෙයුම් මාකුඹුර බහුවිධ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයේආරම්භ කරන ලද අතර, [[කොළඹ කොටුව]] සහ [[කඩවත]] දක්වා සේවා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.<ref name=":0">{{cite news |title=Accessible bus service launched to improve transport for persons with disabilities |url=https://dailynews.lk/2026/04/21/breaking-news/983121/accessible-bus-service-launched-to-improve-transport-for-persons-with-disabilities/ |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Ceylon Daily News]] |date=21 April 2026 |access-date=22 April 2026}}</ref> 0jnv34ftkh8bpuhyaor2r1d5hey6l55 ප්‍රවර්ගය:2024 ජනවාරි සිට ගැනෙන පුළුල් කල යුතු ලිපි 14 196617 799315 2026-09-13T13:34:12Z ~2026-49576-87 81038 'piyumi' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799315 wikitext text/x-wiki piyumi 4nimdcy38k713p67ngg9f0gw8uoamlp ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ) 0 196618 799316 2026-09-13T13:47:53Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372137634|Standing Buddha from Gandhara (Tokyo)]]" 799316 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|thumb|414x414පික්| [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.ව.]] 1-2 සියවස්වල පාකිස්තානයේ ගන්ධාරයේ දක්නට ලැබුණු [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේගේ]] පළමු නිරූපණයකි.]] ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරයේ '''ඇති හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව''' ග්‍රීක-බෞද්ධ ප්‍රතිමාවකට උදාහරණයකි. දකුණු ආසියාවේ අනෙකුත් කෞතුකාගාරවලට අමතරව [[ප්‍රංශය|ප්‍රංශයේ]] ගුයිමෙට් කෞතුකාගාරයේ සහ නවදිල්ලියේ ජාතික කෞතුකාගාරයේ මෙයට සමාන ප්‍රතිමා සොයාගත හැකිය. කෞතුකාගාරය විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 1 හෝ 2 වන සියවසට අයත් බව කාලනිර්ණය කර ඇත. == සන්දර්භය == (පින්තූරයේ දැක්වෙන උදාහරණය වැනි) සමහරක් සිටගෙන සිටින බුදු පිළිම මූර්තිමත් කර ඇත්තේ, යථාර්ථවාදී බලපෑම වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා අත් සහ සමහර විට පාද කිරිගරුඬවලින් සෑදීමේ නිශ්චිත ග්‍රීක තාක්‍ෂණය භාවිතා කරමිනි, ශරීරයේ ඉතිරි කොටස වෙනත් ද්‍රව්‍යයකින් නිර්මාණය කරන ලදී. එය "මහා සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව" ලෙසද අර්ථ දක්වා ඇත. ඇල්ෆ්‍රඩ් චාල්ස් ඕගස්ට් ෆූෂේ විශේෂයෙන් හෙලනිස්තික නිදහස්-හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමා "වඩාත්ම අලංකාර සහ බොහෝ විට පැරණිතම බුද්ධ ප්‍රතිමා" ලෙස සැලකූ අතර, ඒවා [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.පූ.]] 1 වන සියවසට අයත් යැයි පවසමින්, බුදුන් වහන්සේගේ මානවරූපී නිරූපණයන්හි ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය බවට පත් කළේය. {{Sfn|Marshall|1960|p=101}} == සංවර්ධනය == [[File:TNMStandingBuddhaFace.jpg|thumb|350x350පික්| ප්‍රතිමාවේ මුහුණත, කෝණ 3කින්.]] [[File:TNMStandingBuddhaBase.jpg|thumb|350x350පික්| පිළිමයේ පාදම.]] [[File:Standing_Buddha,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|වම|thumb|303x303පික්| හිටි බුදු පිළිමය, ජාතික කෞතුකාගාරය, නවදිල්ලිය .]] තවත් දිශාවකින්, තාරිම් ද්‍රෝණියේ දුන්හුවාං නගරයේ චීන ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර සහ බිතුසිතුවම් සිතුවම්, සහ ගවේෂක සහ තානාපති චෑං චියාන්ගේ [[මධ්‍යම ආසියාව|මධ්‍යම ආසියාවට]] බැක්ට්‍රියාව දක්වා ක්‍රි.පූ. 130 දී පමණ කළ සංචාරයන් වල විස්තර කරන ආකාරයට, එම බිතුසිතුවම්වලම අධිරාජයා වන හන් වුඩි (ක්‍රි.පූ. 156–87) බෞද්ධ ප්‍රතිමා වන්දනාමාන කරමින් ඒවා "ක්‍රි.පූ. 120 දී මහා හන් ජෙනරාල්වරයෙකු විසින් සංචාරකයින්ට එරෙහි ඔහුගේ ව්‍යාපාරවලදී ගෙන එන ලද රන් මිනිසුන්" ලෙස සඳහන් කරයි. චීන ඓතිහාසික සාහිත්‍යයේ හන් වුඩි බුදුන් වහන්සේට නමස්කාර කළ බවට වෙනත් කිසිදු සඳහනක් නොමැති වුවද, බිතුසිතුවම් මඟින් යෝජනා කරන්නේ ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේදී බුද්ධ ප්‍රතිමා දැනටමත් පැවති බවත්, ඒවා ඉන්දු-ග්‍රීක යුගයට සෘජුවම සම්බන්ධ කරන බවත්ය. පසුව, චීන ඓතිහාසික වංශකථාවක් වන පසුකාලීන හන් ග්‍රන්ථයෙහි, ක්‍රි.ව. 67 දී පමණ මිං අධිරාජයා (ක්‍රි.ව. 58–75) විසින් බුද්ධාගම පිළිබඳ කරන ලද විමසීමක් විස්තර කෙරේ. ඔහු වයඹදිග ඉන්දියාවේ යුඒචී වෙත දූතයෙකු යැවූ අතර, ඔහු බුදුන්ගේ සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා නැවත ගෙනැවිත්, එම දිනයට පෙර ඒවායේ පැවැත්ම තහවුරු කළේය: : "සත්‍ය ධර්මය සොයා ගැනීම සඳහා අධිරාජයා, බුදුන්ගේ ධර්මය පිළිබඳව විමසීමට ටියැන්චූ (වයඹදිග ඉන්දියාව) වෙත දූතයෙකු යැවීය, ඉන්පසු මැද රාජධානියේ [බුද්ධ] සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා දර්ශනය විය." {{Sfn|Hill|2003}} ඉන්දු-චීන සම්ප්‍රදායක් ද පැහැදිලි කරන්නේ [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය|ඉන්දු-ග්‍රීක]] රජු මෙනැන්ඩර්ගේ බෞද්ධ ගුරුවරයා ලෙසද හැඳින්වෙන නාගසේන, ක්‍රි.පූ. 43 දී [[පාටලීපුත්‍ර]] නගරයේ බුදුන්ගේ ප්‍රතිමාවක් වන මරකත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් නිර්මාණය කළ බවත්, පසුව එය [[තායිලන්තය|තායිලන්තයට]] ගෙන එන ලද බවත්ය. == මෙයද බලන්න == * ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == === උපුටා දැක්වීම් === {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|20em}} === ග්‍රන්ථ නාමාවලිය === * ප්‍රතිමාව සඳහා ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරය * බුසාග්ලි, මාරියෝ; Francine Tissot; Béatrice Arnal (1996). ගන්ධාර කලාව {{In lang|fr}} . පැරිස්: Librairie générale française. [[ISBN (identifier)|අයිඑස්බීඑන්]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-253-13055-9|<bdi>2-253-13055-9 හඳුන්වා දීම</bdi>]] * * {{Buddhism topics}} mzs22o9ix3co3a8qqcw6x7f2ne0nb1w 799328 799316 2026-09-13T13:59:26Z Yasasuru 23090 /* මෙයද බලන්න */ 799328 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|thumb|414x414පික්| [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.ව.]] 1-2 සියවස්වල පාකිස්තානයේ ගන්ධාරයේ දක්නට ලැබුණු [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේගේ]] පළමු නිරූපණයකි.]] ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරයේ '''ඇති හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව''' ග්‍රීක-බෞද්ධ ප්‍රතිමාවකට උදාහරණයකි. දකුණු ආසියාවේ අනෙකුත් කෞතුකාගාරවලට අමතරව [[ප්‍රංශය|ප්‍රංශයේ]] ගුයිමෙට් කෞතුකාගාරයේ සහ නවදිල්ලියේ ජාතික කෞතුකාගාරයේ මෙයට සමාන ප්‍රතිමා සොයාගත හැකිය. කෞතුකාගාරය විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 1 හෝ 2 වන සියවසට අයත් බව කාලනිර්ණය කර ඇත. == සන්දර්භය == (පින්තූරයේ දැක්වෙන උදාහරණය වැනි) සමහරක් සිටගෙන සිටින බුදු පිළිම මූර්තිමත් කර ඇත්තේ, යථාර්ථවාදී බලපෑම වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා අත් සහ සමහර විට පාද කිරිගරුඬවලින් සෑදීමේ නිශ්චිත ග්‍රීක තාක්‍ෂණය භාවිතා කරමිනි, ශරීරයේ ඉතිරි කොටස වෙනත් ද්‍රව්‍යයකින් නිර්මාණය කරන ලදී. එය "මහා සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව" ලෙසද අර්ථ දක්වා ඇත. ඇල්ෆ්‍රඩ් චාල්ස් ඕගස්ට් ෆූෂේ විශේෂයෙන් හෙලනිස්තික නිදහස්-හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමා "වඩාත්ම අලංකාර සහ බොහෝ විට පැරණිතම බුද්ධ ප්‍රතිමා" ලෙස සැලකූ අතර, ඒවා [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.පූ.]] 1 වන සියවසට අයත් යැයි පවසමින්, බුදුන් වහන්සේගේ මානවරූපී නිරූපණයන්හි ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය බවට පත් කළේය. {{Sfn|Marshall|1960|p=101}} == සංවර්ධනය == [[File:TNMStandingBuddhaFace.jpg|thumb|350x350පික්| ප්‍රතිමාවේ මුහුණත, කෝණ 3කින්.]] [[File:TNMStandingBuddhaBase.jpg|thumb|350x350පික්| පිළිමයේ පාදම.]] [[File:Standing_Buddha,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|වම|thumb|303x303පික්| හිටි බුදු පිළිමය, ජාතික කෞතුකාගාරය, නවදිල්ලිය .]] තවත් දිශාවකින්, තාරිම් ද්‍රෝණියේ දුන්හුවාං නගරයේ චීන ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර සහ බිතුසිතුවම් සිතුවම්, සහ ගවේෂක සහ තානාපති චෑං චියාන්ගේ [[මධ්‍යම ආසියාව|මධ්‍යම ආසියාවට]] බැක්ට්‍රියාව දක්වා ක්‍රි.පූ. 130 දී පමණ කළ සංචාරයන් වල විස්තර කරන ආකාරයට, එම බිතුසිතුවම්වලම අධිරාජයා වන හන් වුඩි (ක්‍රි.පූ. 156–87) බෞද්ධ ප්‍රතිමා වන්දනාමාන කරමින් ඒවා "ක්‍රි.පූ. 120 දී මහා හන් ජෙනරාල්වරයෙකු විසින් සංචාරකයින්ට එරෙහි ඔහුගේ ව්‍යාපාරවලදී ගෙන එන ලද රන් මිනිසුන්" ලෙස සඳහන් කරයි. චීන ඓතිහාසික සාහිත්‍යයේ හන් වුඩි බුදුන් වහන්සේට නමස්කාර කළ බවට වෙනත් කිසිදු සඳහනක් නොමැති වුවද, බිතුසිතුවම් මඟින් යෝජනා කරන්නේ ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේදී බුද්ධ ප්‍රතිමා දැනටමත් පැවති බවත්, ඒවා ඉන්දු-ග්‍රීක යුගයට සෘජුවම සම්බන්ධ කරන බවත්ය. පසුව, චීන ඓතිහාසික වංශකථාවක් වන පසුකාලීන හන් ග්‍රන්ථයෙහි, ක්‍රි.ව. 67 දී පමණ මිං අධිරාජයා (ක්‍රි.ව. 58–75) විසින් බුද්ධාගම පිළිබඳ කරන ලද විමසීමක් විස්තර කෙරේ. ඔහු වයඹදිග ඉන්දියාවේ යුඒචී වෙත දූතයෙකු යැවූ අතර, ඔහු බුදුන්ගේ සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා නැවත ගෙනැවිත්, එම දිනයට පෙර ඒවායේ පැවැත්ම තහවුරු කළේය: : "සත්‍ය ධර්මය සොයා ගැනීම සඳහා අධිරාජයා, බුදුන්ගේ ධර්මය පිළිබඳව විමසීමට ටියැන්චූ (වයඹදිග ඉන්දියාව) වෙත දූතයෙකු යැවීය, ඉන්පසු මැද රාජධානියේ [බුද්ධ] සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා දර්ශනය විය." {{Sfn|Hill|2003}} ඉන්දු-චීන සම්ප්‍රදායක් ද පැහැදිලි කරන්නේ [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය|ඉන්දු-ග්‍රීක]] රජු මෙනැන්ඩර්ගේ බෞද්ධ ගුරුවරයා ලෙසද හැඳින්වෙන නාගසේන, ක්‍රි.පූ. 43 දී [[පාටලීපුත්‍ර]] නගරයේ බුදුන්ගේ ප්‍රතිමාවක් වන මරකත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් නිර්මාණය කළ බවත්, පසුව එය [[තායිලන්තය|තායිලන්තයට]] ගෙන එන ලද බවත්ය. == මෙයද බලන්න == * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == === උපුටා දැක්වීම් === {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|20em}} === ග්‍රන්ථ නාමාවලිය === * ප්‍රතිමාව සඳහා ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරය * බුසාග්ලි, මාරියෝ; Francine Tissot; Béatrice Arnal (1996). ගන්ධාර කලාව {{In lang|fr}} . පැරිස්: Librairie générale française. [[ISBN (identifier)|අයිඑස්බීඑන්]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-253-13055-9|<bdi>2-253-13055-9 හඳුන්වා දීම</bdi>]] * * {{Buddhism topics}} 09t7cgm9s245wmwzq0qo2iyi91e7omp 799334 799328 2026-09-13T14:07:02Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799334 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|thumb|414x414පික්| [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.ව.]] 1-2 සියවස්වල පාකිස්තානයේ ගන්ධාරයේ දක්නට ලැබුණු [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේගේ]] පළමු නිරූපණයකි.]] ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරයේ '''ඇති හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව''' ග්‍රීක-බෞද්ධ ප්‍රතිමාවකට උදාහරණයකි. දකුණු ආසියාවේ අනෙකුත් කෞතුකාගාරවලට අමතරව [[ප්‍රංශය|ප්‍රංශයේ]] ගුයිමෙට් කෞතුකාගාරයේ සහ නවදිල්ලියේ ජාතික කෞතුකාගාරයේ මෙයට සමාන ප්‍රතිමා සොයාගත හැකිය. කෞතුකාගාරය විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 1 හෝ 2 වන සියවසට අයත් බව කාලනිර්ණය කර ඇත. == සන්දර්භය == (පින්තූරයේ දැක්වෙන උදාහරණය වැනි) සමහරක් සිටගෙන සිටින බුදු පිළිම මූර්තිමත් කර ඇත්තේ, යථාර්ථවාදී බලපෑම වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා අත් සහ සමහර විට පාද කිරිගරුඬවලින් සෑදීමේ නිශ්චිත ග්‍රීක තාක්‍ෂණය භාවිතා කරමිනි, ශරීරයේ ඉතිරි කොටස වෙනත් ද්‍රව්‍යයකින් නිර්මාණය කරන ලදී. එය "මහා සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව" ලෙසද අර්ථ දක්වා ඇත. ඇල්ෆ්‍රඩ් චාල්ස් ඕගස්ට් ෆූෂේ විශේෂයෙන් හෙලනිස්තික නිදහස්-හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමා "වඩාත්ම අලංකාර සහ බොහෝ විට පැරණිතම බුද්ධ ප්‍රතිමා" ලෙස සැලකූ අතර, ඒවා [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.පූ.]] 1 වන සියවසට අයත් යැයි පවසමින්, බුදුන් වහන්සේගේ මානවරූපී නිරූපණයන්හි ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය බවට පත් කළේය. {{Sfn|Marshall|1960|p=101}} == සංවර්ධනය == [[File:TNMStandingBuddhaFace.jpg|thumb|350x350පික්| ප්‍රතිමාවේ මුහුණත, කෝණ 3කින්.]] [[File:TNMStandingBuddhaBase.jpg|thumb|350x350පික්| පිළිමයේ පාදම.]] [[File:Standing_Buddha,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|වම|thumb|303x303පික්| හිටි බුදු පිළිමය, ජාතික කෞතුකාගාරය, නවදිල්ලිය .]] තවත් දිශාවකින්, තාරිම් ද්‍රෝණියේ දුන්හුවාං නගරයේ චීන ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර සහ බිතුසිතුවම් සිතුවම්, සහ ගවේෂක සහ තානාපති චෑං චියාන්ගේ [[මධ්‍යම ආසියාව|මධ්‍යම ආසියාවට]] බැක්ට්‍රියාව දක්වා ක්‍රි.පූ. 130 දී පමණ කළ සංචාරයන් වල විස්තර කරන ආකාරයට, එම බිතුසිතුවම්වලම අධිරාජයා වන හන් වුඩි (ක්‍රි.පූ. 156–87) බෞද්ධ ප්‍රතිමා වන්දනාමාන කරමින් ඒවා "ක්‍රි.පූ. 120 දී මහා හන් ජෙනරාල්වරයෙකු විසින් සංචාරකයින්ට එරෙහි ඔහුගේ ව්‍යාපාරවලදී ගෙන එන ලද රන් මිනිසුන්" ලෙස සඳහන් කරයි. චීන ඓතිහාසික සාහිත්‍යයේ හන් වුඩි බුදුන් වහන්සේට නමස්කාර කළ බවට වෙනත් කිසිදු සඳහනක් නොමැති වුවද, බිතුසිතුවම් මඟින් යෝජනා කරන්නේ ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේදී බුද්ධ ප්‍රතිමා දැනටමත් පැවති බවත්, ඒවා ඉන්දු-ග්‍රීක යුගයට සෘජුවම සම්බන්ධ කරන බවත්ය. පසුව, චීන ඓතිහාසික වංශකථාවක් වන පසුකාලීන හන් ග්‍රන්ථයෙහි, ක්‍රි.ව. 67 දී පමණ මිං අධිරාජයා (ක්‍රි.ව. 58–75) විසින් බුද්ධාගම පිළිබඳ කරන ලද විමසීමක් විස්තර කෙරේ. ඔහු වයඹදිග ඉන්දියාවේ යුඒචී වෙත දූතයෙකු යැවූ අතර, ඔහු බුදුන්ගේ සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා නැවත ගෙනැවිත්, එම දිනයට පෙර ඒවායේ පැවැත්ම තහවුරු කළේය: : "සත්‍ය ධර්මය සොයා ගැනීම සඳහා අධිරාජයා, බුදුන්ගේ ධර්මය පිළිබඳව විමසීමට ටියැන්චූ (වයඹදිග ඉන්දියාව) වෙත දූතයෙකු යැවීය, ඉන්පසු මැද රාජධානියේ [බුද්ධ] සිතුවම් සහ ප්‍රතිමා දර්ශනය විය." {{Sfn|Hill|2003}} ඉන්දු-චීන සම්ප්‍රදායක් ද පැහැදිලි කරන්නේ [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය|ඉන්දු-ග්‍රීක]] රජු මෙනැන්ඩර්ගේ බෞද්ධ ගුරුවරයා ලෙසද හැඳින්වෙන නාගසේන, ක්‍රි.පූ. 43 දී [[පාටලීපුත්‍ර]] නගරයේ බුදුන්ගේ ප්‍රතිමාවක් වන මරකත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් නිර්මාණය කළ බවත්, පසුව එය [[තායිලන්තය|තායිලන්තයට]] ගෙන එන ලද බවත්ය. == මෙයද බලන්න == * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == === උපුටා දැක්වීම් === {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|20em}} === ග්‍රන්ථ නාමාවලිය === * ප්‍රතිමාව සඳහා ටෝකියෝ ජාතික කෞතුකාගාරය * බුසාග්ලි, මාරියෝ; Francine Tissot; Béatrice Arnal (1996). ගන්ධාර කලාව {{In lang|fr}} . පැරිස්: Librairie générale française. [[ISBN (identifier)|අයිඑස්බීඑන්]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-253-13055-9|<bdi>2-253-13055-9 හඳුන්වා දීම</bdi>]] * * {{Buddhism topics}} [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] p7bjdego9dcap1kygamc23v5k1ikmpu ගන්ධාර හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ) 0 196619 799317 2026-09-13T13:48:39Z Yasasuru 23090 [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799317 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] osrodnt8v98tymxnuqcpozpmmclua6t Standing Buddha 0 196620 799318 2026-09-13T13:49:32Z Yasasuru 23090 [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799318 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] osrodnt8v98tymxnuqcpozpmmclua6t Standing Buddha from Gandhara (Tokyo) 0 196621 799319 2026-09-13T13:50:22Z Yasasuru 23090 [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799319 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] osrodnt8v98tymxnuqcpozpmmclua6t ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව 0 196622 799324 2026-09-13T13:57:02Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372289578|Fasting Buddha from Gandhara]]" 799324 wikitext text/x-wiki '''''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව''''' හෙවත් '''''සිද්ධාර්ථයන්ගේ දුෂ්කර ක්‍රියාව''''' <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Mach |first=Ryan |date=21 February 2021 |title=Fasting Siddhartha – Asian Art and Architecture |url=https://diluo.digital.conncoll.edu/Asianart/image/fasting-siddhartha/ |access-date=30 August 2026 |website=Asian Art and Architecture |language=en}}</ref> යනු පාකිස්තානයේ පන්ජාබ්හි නූතන [[තක්ෂිලා|තක්ෂිලාව]] අසල සික්රි ප්‍රදේශයෙන් සොයා ගන්නා ලද ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසට අයත් ගන්ධාර මූර්තියකි . <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sheikh |first=Majid |date=15 March 2020 |title=harking back: The exquisite ‘fasting Buddha’ and its lasting spell |url=https://www.dawn.com/news/1540943 |access-date=30 August 2026 |website=Dawn |language=en}}</ref> [[ගොනුව:Lahore_Museum_smn121_5.JPG|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] බ්‍රිතාන්‍ය පුරාවිද්‍යාඥ එච්.ඒ. ඩීන් විසින් [[සික්රි ස්තූපය|සික්රි ස්තූපයේ]] කැණීම් වලදී මෙම මූර්තිය සොයා ගන්නා ලදී. එය 1894 දී ජෝන් ලොක්වුඩ් කිප්ලිංගේ පාලන සමයේදී ලාහෝර් කෞතුකාගාරයට පරිත්‍යාග කරන ලද අතර එය අද දක්වාම එහි පවතී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=21 December 2018 |title=The Meaning Behind the Fasting Buddha Statue |url=https://www.tsemrinpoche.com/tsem-tulku-rinpoche/one-minute-story/the-meaning-behind-the-fasting-buddha-statue |access-date=30 August 2026 |website=Tsem Rinpoche |language=en-US}}</ref> <ref name=":0">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Fasting Siddhartha, Lahore Museum {{!}} Sculpture & Installation, Premodern Culture |url=https://imp-art.org/articles/fasting-siddhartha-lahore-museum/ |access-date=30 August 2026 |website=Impart |language=en-US}}</ref> == විස්තර == [[ගොනුව:Fasting_buddha_at_lahore_museum.jpg|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] වයඹදිග පකිස්ථානයේ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] ප්‍රදේශය අනුව නම් කරන ලද ගන්ධාර කලාවේ විශිෂ්ටතම උදාහරණවලින් එකක් ලෙස දුෂ්කර ක්‍රියා කරන ''බුදුන් වහන්සේ'' සැලකේ. අළු පැහැති ෂීස්ට් ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද මෙය, බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර නිරාහාරව සිට විමුක්තිය ලැබීමට තැත් කළ [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|සිද්ධාර්ථ ගෞතම]] හෙවත් ශාක්‍යමුණි බුදුන් වහන්සේව නිරූපණය කරයි. මෙම මූර්තිය සෙන්ටිමීටර 84 ක් උස, සෙන්ටිමීටර 53 ක් පළල සහ සෙන්ටිමීටර 25 ක් ගැඹුරකින් යුක්ත වේ. <ref name=":0" /> ප්‍රතිමාව 2025 දී ඩිජිටල්කරණය කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Gahui |first=Kang |date=23 June 2025 |title=Domestic 3D tech digitizes 'Fasting Buddha' statue in Pakistan : Korea.net : The official website of the Republic of Korea |url=https://www.korea.net/NewsFocus/Sci-Tech/view?articleId=273742 |access-date=30 August 2026 |website=Korean Culture and Information Service (KOCIS) |language=en}}</ref> == මෙයද බලන්න == * ගන්ධාර (ටෝකියෝ) සිට පැමිණි හිටි බුදු පිළිමය * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == තවදුරටත් කියවීම් == * {{Cite journal|last=Mogali|first=Sreenivasulu Reddy|last2=Abrahams|first2=Peter|date=2017|title=Human Anatomy in ancient Indian sculptures of Gandhara art illustrating the fasting Buddha|url=https://eurjanat.com/v1/data/pdf/eja.170069sm.pdf|journal=European Journal of Anatomy|volume=4|pages=287-291}} su40kxm17dcgt82927m9nm8ontyw5rl 799325 799324 2026-09-13T13:57:56Z Yasasuru 23090 /* මෙයද බලන්න */ 799325 wikitext text/x-wiki '''''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව''''' හෙවත් '''''සිද්ධාර්ථයන්ගේ දුෂ්කර ක්‍රියාව''''' <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Mach |first=Ryan |date=21 February 2021 |title=Fasting Siddhartha – Asian Art and Architecture |url=https://diluo.digital.conncoll.edu/Asianart/image/fasting-siddhartha/ |access-date=30 August 2026 |website=Asian Art and Architecture |language=en}}</ref> යනු පාකිස්තානයේ පන්ජාබ්හි නූතන [[තක්ෂිලා|තක්ෂිලාව]] අසල සික්රි ප්‍රදේශයෙන් සොයා ගන්නා ලද ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසට අයත් ගන්ධාර මූර්තියකි . <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sheikh |first=Majid |date=15 March 2020 |title=harking back: The exquisite ‘fasting Buddha’ and its lasting spell |url=https://www.dawn.com/news/1540943 |access-date=30 August 2026 |website=Dawn |language=en}}</ref> [[ගොනුව:Lahore_Museum_smn121_5.JPG|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] බ්‍රිතාන්‍ය පුරාවිද්‍යාඥ එච්.ඒ. ඩීන් විසින් [[සික්රි ස්තූපය|සික්රි ස්තූපයේ]] කැණීම් වලදී මෙම මූර්තිය සොයා ගන්නා ලදී. එය 1894 දී ජෝන් ලොක්වුඩ් කිප්ලිංගේ පාලන සමයේදී ලාහෝර් කෞතුකාගාරයට පරිත්‍යාග කරන ලද අතර එය අද දක්වාම එහි පවතී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=21 December 2018 |title=The Meaning Behind the Fasting Buddha Statue |url=https://www.tsemrinpoche.com/tsem-tulku-rinpoche/one-minute-story/the-meaning-behind-the-fasting-buddha-statue |access-date=30 August 2026 |website=Tsem Rinpoche |language=en-US}}</ref> <ref name=":0">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Fasting Siddhartha, Lahore Museum {{!}} Sculpture & Installation, Premodern Culture |url=https://imp-art.org/articles/fasting-siddhartha-lahore-museum/ |access-date=30 August 2026 |website=Impart |language=en-US}}</ref> == විස්තර == [[ගොනුව:Fasting_buddha_at_lahore_museum.jpg|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] වයඹදිග පකිස්ථානයේ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] ප්‍රදේශය අනුව නම් කරන ලද ගන්ධාර කලාවේ විශිෂ්ටතම උදාහරණවලින් එකක් ලෙස දුෂ්කර ක්‍රියා කරන ''බුදුන් වහන්සේ'' සැලකේ. අළු පැහැති ෂීස්ට් ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද මෙය, බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර නිරාහාරව සිට විමුක්තිය ලැබීමට තැත් කළ [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|සිද්ධාර්ථ ගෞතම]] හෙවත් ශාක්‍යමුණි බුදුන් වහන්සේව නිරූපණය කරයි. මෙම මූර්තිය සෙන්ටිමීටර 84 ක් උස, සෙන්ටිමීටර 53 ක් පළල සහ සෙන්ටිමීටර 25 ක් ගැඹුරකින් යුක්ත වේ. <ref name=":0" /> ප්‍රතිමාව 2025 දී ඩිජිටල්කරණය කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Gahui |first=Kang |date=23 June 2025 |title=Domestic 3D tech digitizes 'Fasting Buddha' statue in Pakistan : Korea.net : The official website of the Republic of Korea |url=https://www.korea.net/NewsFocus/Sci-Tech/view?articleId=273742 |access-date=30 August 2026 |website=Korean Culture and Information Service (KOCIS) |language=en}}</ref> == මෙයද බලන්න == * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == තවදුරටත් කියවීම් == * {{Cite journal|last=Mogali|first=Sreenivasulu Reddy|last2=Abrahams|first2=Peter|date=2017|title=Human Anatomy in ancient Indian sculptures of Gandhara art illustrating the fasting Buddha|url=https://eurjanat.com/v1/data/pdf/eja.170069sm.pdf|journal=European Journal of Anatomy|volume=4|pages=287-291}} efygu7r6dcxyzcbwg0w9boymo3l5ya1 799329 799325 2026-09-13T14:01:58Z Yasasuru 23090 [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] එක් කරන ලදී. [[විකිපීඩියා:HOTCAT|HotCat]] භාවිතයෙන් 799329 wikitext text/x-wiki '''''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව''''' හෙවත් '''''සිද්ධාර්ථයන්ගේ දුෂ්කර ක්‍රියාව''''' <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Mach |first=Ryan |date=21 February 2021 |title=Fasting Siddhartha – Asian Art and Architecture |url=https://diluo.digital.conncoll.edu/Asianart/image/fasting-siddhartha/ |access-date=30 August 2026 |website=Asian Art and Architecture |language=en}}</ref> යනු පාකිස්තානයේ පන්ජාබ්හි නූතන [[තක්ෂිලා|තක්ෂිලාව]] අසල සික්රි ප්‍රදේශයෙන් සොයා ගන්නා ලද ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසට අයත් ගන්ධාර මූර්තියකි . <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sheikh |first=Majid |date=15 March 2020 |title=harking back: The exquisite ‘fasting Buddha’ and its lasting spell |url=https://www.dawn.com/news/1540943 |access-date=30 August 2026 |website=Dawn |language=en}}</ref> [[ගොනුව:Lahore_Museum_smn121_5.JPG|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] බ්‍රිතාන්‍ය පුරාවිද්‍යාඥ එච්.ඒ. ඩීන් විසින් [[සික්රි ස්තූපය|සික්රි ස්තූපයේ]] කැණීම් වලදී මෙම මූර්තිය සොයා ගන්නා ලදී. එය 1894 දී ජෝන් ලොක්වුඩ් කිප්ලිංගේ පාලන සමයේදී ලාහෝර් කෞතුකාගාරයට පරිත්‍යාග කරන ලද අතර එය අද දක්වාම එහි පවතී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=21 December 2018 |title=The Meaning Behind the Fasting Buddha Statue |url=https://www.tsemrinpoche.com/tsem-tulku-rinpoche/one-minute-story/the-meaning-behind-the-fasting-buddha-statue |access-date=30 August 2026 |website=Tsem Rinpoche |language=en-US}}</ref> <ref name=":0">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Fasting Siddhartha, Lahore Museum {{!}} Sculpture & Installation, Premodern Culture |url=https://imp-art.org/articles/fasting-siddhartha-lahore-museum/ |access-date=30 August 2026 |website=Impart |language=en-US}}</ref> == විස්තර == [[ගොනුව:Fasting_buddha_at_lahore_museum.jpg|thumb| 2වන සියවසේ ''ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිමාව'', ලාහෝර් කෞතුකාගාරය.]] වයඹදිග පකිස්ථානයේ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] ප්‍රදේශය අනුව නම් කරන ලද ගන්ධාර කලාවේ විශිෂ්ටතම උදාහරණවලින් එකක් ලෙස දුෂ්කර ක්‍රියා කරන ''බුදුන් වහන්සේ'' සැලකේ. අළු පැහැති ෂීස්ට් ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද මෙය, බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර නිරාහාරව සිට විමුක්තිය ලැබීමට තැත් කළ [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|සිද්ධාර්ථ ගෞතම]] හෙවත් ශාක්‍යමුණි බුදුන් වහන්සේව නිරූපණය කරයි. මෙම මූර්තිය සෙන්ටිමීටර 84 ක් උස, සෙන්ටිමීටර 53 ක් පළල සහ සෙන්ටිමීටර 25 ක් ගැඹුරකින් යුක්ත වේ. <ref name=":0" /> ප්‍රතිමාව 2025 දී ඩිජිටල්කරණය කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Gahui |first=Kang |date=23 June 2025 |title=Domestic 3D tech digitizes 'Fasting Buddha' statue in Pakistan : Korea.net : The official website of the Republic of Korea |url=https://www.korea.net/NewsFocus/Sci-Tech/view?articleId=273742 |access-date=30 August 2026 |website=Korean Culture and Information Service (KOCIS) |language=en}}</ref> == මෙයද බලන්න == * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] * [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == තවදුරටත් කියවීම් == * {{Cite journal|last=Mogali|first=Sreenivasulu Reddy|last2=Abrahams|first2=Peter|date=2017|title=Human Anatomy in ancient Indian sculptures of Gandhara art illustrating the fasting Buddha|url=https://eurjanat.com/v1/data/pdf/eja.170069sm.pdf|journal=European Journal of Anatomy|volume=4|pages=287-291}} [[ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව]] sae5bi76qz1h38cpo7buarwb5okfcim ගන්ධාරයෙන් හමුවූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ) 0 196623 799326 2026-09-13T13:58:14Z Yasasuru 23090 [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799326 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)]] osrodnt8v98tymxnuqcpozpmmclua6t Fasting Buddha from Gandhara 0 196624 799327 2026-09-13T13:59:01Z Yasasuru 23090 [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799327 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගන්ධාරයෙන් හමුවූ දුෂ්කර ක්‍රියා කරන බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] tr9oclmgeb73056pdx80skk8bitym5r සාකච්ඡාව:හෝමාගම මහා විද්‍යාලය 1 196625 799330 2026-09-13T14:02:36Z Janidu udithma 77251 /* Improve the article (Homagama maha vidyalaya) */ නව ඡේදය 799330 wikitext text/x-wiki == Improve the article (Homagama maha vidyalaya) == As a editor I invite all the independent editors to edit and contribute their efforts to translate and improving this article Notice Every piece of writing needs to be independent and comply with the regulations on Wikipedia Every editor must need to contribute valid Sources for their edits [[User:Janidu udithma|Janidu udithma]] ([[User talk:Janidu udithma|talk]]) 14:02, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) fwzunfohht8en7cqxhjgcckoui4ypd9 ප්‍රවර්ගය:ගන්ධාර කලාව 14 196626 799331 2026-09-13T14:03:17Z Yasasuru 23090 '[[Category:ගන්ධාර|කලාව]] [[Category:ග්‍රීක-බුද්ධාගම|කලාව]] [[Category:පුරාතන ඉන්දියානු කලාව]] [[Category:බෞද්ධ කලාව]] [[Category:පාකිස්තාන කලාව]] [[Category:හෙලනිස්තික කලාව]]' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799331 wikitext text/x-wiki [[Category:ගන්ධාර|කලාව]] [[Category:ග්‍රීක-බුද්ධාගම|කලාව]] [[Category:පුරාතන ඉන්දියානු කලාව]] [[Category:බෞද්ධ කලාව]] [[Category:පාකිස්තාන කලාව]] [[Category:හෙලනිස්තික කලාව]] 4fsm47hv0k50hhbms5cau3suwe121l2 ගොනුව:Tapa Shotor Buddha, Herakles, Tyche (Niche V2).jpg 6 196627 799338 2026-09-13T14:10:31Z Yasasuru 23090 ==Summary== {{Non-free use rationale 2 |Description = Tapa Shotor Buddha, Herakles, Tyche (Niche V2) |Source = Afghanistan Center at Kabul University https://ackuimages.photoshelter.com/image/I0000Q4Qi50_eVEg |Date = 1981 |Author = Louis Dupree |Article = තාපා ශෝටර් |Purpose = To support encyclopedic discussion of this work in this article. The illustration is specifically needed to support the following point(s): <br/> This historical artifact was destroyed by the Talibans in 1992. It was ph... 799338 wikitext text/x-wiki == සාරාංශය == ==Summary== {{Non-free use rationale 2 |Description = Tapa Shotor Buddha, Herakles, Tyche (Niche V2) |Source = Afghanistan Center at Kabul University https://ackuimages.photoshelter.com/image/I0000Q4Qi50_eVEg |Date = 1981 |Author = Louis Dupree |Article = තාපා ශෝටර් |Purpose = To support encyclopedic discussion of this work in this article. The illustration is specifically needed to support the following point(s): <br/> This historical artifact was destroyed by the Talibans in 1992. It was photographed before destruction by Louis Dupree in 1981, thereby constituting a precious, not replaceable historical record |Replaceability = This sculpture was destroyed by the Talibans in 1992, hence the photograph is not replaceable and constitutes a unique, irreplaceable historical record. |Minimality = This file will only be used in the article on Tapa Shotor. |Commercial = Size is as small as possible in order to limit commercial opportunities. |Other information = Size is as small as possible in order to limit commercial opportunities. }} ==Licensing== {{Non-free 3D art|image has rationale=yes}} {{non-free no reduce}} {{Category ordered by date|Non-free files uploaded as object of commentary|2021|03|11}} 75ux7pfx8zpwd7gu4rd6nkrggxn3q52 ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Service industries in Sri Lanka 15 196628 799345 2026-09-13T15:38:33Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Service industries in Sri Lanka]] 799345 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 1342416183 || 2026-03-08T21:11:24Z || JJMC89 bot III || <nowiki>Moving [[:Category:Industry in Sri Lanka]] to [[:Category:Industries of Sri Lanka]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2026 February 23#Industries by country]]</nowiki> |---- | 935467461 || 2020-01-12T19:21:23Z || Hmains || <nowiki>Moving from [[Category:Service industries in Asia]] to [[Category:Service industries in Asia by country]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]</nowiki> |---- | 935208152 || 2020-01-11T05:24:29Z || Hmains || <nowiki>category define</nowiki> |} r44j9o96nvnedo171ve6vxrudktckv8 ප්‍රවර්ගය:Service industries in Sri Lanka 14 196629 799346 2026-09-13T15:38:43Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Service industries in Sri Lanka]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Service industries in Sri Lanka|history]]) 799346 wikitext text/x-wiki [[Category:Service industries in Asia by country|Sri Lanka]] [[Category:Service industries by country|Sri Lanka]] [[Category:Industries of Sri Lanka]] t5bky4mbu4b54w85jdcwn0aa0qk6klp ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Asia by country 15 196630 799347 2026-09-13T15:38:53Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Asia by country]] 799347 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 960723573 || 2020-06-04T15:16:58Z || DB1729 || <nowiki>added [[Category:Transport by country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 937696395 || 2020-01-26T18:01:52Z || Hmains || <nowiki>removed [[Category:Economies of Asia by country]]; added [[Category:Service industries in Asia by country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 937631362 || 2020-01-26T06:16:23Z || Hmains || <nowiki>/* top */category refine, sort sequence</nowiki> |---- | 923010584 || 2019-10-25T19:10:23Z || Hmains || <nowiki>new key for [[Category:Economies of Asia by country]]: "*" using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 923010531 || 2019-10-25T19:09:53Z || Hmains || <nowiki>new key for [[Category:Economies of Asia by country]]: "*Transport" using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 911449875 || 2019-08-18T22:46:32Z || Hmains || <nowiki>removed [[Category:Countries in Asia]]; added [[Category:Economies of Asia by country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 823675818 || 2018-02-02T18:30:17Z || Tim! || <nowiki>+portal</nowiki> |---- | 781253515 || 2017-05-20T02:10:42Z || Hmains || <nowiki>category/article sort order</nowiki> |---- | 761254559 || 2017-01-21T22:49:29Z || Hmains || <nowiki>category create</nowiki> |---- | 761254420 || 2017-01-21T22:48:18Z || Hmains || <nowiki>category create</nowiki> |} c180j9kso9fusd4ew2bgtjw8mtiw32g ප්‍රවර්ගය:Transport in Asia by country 14 196631 799348 2026-09-13T15:39:03Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Asia by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Asia by country|history]]) 799348 wikitext text/x-wiki {{Portal|Transport|Asia}} {{container cat}} [[Category:Transport in Asia| Country]] [[Category:Service industries in Asia by country| ]] [[Category:Transport by country|.Asia]] tuui8e71gkqs3cabry5j0dc7cqth0l9 ප්‍රවර්ගය:Transport in Sri Lanka 14 196632 799350 2026-09-13T15:39:25Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport in Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799350 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] bqhcaqdrjupnvxg8k9p90qw8ijp0wxq 799353 799350 2026-09-13T15:39:39Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799353 wikitext text/x-wiki {{category redirect|ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය}} hsfr41bbgu0ixkt1wnvdjx2wbtyt3bd ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Sri Lanka 15 196633 799352 2026-09-13T15:39:25Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799352 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය]] ngoplgrkmqgxt207w7znrqnyj12yit8 ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රවාහනය 14 196634 799354 2026-09-13T15:40:12Z Lee 85 නිර්මාණය 799354 wikitext text/x-wiki {{category redirect|ශ්‍රී ලංකාව තුළ ප්‍රවාහනය}} hsfr41bbgu0ixkt1wnvdjx2wbtyt3bd ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම් 14 196635 799358 2025-01-05T00:37:31Z en>GnE76 0 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Transport companies established in year cat}}' 799358 wikitext text/x-wiki {{Transport companies established in year cat}} ja2pwze0hady4mqrjkcs57vv78x4v7y 799359 799358 2026-09-13T15:52:52Z Lee 85 [[:en:Category:Transport_companies_established_in_2025]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799358 wikitext text/x-wiki {{Transport companies established in year cat}} ja2pwze0hady4mqrjkcs57vv78x4v7y 799389 799359 2026-09-13T16:02:37Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in 2025]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799358 wikitext text/x-wiki {{Transport companies established in year cat}} ja2pwze0hady4mqrjkcs57vv78x4v7y සැකිල්ල:Transport companies established in year cat 10 196636 799360 2024-01-24T03:56:00Z en>HouseBlaster 0 HouseBlaster moved page [[Template:Transport companies established in year cat]] to [[Template:Transport companies established in year category]]: expand name per [[WP:TPN]] 799360 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Transport companies established in year category]] {{Redirect category shell| {{R from move}} }} 4vd7x0dml081ll99k3qgmxh8xlfjhf1 799361 799360 2026-09-13T15:53:29Z Lee 85 [[:en:Template:Transport_companies_established_in_year_cat]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799360 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Transport companies established in year category]] {{Redirect category shell| {{R from move}} }} 4vd7x0dml081ll99k3qgmxh8xlfjhf1 සැකිල්ල:Transport companies established in year category 10 196637 799362 2026-06-26T05:01:51Z en>Gonnym 0 /* top */ bypass redirect 799362 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies established in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies disestablished in {{Title year}}|Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies established in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[Category:Transport companies established in the {{DECADE|{{Title year}}}}|{{Title year}}]] [[Category:Companies established in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies established]] [[Category:Transport companies by year of establishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}} </noinclude> lrms4h4s4wlvctfiqsy3cyxn2m48ds4 799363 799362 2026-09-13T15:53:49Z Lee 85 [[:en:Template:Transport_companies_established_in_year_category]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799362 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies established in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies disestablished in {{Title year}}|Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies established in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[Category:Transport companies established in the {{DECADE|{{Title year}}}}|{{Title year}}]] [[Category:Companies established in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies established]] [[Category:Transport companies by year of establishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}} </noinclude> lrms4h4s4wlvctfiqsy3cyxn2m48ds4 799403 799363 2026-09-13T16:10:30Z Lee 85 799403 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies established in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies disestablished in {{Title year}}|Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies established in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[ප්‍රවර්ගය:{{DECADE|{{Title year}}}}දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්|{{Title year}}]] [[Category:Companies established in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies established]] [[Category:Transport companies by year of establishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}} </noinclude> 5jygy21160gc6660ncglaw6r6cld9qd 799404 799403 2026-09-13T16:11:03Z Lee 85 799404 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies established in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies disestablished in {{Title year}}|Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies established in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[ප්‍රවර්ගය:{{DECADE|{{Title year}}}} තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්|{{Title year}}]] [[Category:Companies established in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies established]] [[Category:Transport companies by year of establishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}} </noinclude> b6pns0t0xdd4zf01xdyjuk9691nf19y සැකිල්ල:Transport companies established in year category/doc 10 196638 799364 2024-07-13T11:20:11Z en>JJMC89 bot III 0 Moving [[:Category:Establishments by year templates]] to [[:Category:Establishments-by-year templates]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]] 799364 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> === Usage === <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Transport companies established in year cat}} </syntaxhighlight> === See also === * [[Template:Transport companies disestablished in year cat]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> [[Category:Establishments-by-year templates]] [[Category:Transport chronology category header templates]] }}</includeonly> nimsmkqw923u5daa0bsa92hx3fujb9z 799365 799364 2026-09-13T15:54:11Z Lee 85 [[:en:Template:Transport_companies_established_in_year_category/doc]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799364 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> === Usage === <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Transport companies established in year cat}} </syntaxhighlight> === See also === * [[Template:Transport companies disestablished in year cat]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> [[Category:Establishments-by-year templates]] [[Category:Transport chronology category header templates]] }}</includeonly> nimsmkqw923u5daa0bsa92hx3fujb9z සැකිල්ල:Transport companies disestablished in year cat 10 196639 799366 2025-01-27T13:49:22Z en>Danny 1994 0 799366 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies disestablished in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies established in {{Title year}}|Transport companies established in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies disestablished in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[Category:Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}|{{Title year}}]] [[Category:Companies disestablished in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies disestablished]] [[Category:Transport companies by year of disestablishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!----><noinclude><!-- -->{{Documentation|content = === Usage === <code><nowiki>{{Transport companies disestablished in year cat}}</nowiki></code> === See also === * [[Template:Transport companies established in year cat]] <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> [[Category:Disestablishments-by-year templates]] [[Category:Transport chronology category header templates]] }} </noinclude> dnqyzt6fhx085c2jzi9ymjztasljnt7 799367 799366 2026-09-13T15:54:30Z Lee 85 [[:en:Template:Transport_companies_disestablished_in_year_cat]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799366 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|Companies|{{FindYDCportal|{{Title year}}}}}} {{Category explanation|[[transport]] (transportation) companies disestablished in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{Category see also if exists 2|Transport companies established in {{Title year}}|Transport companies established in the {{DECADE|{{Title year}}}}}} Transport companies are those that operate means of transportation. This includes bus line operators, airlines, railways, shipping companies and the like. This category does not include companies whose primary business is the manufacture of means of transportation or transportation infrastructure. Those are categorized as [[:Category:Manufacturing companies disestablished in {{Title year}}]], a subcat of this category, or another category related to civil engineering. [[Category:Transport companies disestablished in the {{DECADE|{{Title year}}}}|{{Title year}}]] [[Category:Companies disestablished in {{Title year}}]] [[Category:{{Title year}} in transport|/Companies disestablished]] [[Category:Transport companies by year of disestablishment|{{Title year}}]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude><!----><noinclude><!-- -->{{Documentation|content = === Usage === <code><nowiki>{{Transport companies disestablished in year cat}}</nowiki></code> === See also === * [[Template:Transport companies established in year cat]] <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> [[Category:Disestablishments-by-year templates]] [[Category:Transport chronology category header templates]] }} </noinclude> dnqyzt6fhx085c2jzi9ymjztasljnt7 ප්‍රවර්ගය:Transport chronology category header templates 14 196640 799369 2020-05-12T02:52:38Z en>BrownHairedGirl 0 [[WP:AES|←]]Created page with '{{template category |type = cathead |topic = [[transport]] }} <!--Categories--> [[Category:Chronology category header templates]] Category:Transport category...' 799369 wikitext text/x-wiki {{template category |type = cathead |topic = [[transport]] }} <!--Categories--> [[Category:Chronology category header templates]] [[Category:Transport category header templates| chrono]] {{CatAutoTOC}} 1wof42jmrefuewano9mn5rlytwldo7t 799370 799369 2026-09-13T15:55:02Z Lee 85 [[:en:Category:Transport_chronology_category_header_templates]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799369 wikitext text/x-wiki {{template category |type = cathead |topic = [[transport]] }} <!--Categories--> [[Category:Chronology category header templates]] [[Category:Transport category header templates| chrono]] {{CatAutoTOC}} 1wof42jmrefuewano9mn5rlytwldo7t ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport category header templates 15 196641 799371 2026-09-13T15:55:52Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport category header templates]] 799371 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 1097223157 || 2022-07-09T12:21:50Z || JJMC89 bot III || <nowiki>Moving [[:Category:Geography and place category header templates]] to [[:Category:Geography category header templates]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2022 May 24#Geography and place templates]]</nowiki> |---- | 979269280 || 2020-09-19T20:02:52Z || Andrybak || <nowiki>added [[Category:Geography and place category header templates]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 979210150 || 2020-09-19T13:01:02Z || Andrybak || <nowiki>+[[Category:Technology and applied science category header templates]]; ±[[Category:Category header templates]]→[[Category:Society and social science category header templates]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 972479216 || 2020-08-12T08:46:28Z || BrownHairedGirl || <nowiki>new key for [[Category:Transport templates]]: " Cathead" using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 867881617 || 2018-11-08T15:50:29Z || BrownHairedGirl || <nowiki>[[WP:AES|←]]Created page with '{{template category|type=category heading template|topic=[[transport]]}} [[Category:Transport templates]] [[Category:Category header templates|Transport]]'</nowiki> |} ld4gt65y887ejj0naeprwfargger5pt ප්‍රවර්ගය:Transport category header templates 14 196642 799372 2026-09-13T15:56:02Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport category header templates]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport category header templates|history]]) 799372 wikitext text/x-wiki {{template category|type=category heading template|topic=[[transport]]}} [[Category:Transport templates| Cathead]] [[Category:Society and social science category header templates|Transport]] [[Category:Technology and applied science category header templates]] [[Category:Geography category header templates]] cznjqmbvjg3p79pc7z35b4139p1tz9y ප්‍රවර්ගය:Transport companies by year of establishment 14 196643 799373 2021-05-27T23:30:52Z en>Randey1970 0 799373 wikitext text/x-wiki {{container}} '''[[Transport]] companies''' by '''year of establishment'''. {{See also|Category: Transport companies by year of disestablishment}} [[Category:Transport companies by time|*01]] [[Category:Transport by year| Companies01]] [[Category:Companies by industry and year of establishment]] {{Category TOC custom|start=1700}} qikivqcayxmcdpe7z92e02i7q57dqg0 799374 799373 2026-09-13T15:56:43Z Lee 85 [[:en:Category:Transport_companies_by_year_of_establishment]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799373 wikitext text/x-wiki {{container}} '''[[Transport]] companies''' by '''year of establishment'''. {{See also|Category: Transport companies by year of disestablishment}} [[Category:Transport companies by time|*01]] [[Category:Transport by year| Companies01]] [[Category:Companies by industry and year of establishment]] {{Category TOC custom|start=1700}} qikivqcayxmcdpe7z92e02i7q57dqg0 ප්‍රවර්ගය:2025 in transport 14 196644 799375 2020-03-15T23:14:34Z en>BrownHairedGirl 0 use [[Template:Year in transport category header]], which needs no parameters 799375 wikitext text/x-wiki {{Year in transport category header}} 5eo3oqjiihple9erdogg7gxg3xemafv 799376 799375 2026-09-13T15:57:13Z Lee 85 [[:en:Category:2025_in_transport]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799375 wikitext text/x-wiki {{Year in transport category header}} 5eo3oqjiihple9erdogg7gxg3xemafv ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත සමාගම් 14 196645 799377 2024-10-28T03:42:09Z en>Bartwink 0 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Companies established in the year}}' 799377 wikitext text/x-wiki {{Companies established in the year}} 7flh2rzpa0o7inbc05ajn0o3gqbozzk 799378 799377 2026-09-13T15:57:41Z Lee 85 [[:en:Category:Companies_established_in_2025]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799377 wikitext text/x-wiki {{Companies established in the year}} 7flh2rzpa0o7inbc05ajn0o3gqbozzk 799379 799378 2026-09-13T15:59:25Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Companies established in 2025]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799377 wikitext text/x-wiki {{Companies established in the year}} 7flh2rzpa0o7inbc05ajn0o3gqbozzk ප්‍රවර්ගය:Companies established in 2025 14 196646 799380 2026-09-13T15:59:25Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Companies established in 2025]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799380 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත සමාගම්]] 3ncn3pq98tjpfbq2in69rimoyprwhs2 799381 799380 2026-09-13T16:00:12Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799381 wikitext text/x-wiki {{category redirect|2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත සමාගම්}} 2inssep3zmcn3x4ogzhc3hj7jk7nfqd සැකිල්ල:Year in transport category header 10 196647 799382 2025-01-18T05:41:32Z en>Aidan721 0 use {{[[Template:Category explanation|Category explanation]]}} 799382 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|{{FindYDCportal|{{title year}}}}}}<!-- -->{{Category explanation|topics specifically relating to the year '''[[{{Title year}}]]''' in '''transport'''}} {{Category series navigation |skip-gaps=yes}} [[Category:{{Title year}}|Transport]] [[Category:{{DECADE|{{Title year}}}} in transport]] {{#ifexist: Category:{{Title year}} in technology<!-- -->|[[Category:{{Title year}} in technology{{!}}Transport]]<!-- -->}} [[Category:Transport by year|{{Title year}}s]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j7xuwa3drd538i92gtje8nr3ju6gc4l 799383 799382 2026-09-13T16:00:49Z Lee 85 [[:en:Template:Year_in_transport_category_header]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799382 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|{{FindYDCportal|{{title year}}}}}}<!-- -->{{Category explanation|topics specifically relating to the year '''[[{{Title year}}]]''' in '''transport'''}} {{Category series navigation |skip-gaps=yes}} [[Category:{{Title year}}|Transport]] [[Category:{{DECADE|{{Title year}}}} in transport]] {{#ifexist: Category:{{Title year}} in technology<!-- -->|[[Category:{{Title year}} in technology{{!}}Transport]]<!-- -->}} [[Category:Transport by year|{{Title year}}s]]<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j7xuwa3drd538i92gtje8nr3ju6gc4l සැකිල්ල:Year in transport category header/doc 10 196648 799385 2020-05-12T16:01:32Z en>BrownHairedGirl 0 [[Category:Transport chronology category header templates]] 799385 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> Creates a category of the form "YYYY in transport", where "YYYY" is a 4-digit year e.g. [[:Category:1834 in transport]] == Usage == * <code><nowiki>{{Year in transport category header}}</nowiki></code> No parameters needed == See also == * [[Template:Decade in transport category header]] <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Transport chronology category header templates]] }}</includeonly> cc1ph1sq00a1stjqh6vua0f47mjgplx 799386 799385 2026-09-13T16:01:09Z Lee 85 [[:en:Template:Year_in_transport_category_header/doc]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799385 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> Creates a category of the form "YYYY in transport", where "YYYY" is a 4-digit year e.g. [[:Category:1834 in transport]] == Usage == * <code><nowiki>{{Year in transport category header}}</nowiki></code> No parameters needed == See also == * [[Template:Decade in transport category header]] <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Transport chronology category header templates]] }}</includeonly> cc1ph1sq00a1stjqh6vua0f47mjgplx සැකිල්ල:Decade in transport category header 10 196649 799387 2025-04-05T17:11:42Z en>HouseBlaster 0 decrease [[WP:EXPENSIVE]] parser function count: These two categories should always exist 799387 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|{{FindYDCportal|{{title decade}}s}}}}<!-- -->{{Category explanation|topics specifically relating to the decade '''[[{{Decade link|{{Title decade}}}}]]''' in '''[[transport]]'''}} {{category series navigation}} [[Category:{{Title decade}}s|Transport]] [[Category:{{Century name from decade or year|{{Title decade}}s}} in transport]] {{Category if exists|Category:{{Title decade}}s in technology|Transport}} {{Category if exists|Category:Transport by decade|{{Title decade}}s}}<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> im8003f5ahq6shjokaupjc12w53043x 799388 799387 2026-09-13T16:01:23Z Lee 85 [[:en:Template:Decade_in_transport_category_header]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799387 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Portal|Transport|{{FindYDCportal|{{title decade}}s}}}}<!-- -->{{Category explanation|topics specifically relating to the decade '''[[{{Decade link|{{Title decade}}}}]]''' in '''[[transport]]'''}} {{category series navigation}} [[Category:{{Title decade}}s|Transport]] [[Category:{{Century name from decade or year|{{Title decade}}s}} in transport]] {{Category if exists|Category:{{Title decade}}s in technology|Transport}} {{Category if exists|Category:Transport by decade|{{Title decade}}s}}<!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> im8003f5ahq6shjokaupjc12w53043x ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in 2025 14 196651 799390 2026-09-13T16:02:37Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in 2025]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799390 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] 21wrsr7clddui7hv5t3fhagkq0iivov 799391 799390 2026-09-13T16:02:52Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799391 wikitext text/x-wiki {{category redirect|2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්}} itg8fo79vnysetpi3e4ooxyrvu15nyi ප්‍රවර්ගය:2025 දී ආරම්භ කරන ලද ප්‍රවාහන සමාගම් 14 196652 799392 2026-09-13T16:04:11Z Lee 85 නිර්මාණය 799392 wikitext text/x-wiki {{category redirect|2025 වසර තුළ සංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්}} itg8fo79vnysetpi3e4ooxyrvu15nyi ප්‍රවර්ගය:Manufacturing companies established in 2025 14 196653 799393 2025-06-16T13:50:35Z en>DCAllStar 0 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Manufacturing companies established in year cat}}' 799393 wikitext text/x-wiki {{Manufacturing companies established in year cat}} c04hyr8616k351nsvhboomfbocxsfif 799394 799393 2026-09-13T16:05:00Z Lee 85 [[:en:Category:Manufacturing_companies_established_in_2025]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799393 wikitext text/x-wiki {{Manufacturing companies established in year cat}} c04hyr8616k351nsvhboomfbocxsfif ප්‍රවර්ගය:2020 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම් 14 196654 799395 2020-05-16T14:36:29Z en>BrownHairedGirl 0 create using [[Template:Foos (dis)established in the YYY0s category header]] 799395 wikitext text/x-wiki {{Foos (dis)established in the YYY0s category header|Companies}} [[Category:{{Title decade}}s in transport|/Companies]] ote9mn9occ3zdz3d4nkbw4kz901tcfw 799396 799395 2026-09-13T16:06:14Z Lee 85 [[:en:Category:Transport_companies_established_in_the_2020s]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799395 wikitext text/x-wiki {{Foos (dis)established in the YYY0s category header|Companies}} [[Category:{{Title decade}}s in transport|/Companies]] ote9mn9occ3zdz3d4nkbw4kz901tcfw 799400 799396 2026-09-13T16:08:34Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in the 2020s]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2020 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799395 wikitext text/x-wiki {{Foos (dis)established in the YYY0s category header|Companies}} [[Category:{{Title decade}}s in transport|/Companies]] ote9mn9occ3zdz3d4nkbw4kz901tcfw ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in the 2020s 14 196655 799401 2026-09-13T16:08:35Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport companies established in the 2020s]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:2020 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799401 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:2020 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්]] g04w9wef4nt6g8qu4hfeagw2j7sbn44 799402 799401 2026-09-13T16:09:03Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799402 wikitext text/x-wiki {{category redirect|2020 දශකය තුළ විසංස්ථාපිත ප්‍රවාහන සමාගම්}} b887jhlgum7kceld0udjtsot6xr33bd ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම් 14 196656 799405 2018-10-25T16:30:02Z en>Tim! 0 /* top */add portal 799405 wikitext text/x-wiki {{Portal|Companies|Sri Lanka}} [[Category:Bus operating companies by country|Sri Lanka]] [[Category:Bus transport in Sri Lanka]] [[Category:Transport companies of Sri Lanka]] [[Category:Bus operating companies of Asia by country|Sri Lanka]] jsvintw90gy5fw0kl5yf6aeepvqu5db 799406 799405 2026-09-13T16:14:35Z Lee 85 [[:en:Category:Bus_companies_of_Sri_Lanka]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799405 wikitext text/x-wiki {{Portal|Companies|Sri Lanka}} [[Category:Bus operating companies by country|Sri Lanka]] [[Category:Bus transport in Sri Lanka]] [[Category:Transport companies of Sri Lanka]] [[Category:Bus operating companies of Asia by country|Sri Lanka]] jsvintw90gy5fw0kl5yf6aeepvqu5db 799412 799406 2026-09-13T16:20:09Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Bus companies of Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799405 wikitext text/x-wiki {{Portal|Companies|Sri Lanka}} [[Category:Bus operating companies by country|Sri Lanka]] [[Category:Bus transport in Sri Lanka]] [[Category:Transport companies of Sri Lanka]] [[Category:Bus operating companies of Asia by country|Sri Lanka]] jsvintw90gy5fw0kl5yf6aeepvqu5db ප්‍රවර්ගය:කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය 14 196657 799407 2017-06-01T17:21:43Z en>Obi2canibe 0 diffuse; commons; cats 799407 wikitext text/x-wiki {{Category diffuse}} {{Commons cat|Transport in Colombo}} [[Category:Colombo]] [[Category:Transport in Colombo District|Colombo]] [[Category:Transport in Sri Lanka by city|Colombo]] fiyazakq2vkdvpuri3j2b99qggsqtkg 799408 799407 2026-09-13T16:15:42Z Lee 85 [[:en:Category:Transport_in_Colombo]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799407 wikitext text/x-wiki {{Category diffuse}} {{Commons cat|Transport in Colombo}} [[Category:Colombo]] [[Category:Transport in Colombo District|Colombo]] [[Category:Transport in Sri Lanka by city|Colombo]] fiyazakq2vkdvpuri3j2b99qggsqtkg 799409 799408 2026-09-13T16:17:03Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport in Colombo]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799407 wikitext text/x-wiki {{Category diffuse}} {{Commons cat|Transport in Colombo}} [[Category:Colombo]] [[Category:Transport in Colombo District|Colombo]] [[Category:Transport in Sri Lanka by city|Colombo]] fiyazakq2vkdvpuri3j2b99qggsqtkg ප්‍රවර්ගය:Transport in Colombo 14 196658 799410 2026-09-13T16:17:03Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Transport in Colombo]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799410 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය]] 80p1qpv85wyiek9ukiw2vhaepp8cmli 799415 799410 2026-09-13T16:20:37Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799415 wikitext text/x-wiki {{category redirect|කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය}} ozs6rswlvnz865x7phlga4njfymkwlp ප්‍රවර්ගය:Bus companies of Sri Lanka 14 196659 799413 2026-09-13T16:20:09Z Lee 85 Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Bus companies of Sri Lanka]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී 799413 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම්]] 6phuj51kiuj8xl65emhg7202lh3vmdr 799414 799413 2026-09-13T16:20:27Z Pinthura 45635 රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම 799414 wikitext text/x-wiki {{category redirect|ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම්}} 1uw3yzm6npl7k7t5vs0fha5qmo1d5rh ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බස් රථ සමාගම් 14 196660 799416 2026-09-13T16:20:54Z Lee 85 නිර්මාණය 799416 wikitext text/x-wiki {{category redirect|ශ්‍රී ලංකාව තුළ බස් සමාගම්}} 1uw3yzm6npl7k7t5vs0fha5qmo1d5rh ප්‍රවර්ගය:කොළඹ ප්‍රවාහනය 14 196661 799418 2026-09-13T16:22:08Z Lee 85 නිර්මාණය 799418 wikitext text/x-wiki {{category redirect|කොළඹ තුළ ප්‍රවාහනය}} ozs6rswlvnz865x7phlga4njfymkwlp ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus operating companies by country 15 196662 799419 2026-09-13T16:22:47Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus operating companies by country]] 799419 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 1233103631 || 2024-07-07T08:22:27Z || Wikihistorian || <nowiki>added [[Category:Bus transport by country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 970603186 || 2020-08-01T09:00:21Z || BrownHairedGirl || <nowiki>add {{[[Template:CatAutoTOC|CatAutoTOC]]}}, which will generate a table of contents (TOC) if the category has enough pages to need one</nowiki> |---- | 865703954 || 2018-10-25T16:30:52Z || Tim! || <nowiki>/* top */add portal</nowiki> |---- | 760424004 || 2017-01-16T22:13:00Z || Hmains || <nowiki>category create</nowiki> |} gqwoji33e3si2sh3usd0w7ib7b2fmx0 ප්‍රවර්ගය:Bus operating companies by country 14 196663 799420 2026-09-13T16:22:57Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus operating companies by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus operating companies by country|history]]) 799420 wikitext text/x-wiki {{Portal|Companies}} {{CatAutoTOC}} [[Category:Bus operating companies| Country]] [[Category:Bus transport by country| Operating companies]] [[Category:Transport operators by country| Bus]] 04ergrmn994ycpdwgm90z8a9w0obe8g ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus transport in Sri Lanka 15 196664 799421 2026-09-13T16:23:07Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus transport in Sri Lanka]] 799421 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 761487405 || 2017-01-23T06:12:07Z || Hmains || <nowiki>Category add/change/fix; AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 560341328 || 2013-06-17T19:42:58Z || Blackknight12 || <nowiki>[[WP:AES|←]]Created page with '{{Commons cat|Buses in Sri Lanka}} [[Category:Bus transport by country|Sri Lanka]] [[Category:Public transport in Sri Lanka]] Category:Road transport in Sri L...'</nowiki> |} fg5ss0r1mactt7wh2nxnssr9czicwwy ප්‍රවර්ගය:Bus transport in Sri Lanka 14 196665 799422 2026-09-13T16:23:17Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus transport in Sri Lanka]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus transport in Sri Lanka|history]]) 799422 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Buses in Sri Lanka}} [[Category:Bus transport by country|Sri Lanka]] [[Category:Public transport in Sri Lanka]] [[Category:Road transport in Sri Lanka]] [[Category:Bus transport in Asia by country|Sri Lanka]] gq1vefu4n36zjwigidzugezjgrhd23n ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport companies of Sri Lanka 15 196666 799423 2026-09-13T16:23:27Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport companies of Sri Lanka]] 799423 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 762323047 || 2017-01-28T01:54:46Z || Hmains || <nowiki>Category add/change/fix; AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 761165792 || 2017-01-21T09:16:43Z || Tim! || <nowiki>removed [[Category:Transport in Sri Lanka]]; added [[Category:Transport organisations based in Sri Lanka]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 722250020 || 2016-05-26T21:42:32Z || PanchoS || <nowiki>[[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]: Copying from [[Category:Transport companies by country]] to [[Category:Transport companies of Asia]]</nowiki> |---- | 443514588 || 2011-08-07T14:44:40Z || Obi2canibe || <nowiki>cats</nowiki> |} 3d4phljoxa7270kyj2841krdk4w2lg0 ප්‍රවර්ගය:Transport companies of Sri Lanka 14 196667 799424 2026-09-13T16:23:37Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport companies of Sri Lanka]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport companies of Sri Lanka|history]]) 799424 wikitext text/x-wiki [[Category:Companies of Sri Lanka by industry]] [[Category:Transport companies by country|Sri Lanka]] [[Category:Transport companies of Asia by country|Sri Lanka]] [[Category:Transport organisations based in Sri Lanka|Companies]] p7c82r57da7f2k0cahpxxkykzpxhzip ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus operating companies of Asia by country 15 196668 799425 2026-09-13T16:23:47Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus operating companies of Asia by country]] 799425 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 762276357 || 2017-01-27T19:53:53Z || Hmains || <nowiki>category create</nowiki> |} 5uu0y8fhnpvpt0zu7yjwohyw0p8t3av ප්‍රවර්ගය:Bus operating companies of Asia by country 14 196669 799426 2026-09-13T16:23:57Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Bus operating companies of Asia by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Bus operating companies of Asia by country|history]]) 799426 wikitext text/x-wiki {{container cat}} [[Category:Bus operating companies of Asia| Country]] [[Category:Bus transport in Asia by country| Companies]] jib1qbw5rxsz7jk9f8p7ryhju6yw288 ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Colombo District 15 196670 799427 2026-09-13T16:24:07Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Colombo District]] 799427 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 783325827 || 2017-06-01T15:12:47Z || Obi2canibe || <nowiki>new cat</nowiki> |} qbbq7braxn8ptc7vk46ia00d9l0wahs ප්‍රවර්ගය:Transport in Colombo District 14 196671 799428 2026-09-13T16:24:17Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Colombo District]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Colombo District|history]]) 799428 wikitext text/x-wiki {{Category diffuse}} {{Commons cat|Transport in Colombo District}} [[Category:Colombo District]] [[Category:Transport in Sri Lanka by district|Colombo]] [[Category:Transport in Western Province, Sri Lanka|Colombo District]] erg1wqm4yboliuomz0x8hwaj85j072m ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Sri Lanka by city 15 196672 799429 2026-09-13T16:24:27Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Sri Lanka by city]] 799429 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 1043137614 || 2021-09-08T14:50:48Z || DB1729 || <nowiki>new key for [[Category:Economy of Sri Lanka by city]]: " Transport" using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 987687276 || 2020-11-08T16:58:41Z || DB1729 || <nowiki>[[WP:SORTKEY]]</nowiki> |---- | 831818735 || 2018-03-22T10:14:03Z || Shyamsunder || <nowiki>added [[Category:Economy of Sri Lanka by city]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 776827442 || 2017-04-23T14:51:44Z || Obi2canibe || <nowiki>new cat</nowiki> |} r7so7bzjj3pznga57mxdcy90aj0yqdx ප්‍රවර්ගය:Transport in Sri Lanka by city 14 196673 799430 2026-09-13T16:24:38Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Transport in Sri Lanka by city]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport in Sri Lanka by city|history]]) 799430 wikitext text/x-wiki {{Container category}} {{Commons category|Transport in Sri Lanka by city}} [[Category:Categories by city in Sri Lanka]] [[Category:Transport by country and city|Sri Lanka]] [[Category:Transport in Sri Lanka| City]] [[Category:Economy of Sri Lanka by city| Transport]] qy7bbo4qyqlb04jdz9acq5ffr0f9pps Pramuka Godakanda 0 196674 799442 2026-09-13T20:58:26Z PetervdZeeuw 81046 ''''ප්‍රමුඛ ගොඩකන්ද''' (Pramuka Godakanda) යනු [[නෙදර්ලන්තය|නෙදර්ලන්තයේ]] ජීවත්වන [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලාංකික]] [[තොරතුරු තාක්ෂණය|තාක්ෂණ]] [[ව්‍යවසායකත්වය|ව්‍යවසායකයෙකි]].<ref name="Firm24">{{cite web...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799442 wikitext text/x-wiki '''ප්‍රමුඛ ගොඩකන්ද''' (Pramuka Godakanda) යනු [[නෙදර්ලන්තය|නෙදර්ලන්තයේ]] ජීවත්වන [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලාංකික]] [[තොරතුරු තාක්ෂණය|තාක්ෂණ]] [[ව්‍යවසායකත්වය|ව්‍යවසායකයෙකි]].<ref name="Firm24">{{cite web |title=Het ondernemersverhaal van Pramuka Godakanda van Acendae |url=https://www.firm24.com/ondernemersverhalen/acendae/ |website=Firm24 |language=nl |access-date=2026-08-16}}</ref><ref name="Citizen">{{cite news |author=Disara, Nuwansi |title=How a Netherlands-Based Agency Is Quietly Connecting Sri Lanka to Europe's Startup Ecosystem |url=https://english.citizen.lk/how-a-netherlands-based-agency-is-quietly-connecting-sri-lanka-to-europes-startup-ecosystem/ |work=Citizen News English |date=2026-06-27 |access-date=2026-08-16}}</ref> ඔහු සීමාසහිත Acendae (පෙර PRAM IT Solutions) හි නිර්මාතෘ සහ [[ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී]] (CEO) ලෙස කටයුතු කරයි.<ref name="Citizen" /><ref name="DailyFT">{{cite news |title=Acendae strengthens European market position through expansion of Sri Lankan AI-enabled engineering base |url=https://www.ft.lk/it-telecom-tech/Acendae-strengthens-European-market-position-through-expansion-of-Sri-Lankan-AI-enabled-engineering-base/50-794936 |work=Daily FT |date=2026-07-22 |access-date=2026-08-16}}</ref> == ළමා කාලය සහ අධ්‍යාපනය == ප්‍රමුඛ ගොඩකන්ද ශ්‍රී ලංකාවේ [[ගාල්ල]] නගරයේ හැදී වැඩුණු අතර, සිය ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ගාල්ල [[සිරිධම්ම විද්‍යාලය|සිරිධම්ම විද්‍යාලයෙන්]] හැදෑරීය.<ref name="Citizen" /> පසුව ඔහු නෙදර්ලන්තය වෙත සංක්‍රමණය වූ අතර, [[බ්‍රෙඩා]] නගරයේ Kellebeek College සහ Radius College (වර්තමානයේ [[Curio (onderwijsinstelling)|Curio]]) ආයතනවලින් තොරතුරු තාක්ෂණය සහ පද්ධති කළමනාකරණය හදාරන ලදී. පසුව ඔහු බ්‍රෙඩා හි [[Avans Hogeschool]] හි පරිගණක විද්‍යාව (Informatica) හැදෑරූ නමුත් එම පාඨමාලාව සම්පූර්ණ කළේ නැත. == වෘත්තීය ජීවිතය == === PRAM IT Solutions සහ Acendae === 2017 වසරේදී ප්‍රමුඛ ගොඩකන්ද විසින් නෙදර්ලන්තයේදී PRAM IT Solutions සමාගම ආරම්භ කරන ලදී.<ref name="Firm24" /><ref name="Citizen" /> මෙම සමාගම මගින් නෙදර්ලන්තය සහ [[බෙල්ජියම]] යන රටවල පවතින මෘදුකාංග සමාගම් ශ්‍රී ලංකාවේ මෘදුකාංග ඉංජිනේරු තාක්ෂණික දක්ෂතාවයන් හා සම්බන්ධ කිරීමේ සේවාවක් ගොඩනගන ලදී.<ref name="Firm24" /><ref name="Citizen" /><ref name="DailyFT" /> 2026 දී PRAM IT Solutions සමාගම Acendae ලෙස ප්‍රතිනාමකරණය විය.<ref name="Emerce">{{cite news |title=Acendae positioneert zich met nieuwe merkidentiteit op internationale talentmarkt |url=https://www.emerce.nl/wire/acendae-positioneert-zich-nieuwe-merkidentiteit-internationale-talentmarkt |work=Emerce |language=nl |date=2026-07-02 |access-date=2026-08-16}}</ref> ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ Acendae සමාගම සිය මෙහෙයුම් අංශ හතරක් ඔස්සේ සංවිධානය කළේය: UX/UI Design, Development, Engineering සහ Outsourcing.<ref name="Citizen" /><ref name="DailyFT" /> === ව්‍යාපාරික ආකෘතිය === Acendae සමාගම ශ්‍රී ලංකාවේ මෘදුකාංග ඉංජිනේරුවන්, QA විශේෂඥයින් සහ UX/UI නිර්මාණකරුවන් සේවයේ යොදවමින් යුරෝපීය සමාගම්වල ව්‍යාපෘති සඳහා සෘජුවම දායක කරයි.<ref name="Citizen" /><ref name="DailyFT" /> ප්‍රමුඛ ගොඩකන්දගේ නායකත්වය යටතේ සමාගම ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය මෙහෙයුම්, බඳවා ගැනීම් සහ තාක්ෂණික මෙවලම් කළමනාකරණය කරයි.<ref name="Citizen" /> 2026 මාර්තු මාසයේදී ඔහු කෘත්‍රිම බුද්ධිය ([[Artificial Intelligence]]) පදනම් කරගත් මෘදුකාංග සංවර්ධන මෙවලම් ශ්‍රී ලංකා මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථානය වෙත හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.<ref name="DailyFT" /><ref name="Emerce" /><ref name="GlobalCEO">{{cite web |title=Acendae Expands Sri Lankan AI Engineering Hub to Support European Growth |url=https://globalceomag.com/acendae-rebrands-and-expands-sri-lankan-ai-engineering-operations-to-drive-european-growth/ |website=Global CEO Magazine |access-date=2026-09-13}}</ref> === ජාලකරණය සහ මුලපිරීම් === ප්‍රමුඛ ගොඩකන්ද විසින් නෙදර්ලන්තයේ සහ බෙල්ජියමේ නවක ව්‍යවසායකයින් සඳහා Startende Ondernemers Netwerk ආරම්භ කරන ලදී.<ref name="KlantReview">{{cite web |title=Startende Ondernemers Netwerk Starterskit |url=https://klant.review/starterskit |website=Klant.review |language=nl |access-date=2026-09-13}}</ref> මේ මගින් නවක ව්‍යාපාරිකයින්ට සහ ස්වාධීන සේවකයින්ට (freelancers) දැනුම හුවමාරු කර ගැනීමටත්, ඩොමේන් ලියාපදිංචිය සහ වෙබ් හෝස්ටින් වැනි පහසුකම් නොමිලේ ලබා ගැනීමටත් අවස්ථාව සැලසේ.<ref name="GratisDomein">{{cite web |title=Gratis domein voor starters |url=https://gratisdomeinvoorstarters.nl/ |website=Gratisdomeinvoorstarters.nl |language=nl |access-date=2026-09-13}}</ref><ref name="GratisHosting">{{cite web |title=Gratis hosting voor starters |url=https://gratishostingvoorstarters.nl/ |website=Gratishostingvoorstarters.nl |language=nl |access-date=2026-09-13}}</ref> == ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර == <references /> 3r1043srmbao374u7uvqemwohujywja රාමුව යු ටියුබ් නාලිකාව 0 196675 799443 2026-09-13T22:34:26Z Omesh Nimsara Bandara 79716 '{{Infobox YouTube channel | name = රාමුව | logo = | channel_url = https://www.youtube.com/@Raamuwa | creator = | years_active = 2016–වර්තමානය | genre = දැනුම්මය, විද්‍යාත්මක, දාර්ශනික හා ගවේෂණාත්මක අන්තර්ගත | subscribers = 598,000 පමණ | views = මිලියන 36.7කට වැඩි | vide...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799443 wikitext text/x-wiki {{Infobox YouTube channel | name = රාමුව | logo = | channel_url = https://www.youtube.com/@Raamuwa | creator = | years_active = 2016–වර්තමානය | genre = දැනුම්මය, විද්‍යාත්මක, දාර්ශනික හා ගවේෂණාත්මක අන්තර්ගත | subscribers = 598,000 පමණ | views = මිලියන 36.7කට වැඩි | videos = 119 | language = සිංහල | country = ශ්‍රී ලංකාව }} '''රාමුව''' ('''Raamuwa''') යනු ශ්‍රී ලංකාව පදනම් කරගත් සිංහල භාෂා YouTube නාලිකාවකි. නාලිකාව විවිධ දැනුම්මය, ගවේෂණාත්මක, දාර්ශනික, විද්‍යාත්මක, ආගමික, සංස්කෘතික සහ අභිරහස් සම්බන්ධ මාතෘකා පිළිබඳ වීඩියෝ අන්තර්ගත ඉදිරිපත් කරයි. නාලිකාවේ නිල හැඳින්වීම අනුව, බටහිර විද්‍යාව, පෙරදිග විද්‍යා, ගුප්ත ශාස්ත්‍ර, කලාව, ආගම් සහ නව තාක්ෂණික මෙවලම් ඇතුළු විවිධ ක්ෂේත්‍රවල "අඳුරු අභිරහස්" සහ මිනිස් දැනුමේ විවිධ පැතිකඩ පිළිබඳ සංවාද නාලිකාවේ ප්‍රධාන අවධානයට ලක් වේ. == ඉතිහාසය == රාමුව YouTube නාලිකාව 2016 ජනවාරි 31 දින නිර්මාණය කර ඇති බව YouTube channel statistics නිරීක්ෂණ සේවා පෙන්වා දෙයි. නාලිකාවේ අන්තර්ගතය ආරම්භක අවධියේ සිට විවිධ දැනුම්මය හා ගවේෂණාත්මක මාතෘකා වෙත පුළුල් වී ඇත. නාලිකාවේ නිල YouTube හැඳින්වීම තුළින් එය සාම්ප්‍රදායික විනෝදාස්වාද නාලිකාවකට වඩා මිනිස් දැනුමේ විවිධ ක්ෂේත්‍ර අතර සම්බන්ධතා සොයා බැලීමට උත්සාහ කරන සංවාදාත්මක හා ගවේෂණාත්මක මාධ්‍යයක් ලෙස ඉදිරිපත් කරයි. == අන්තර්ගතය == රාමුව නාලිකාවේ අන්තර්ගතය එක් විෂයයකට සීමා නොවී විවිධ ක්ෂේත්‍ර ආවරණය කරයි. එහි වීඩියෝ අතර විද්‍යාව, ඉතිහාසය, ආගම, දර්ශනය, මනෝවිද්‍යාව, තාක්ෂණය, අභිරහස්, පිටසක්වල ජීවය, කාලතරණය, සංස්කෘතිය සහ මිනිස් මනස සම්බන්ධ කරුණු දක්නට ලැබේ. නාලිකාවේ නිල විස්තරය අනුව එහි අරමුණ මිනිස් දැනුමේ "ඉන්ද්‍රජාලික පැතිකඩ" සොයා යන ගවේෂණාත්මක චාරිකාවක් ලෙස එහි අන්තර්ගතය ඉදිරිපත් කිරීමයි. එහිදී බටහිර විද්‍යාව සහ පෙරදිග දැනුම් පද්ධති අතර ඇති වෙනස්කම් සහ සම්බන්ධතා පිළිබඳවද සාකච්ඡා සිදු කෙරේ. === විද්‍යාව හා තාක්ෂණය === රාමුව නාලිකාවේ ඇතැම් වැඩසටහන් විද්‍යාත්මක සංකල්ප, නව තාක්ෂණික වර්ධනයන් සහ මිනිස් දැනුමේ සීමා පිළිබඳව සාකච්ඡා කරයි. විද්‍යාව සහ සාම්ප්‍රදායික දැනුම් පද්ධති අතර ඇති සම්බන්ධතා පිළිබඳ ප්‍රශ්න ද ඇතැම් වීඩියෝවල සාකච්ඡාවට ගනු ලැබේ. === ආගම හා දර්ශනය === බුදු දහම, පෙරදිග දර්ශනය, ආගමික සංකල්ප සහ මිනිස් ජීවිතය පිළිබඳ දාර්ශනික ප්‍රශ්නද නාලිකාවේ අන්තර්ගතයට ඇතුළත් වේ. 2026 දී ශ්‍රී ලංකා සම්බන්ධ අන්තර්ජාල සාකච්ඡාවකදී රාමුව නාලිකාව බුදු දහම සහ ශ්‍රී ලංකා සංස්කෘතිය පිළිබඳ ගැඹුරු සාකච්ඡා සඳහා යොමු කළ හැකි නාලිකාවක් ලෙස සඳහන් වී තිබුණි. === අභිරහස් හා අසාමාන්‍ය සිදුවීම් === අභිරහස්, අසාමාන්‍ය සිදුවීම් සහ සාමාන්‍යයෙන් විවාදාත්මක ලෙස සැලකෙන කරුණු රාමුව නාලිකාවේ ජනප්‍රිය අන්තර්ගත කාණ්ඩයකි. මෙයට කාලතරණය, අසාමාන්‍ය අත්දැකීම්, පිටසක්වල ජීවය සහ අනෙකුත් අභිරහස් පිළිබඳ සාකච්ඡා ඇතුළත් වේ. 2025 මාර්තු 23 දින නිකුත් කරන ලද '''සැබෑ කාලතරණ සිදුවීම්''' නම් වීඩියෝවකදී ලෝකයේ වාර්තා වී ඇති බව කියන කාලතරණ සිදුවීම් කිහිපයක් සාකච්ඡා කර ඇති අතර, එහි පැම්පා ලුස්කුමා සහ ක්‍රිප්ස් අභිරහස වැනි සිදුවීම්ද ඇතුළත් කර තිබුණි. එම වීඩියෝවට 2026 වන විට views 461,000කට වැඩි ප්‍රමාණයක් ලැබී තිබුණි. == ඉදිරිපත් කිරීමේ ආකෘතිය == රාමුව නාලිකාවේ වීඩියෝ බොහෝවිට දීර්ඝ සාකච්ඡා හා විස්තරාත්මක ඉදිරිපත් කිරීම් ලෙස නිර්මාණය කර ඇත. ඇතැම් වීඩියෝවල විෂයයට අදාළ පසුබිම් තොරතුරු, ඉතිහාසය, විවිධ මත සහ ඉදිරිපත් කරන්නාගේ විග්‍රහය ඇතුළත් වේ. මෙම ආකෘතිය හේතුවෙන් නාලිකාව කෙටි විනෝදාස්වාද වීඩියෝවලට වඩා දීර්ඝ කාලයක් පුරා එක් මාතෘකාවක් සාකච්ඡා කරන දැනුම්මය YouTube අන්තර්ගතයකට සමීප වේ. == ජනප්‍රියත්වය == 2026 සැප්තැම්බර් වන විට Social Blade දත්ත අනුව රාමුව නාලිකාවට subscribers 598,000ක් පමණ, සමස්ත views මිලියන 36.7කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ වීඩියෝ 119ක් තිබුණි. එම දත්ත අනුව නාලිකාව 2016 ජනවාරි 31 දින නිර්මාණය කර ඇත. තවත් YouTube statistics සේවාවක් වන SocialCounts ද 2026 සැප්තැම්බර් ආසන්න කාලයේ නාලිකාව සඳහා subscribers 598,000කට ආසන්න සහ views මිලියන 36.8කට ආසන්න සංඛ්‍යා පෙන්වා තිබුණි. 2024 දී ශ්‍රී ලංකා Reddit ප්‍රජාව තුළ රාමුව නාලිකාව පිළිබඳ වෙනම සාකච්ඡාවක්ද පැවැත්වී තිබූ අතර, එහිදී නාලිකාවේ අන්තර්ගතය පිළිබඳ ධනාත්මක සහ විවේචනාත්මක අදහස් දෙපාර්ශ්වයෙන්ම පළ විය. ශ්‍රී ලංකා අන්තර්ජාල ප්‍රජාවේ තවත් සාකච්ඡා කිහිපයකදීද රාමුව, වෙනස් ආකාරයේ දැනුම්මය හා ගවේෂණාත්මක YouTube නාලිකාවක් ලෙස සඳහන් වී ඇත. == අන්තර්ගතය පිළිබඳ ප්‍රතිචාර == රාමුව නාලිකාව සම්බන්ධයෙන් ප්‍රේක්ෂක ප්‍රතිචාර ඒකාකාර නොවේ. ඇතැම් ප්‍රේක්ෂකයන් එහි විවිධ මාතෘකා සහ දැනුම්මය සාකච්ඡා අගය කරන අතර, තවත් පිරිසක් ඇතැම් වීඩියෝවල ඉදිරිපත් කරන විද්‍යාත්මක හෝ අසාමාන්‍ය ප්‍රකාශ පිළිබඳව විවේචනාත්මක අදහස් පළ කර ඇත. 2024 Reddit සාකච්ඡාවකදී මෙවැනි විවිධ අදහස් දක්නට ලැබුණි. එබැවින් නාලිකාවේ ඉදිරිපත් කරන සියලුම කරුණු විද්‍යාත්මක සම්මුතියක් හෝ තහවුරු කළ කරුණු ලෙස සැලකිය යුතු නොවන අතර, විශේෂයෙන් අභිරහස්, පාරභෞතික විෂයයන් සහ අසාමාන්‍ය සිදුවීම් සම්බන්ධ වීඩියෝවලදී මූලාශ්‍ර සහ සාක්ෂි වෙන වෙනම පරීක්ෂා කිරීම වැදගත් වේ. == වෙනත් නාලිකා == රාමුව සම්බන්ධ YouTube අන්තර්ගත පරිසරයට අමතරව වෙනත් නාලිකාද පවතී. රාමුව නාලිකාවේ වීඩියෝ විස්තරවල '''Raamuwa Notes''' ලෙස වෙනම කෙටි අන්තර්ගත නාලිකාවක් සහ '''Randika Wijesinghe''' ලෙස තවත් YouTube නාලිකාවක් සඳහන් කර ඇත. එම වීඩියෝ විස්තරයේ රාමුවට අදාළ Facebook, Instagram සහ අනෙකුත් සමාජ මාධ්‍ය සම්බන්ධතාද ඇතුළත් කර තිබේ. == ශ්‍රී ලංකා YouTube සංස්කෘතිය තුළ ස්ථානය == සිංහල භාෂාවෙන් විවිධ දැනුම්මය මාතෘකා ඉදිරිපත් කරන YouTube නාලිකා අතර රාමුව විශේෂ ස්ථානයක් ලබාගෙන ඇති බවට එහි subscriber සහ view සංඛ්‍යා මෙන්ම බාහිර අන්තර්ජාල සාකච්ඡාද සාක්ෂි සපයයි. විශේෂයෙන් සාමාන්‍යයෙන් විද්‍යාත්මක, දාර්ශනික, ආගමික හෝ අභිරහස් මාතෘකා පිළිබඳ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් පමණක් ලබාගත හැකි අන්තර්ගත සිංහල ප්‍රේක්ෂකයන් සඳහා ඉදිරිපත් කිරීම නාලිකාවේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි. == විවේචන හා මතභේද == නාලිකාවේ අන්තර්ගතයට සම්බන්ධ විවේචන ප්‍රධාන වශයෙන් ඇතැම් කරුණු සඳහා භාවිත කරන සාක්ෂි, විද්‍යාත්මක වලංගුභාවය සහ අසාමාන්‍ය හෝ පාරභෞතික සංකල්ප ඉදිරිපත් කරන ආකාරය වටා පවතී. 2023 සහ 2024 කාලයේ ශ්‍රී ලාංකික අන්තර්ජාල සාකච්ඡාවලදී නාලිකාවේ ඉදිරිපත් කරන ඇතැම් කරුණු පිළිබඳව ප්‍රේක්ෂකයන් අතර එකඟතාව සහ විවේචනය දෙකම දක්නට ලැබුණි. කෙසේ වෙතත්, මෙවැනි සංසදවල පළවන අදහස් පුද්ගලික ප්‍රේක්ෂක අදහස් වන අතර, ඒවා නාලිකාවේ අන්තර්ගතයේ විද්‍යාත්මක නිරවද්‍යතාව පිළිබඳ අවසාන තීරණයක් ලෙස සැලකිය නොහැක. == සම්බන්ධිත මාතෘකා == * ශ්‍රී ලංකාවේ YouTube * සිංහල අන්තර්ජාල මාධ්‍ය * ජනප්‍රිය විද්‍යාව * දර්ශනය * ශ්‍රී ලාංකික අන්තර්ජාල සංස්කෘතිය == යොමු == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික YouTube නාලිකා]] [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල YouTube නාලිකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අන්තර්ජාල සංස්කෘතිය]] [[ප්‍රවර්ගය:2016 දී ආරම්භ කළ YouTube නාලිකා]] majr581midchxf3wuhizrt2vtqt59f5 සාකච්ඡාව:අයිචි ප්‍රාන්තය 1 196676 799446 2026-09-14T01:34:47Z Lee 85 නිර්මාණය 799446 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} 6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb සාකච්ඡාව:කලා සූරී 1 196677 799447 2026-09-14T01:38:36Z Lee 85 නිර්මාණය 799447 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} 6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb කලාසූරී 0 196678 799448 2026-09-14T01:39:28Z Lee 85 නිර්මාණය 799448 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[කලා සූරී]] 2i2xtcrrxw8xzxsx8gm5bogt4fed5rz ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Ancient Roman mathematics 15 196679 799497 2026-09-14T07:38:56Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Ancient Roman mathematics]] 799497 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 1227677008 || 2024-06-07T05:53:14Z || JJMC89 bot III || <nowiki>Category moved</nowiki> |---- | 1227677003 || 2024-06-07T05:53:12Z || JJMC89 bot III || <nowiki>JJMC89 bot III moved page [[Category:Roman mathematics]] to [[Category:Ancient Roman mathematics]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]</nowiki> |---- | 1227301356 || 2024-06-04T22:37:00Z || Smasongarrison || <nowiki>Listed for speedy renaming; see [[WP:CFDS|Categories for discussion/Speedy]].</nowiki> |---- | 1204748108 || 2024-02-07T22:22:10Z || JJMC89 bot III || <nowiki>Merging [[:Category:Mathematics by culture]] to [[:Category:Mathematics by country]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2024 January 27#Category:Mathematics by culture]]</nowiki> |---- | 1179601513 || 2023-10-11T05:57:58Z || JJMC89 bot III || <nowiki>Moving [[:Category:Roman science]] to [[:Category:Ancient Roman science]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]</nowiki> |---- | 1179085027 || 2023-10-07T19:47:07Z || Smasongarrison || <nowiki>removed [[Category:Mathematicians by former country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 1021080667 || 2021-05-02T19:54:49Z || Al-Andalusi || <nowiki>added [[Category:Mathematicians by former country]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 725345750 || 2016-06-15T03:17:53Z || I dream of horses || <nowiki>Reverted edits by [[Special:Contributions/2001:569:7AE7:2A00:14FB:536E:C115:101|2001:569:7AE7:2A00:14FB:536E:C115:101]] ([[User talk:2001:569:7AE7:2A00:14FB:536E:C115:101|talk]]) ([[WP:HG|HG]]) (3.1.20)</nowiki> |---- | 725345685 || 2016-06-15T03:17:09Z || 2001:569:7AE7:2A00:14FB:536E:C115:101 || <nowiki></nowiki> |---- | 575298193 || 2013-10-01T15:01:07Z || Aberzheit || <nowiki>Undid revision 560777797 by [[Special:Contributions/92.29.48.34|92.29.48.34]] ([[User talk:92.29.48.34|talk]])</nowiki> |---- | 560777797 || 2013-06-20T17:33:47Z || 92.29.48.34 || <nowiki></nowiki> |---- | 549955104 || 2013-04-12T04:30:49Z || Bongwarrior || <nowiki>[[Help:Reverting|Reverted]] edits by [[Special:Contributions/202.134.51.36|202.134.51.36]] ([[User talk:202.134.51.36|talk]]) to last version by Addbot</nowiki> |---- | 549954996 || 2013-04-12T04:29:32Z || 202.134.51.36 || <nowiki></nowiki> |---- | 544575603 || 2013-03-16T07:10:24Z || Addbot || <nowiki>[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 3 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7027066]]</nowiki> |---- | 460931772 || 2011-11-16T11:33:49Z || Brad7777 || <nowiki>chnaged catgeory history of mathematics to mathematics of ancient history</nowiki> |---- | 460930406 || 2011-11-16T11:20:05Z || Brad7777 || <nowiki>added [[:Category:Mathematics by culture]]</nowiki> |---- | 451454108 || 2011-09-20T05:50:33Z || LaaknorBot || <nowiki>Robot: Adding [[nn:Kategori:Romersk matematikk]]</nowiki> |---- | 362492915 || 2010-05-16T20:31:51Z || TXiKiBoT || <nowiki>robot Adding: [[la:Categoria:Mathematica Romana]]</nowiki> |---- | 266980629 || 2009-01-28T15:32:29Z || Ciphers || <nowiki>interwiki-ar</nowiki> |---- | 84032634 || 2006-10-27T12:02:52Z || Neddyseagoon || <nowiki></nowiki> |} p5dqym5ecopehqkt9qoxfwdmkvhhw54 ප්‍රවර්ගය:Ancient Roman mathematics 14 196680 799498 2026-09-14T07:39:06Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Ancient Roman mathematics]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Ancient Roman mathematics|history]]) 799498 wikitext text/x-wiki [[Category:Ancient Roman science|Maths]] [[Category:Mathematics of ancient history]] [[Category:Mathematics by country]] jii0x6xnlmq4p00dtmbmcgvfupx12xf ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Numerals 15 196681 799499 2026-09-14T07:39:16Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Numerals]] 799499 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! oldid || date/time || username || edit summary |---- | 990289597 || 2020-11-23T21:36:02Z || Kwamikagami || <nowiki>this para is off-topic</nowiki> |---- | 935484627 || 2020-01-12T21:29:27Z || Uanfala || <nowiki>fix main link</nowiki> |---- | 876208258 || 2018-12-31T21:28:01Z || BrownHairedGirl || <nowiki>{{[[Template:Main|Main]]}} → {{[[Template:Cat main|Cat main]]}}</nowiki> |---- | 840918294 || 2018-05-12T23:14:39Z || Allforrous || <nowiki>Commons and AP templates.</nowiki> |---- | 840918036 || 2018-05-12T23:13:05Z || Allforrous || <nowiki>removed [[Category:Positional numeral systems]] using [[WP:HC|HotCat]]</nowiki> |---- | 623007653 || 2014-08-27T10:51:08Z || Aucassin || <nowiki>categorization</nowiki> |---- | 591197312 || 2014-01-18T00:09:08Z || Beland || <nowiki>Undid revision 591197239 by [[Special:Contributions/Beland|Beland]] ([[User talk:Beland|talk]])</nowiki> |---- | 591197239 || 2014-01-18T00:08:29Z || Beland || <nowiki>See also: [[:Category:Units of amount]]</nowiki> |---- | 548695609 || 2013-04-04T17:18:13Z || NoychoH || <nowiki>Category:Positional numeral systems</nowiki> |---- | 544985973 || 2013-03-17T16:13:31Z || Addbot || <nowiki>[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 13 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q5656164]]</nowiki> |---- | 474300461 || 2012-01-31T23:26:36Z || Cydebot || <nowiki>Robot - Speedily moving category Numeration to [[:Category:Numeral systems]] per [[WP:CFDS|CFDS]].</nowiki> |---- | 444496063 || 2011-08-12T20:15:55Z || LokiClock || <nowiki>Cat:Ling, otherwise no indication of subject</nowiki> |---- | 422177643 || 2011-04-03T18:10:06Z || Idioma-bot || <nowiki>r2.6.3) (robot Adding: [[lt:Kategorija:Skaitmenys]]</nowiki> |---- | 399893137 || 2010-12-01T09:34:01Z || ArthurBot || <nowiki>[r2.6] robot Adding: [[fj:Category:Dua - Rua]]</nowiki> |---- | 399166146 || 2010-11-27T17:11:54Z || Xqbot || <nowiki>[r2.5.2] robot Adding: [[az:Kateqoriya:Ədədlər]], [[bi:Category:Namba]]</nowiki> |---- | 396962773 || 2010-11-15T19:23:59Z || VolkovBot || <nowiki>robot Adding: [[ik:Category:Atausiq - Malġuk]]</nowiki> |---- | 394650698 || 2010-11-03T20:25:17Z || Colonies Chris || <nowiki>sp, date & link fixes; unlinking common words using [[Project:AWB|AWB]]</nowiki> |---- | 382921391 || 2010-09-04T19:29:32Z || Escarbot || <nowiki>robot Removing: [[ru:Категория:Цифры]]</nowiki> |---- | 378689052 || 2010-08-13T09:58:24Z || Ioscius || <nowiki>la</nowiki> |---- | 368882424 || 2010-06-18T22:34:37Z || EmausBot || <nowiki>Added interwiki: [[ru:Категория:Цифры]]</nowiki> |---- | 330664926 || 2009-12-09T14:08:08Z || ArthurBot || <nowiki>robot Adding: [[tr:Kategori:Rakamlar]]</nowiki> |---- | 326532520 || 2009-11-18T13:42:26Z || TXiKiBoT || <nowiki>robot Adding: [[eu:Kategoria:Zenbaki arruntak]]</nowiki> |---- | 308231259 || 2009-08-16T02:35:31Z || דוד שי || <nowiki>interwiki he</nowiki> |---- | 297342471 || 2009-06-19T11:28:32Z || JAnDbot || <nowiki>robot Adding: [[bs:Kategorija:Brojke]]</nowiki> |---- | 259802011 || 2008-12-23T22:45:12Z || Maksim-bot || <nowiki>robot Adding: [[eo:Kategorio:Numeralo]]</nowiki> |---- | 246077701 || 2008-10-18T11:35:28Z || HRV || <nowiki></nowiki> |---- | 244611263 || 2008-10-11T18:20:56Z || HRV || <nowiki></nowiki> |---- | 230794441 || 2008-08-09T11:46:21Z || BotMultichill || <nowiki>Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Numerals]]</nowiki> |---- | 219480542 || 2008-06-15T12:51:34Z || FilipeS || <nowiki>Defining</nowiki> |---- | 215397539 || 2008-05-28T00:32:55Z || SamatBot || <nowiki>robot Adding: [[hu:Kategória:Számjelölési rendszerek]]</nowiki> |---- | 197988170 || 2008-03-13T16:26:30Z || 16@r || <nowiki>numeral is an ambiguous term</nowiki> |---- | 162222159 || 2007-10-04T11:53:48Z || FilipeS || <nowiki>[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Numeration]]'</nowiki> |} 0g47fy3xj7n3nss2heha17540yw8w2u ප්‍රවර්ගය:Numerals 14 196682 799500 2026-09-14T07:39:26Z Pinthura 45635 Moved page from [[en:Category:Numerals]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Numerals|history]]) 799500 wikitext text/x-wiki {{Commons}} {{Cat main|Numeral (linguistics)|Numeral system}} [[Category:Words]] [[Category:Numeral systems]] ltqginp601ar55hn1ga1xqyxyfvh202 සැකිල්ල:Latin alphabet 10 196683 799501 2021-05-29T02:21:13Z en>Liz 0 Reverted edits by [[Special:Contribs/2603:9002:206:1F60:B977:FE52:8DAF:8230|2603:9002:206:1F60:B977:FE52:8DAF:8230]] ([[User talk:2603:9002:206:1F60:B977:FE52:8DAF:8230|talk]]) to last version by Aleksander2017 799501 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Latin script]] {{R from move}} 8xg2n9694xj8pj7m0gnsrwu58bsjvpp 799502 799501 2026-09-14T07:40:05Z Lee 85 [[:en:Template:Latin_alphabet]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක් 799501 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Latin script]] {{R from move}} 8xg2n9694xj8pj7m0gnsrwu58bsjvpp සාකච්ඡාව:රෝමානු සංඛ්‍යා 1 196684 799503 2026-09-14T07:41:05Z Lee 85 නිර්මාණය 799503 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} 6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb