විකිපීඩියා siwiki https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter මාධ්‍යය විශේෂ සාකච්ඡාව පරිශීලක පරිශීලක සාකච්ඡාව විකිපීඩියා විකිපීඩියා සාකච්ඡාව ගොනුව ගොනුව සාකච්ඡාව මාධ්‍යවිකි මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව සැකිල්ල සැකිලි සාකච්ඡාව උදවු උදවු සාකච්ඡාව ප්‍රවර්ගය ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව ද්වාරය ද්වාරය සාකච්ඡාව MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 7077 799538 591496 2026-09-14T18:06:12Z Sayuru Athsara 59181 799538 wikitext text/x-wiki {{coord|40|00|N|127|00|E|display=title}} {{තොරතුරුකොටුව රට | conventional_long_name = ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මහජන කොරියානු සමූහාණ්ඩුව | native_name = {{Vලැයිස්තුව |{{පහළ|0.2em|{{තදකුරුනොවේ|{{බස|ko|}}}}}} |{{කුඩා|''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''}}&nbsp;<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඇඩ්මිනිස්ට්‍රේටිව් පොපියුලේෂන් ඇන්ඩ් ඩිවිෂන්ස් ෆිගර්ස් (#26) |work=DPRK: ද ලෑන්ඩ් ඔෆ් ද මෝනිං කාම් |publisher=පර්මනන්ට් කමිටි ඔව් ජියෝග්‍රෆිකල් නේම්ස් ෆෝ බ්‍රිටිෂ් ඔෆීෂියල් යූස් |date=2003-04 |url=http://www.pcgn.org.uk/North%20Korea-%20Land%20of%20the%20Morning%20Calm-%202003.pdf |format=PDF |accessdate=2006-10-10}}</ref>}} | common_name = උතුරු කොරියාව | image_flag = Flag of North Korea.svg | image_coat = Coat of Arms of North Korea.svg | symbol_type = රාජ්‍ය ලාංජණය | national_motto = {{ Vලැයිස්තුව|강성대국 |{{කුඩා|"බලවත් සහ සමෘද්ධිමත් ජාතිය"}}}} | national_anthem = {{ Vලැයිස්තුව|애국가 |''[[Aegukka]]''{{nbsp|2}}{{කුඩා|([[Korean romanization|transliteration]])}} |{{කුඩා|''The Patriotic Song''}} |<center></center>}} | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = | capital = ප්යොංයැං | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | largest_city = [[Pyongyang]] | official_languages = [[Korean language|Korean]] | languages_type = [[Official script]]s | languages = [[Chosŏn'gŭl]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | demonym = {{hlist |North Korean |[[Korean people|Korean]]}} | government_type = ''[[Juche]]'' [[single-party state]] | leader_title1 = {{nowrap|[[First Chairman of the National Defence Commission of North Korea|First Chairman<br/>of NDC]]}} | leader_name1 = [[Kim Jong-un]]{{ref label|aaa|a|}} | leader_title2 = {{nowrap|[[List of heads of state of North Korea|Chairman of the<br/>Assembly Presidium]]}} | leader_name2 = [[Choe Ryong-hae]] | leader_title3 = [[Premier of North Korea|Premier]] | leader_name3 = [[Choe Yong-rim]] | legislature = [[Supreme People's Assembly]] | sovereignty_type = Formation | established_event1 = [[Gojoseon|First Kingdom]] | established_date1 = c. 7th century BC | established_event2 = [[Three Kingdoms of Korea|Three Kingdoms]] | established_date2 = 18 BC | established_event3 = [[North-South States Period|North-South Kingdoms]] | established_date3 = 698 | established_event4 = [[Goryeo dynasty]] | established_date4 = 918 | established_event5 = [[Joseon dynasty]] | established_date5 = 1392 | established_event6 = [[Korean empire]] | established_date6 = 12 October 1897 | established_event7 = [[Japan-Korea Treaty of 1910|Japan-Korea Treaty]] | established_date7 = 29 August 1910 | established_event8 = [[Korean Declaration of Independence|Declaration of Independence]] | established_date8 = 1 March 1919 | established_event9 = [[Provisional Government of the Republic of Korea|Provisional Government]] | established_date9 = 11 April 1919 | established_event10 = [[Victory over Japan Day|Liberation]]/Independence from [[Empire of Japan|Japan]] | established_date10 = 15 August 1945 | established_event11 = [[Provisional People's Committee for North Korea]] established | established_date11 = 8 February 1946 | established_event12 = Foundation of DPRK | established_date12 = 9 September 1948 | established_event13 = Chinese withdrawal | established_date13 = October 1958 | established_event14 = [[Constitution of North Korea|Current constitution]] | established_date14 = 27 December 1972 | established_event15 = Admitted to the [[United Nations]] | established_date15 = 17 September 1991 | area_rank = 98th | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,528 | percent_water = 4.87 | population_estimate = 24,554,000<ref name="unfpa">{{ko}} {{cite journal |url=http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=4109686 |title=한반도 인구 7천400만명 시대 임박 |publisher=United Nations |author=UNFPA |date=2009-10-01 |accessdate=21 November 2012}}</ref> | population_estimate_rank = 48th | population_estimate_year = 2011 | population_census = 24,052,231<ref name="Nkorea2008">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |accessdate=2011-02-19 |location=Pyongyang}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 198.3 | population_density_sq_mi = 513.8 | population_density_rank = | GDP_PPP = [[United States dollar|$]]45 billion | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2011<ref>{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy |title=Country Profile: North Korea |accessdate=2010-02-10 |date=2009-06-25 |work=[[Foreign and Commonwealth Office]], UK|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20091107131018/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy|archivedate=2009-11-07}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $2,400 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $32.7 billion | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $1,800<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], last updated on April 26, 2010; accessed on May 17, 2010. Population data obtained from [http://www.census.gov/ipc/www/idb/tables.html Total Midyear Population], [[U.S. Census Bureau]], International Data Base, accessed on May 17, 2010. Note: Per capita values were obtained by dividing the GDP (official exchange rate) data by the Population data.</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 1995/1998 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.766 <!--number only--> | HDI_ref = <ref>1995 data: {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr_1998_en_chap1.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |title=The State of Human Development |year=1998 |accessdate=26 March 2009 |format=PDF}}</ref> | HDI_rank = {{smaller|not&nbsp;ranked}} | currency = [[North Korean won]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Pyongyang Time]] | utc_offset = +8:30 | time_zone_DST = | DST_note = | utc_offset_DST = | antipodes = | date_format = {{vlist |yy, yyyy년 mm월 dd일 |{{nowrap|yy, yyyy/mm/dd {{resize|75%|([[Juche calendar|CE–1911]]{{\}}[[Common Era|CE]])}}}}}} | drives_on = right | iso3166code = | calling_code = [[Telephone numbers in North Korea|+850]] | cctld = [[.kp]] | footnote_a = {{note|aaa}} The DPRK Constitution defines the Chairman of the National Defence Commission as the "supreme leader" of the DPRK. | footnote_b = {{note|bbb}} Kim Yong-nam is the "[[Head of State|head of state]] for foreign affairs". The position of president (formerly head of state) was written out of the constitution in 1998. [[Kim Il-sung]], who died in 1994, was given the appellation "[[Eternal President of the Republic|Eternal President]]" in its preamble. | today = }} '''උතුරු කොරියාව''', නිල වශයෙන් '''ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මහජන කොරියානු සමූහාණ්ඩුව''' (DPRK) නැගෙනහිර ආසියාවේ පිහිටි කොරියානු අර්ධද්වීපයේ උතුරු කොටසේ පිහිටි රටකි. මෙය ට  උතුරින් චීනයත් රුසියාවත් අම්නොක් ගඟින් (චීන බසින් 'යාලු' ගඟ) හා ටුමෙන් ගඟින් වෙන් වන අතර දකුණින් දකුණු කොරියාව අධි ආරක්‍ෂිත කොරියානු යුධ මුක්ත කලාපයෙන් වෙන් වේ. උතුරු කොරියාව, දකුණු කොරියාව ආකාරයෙන්ම මුළු අර්ධද්වීපයේත් ආසන්න දූපත්වලත් පාලනය හිමි රජය බවට හඳුන්වාගනී. මෙහි අගනුවර හා විශාලතම නගරය වන්නේ පියොංයෑන් නගරය යි. 1910 දී ජපාන අධිරාජ්‍ය විසින් කොරියාව යටත් කරගන්නා ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ ජපානය යටත් වීමත් සමඟ කොරියාව කොටස් දෙකකට බෙදා උතුරු කොටස සෝවියට් සමූහාණ්ඩුව යටතේත්, දකුණු කොටස ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදය යටතේත් පාලනය කෙරිණ. නැවත එක් කිරීමට තිබූ සාකච්ඡා අසාර්ථක වූ අතර 1948දී රජයන් දෙකක් පිහිටුවනු ලැබිණ, එනම්: උතුරේ "ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොරියානු මහජන සමූහාණ්ඩුව" හා දකුණින් ධනවාදී "කොරියානු ජනරජය" පිහිටවනු ලැබීය. උතුරු කොරියාව විසින් ඇරඹි ආක්‍රමණයකින් කොරියානු යුද්ධය (1950-1953) ඇරඹිණ. සටන් විරාම ගිවිසුමකින් යුද්ධය නතර වූවද සාම ගිවිසුමක් අත්සන් නොකෙරුණි. උතුරු කොරියානු ව්‍යවස්ථාවේ 1වන වගන්තියට අනුව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොරියානු මහජන සමූහාණ්ඩුව "ස්වෛරී සමාජවාදී" රාජ්‍යයකි. උතුරු කොරියාවේ මැතිවරණ පවත්වන අතර ඒවා ස්වාධීන නිරීක්ෂකයින් පවසන ආකාරයට හුදු ප්‍රදර්ශනාත්මක මැතිවරණයන් ය. උතුරු කොරියාව කිම් පවුල වටා විස්තීර්ණ ඇදහීම් ක්‍රමයක් සහිත ස්ටාලින්වාදී ඒකාධිපති ආඥාදායකයකි. පාලක පවුලේ සාමාජිකයෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලබන කොරියානු කම්කරු පක්ෂය (WPK) උතුරු කොරියාවේ නිරපේක්ෂ පාලන බලය හොබවන අතර "පීතෘභුමිය ඒකීයකරණය සඳහා වූ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පෙරමුණේ" නායකත්වය ද හොබවයි. සියලුම දේශපාලන නිලධාරීන් අනිවාර්යයෙන් ම මෙම පෙරමුණේ සාමාජිකයන් විය යුතු ය. උතුරු කොරියානු ව්‍යවස්ථාවේ 3වන වගන්තියට අනුව "ජුචේ" හෙවත් ස්වයංපෝෂිතභාවය උතුර කොරියාවේ දැක්ම වේ. නිෂ්පාදන මාර්ගයන් සියල්ල රජය විසින් මෙහෙයවන ආයතනයන් හා සමූහ වගාබිම් මඟින් රජයට අයත් වේ. සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපනය, නිවාස ඉදිකිරීම, ආහාර නිෂ්පාදනය ආදී බොහෝ සේවාවන් සහනාධාර හෝ රාජ්‍ය අරමුදල්වලින් පවත්වාගෙන යනු ලබයි. 1994 සිට 1998 දක්වා උතුරු කොරියාව සාගතයෙන් පෙළුණු අතර ඉන් 240,000ත් 420,000ත් අතර සංඛ්‍යාවක් මියගොස් ඇත. දැනටත් සමස්ත ජනගහනය මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙති. උතුරු කොරියාව "සොන්ගුන්" හෙවත් හමුදාවට පළමු තැන දෙන ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරයි. එය ලොව වැඩිම හමුදා සහ පැරාමිලිටරි භටයන් පිරිසක් සිටින රට යි. සම්පූර්ණ ක්‍රියාකාරී භටයන් ගණන 9,495,000ක් වන අතර එය ජනගහනයෙන් 37% කි. එහි මිලියන 1.21ක ක්‍රියාකාරී හමුදාව චීනය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හා ඉන්දියාවට පසු ලොව සිව්වැනි විශාලතම හමුදාව යි. එය ජනගහනයෙන් 4.7%කි. උතුරු කොරියාව න්‍යෂ්ටික අවිවලින් සන්නද්ධ ය. උතුරු කොරියාව 1991 සිට එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙක් වන අතර G77ත් ASEAN කලාපීය සංසදයේත් සාමාජිකයෙකි. 2014දී එක්සත් ජාතීන්ගේ උතුරු කොරියාවේ මානව හිමිකම් කඩ කිරීම පිලිබඳ පරීක්ෂණයකට අනුව "මෙම කඩකිරීම්වල බර, පරිමාණය වෙනත් කිසිඳු සමකාලීන රාජ්‍යයකට සමාන නොවූ තත්වයක්" පෙන්වන බව නිගමනය කර ඇති අතර ජාත්‍යන්තර ක්ෂමා සංවිධානය හා මානව හිමිකම් සෝදිසිය මීට සමාන මත දරති. උතුරු කොරියානු රජය මෙම චෝදනා ප්‍රතික්ෂේප කරයි. == නම් == කොරියා යන නම ගොර්යියෝ (කොර්යෝ ලෙස ද හැඳින්වේ) යන්නෙන් කදී එන්නකි. ගොර්යියෝ යන නම කොරියානු අර්ධද්වීපය, මැන්චූරියාව, රුසියානු ඈත පෙරදිග, හා ඇතුල් මොන්ගෝලියාවේ යම් ප්‍රදේශ පාලනය කළ මහා ග්වන්ගයිටෝ අධිරාජ්‍යයා යටතේ පාලනය වූ ගොගුර්යියෝ (කොගුර්යෝ) නම් අධිරාජ්‍යය හැඳින්වීමට භාවිත කර ඇත. එයට පසුව 10වන ශතවර්ෂයේ දී ගොර්යියෝ අධිරාජ්‍යය බවට පත් වූ අතර එනමින් හැඳින්වුනු අතර පර්සියානු වෙළෙන්දන් විසින් එය කොරියා ලෙස හඳුන්වනු ලැබී ය. වර්තමානයේ කොරියාව ලෙස ලිවීම ඇරඹුණේ 17වන සියවසේ ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දියානු වෙළඳ සමාගමේ හෙන්ද්‍රික් හැමෙල්ගේ ගමන් වාර්තාවලින් පසුව ය. කොරියාව වෙන්වීමෙන් පසුව උතුර හා දකුණ වෙනස් නම්වලින් හැඳින්විණ, එනම්: උතුරේ දී "චෝසුන්" හෝ "ජෝසුන්" ලෙසත්, දකුණේ දී "හන්ගුක්" ලෙසත් ය. 1948 දී උතුරු කොරියාව "ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොරියානු මහජන සමූහාණ්ඩුව" (කොරියානු බසින්: 'චොසෝන් මින්ජුජුයුයි ඉන්මින් කොන්ඝ්වගුක්') යන නාමය තම රාජ්‍ය නාමය ලෙස භාවිතය ආරම්භ කළහ. නමුත් කොරියානු අර්ධද්වීපයේ උතුරු ප්‍රදේශය පාලනය කරන නිසා පොදුවේ එය දකුණු කොරියාවෙන් (රාජ්‍ය නාමය: කොරියානු ජනරජය) වෙන්කර හඳුනාගැනීමට උතුරු කොරියාව ලෙස හඳුන්වයි. නමුත් රජයන් දෙකම තමන් මුළු කොරියානු අර්ධද්වීපයේ ම නියම පාලකයන් ලෙස හඳුන්වාගනී. මෙම නිසා උතරු කොරියානුවන් තමන්ව "කොරියානුවන්" ලෙස පමණක් හඳුන්වාගනිති. == ඉතිහාසය == === පිහිටුවීම === පළමු චීන ජපන් යුද්ධයට හා රුසියානු ජපන් යද්ධයට පසු ව කොරියාව 1910 සිට 1945 දක්වා ජපානය යටතේ පාලනය විය. එම කාලයේ දී ඩොංනිප්ගුන් (නිදහස් හමුදාව) නම් වූ කැරලි කණ්ඩායම් චීන කොරියානු දේශසීමාවේ ඇති විය. මොවුන් ජපන් හමුදාවන්ට විරුද්ධව ගරිල්ලා සටන් මෙහෙයවූහ. මොවුන්ගෙන් කොටසක් චීනයේ හා අග්නිදිග ආසියාවේ සටන්වලට ද සහභාගී වූහ. පසුව උතුරු කොරියාවේ නායකයා වූ කිම් ඉල් සුං එවැනි ගරිල්ලා නායකයෙකි. 1945 දෙවන ලෝක යුද්ධ අවසානයේ දී ජපානය යටත් වීමත් සමඟ කොරියාව 38වන අක්ෂාංශය හරහා දෙකකට බෙදුණු අතර උතුරු කොටස සෝවියට් සමූහාණ්ඩුව යටතේත් දකුණ ඇමරිකාව යටතේත් පාලනය විය. නැවත එක්කිරීමට තිබුණු සාකච්ඡා අසමත් විය. සෝවියට් ජෙනරාල්වරයකු වූ ටෙරෙන්ටි ෂ්ටිකොෆ් විසින් 1945 ඔක්තොබර්හි දී සෝවියට් සිවිල් පාලනයට නතු කිරීමට යෝජනා කෙරුණු අතර 1946 පෙබරවාරිහි දී තාවකාලික උතුරු කොරියානු මහජන කමිටුව පිහිටවූ අතර එහි සභාපති ලෙස කිම් ඉල් සුං පත් කෙරිණ. 1946 සප්තම්බර්හී දී දකුණු කොරියානු පුරවැසියන් ඒකාබද්ධ හමුදා රජයට එරෙහි ව නැගී සිටියහ. 1948 අප්‍රියෙල් මස ජේජු දිවයිනේ කැරැල්ලක් ඉතා දරුණු ලෙස මැඩපැවැත්විණ. 1948 මැයි මස දකුණ විසින් ජනරජයක් ප්‍රකාශයට පත් කල අතර දෙමසකට පසු ව කොමියුනිස්ට් විරෝධී සිංමන් රී එහි පාලකයා බවට පත් විය. උතුරේ 1948 සැප්තැම්බර් 9 වනදා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොරියානු මහජන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවිණ. ෂ්ටිකොෆ් එහි පළමු සෝවියට් නියෝජිතයා වූ අතර කිම් ඉල් සුං එහි නායකයා විය. 1948 දී සියලු සෝවියට් හමුදා උතුර හැරගිය අතර 1949 වන විට සියලු ඇමරිකානු හමුදාවක්ම පාහේ හැර ගියහ. නියෝජිත ශ්ටිකොෆ් රී විසින් උතුර ආක්‍රමණය කරනු ඇතැයි සැක කළ අතර මෙය කිම්ගේ කොරියාව සමාජවාදය යටතේ ඒකීයකරණයට බාධාවක් ලෙස දුටුවේය. ඔවුන් දෙදෙනා ජෝශප් ස්ටාලින්ගේ ද සහාය ඇති ව දකුණ හා ඉක්මන් යුද්ධයකට මුලපිරූ අතර එම නිසා කොරියානු යුද්ධය ඇති විය. === කොරියානු යුද්ධය === උතුරු කොරියානු හමුදාව විසින් 1950 නොවැම්බර් 25වනදා දකුණු කොරියාව ආක්‍රමණය කළ අතර කෙමෙන් කෙමෙන් රටින් විශාල ප්‍රමාණයක් යටත් කරගත්තේය. පසුව ඇමරිකාව විසින් මෙහෙයවන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදා ඉතා ඉක්මනින් උතුරු කොරියාව දෙසට සටන් දියත් කළහ. ඔවුන් චීන දේශසීමා දක්වා ම යටත් කරගෙන යන විට චීන හමුදා සහාය ඇතිව උතුරු කොරියානු හමුදාව නැවතත් තමන්ට යුද්ධයට පෙර අයත්ව පැවති ප්‍රදේශ යටත් කරගත්තේය. 1953 ජූලි 27වනදා සටන් නැවතුනු අතර ආසන්න වශයෙන් පෙර පවතී දේශසීමා නැවත පනවමින් සටන් විරාම ගිවිසුමක් අත්සන් කෙරුණු නමුදු සාම ගිවිසුමක් අත්සන් නොකෙරිණ. මෙම යුද්ධයෙන් ආසන්න වශයෙන් මිලියන 3ක ජනතාවක් මියගිය අතර මෙය දෙවන ලෝක යුද්ධයටත්, වියට්නාම යුද්ධයටත් වඩා වැඩි සාපේක්ෂ වශයෙන් වැඩි සිවිල් මරණ සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත විය. එම නිසා එයා සීතල යුද්ධයේ දරුණුතම ගැටුම බවට වේ. ඒක පුද්ගල වශයෙන් ගත්කලත්, නිරපේක්ෂ වශයෙන් ගත්කලත් වැඩි හානියක් සිදු වූයේ උතරු කොරියාවට වන අතර ඉන් ආසන්න වශයෙන් උතරු කොරියානු ජනගහනයෙන් (මිලියන 10ක්) 12%-15% අතර ප්‍රමාණයක් මියගියහ. චාල්ස් කේ. ආම්ස්ට්‍රෝංට අනුව එය දෙවන ලෝක යුද්ධයේ දී මියගිය සෝවියට් පුරවැසියන් ප්‍රමාණයට අධික වේ. මෙම යුද්ධයේ ප්‍රතිපලයක් ලෙස උතුරු කොරියාවේ සාම ගොඩනැගිල්ලක්ම විනාශ විය.සමහරුන් විසින් මෙය බාහිර සාධක සහිත සිවිල් යුද්ධයක් ලෙස හඳුන්වයි. දැනටත් අධිආරක්ෂිත යුධ මුක්ත කලාපයකින් අර්ධද්වීපය වෙන් ව පවතින අතර චොමියුනිස්ට් විරෝධී හා උතරු කොරියා විරෝධී හන්ගීමක් දකුණු කොරියානුවන් අතර පවතී.යුද්ධයෙන් පසු ඇමරිකාව විසින් දකුණේ අධික ලෙස රඳවා තිබෙන අතර උතරු කොරියාව මෙය අධිරාජ්‍යවාදී ආක්‍රමණය කිරීමක් ලෙස හඳුන්වයි. උතුර කොරියාව මෙම කොරියානු යුද්ධය දකුණු කොරියාව හා ඇමරිකාව විසින් පටන්ගත්තක් බවට මත දරයි. === යුද්ධයට පසු === උතුර හා දකුණ අතර සටන් විරාමයෙන් පසු සාපේක්ෂ සාමය නිතර නිතර දේශසීමා ගැටුම්, ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයින් පැහැරගැනීම්, හා ඝාතන කුමන්ත්‍රණ ආදිය නිසා කැළඹීමට ලක්වෙයි. උතුරු කොරියාව විසින් මෙහෙයවූ දකුණු කොරියානු නායක  ඝාතන කුමන්ත්‍රණ කිහිපයක්ම ව්‍යර්ථ විය. එනම් 1968, 1974, සහ 1983 රැන්ගූන් පිපුරුම ආදිය යි. යුධ මුක්ත කලාපය හරහා උමං සොයාගැනීමත් හා 1976 පන්මුන්ජොම් හීදී පොරෝ ඝාතන සිද්ධියත් සමඟ නැවතත් කැළඹීම් ඇති විය. දැනට යුද්ධයෙන් පසු ව දශක දෙකක් ගෙවී ඇතත් රාජ්‍යයන් දෙකින් එකක්වත් සාකච්ඡා ආරම්භ කර නැත. 1971දී රහස් ඉහල මට්ටමේ සබඳතා ඇරඹි අතර 1972 "ජූලි 4 උතුරු දකුණු සාමූහික ප්‍රකාශයෙන්" සාමසහගත ඒකීයකරණ ප්‍රතිපත්ති ගැන සාකච්ඡා ඇරඹුණි. නමුත් 1973 දී දකුණු කොරියාව අන්තර්ජාතික සංවිධානයන්ගේ සාමාජිකත්වය වෙන වෙනම ලබාගැනීමට කැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ මෙම සාකච්ඡා බිඳවැටුණි. == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}} [[ප්‍රවර්ගය:නැගෙනහිර ආසියානු රටවල්]] 59ilzyvt45asaj1gwg6dkg3fhbgtxbw 0 7099 799536 699701 2026-09-14T18:01:31Z Sayuru Athsara 59181 799536 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව රට | conventional_long_name = ඊශායෙල් රාජ්‍යය | native_name = {{unbulleted list|{{native name|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל|italics=off}}|{{native name|ar|<small>دَوْلَة إِسْرَائِيل</small>|italics=off}}}} | common_name = ඊශ්‍රායලය | image_flag = Flag of Israel.svg | alt_flag = Centered blue star within a horizontal triband | image_coat = Emblem of Israel.svg | alt_coat = Centered menorah surrounded by two olive branches | symbol_type = රාජ්‍ය ලාංජණය | religion = | national_anthem = {{native phrase|he|"[[Hatikvah]]"|italics=off}}<br />{{small|"The Hope (බලාපොරොත්තුව)"}}<br/><center>[[File:Hatikvah instrumental.ogg]]</center> | image_map = ISR orthographic.svg | image_map2 = Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg | alt_map = Projection of Asia with Israel in green | capital = [[ජෙරුසලෙම]]&nbsp; (''disputed'') | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Modern Hebrew language|හීබෲ]]|[[Modern Standard Arabic|අරාබි]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|74.9% [[Israeli Jews|යුදෙව්]]|20.7% [[Arab citizens of Israel|අරාබි]] |4.3% others|}} | ethnic_groups_year = 2014 | demonym = [[Israelis|Israeli]] | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[parliamentary system|parliamentary]] [[republic]] | leader_title1 = [[President of Israel|President]] | leader_name1 = [[Isaac Herzog]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Benjamin Netanyahu]] | legislature = ''[[Knesset]]'' | sovereignty_type = [[History of Israel|Independence]] | established_event1 = [[Israeli Declaration of Independence|Declared]] | established_date1 = 14 May 1948 | established_event2 = [[Israel, Palestine, and the United Nations|Recognition]] | established_date2 = 1 May 1949 | area_km2 = 20,770 / 22,072<ref group=note>20,770 is Israel within the [[Green Line (Israel)|Green Line]]. 22,072 includes the [[annexed]] [[Golan Heights]] and [[East Jerusalem]].</ref> | area_sq_mi = 8,019 / 8,522 | area_rank = 153rd | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.12 (440&nbsp;km{{smallsup|2}}{{\}}170&nbsp;mi{{smallsup|2}}) | population_estimate = 8,238,300<ref name="IsraelCBS">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_SHTML?ID=629 | title = Israel Central Bureau of Statistics, Population, end of 8/2014 |date=22 October 2014 |publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |accessdate=22 October 2014}}</ref> | population_estimate_year = 2014 | population_estimate_rank = 96th | population_census = 7,412,200<ref>{{cite web |url=http://www1.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |title=The 2008 Israel Integrated Census of Population and Housing |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |date=28 December 2008 |format=PDF |accessdate=17 February 2012}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_census_rank = 99th | population_density_km2 = 387.63 | population_density_sq_mi = 1,004.00 | population_density_rank = 34th | GDP_PPP = {{nowrap|$286.840 billion<ref name=imf>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=75&pr.y=20|title=Report for Selected Countries and Subjects |date=April 2014 |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=April 2014}}</ref>}} | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2014 | GDP_PPP_per_capita = $35,658<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 25th | GDP_nominal = {{nowrap|$305.707 billion <ref name=imf/>}} | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2014 | GDP_nominal_per_capita = $38,004<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25th | GDP_nominal_per_capita_year = 2013 | Gini_year = 2008 | Gini = 39.2 | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=1 September 2009}}</ref> | Gini_rank = 66th | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.888<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> | HDI_rank = 19th | currency = [[Israeli new shekel]] ({{rtl-lang|he|₪}}) | currency_code = ILS <ref>sometimes as [[New Israel Shekel|NIS]]</ref> | time_zone = [[Israel Standard Time]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Israel Summer Time]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = {{unbulleted list|dd-mm-yyyy ([[Common Era|CE]])}} | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Israel|+972]] | cctld = [[.il]] }} '''ඊශ්‍රායලය''', නිළ වශයෙන් '''ඊශ්‍රායල් රාජ්‍යය''' ලෙස හැඳින්වෙන අතර, මෙය මධ්‍යධරණි මුහුදේ නැගෙනහිර වෙරළේ පිහිටි බටහිර ආසියානු කලාපයට අයත් රටකි. උතුරට [[ලෙබනනය]], ඊසාන දිගට [[සිරියාව]], නැගෙනහිරට [[ජෝර්දානය]], නිරිත දිගට [[ඊජිප්තුව]] යන දේශ සීමාවන්ගෙන් ඊශ්‍රායලය වට වී තිබේ. ඊශ්‍රායලයේ සාපේක්ෂ කුඩා භූමි ප්‍රදේශයන්හි භූගෝලීය වශයෙන් එකිනෙකට අසමාන වූ අංග ලක්ෂණ දැකගත හැකිය. මෙය ලෝකයේ පිහිටි එකම බලවත් [[යුදෙවුවෝ|යුදෙව්]] රාජ්‍ය වන්නේ ය. මිලියන 7.5 ක් වූ [[ජනගහනය|ජනගහනයෙන්]] මිලියන 5.7 ක් ම යුදෙව් ජාතීහු වෙති. ඊශ්‍රායලයේ [[අරාබි]] රට වැසියන්ගෙන් දෙවන විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම සෑදී තිබෙන අතර [[මුස්ලිම්]]වරු, [[ක්‍රිස්තියානි]] භක්තිකයින්, ඩෲස් (Druze) සහ සාමාරියානුවන් (ආදී සමාරියේ වැසියන්) මීට ඇතුලත් වෙති. නූතන ඊශ්‍රායල් රාජ්‍යයේ ඵෙතිහාසික හා ආගමික ප්‍රභවයේ මුලාරම්භය වනුයේ [[බයිබලය|බයිබලයේ]] දැක්වෙන ඊශ්‍රායල් භූමියයි (Biblical Land of Isreal). පුරාතන යුග‍යේ සිටම යුදෙව් ආගමට කේන්ද්‍ර වූ සංකල්පයක් වන 'ඊශ්‍රායෙන් භූමිය' 'සියොන්' (Zion) නමින් ද දැක්වේ. යුදෙව් රාජ්‍යයක් බිහිකිරීමේ දේශපාලන ව්‍යාපාරය 19 වැනි සියවසේ අගභාගයේ පටන් හැඩ ගැසෙන්නට විය. යුදෙව් රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කිරීම පිළිබඳ මනාපය රැගත් [[බ්‍රිතාන්‍යය]] ප්‍රතිපත්තිය, 1917 'බල්ෆොර් ප්‍රකාශනයෙන්' (Balfour Declaration) විධිමත් කරන ලදි. [[පළමුවන ලෝක යුද්ධය|පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන්]] පසුව [[පලස්තීනය]] සහ එතුළ 'යුදෙව් ජාතික නිජබිම ' පිහිටුවීමේ වගකීම, [[ජාතීන්ගේ සංගමය]] (League of Nations) විසින් මහා බ්‍රිතාන්‍ය වෙත පවරනු ලැබීය. යුදෙව් රාජ්‍යයක් හා අරාබි රාජ්‍යයක් බිහි කිරීම සහ ජෙරුසෙලම එක්සත් ජාතීන්ගේ පාලනයට නතු කිරීම යන කර්තව්‍යයන් තුන සඳහා පලස්තීනයේ කොටස් වෙන් කිරීමට පක්ෂව 1947 නොවැම්බර් මාසයේ දී එක්සත් ජාතීන්ගේ වරම ලැබිණි. ප්‍රස්තුත කොටස් කිරීම යුදෙව් ජන නායකයින් පිළිගනු ලැබුවද, අරාබි නායකයෝ එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. මෙය සිවිල් යුද්ධයකට මග පාදන්නක් විය. 1948 මැයි 14 වන දින ඊශ්‍රායෙල් ස්වකීය නිදහස් රාජ්‍ය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. පසුදිනම අරාබි රාජ්‍යයන් එක්ව පහර දුන්හ. එතැන් පටන් ඊශ්‍රායලය අසල්වැසි අරාබි රාජ්‍යයන් සමඟ අනුක්‍රමික යුද ගණනාවක පැටලී සිටී. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, විවිධ පෙදෙස් ඊශ්‍රායලය විසින් බලෙන් අල්ලා ගෙන ඇත. බටහිර ඉවුර හා ගාසා තීරය එවන් ප්‍රදේශ දෙකකි. මේ තත්ත්වය 1949 'ආමිස්ටයිස්' ගිවිසුමේ සවිස්තරව සඳහන් කර ඇති වගන්ති අභිබවා ඇති නමුදු පලස්තීනය සමඟ ඇති ආරවුල සමථයකට පත් කර ගැනීමේ උත්සාහය මෙතෙක් ලබා ඇත්තේ සීමිත සාර්ථකත්වයකි. ඊශ්‍රායලයේ සමහර ජාත්‍යන්තර දේශසීමා පිළිබඳ මතභේද තවමත් අවසන්ව නැත. පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය හා සර්වජන ඡන්ද ක්‍රමය ද ඇතුලත් නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහිත ඊශ්‍රායලය සංවර්ධිත රටකි. අග්‍රාමාත්‍යවරයා රජයේ නායකයා වන අතර 'නෙසට්' ( Knesset) නම් වූ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය, ඊශ්‍රායල‍යේ ව්‍යවස්ථාදායකය වෙයි. 'නාමික දළ දේශිය නිෂ්පාදිතය' මත පදනම් වූ ආර්ථිකය, 2008 වසරේ දී වාර්තා වූයේ ලොව 41 වන විශාලතම ආර්ථිකය ලෙසිනි. එක්සත් ජාතීන්ගේ 'මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ' මැදපෙරදිග රටවල් අතර ඉහලම මට්ටම වාර්තා වන්නේ ඊශ්‍රායලයෙනි. වැඩිම ජිව්‍ය කාලය වාර්තා වන රටවල් අතරින් ද, ඊශ්‍රායලය එකකි. ප්‍රධාන මුල්‍ය මධ්‍යස්ථානය 'ටෙල් අවීව්' වන අතර, ජාත්‍යන්තර වශයෙන් නොපිළිගත් නමුත් ඊශ්‍රායලයේ අගනගරය වන්නේ 'ජෙරුසෙලමය'. == ඉතිහාසය == “ඊශ්‍රායෙල් යන වචනය පළමුවෙන් ම සඳහන් වන්නේ ක්‍රි.පූ. දෙවන සහස්‍රවර්ෂයේ අවසාන කොටසට අයත් මිසර පුරාණ ලේඛනයන්හි ය. එම ලේඛනයන්හි මෙම වචනය යොදා ඇත්තේ පලස්තීන කඳුකරයේ විසූ ගෝත්‍රයන් හැඳින්වීමටයි. දකුණු දිග ප්‍රදේශයන්හි සිට පලස්තීන කඳුකර ප්‍රදේශයට ඊශ්‍රායෙල් වර්ගයා සංක්‍රමණය වන්නට ඇත්තේ ක්‍රි.පූ. 1300 – 1100 අතරතුරේ දී යැයි පිළිගැනේ. මුළු ඊශ්‍රායෙලය ම නැතහොත් ඊශ්‍රායෙල් වාසීන් ජීවත් වූ ප්‍රදේශය එක්සත් කිරීමට ක්‍රි.පූ. 1020 දී සාවුල් රජුට හැකි විය. පැරැණි ඊශ්‍රායෙලයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම අවධිය දාවිත් (ක්‍රි.පූ. 1010 – 970) රජු යටතේ ආරම්භ වන අතර එහි උච්චතම අවස්ථාව ඇති වන්නේ සොලමන් (ක්‍රි.පූ. 970 – 930 ) රජ කල ය. මේ කාලයේ දී ඊශ්‍රායෙල් ජනතාවට ඔවුන් ගේ විරුද්ධවාදීන් හැම පැරදවීමට හැකි විය. පලස්තීන් නම් තම බලය පලස්තීනයේ සීමාවන් ගෙන් ඔබ්බට ද ව්‍යාප්ත කළ හ.” යුදෙව් විරෝධී ව්‍යාපාරය සෙමිටික් විරෝධය යනුවෙන් දේශපාලන ව්‍යවහාරයේ දැක් වේ. නයිල් ගඟේ දූපතක පිහිටි යුදෙව් දේවාලයක් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේ ගේ උපතට වසර හාරසියයකට පමණ පෙර මිසර පූජක පිරිසක් විසින් විනාශ කිරීම නිසා මේ සෙමිටික් විරෝධය උපත ලද බව කියැ වේ. එහි උච්චතම අවස්ථාව වූයේ [[ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්|හිට්ලර් ගේ]] නාසිවාදී ප්‍රහාරය යි. යුදෙව් ආගමට ක්‍රිස්තු ධර්මයෙන් එල්ල වූ විරෝධයත්, පොලීකරුවන් හා බඩු උකස්කරුවන් වූ යුදෙව්වන්ට විරුද්ධ ව එල්ල කළ ආර්ථික විරෝධයත් මේ ඓතිහාසික විරෝධය සමඟ බැඳුණු අතිරේක කරුණු ය. යුදෙව්වන්ට එරෙහි මේ ඓතිහාසික විරෝධය පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ඉදිරියට ගෙන යෑම සඳහා පුහුණු කැරේ. මෙයට මුහුණදීම සඳහා යුදෙව්වන් විසින් 1870 දී සියෝනිවාදය (Zionism) ආරම්භ කරන ලදී. එහි අරමුණ වූයේ සිය ශුද්ධභූමිය වන [[පලස්තීනය|පලස්තීනයේ]] යුදෙව් රාජ්‍යය පිහිටුවීම ය. බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදීන් ගේ සහයෝගය මත 1917 දී බිහි වූ බැල්ෆර් ප්‍රකාශනයෙන් ලද ආශීර්වාදය නිසා එය 1948 දී යථාර්ථයක් බවට පත් විණි. == නිදහස == ===එක්සත් ජාතීන්ගේ පාර්ශ්වයේ යෝජනාව=== {{Quote box|width=467px|bgcolor=#ADD8E6|align=right|quote= WE DECLARE that, with effect from the moment of the termination of the Mandate being tonight, the eve of Sabbath, the 6th Iyar, 5708 (15th May, 1948), until the establishment of the elected, regular authorities of the State in accordance with the Constitution which shall be adopted by the Elected Constituent Assembly not later than the 1st October 1948, the People's Council shall act as a Provisional Council of State, and its executive organ, the People's Administration, shall be the Provisional Government of the Jewish State, to be called "Israel". ජන වරමක සේවය අවසන් වන මොහොතක බලපෑම සමඟ, අද රාත්‍රියේ, සබත් සැන්දෑවේ, 6 වන ඉයර්, 5708 (15 මැයි, 1948), අපි ප්‍රකාශයට පත් කරන්නෙමු, තේරී පත්වූවන් ගේ පත්වීම් ලැබෙන තුරු, තේරී පත් වූ ව්‍යවස්ථාදායක සභාව විසින් සම්මත කල යුතු ආණ්ඩු ක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව රජයේ නිත්‍ය බලධාරීන් 1948 ඔක්තෝබර් පළමු දිනට ප්‍රථම, මහජන සභා, රාජ්‍යයේ තාවකාලික කවුන්සිල සහ එහි විධායක අංගයක් ලෙස ක්‍රියා කල යුතුය, <nowiki>''ඊශ්‍රායලය''</nowiki> ලෙස හැඳින්වීම් ලැබීමට, මහජන පරිපාලනය, යුදෙව් රාජ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව විය යුතුය. THE STATE OF ISRAEL will be open for Jewish immigration and for the Ingathering of the Exiles; it will foster the development of the country for the benefit of all its inhabitants; it will be based on freedom, justice and peace as envisaged by the prophets of Israel; it will ensure complete equality of social and political rights to all its inhabitants irrespective of religion, race or sex; it will guarantee freedom of religion, conscience, language, education and culture; it will safeguard the Holy Places of all religions; and it will be faithful to the principles of the Charter of the United Nations. '''ඊශ්‍රායල් රාජ්‍යය''', යුදෙව්වන්ගේ ආගමනය සහ පිටුවහල් කලවුන්ගේ එකතු වීම සඳහා විවෘතව පවතිනු ඇත; සියළු රටවැසියන්ට ප්‍රතිලාභ අත් කරදෙන සංවර්ධනයක් රට තුළ ඇති කිරීම සඳහා එය කැපවනු ඇත; ඊශ්‍රායලයේ දිවැසිවරයන් සැලසුම් කර ඇති පරිදි එය, නිදහස, යුක්තිය සහ සාමය මත පදනම් වනු ඇත; ජාති, ආගම් හෝ ලිංග භේදයකින් තොරව සමාජයේ පූර්ණ සමානාත්මතාවය සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් තහවුරු කෙරෙනු ඇත; ආගමික, හෘදය සාක්ෂිමය, භාෂාමය, අධ්‍යාපනික සහ සංස්කෘතික නිදහස සහතික කෙරෙනු ඇත; සියළු ආගමිකයන්ගේ ශුද්ධ වූ ස්ථාන වලට ආරක්ෂාව සැලසෙනු ඇත; එය එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තීන්ට විශ්වාසවන්ත වනු ඇත. THE STATE OF ISRAEL is prepared to cooperate with the agencies and representatives of the United Nations in implementing the resolution of the General Assembly of the 29th November, 1947, and will take steps to bring about the economic union of the whole of Eretz-Israel. 1947, නොවෙම්බර් 29 වන දින ප්‍රධාන රැස්වීමේ දී ඉදිරිපත් කල යෝජනාව ක්‍රියාවට නංවමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආයතන සහ නියෝජිතයන් සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමට ඊශ්‍රායල් රාජ්‍යය සුදානම්ය. එමෙන්ම සමස්ථ ඊශ්‍රායලයේම ආර්ථික සමිති ගැන ගෙන ඒමට පියවර ගනු ඇත. WE APPEAL to the United Nations to assist the Jewish people in the building-up of its State and to receive the State of Israel into the comity of nations. ඔවුන්ගේ රාජ්‍යය ගොඩනැංවීමෙහිලා යුදෙව් මිනිසුන්ට සහාය ලබා දෙන ලෙසට හා ජාතීන්ගේ අනුග්‍රහය සහ සැලකිල්ල ඊශ්‍රායල් රාජ්‍යය වෙත ලබා ගැනීමට සහාය වන ලෙසට අපි, එක්සත් ජාතීන්ගෙන් ඉල්ලා සිටින්නෙමු. WE APPEAL - in the very midst of the onslaught launched against us now for months - to the Arab inhabitants of the State of Israel to preserve peace and participate in the upbuilding of the State on the basis of full and equal citizenship and due representation in all its provisional and permanent institutions. WE EXTEND our hand to all neighbouring states and their peoples in an offer of peace and good neighbourliness, and appeal to them to establish bonds of cooperation and mutual help with the sovereign Jewish people settled in its own land. The State of Israel is prepared to do its share in a common effort for the advancement of the entire Middle East. WE APPEAL to the Jewish people throughout the Diaspora to rally round the Jews of Eretz-Israel in the tasks of immigration and upbuilding and to stand by them in the great struggle for the realization of the age-old dream - the redemption of Israel. PLACING OUR TRUST IN THE "ROCK OF ISRAEL", WE AFFIX OUR SIGNATURES TO THIS PROCLAMATION AT THIS SESSION OF THE PROVISIONAL COUNCIL OF STATE, ON THE SOIL OF THE HOMELAND, IN THE CITY OF TEL-AVIV, ON THIS SABBATH EVE, THE 5TH DAY OF IYAR, 5708 (14TH MAY,1948). අපගේ විශ්වාසය ''ඊශ්‍රායල පර්වතය'' තුළ තබමින්, මව්බිමේ පස මත, ටෙල්-අවිව් නගරයෙහි, මෙම සබත් සැන්දෑවේ, ඉයර් 5708, 5 වන දිනයෙහි (14, මැයි 1948), රාජ්‍යයේ තාවකාලික සභාවේ මෙම සැසියේ දී, අපි අපගේ අත්සන් මෙම ප්‍රකාශනයට තබන්නෙමු. Closing Paragraphs of the Israeli Declaration of Independence, as translated by the Israel Ministry of Foreign Affairs<ref>http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/declaration%20of%20establishment%20of%20state%20of%20israel.aspx Declaration of Establishment of State of Israel Israel Ministry of Foreign Affairs</ref> ඊශ්‍රායල් විදේශ කටයුතු අමාත්‍යාංශය විසින් පරිවර්තනය කල පරිදි, ඊශ්‍රායල නිදහස් ප්‍රකාශනයේ අවසන් ඡේද }} [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන්]] පසු පමණ ඉක්මවා ගිය යුදෙව් ආගමන නිසා යුදෙව් ප්‍රජාව සමඟ බ්‍රිතාන්‍යයට දැඩි අර්බුදකාරී තත්ත්වයකට මුහුණ පෑමට සිදු විය. එමෙන්ම අරාබි ප්‍රජාවන්ගේ පමණ ඉක්මවා ගිය වැඩි වීම, අර්බුදකාරී තත්ත්වය උග්‍ර කළේය. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට එරෙහි ආයුධ සන්නද්ධ අරගලයක දී හගනාව (Haganah), ඉර්ගුන් (Irgun) සහ ලේහි (Lehi) සමඟ එකතු විය. එම කාලයේ දීම සිය දහස් ගණනක් වූ, සමූල ඝාතන වලින් දිවි රැක ගත්තා වූ සහ සරණාගත වූ යුදෙව්වන්, විනාශ වී ගිය ඔවුන්ගේ යුරෝපිය ජනාවාස වලට ඈතින් නව ජිවිතයක් ඉල්ලා සිටියහ. ඒ වන විට පලස්තීනයේ ජනාවාස පිහිටුවාගෙන සිටි යුදෙව් ප්‍රජාවන් විසින්, එම සරණාගතයන් පලස්තීනයට ගෙන්වා ගැනීමට උත්සාහ කල ද බොහෝමයක් දෙනා හරවා යවනු ලැබූ අතර බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඇට්ලිට් සහ [[සයිප්‍රස්]] වල පිහිටි රඳවා තැබීමේ කඳවුරු වල ගාල් කරනු ලැබිණි. තීව්‍ර වෙමින් පැවති ප්‍රචණ්ඩත්වය කූඨප්‍රාප්තියට පත් වුයේ බෲස් හොෆ්මන් විසින් <nowiki>''විසිවන සියවසේ වඩාත් මාරාන්තික ත්‍රස්ත සිදුවීම්''</nowiki> වලින් එකක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ, කිං ඩේවිඩ් හෝටලයේ බෝම්බ ප්‍රහාරයත් සමඟයි. අරාබිකයන් සහ යුදෙව්වන් යන දෙපිරිසටම පිළිගත හැකි විසඳුමක් කරා ලඟා වීමට නොහැකි වූ බව ප්‍රකාශ කරමින් 1947 දී, පලස්තීනයේ යුදෙව් ජනාවාස පිහිටුවීම අත්හරින බව බ්‍රිතාන්‍ය රජය නිවේදනය කළේය. 1947 මැයි 15 වන දින, අභිනවයෙන් පිහිටුවනු ලැබූ එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රධාන රැස්වීමේ දී, <nowiki>''පලස්තීනයේ අර්බුදය, මීළඟ සමුළු සැසිවාරයේ දී සලකා බැලීමට සුදානම් වීම සඳහා, ඒ පිළිබඳ වාර්තාවක්''</nowiki> සැකසීමට කමිටුවක් (පලස්තීනය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ කමිටුව - UNSCOP) පිහිටුවනු ලැබිය. UN ප්‍රධාන සමුළුවට ඉදිරිපත් කළ 1947 සැප්තැම්බර් 3 දිනැති අදාළ කමිටු වාර්තාවේ VI වන පරිච්ඡේදය තුළ කමිටු සාමාජිකයන්ගෙන් බහුතරය, <nowiki>''අන්තර්ජාතික භාරකාරීත්වය යටතේ පැවතිය යුතු, නිදහස් අරාබි රාජ්‍යයක්, නිදහස් යුදෙව් රාජ්‍යයක් සහ ජෙරුසලම් නගරය...''</nowiki> මගින් බ්‍රිතාන්‍ය අධිකාරිය ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට යෝජනා කරන ලදී. == සටහන් == <references group="note"/> == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:බටහිර ආසියානු රටවල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ඊශ්‍රායලය]] ghj119a13mta2na0ca8spkhu685s5k7 0 7125 799534 798593 2026-09-14T17:56:04Z Sayuru Athsara 59181 799534 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Kingdom of Norway | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; text-align:center; line-height:normal; font-size:84%; |title = Other official names |{{center|{{ubl |{{native name|nb|Kongeriket Norge}} |{{native name|nn|Kongeriket Noreg}} |{{nowrap|{{native name|se|Norgga gonagasriika|fontsize=81%}}}} |{{native name|smj|Vuona gånågisrijkka}} |{{native name|sma|Nöörjen gånkarïjhke|fontsize=81%}} |{{nowrap|{{native name|fkv|Norjan kuninkhaanvaltakunta}}}} }} }} }} | common_name = Norway | image_flag = Flag of Norway.svg | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | symbol = Coat of arms of Norway | symbol_type = Coat of arms | symbol_width = 65px | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Norway (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Europe-Norway.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|[[File:Norway in the World (+Antarctica claims) cropped.svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[List of possessions of Norway|overseas territories and dependencies]]|default=1}} | map_caption = {{map caption |countryprefix=the Kingdom of |location_color=green |region=Europe |region_color=green and dark grey}} | national_anthem = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br />({{Lang-en|"Yes, we love this country"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]] | royal_anthem = ''[[Kongesangen]]''<br />({{Lang-en|"King's Song"}}) </div> | national_motto = | official_languages = {{hlist|[[Norwegian language|Norwegian]]|[[Sámi languages|Sámi]]{{NoteTag|[[Northern Sami|Northern]], [[Lule Sami|Lule]], and [[Southern Sámi|Southern]]}}}} | national_languages = {{hlist|[[Kven language|Kven]]|[[Romani language|Romani]]|[[Scandoromani language|Scandoromani]]<ref name="min">{{cite web |url = http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/ |title = Minoritetsspråk |website=Språkrådet }}</ref>|[[Norwegian Sign Language]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 81.5% [[Norwegians|Norwegian]]{{NoteTag|Including [[indigenous peoples|indigenous group]] [[Sámi people|Sámi]], and [[minority group]]s [[History of Jews in Norway|Jewish]], [[Norwegian and Swedish Travellers|Traveller]], [[Forest Finns|Forest Finn]], [[Romani people|Romani]], and [[Kven people|Kven]].}} * 18.5% [[Immigration to Norway|non-Norwegian]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |title = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |access-date=26 December 2020 }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |title = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2021 |access-date = 30 March 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|title=Samer|first=Fornyings-, administrasjons- og|last=kirkedepartementet|date=16 June 2006|website=Regjeringen.no}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |title=Nasjonale minoriteter |first=Arbeids- og|last=inkluderingsdepartementet |date=16 June 2006|website=Regjeringen.no }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |title=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |website=SSB }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{ublist |item_style=white-space; |74.9% [[Christianity]] {{Tree list}} **68% [[Church of Norway]]{{NoteTag|Until the 2012 [[Constitution of Norway|constitutional amendment]] the Evangelical-Lutheran religion was the public religion of the State.<ref>{{cite web |url = https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150908050922/https://stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |url-status=dead |title = The Constitution of Norway, Article 16 (English translation, published by the Norwegian Parliament) |archive-date=8 September 2015 }}</ref>}} **6.9% other [[List of Christian denominations|Christian]] {{Tree list/end}} |21.2% [[Irreligion|no religion]] |3.1% [[Islam in Norway|Islam]] |0.8% [[Religion in Norway|other]]}} | religion_ref = <ref name="stat2021statechurch">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke Church of Norway] Statistics Norway 15 June 2021</ref><ref name="stat2021other">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] Statistics Norway 27 September 2021</ref> | religion_year = 2021 | demonym = [[Norwegians|Norwegian]] | capital = [[Oslo]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | largest_city = capital | government_type = Unitary [[parliamentary constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[Monarchy of Norway|Monarch]] | leader_name1 = [[Haakon VIII of Norway|Haakon VIII]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Norway|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Jonas Gahr Støre]] | leader_title3 = [[List of presidents of the Storting|President of the Storting]] | leader_name3 = [[Masud Gharahkhani]] | leader_title4 = [[Supreme Court of Norway|Chief Justice]] | leader_name4 = [[Toril Marie Øie]] | legislature = [[Storting]] | sovereignty_type = [[History of Norway|History]] | established_event1 = [[Unification of Norway|State established prior unification]] | established_date1 = 872 | established_event2 = [[Kingdom of Norway (872–1397)|Old Kingdom of Norway]] (Peak extent) | established_date2 = 1263 | established_event3 = [[Kalmar Union]] | established_date3 = 1397 | established_event4 = [[Denmark–Norway]] | established_date4 = 1524 | established_event5 = [[Kingdom of Norway (1814)|Re-established state]]<ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title = The Re-establishing of a Norwegian State |website = regjeringen.no |date = 5 July 2020 }}</ref> | established_date5 = [[Meeting of Notables|25 February 1814]] | established_event6 = [[Constitution of Norway|Constitution]] | established_date6 = 17 May 1814 | established_event7 = [[Union between Sweden and Norway]] | established_date7 = 4 November 1814 | established_event8 = [[Dissolution of the union between Norway and Sweden]] | established_date8 = 7 June 1905 | area_rank = 61st^b <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 385,207 | area_footnote = <ref name="kart_2019">{{cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=20 December 2019|access-date=1 March 2020|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> | area_sq_mi = 148,718 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 5.32 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,627,400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_rank = 118th | population_density_km2 = 14.6 | population_density_sq_mi = 37.84 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 213th | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP = {{increase}} $452.964 billion<ref name="IMFWEO.NO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=142,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Norway) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=11 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = 52nd | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $82,236<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 6th | GDP_nominal = {{decrease}} $546.768 billion<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_rank = 30th | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $99,266<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 3rd | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=22 June 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.966 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> | HDI_rank = 2nd | currency = [[Norwegian krone]] | currency_code = NOK | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = {{abbr|dd|day}}.{{abbr|mm|month}}.{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Norway|+47]] | cctld = [[.no]]^d | footnote_a = The country has no official motto, but the oath from the 1814 [[Norwegian Constituent Assembly]] can be regarded as the closest unofficial equivalent:<br />''[[Enige og tro inntil Dovre faller]]'' ([[Bokmål]])<br />''Einige og tru inntil Dovre fell'' ([[Nynorsk]])<br />"United and loyal until [[Dovrefjell|Dovre]] falls" | footnote_b = Includes the mainland, [[Svalbard and Jan Mayen]].<ref name="kart_2019" /> (Without the integral territories, it is the 67th largest country at 323,802<ref>{{cite web |title=Norway |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |website=CIA World fact|date=26 October 2021 }}</ref> square kilometres) | footnote_c = This percentage is for the mainland, Svalbard, and Jan Mayen. This percentage counts glaciers as "land". It's calculated as 19,940.14/(365,246.17+19,940.14).{{citation needed|date=January 2018}} | footnote_d = Two more TLDs have been assigned, but are not used: [[.sj]] for Svalbard and Jan Mayen; [[.bv]] for [[Bouvet Island]]. | today = }} '''නෝර්වේ''' නොහොත් '''නෝර්වේ රාජ්‍යය''', නිළ වශයෙන් '''නොර්වේ රාජධානිය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබෙන අතර, එය [[යුරෝපය|උතුරු යුරෝපානු]] රටකි. ඊට බටහිර ස්කැන්ඩිනේවියානු අර්ධද්වීපය, ජෑන් මහේන් සහ ආක්ටික් කොදෙවි දුපත් අයත්වේ. වර්ග කිලෝමීටර 385, 207(වර්ග සැතපුම් 148,729) විශාලත්වයකින් යුක්තයි. ජනගහනය මිලියන 5.5 කි. මෙරටට උතුරු දිශාවෙන් දකුණු ග්‍රීන් ලන්තයත්,ගෙනහිරින් රුසියාවත්, දකුණින් ඩෙන්මාර්කය පටු මුහුදු තීරයත් ‍මායිම් වී ඇත. එහි අගනුවර ඔස්ලෝය. 02 වන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු මෙම රට ආර්ථික අතින් වර්ධනය වූ අතර, පළමු දශක දෙක තුළදී අපනයනය සහ වෙළෙඳ හා ගෘහස්ථ කර්මාන්තකරණයට යොමු වීම මෙරට ආර්ථික වර්ධනයට හේතුවිය. 1970 තෙල් සහ ස්වභාවික වායු නිධි උතුරු මුහුදෙන් සහ නොර්වේජියානු මුහුදෙන් සොයාගත් පසු වර්තමානයේ මුල්‍ය වටිනාකමින් පොහොසත්ම රාජ්‍යය බවට [[නෝර්වේ රාජ්‍යය]] පත්විය. එය ලොව තෙල් අපනයනය කරන රටවල් අතරින් 07 වැනි තැන ගන්නා අතර, පෙට්‍රෝලියම් කර්මාන්තය ජි.ඩී.පී. අගයෙන් කාලයක් සිට උපයයි. 2007, 2010 ‍ලෝක ආර්ථික අවපාතයෙන් නෝර්වීජියන් ක්‍රොන්ටේ හට බලපෑමක් ඇති නොවුණි. එය ලෝකයේ ස්ථාවරම මුදලක් වේ. නෝර්වේ රාජ්‍යය තෙල් සම්පතට උරුම පෑමත්, එහි ස්වාභාවික වායු, හයිඩ්‍රොඉලෙක්ට්‍රික් බලය, වනාන්තර සහ ඛනිජ තිබීමත් නිසා එය ආර්ථික ස්ථාවරයට බලපෑ තිබේ. මෙය ලෝකයේ මුහුදු ආහාර සපයන රටවල් අතරද දෙවැනි තැනගනී. අනෙකුත් කර්මාන්ත වන්නේ නැව් ගත කිරීම්, ආහාර නිෂ්පාදනය, නැව් කර්මාන්ත, වානේ කර්මාන්තය, රසායනික ද්‍රව්‍ය නිපදවීම, පතල්, ධීවර කර්මාන්ත සහ කඩදාසි නිෂ්පාදනයයි. එහි සුබසාධන ආර්ථිකයක් පවතින අතර සෞඛ්‍ය, උසස් අධ්‍යාපනය සහ සමාජ ආර්ක්ෂණ පද්ධතියක්ද ක්‍රියාත්මක වෙයි. 2001 සිට 2007 දක්වාත් වර්ෂ 2009 මානව සංවර්ධනය අතින් ඉහළ යන රට ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එය 2007 ගණනයට අනුව ලොව සමකාලීන රටයි. නෝර්වේ ව්‍යවස්ථාවට අනුව රාජධානියක් හා පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතාන්ත්‍රවාදයක් එහි පවතී. එහි රජු පස්වන හැරල්ඩ් රජතුමාය. එය එක්සත් රාජ්‍යයක් වන අතර, පරිපාලන අනු ප්‍රදේශ 02 කි. තවද ප්‍රාන්ත සහ නගර සභා වලින් යුක්තය. මැතිවරණ දෙකකින් පසුවත් යුරෝපානු සංගමයේ සාමාජිකත්වය නොලැබුණු අතර එහි සාමාජිකයන් හා රටවල් අතර කිට්ටු සම්බන්ධතාවයක් පවත්වයි. ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය මෙයට ඇතුලත් වේ. මෙම රට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ''විශාලතම ආධාරකරුවන්ගෙන් කෙනෙකු වන අතර, එය මෙම සංගමය සමඟ අන්තර්ජාතික මෙහෙයුම් වලට සහභාගි වේ. මෙයින් ඇෆ්ගනිස්ථානය, කොසෝ සහ සුඩානය ප්‍රධාන වේ. නෝර්වේ නිර්මාය්තෘ සාමාජිකයෙකු වන්නේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයි. යුරෝපානු කවුන්සලය, ‍නෝර්ඩින් කවුන්සලය හා යුරෝපානු ආර්ථිකය හා ලෝක වෙළඳ සංගමය සහ ඕ.ඊ.සී.ඩී.හී නෝර්වේ රාජ්‍යයද සාමාජිකයෙකි.'' ==මූලාශ්‍ර== <references> </references> [[ප්‍රවර්ගය:නෝර්වේ]] q3s693vrl3lenfc2h8c3ieph0q04cbr 0 9317 799532 703305 2026-09-14T17:47:24Z Sayuru Athsara 59181 799532 wikitext text/x-wiki {{ශුද්ධපවිත්‍ර|date=සැප්තැම්බර් 2026|reason=}}{{Infobox UK country | native_name = {{unbulleted list| {{native name|ga|Tuaisceart Éireann}}| {{native name|sco-ulster|Norlin Airlann}} }} | image_flag = <!--Northern Ireland does not have a official flag, this article should not use a flag because none is officially recognized by the government of the state.--> | flag_caption = | national_motto = | englishmotto = | national_anthem = [[National anthem of Northern Ireland|Various]] | image_map2 = <!-- Another map --> | capital = [[Belfast]] | coordinates = {{Coord|54|35|47|N|5|55|48|W|type:city|display=inline}} | largest_city = Belfast | languages_type = [[Languages of Northern Ireland|Official languages]] | languages = {{unbulleted list| [[Ulster English|English]]| [[Irish language|Irish]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=7 December 2022 |website=The Irish News |language=en |archive-date=12 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212015026/https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://bills.parliament.uk/bills/3168/publications |title=Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022 publications – Parliamentary Bills – UK Parliament |access-date=28 May 2022 |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529205121/https://bills.parliament.uk/bills/3168/publications |url-status=live }}</ref>}} | languages2_type = Regional and minority languages | languages2 = [[Ulster Scots dialect|Ulster Scots]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |96.8% [[White people in the United Kingdom|White]] |1.6% [[British Asians|Asian]] |0.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] |0.6% [[Black British people|Black]] |0.2% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} | ethnic_groups_year = [[2021 United Kingdom census|2021]]<ref name="2021 census ethnicity">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-ethnic-group.pdf |title=Main statistics for Northern Ireland - Statistical bulletin - Ethnic group |author=<!--Not stated--> |date=22 September 2022 |website=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=16 August 2023 |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205220600/https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-ethnic-group.pdf |url-status=live }}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[Religion in Northern Ireland#Christianity|Christianity]] ** 42.3% [[Catholic Church in Ireland|Roman Catholic]] ** 16.6% [[Presbyterian Church in Ireland|Presbyterian]] ** 11.5% [[Church of Ireland]] ** 2.4% [[Methodist Church in Ireland|Methodist]] ** 6.9% other Christian {{Tree list/end}} |17.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] |1.3% [[Religion in Northern Ireland|other]] |1.6% not stated }} | religion_year = 2021<ref name="2021 census religion">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-religion.pdf |title=Main statistics for Northern Ireland - Statistical bulletin - Religion |author=<!--Not stated--> |date=22 September 2022 |website=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=16 August 2023 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326045543/https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-religion.pdf |url-status=live }}</ref> | demonym = | legal_jurisdiction = [[Law of Northern Ireland|Northern Ireland]] | government_type = [[Consociationalism|Consociational]] devolved legislature within unitary [[constitutional monarchy]] | monarch = [[Charles III]] | first_minister = ''Vacant'' | deputy_first_minister = ''Vacant'' | secretary_of_state = [[Chris Heaton-Harris]] | number_of_mps = 18 | legislature = [[Northern Ireland Assembly]] | sovereignty_type = [[History of Northern Ireland|Devolution]] | established_event1 = [[Government of Ireland Act 1920]] | established_date1 = 3 May 1921 | established_event2 = [[Northern Ireland Constitution Act 1973|Constitution Act 1973]] | established_date2 = 18 July 1973 | established_event3 = [[Northern Ireland Act 1974]] | established_date3 = 17 July 1974 | established_event4 = [[Northern Ireland Act 1998]] | established_date4 = 19 November 1998 | established_event5 = | established_date5 = | area_rank = | area_label = Total{{efn|[[Office for National Statistics|ONS]] Standard Area Measurement, 'area to mean high water'}} | area_km2 = 14330 | area_sq_mi = auto | area_footnote = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=Open Geography Portal |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023 }}</ref> | area_label2 = Land{{efn|ONS Standard Area Measurement, 'area to mean high water excluding inland water'}} | area_data2 = {{cvt|13793|km2|sqmi}}<ref name="ONS Standard Area Measurement"/> | percent_water = | population_estimate = {{increaseNeutral}} 1,904,563<ref name="ONS mid-year pop est">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |title=Estimates of the population for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland |last=Park |first=Neil |date=21 December 2022 |website=Office for National Statistics |publisher= |access-date=25 August 2023}}</ref> | population_estimate_rank = | population_estimate_year = Mid-2021 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,903,175<ref name="NISRA 2021 census">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |title=2021 Census |author=<!--Not stated--> |website=[[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] |access-date=6 January 2024}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 141 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = | pop_den_footnote = <ref name="ONS mid-year pop est"/> | GVA = £45.7 billion | GVA_rank = | GVA_year = 2021 | GVA_per_capita = £24,007<ref name="ONS GVA">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |last=Fenton |first=Trevor |date=25 April 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=14 August 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605110645/https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |url-status=live }}</ref> | GVA_per_capita_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = £51.7 billion | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £27,154<ref name="ONS GDP">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions |title=Regional gross domestic product: all ITL regions |last=Fenton |first=Trevor |date=25 April 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=15 August 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111513/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions |url-status=live }}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini_year = 2016⁠–⁠19 | Gini_change = steady | Gini = 27 | Gini_ref = <ref name="Gini">{{cite web |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2020/02/additional-poverty-statistics-2020/documents/gini-coefficient-by-uk-nation/gini-coefficient-by-uk-nation/govscot%253Adocument/Gini%252Bfor%252BUK%252Bcountries%252B-%252Bfor%252Bpublication.xlsx |title=Gini coefficient by UK nation |author=<!--Not stated--> |date=February 2020 |website=Scottish Government |publisher= |access-date=3 September 2023}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.896 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name ="HDI">{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GBR/?levels=1+4&extrapolation=0 |title=Subnational HDI |author=<!--Not stated--> |website=Global Data Lab |access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815150136/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GBR/?levels=1+4&extrapolation=0 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = | utc_offset = +0 | calling_code = [[Telephone numbers in the United Kingdom|+44]]{{efn|+44 is always followed by 28 when calling landlines. The code is 028 within the UK and 048 from the Republic of Ireland where it is treated as a domestic call.}} | cctld = | official_website = | footnote_a = The official and ''[[de jure]]'' flag of Northern Ireland is the [[Union Jack]].<ref>{{Cite web |date=8 November 2000 |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000 |url=http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130902204715/http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |archive-date=2 September 2013 |access-date=26 October 2019 |publisher=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref> The [[Ulster Banner]] was used by the [[Parliament of Northern Ireland]] from 1953 until the latter was abolished in 1973. The Ulster Banner is still used by some organisations and entities and is used to represent Northern Ireland when it plays as a national sports team. See [[Northern Ireland flags issue]] for more. }} [[File:Nuvola_Northern_Irish_flag.svg|220x124px|thumb|right]] '''උතුරු අයර්ලන්තය''' යනු [[අයර්ලන්ත දූපතේ]] උතුරු කොටසේ ව.කි.මී. 5,032ක් ආවරණය කරන මෙම රට 1994දී සාම සාකච්ඡා අරඹන තුරු 25 වසරක් [[සිවිල් යුද්ධය]]ක් පැවති පළාතකි. මේවන විට වෙනම [[පාර්ලිමේන්තුව]]ක් මගින් මෙහි පළාත් පාලනය සිදු කෙරේ. අගනුවර: [[බෙල්ෆාස්ට්]]. 1991දී මෙරට ජනයා 1,569,970ක් විසූහ == අමතර අවධානයට == {{Portal|Northern Ireland|United Kingdom|Ireland}} * [[List of Ulster-related topics]] * [[Outline of Northern Ireland]] * [[Outline of the United Kingdom]] == සටහන් == {{notelist}} == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} == භාහිර සබැඳි == {{Sister project links|voy=Northern Ireland|Northern Ireland}} * [https://www.northernireland.gov.uk/ Northern Ireland Executive] (Northern Ireland [[Devolution|devolved]] government) * [http://www.discovernorthernireland.com/ Discover Northern Ireland] ([[Northern Ireland Tourist Board]]) * {{osmrelation|156393}} {{Northern Ireland topics|state=collapsed}} {{Navboxes |title = Northern Ireland and the United Kingdom |list = {{Ireland topics |state=collapsed}} {{Celts}} {{Counties and cities of Northern Ireland |state=collapsed}} {{Northern Ireland heads of government |state=collapsed}} {{Northern Ireland Executive |state=collapsed}} {{Northern Ireland Office |state=collapsed}} {{Constituencies in Northern Ireland |state=collapsed}} {{Districts of Northern Ireland |state=collapsed}} {{United Kingdom constituents and affiliations}} {{United Kingdom topics}} {{British-Irish Council|state=collapsed}} }} {{Navboxes |title = International membership and history |list = {{British Isles}} {{Irish states since 1171}} }} {{Coord|54.61|N|6.62|W|type:country_region:GB-NIR|display=title}} {{Authority control}} [[ප්‍රවර්ගය:උතුරු අයර්ලන්තය| ]] [[ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි-කථා කරන රටවල් සහ බලප්‍රදේශ]] [[Category:History of Northern Ireland]] [[Category:Home rule in Ireland|Ireland, Northern]] [[ප්‍රවර්ගය:දූපත් රටවල්]] [[Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]] [[Category:NUTS 1 statistical regions of the United Kingdom]] [[Category:NUTS 2 statistical regions of the United Kingdom]] [[Category:States and territories established in 1921]] [[Category:United Kingdom by country]] [[Category:1921 establishments in Northern Ireland]] [[Category:Regions of Europe with multiple official languages]] [[Category:Autonomous regions]] [[ප්‍රවර්ගය:මහා බ්‍රිතාන්‍යය]] [[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් රාජධානිය]] 6220jnuud9tdzttk2jv9rihsbwgl25r 0 9483 799533 510375 2026-09-14T17:54:24Z Sayuru Athsara 59181 799533 wikitext text/x-wiki {{දියුණු කරන්න}} {{පිළිබඳ|අග නගරය|වෙනත් භාවිත|ලන්ඩන් (බහුරුත්හරණය)}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{තොරතුරුකොටුව ජනාවාසය | name = ලන්ඩන් | native_name = London <!-- NOTE: Do not add or change images without consensus. --> |image_skyline = <center><imagemap> File:London Montage L.jpg|275px|alt=London montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article. rect 217 123 282 330 [[හැරන් කුළුණ]] rect 322 123 380 330 [[42 කුළුණ]] rect 441 154 498 330 [[ශාන්ත මේරි අහස් කුළුණ]] rect 505 87 572 330 [[ලීඩන්හෝල් ගොඩනැගිල්ල]] rect 638 208 699 251 [[විලිස් ගොඩනැගිල්ල (ලන්ඩන්)|විලිස් ගොඩනැගිල්ල]] rect 596 251 715 332 [[ලොයිඩ් ගොඩනැගිල්ල]] rect 740 217 851 275 [[කැනරි රේගුව (ලන්ඩන්)|කැනරි රේගුව]] rect 888 168 940 330 [[අංක 20, ෆෙන්කර්ච් වීදිය]] rect 0 330 1200 450 [[ලන්ඩන් නගර මධ්‍යය]] rect 330 460 622 1420 [[එලිසබෙත් කුළුණ]] rect 632 460 1200 951 [[ට්‍රැෆල්ගාර් චතුරශ්‍රය]] rect 632 961 1200 1420 [[ලන්ඩන් අයි කතුරු ඔන්චිල්ලාව]] rect 0 1429 1200 1765 [[ටවර් පාලම]] rect 0 1765 1200 1809 [[තේම්ස් නදිය]] </imagemap></center> | image_caption = '''ඉහළ වම් කෙලවරේ සිට පහළට:''' [[ලන්ඩන් නගර මධ්‍යය]], [[එලිසබෙත් කුළුණ]], [[ට්‍රැෆල්ගාර් චතුරශ්‍රය]], [[ලන්ඩන් අයි කතුරු ඔන්චිල්ලාව]] සහ [[ටවර් පාලම]] <!-- maps and coordinates --> | image_map = <center>{{Image label begin|image=SVG locator map of England in the United Kingdom (location map scheme).svg|width=180}}{{Image label small|x=0.61|y=1.48|scale=180|text=ලන්ඩන්&thinsp;[[File:Red pog.svg|link=|6px]]}}{{Image label end}}</center> | map_caption = එක්සත් රාජධානිය තුල ලන්ඩන් හි පිහිටීම | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | pushpin_map = | settlement_type = [[අග නගරය|එංගලන්තයේ සහ එක්සත් රාජධානියේ අග නගරය]] | subdivision_type = [[ස්වෛරීය රාජ්‍යය]] | subdivision_name = [[එක්සත් රාජධානිය]] | subdivision_type1 = [[එක්සත් රාජධානියට අයත් රටවල්|රට]] | subdivision_type2 = [[එංගලන්තයේ දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්කය]] | subdivision_name1 = [[එංගලන්තය]] | subdivision_name2 = [[මහා ලන්ඩන්]] | established_title = ස්ථාපනය | established_date = ක්‍රි.පූ. 47 දී<br> [[රෝමානු අධිරාජ්‍යය|රෝමානු ජාතිකයින්]] විසින්<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Museum of London Archaeology, 2013]. Archaeology Data Service, The University of York.</ref> <br/>''[[ලන්ඩිනියම්]]'' ලෙසින් | seat_type = [[එංගලන්තයේ ප්‍රාන්ත|ප්‍රාන්ත]] | seat = [[ලන්ඩන් ඓතිහාසික නගරය|ලන්ඩන් පැරණි නගරය]] සහ [[මහා ලන්ඩන්]] | parts_type = [[එංගලන්තයේ දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්ක]] | parts = නව නගර දිස්ත්‍රික්කය සහ [[ලන්ඩනයේ කොට්ඨාස#කොට්ඨාස ලැයිස්තුව|කොට්ඨාස 32]] | government_type = [[ලන්ඩන් නගරය එක්සත් රාජධානියට පැවරීම|පවරන ලද]] අධිකාරිත්වය | governing_body = [[මහා ලන්ඩන් අධිකරණය]] | leader_title = පත්කරගනු ලබන ආයතනය | leader_name = [[ලන්ඩන් මන්ත්‍රණ සභාව]] | leader_title1 = [[ලන්ඩන් නගරාධිපති|නගරාධිපති]] | leader_name1 = [[සදික් ඛාන්]]<br> ([[කම්කරු පක්ෂය (එක්සත් රාජධානිය)|කම්කරු පක්ෂය]])<!-- Please do not change this until the mayoral election results have officially been announced and the new mayor installed, which happens on the SECOND day after the election results --> | total_type = [[මහා ලන්ඩන්]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 1572 | area_metro_km2 = | area_blank1_title = [[මහා ලන්ඩන් නගරබද ප්‍රදේශ‍ය|නගරබද ප්‍රදේශ‍ය]] | area_blank1_km2 = 1737.9 | area_blank2_title = [[ලන්ඩන් අග නගර ප්‍රදේශ‍ය|අග නගර ප්‍රදේශ‍ය]] | area_blank2_km2 = 8382 | elevation_footnotes =<ref name = Elevation> {{Cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/public/weather/forecast/map/gcpvj0v07 |title=London weather map |publisher=The Met Office |accessdate=26 August 2018 |archiveurl=http://www.webcitation.org/71y6Y1m1O |archivedate=26 August 2018}}</ref> | elevation_m = 11 | population_total = 8,825,000 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="ons-pop-estimates"/> | population_density_km2 = 5,590 | population_blank1_title = නගරබද ප්‍රදේශ‍ය | population_blank1 = 9,787,426 | population_blank2_title = අග නගර ප්‍රදේශ‍ය | population_blank2 = 14,040,163<ref name="appsso.eurostat.ec.europa.eu show">{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |title=Metropolitan Area Populations |publisher=Eurostat |date=16 November 2017 |accessdate=17 November 2017}}</ref> | population_demonym = | demographics_type1 = දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය {{nobold|(2016)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/regionalgrossvalueaddedincomeapproach|title=Regional gross value added (income approach) - Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk}}</ref> | demographics1_title1 = මුළු ගණන | demographics1_info1 = [[ස්ටර්ලින් පවුම්|£]] බිලියන 396 ([[ඇමරිකානු ඩොලර්|ඇ.ඩො.$]]531)<ref>{{cite web|url=http://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=378&From=GBP&To=USD|title=XE: Convert GBP/USD. United Kingdom Pound to United States Dollar|website=www.xe.com}}</ref> | demographics1_title2 = ඒක පුද්ගල | demographics1_info2 = [[ස්ටර්ලින් පවුම්|£]] 45,046<br> ([[ඇමරිකානු ඩොලර්|ඇ.ඩො.$]] 60,394)<ref>{{cite web|url=http://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=45046&From=GBP&To=USD|title=XE: Convert GBP/USD. United Kingdom Pound to United States Dollar|website=www.xe.com}}</ref> | postal_code_type = [[තැපැල් කේතය(න්)]] | postal_code = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[එක්සත් රාජධානියේ තැපැල් කේත ලැයිස්තුව|කේත 22]] | {{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}}, {{postcode|TW}}, {{postcode|UB}}, {{postcode|WD}} | ({{postcode|CM}}, {{postcode|TN}}; ''සුළු වශයෙන්'') }} | area_code = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[ලන්ඩන් නගරයේ දුරකථන අංක|කේත 9]] | 020, 01322, 01689, 01708, 01737, 01895, 01923, 01959, 01992 }} | leader_title2 = ලන්ඩන් මන්ත්‍රණ සභාව | leader_name2 = [[ලන්ඩන් මන්ත්‍රණ සභාව|මන්ත්‍රී ආසන 14]] | leader_title3 = පාර්ලි‌‌මේන්තුව | leader_name3 = [[එක්සත් රාජධානියේ පාර්ලි‌‌මේන්තුව|මන්ත්‍රී ආසන 73]] | leader_title4 = [[යුරෝපියානු පාර්ලි‌‌මේන්තුව]] | leader_name4 = [[ලන්ඩන් (යුරෝපියානු පාර්ලි‌‌මේන්තු මැතිවරණ කොට්ඨාසය)|ලන්ඩන් මැතිවරණ කොට්ඨාසය]] | timezone = [[ග්‍රිනිච් මධ්‍යහන වේලාව]]<br> | utc_offset = ±00:00{{!}}UTC 00:00 | timezone_DST = [[බ්‍රිතාන්‍ය ගිම්හාන වේලාව]] | utc_offset_DST = +1 | blank_name_sec1 = පොලිස් | blank_info_sec1 = [[ලන්ඩන් නාගරික පොලීසිය|නාගරික පොලීසිය]]<br> [[රාජධානි පොලිස් සේවය|රාජධානි පොලීසිය]] | blank1_name_sec1 = [[ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] | blank1_info_sec1 = [[ලන්ඩන් හීත්රෝ ගුවන්තොටුපළ|හීත්රෝ ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|LHR]])<br> [[ලන්ඩන් පුරවර ගුවන්තොටුපළ|පුරවර ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|LCY]])<br> මහා ලන්ඩනයෙන් පිටත:<br> [[ගැට්වික් ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|LGW]])<br> [[ලන්ඩන් ස්ටැන්ස්ටඩ් ගුවන්තොටුපළ|ස්ටැන්ස්ටඩ් ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|STN]])<br>[[ලූටන් ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|LTN]])<br>[[ලන්ඩන් දක්ෂිණ ගුවන්තොටුපළ|දක්ෂිණ ගුවන්තොටුපළ]] ([[ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගම් කේතය|SEN]]) | blank_name_sec2 = [[භු කේතය]] | blank_info_sec2 = [[.london]] | website = [https://london.gov.uk/ london.gov.uk] }} '''ලන්ඩනය''' ({{en|London}}) {{IPAc-en|audio=En-uk-London.ogg|ˈ|l|ʌ|n|d|ə|n}}, ලන්ඩන් නගරය ලෙස ද හැඳින්වෙනු ලැබෙන අතර, මෙය එංගලන්තය, මහා බ්‍රිතාන්‍යය, සහ එක්සත් රාජධානියෙහි අග නගරය වේ. ලන්ඩන් නගරය ලොව ප්‍රමුඛතම මූල්‍ය මධ්‍යස්ථානයකි. විවිධ ජාතීන්, සංස්කෘතීන් හා ආගම්වල සම්මිශ්‍රණයක් පවතින ලන්ඩන් නග‍රයේ භාෂා 300කට අධික ප්‍රමාණයක් භාවිතා වන බව පැවසෙයි. 2007 ජුලි මස දී මෙහි ජනගහණය 7,556,900ක් විය. ලන්ඩන් හීත්රෝ ගුවන්තොටුපොළ මගීන් සංඛ්‍යාව අතින් ලොව කාර්යබහුලම ගුවන්තොටුපොළ ලෙස සැළකෙයි. == මූලාශ්‍ර == {{reflist | refs = <ref name="ons-pop-estimates"> {{cite web |title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |publisher=[[Office for National Statistics|ONS]] |date=23 June 2016 |accessdate=26 June 2016}} </ref> }} {{Authority control}} [[ප්‍රවර්ගය:අගනගර]] [[ප්‍රවර්ගය:ලන්ඩනය]] [[ප්‍රවර්ගය:එංගලන්තය]] [[ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය]] [[ප්‍රවර්ගය:යුරෝපයේ ලෝක උරුම අඩවි]] {{UK-stub}} 8khmmo6p4k04soi6axttzp0t9loeg44 0 14664 799539 796371 2026-09-14T21:02:05Z ~2026-49833-41 81059 Wrong content 799539 wikitext text/x-wiki {{ත්‍රිපිටකය}}[[සම්මා සම්බුදුවරු|සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ]] අනන්ත වූ ගුණ මෙනෙහි කිරීමේ පහසුව සඳහා මුලික වූ ගුණ නවයක් නිතර මෙනෙහි කරමින් බෞද්ධයෝ සිත පහදවා ගනිති. බුදුගුණ පෙළෙහි දක්වා ඇත්තේ ::''ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මා සම්බුද්ධො විජ්ජාචරණ සම්පන්නො සුගතො ලෝක විදූ<br/> ::අනුත්තරෝ පුරිස ධම්ම සාරථි සත්ථා දේව මනුස්සානං බුද්ධො භගවාති'' යනුවෙනි. බුදු ගුණ 9 කි. අරහං බුදු ගුණය බුදුගුණලංකාරයෙ මෙසේ කවියකින් විස්තර කොට ඇත . ::''රහසත් පව් නොකො ට'' ::''කෙලෙසරයනුත් දුරුකො ට'' ::''නිසි වූයෙන් පුද ට '' ::''අරහ යන නම කියති මුනිදු ට'' ==අරහං== {{Cquote|ආරකත්තා - හතත්තා ච කිලේසාරීන සෝ මුනි හතසංසාර චක්කාරො - පච්චයාදීන චාරහෝ <br> න රහෝ කරෝති පාපානි – අරහං තෙන වුච්චති|source=විශුද්ධි මාර්ගය}} {{Verse translation |head1=පාලි|lang=pli |ආරකත්තා හතත්තා ච කිලේසාරීන හතසංසාර චක්කාරෝ පච්චයාදීන චාරහෝ න රහෝ කරෝති පාපානි |head2=සිංහල|lang2=sin |කෙලෙසුන්ගෙන් දුරුව සිටිනා බැවින් ද සංසාර චක්‍රයාගේ ගරාදි සිඳ දැමූ හෙයින් ද චීවරාදි ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීමට සුදුසු හෙයින් ද රහසින්වත් පව් නොකළ හෙයින් ද අරහං නම් වේ.}} ==සම්මා සම්බුද්ධ== දුක,දුක හට ගැනීම , දුක නැති කිරීම සහ දුක නැති කරන මාර්ගය යන ආර්ය සත්‍ය හතර තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත් හෙයින් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වේ. ==විජ්ජා චරණ සම්පන්න== ===අෂ්ට විද්‍යා=== අෂ්ට විද්‍යාවන්ගෙන් සහ පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් විජ්ජා චරණ නම් වේ. #ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්ත ඥානය - විදර්ශනා ඥානය (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය අවබෝධ කරගන්නා වූ විදර්ශනා ඥානයන්ගෙන් ද) #චුතූපපාත ඥානය - සත්වයින්ගේ චුති උප්පත්ති දැකියහැකි ඥානය #සෘද්ධිවිධ ඥානය - අහසින්යෑම, දිය මත ඇවිදීම, පොලොවේ කිමිදී යෑම, ගිනිමත සිටීමේ හැකි ඥානය #දිබ්බ ශ්‍රෝත ඥානය - දුර පවතින ශබ්ද , යන්ත්‍ර වලටවත් අසුනොවන සියුම් ශබ්ද ආදිය ඇසීමේ ඥානය #පරචිත්ත විජානන ඥානය - අනුන්ගේ සිත් කියවීමේ ඥානය #පුර්වෙනිවාසානුස්සති ඥානය - අනන්ත වූ පෙර භවයන් දැකියහැකි ඥානය #දිබ්බ චක්කු ඥානය - දිව ඇස්. ඕනෑම දුරක පවතින දෙයක් දැකීමේ ඥානය #ආසවක්ෂය ඥානය - ආසාව ක්‍ෂය කරන ඥානය යන අටයි. ===පසළොස් චරණ ධර්ම=== #ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය - චීවරය දැරීමට අවශ්‍ය වන නීති රීති රකිමින් දරන සීලය #ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය - ඇස, කණ, නාසය, දිව, කය, මනස කියන ඉන්ද්‍රිය සංවර කර ගනිමින් දරන සීලය #භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව - භෝජනයේ පමණ දැනීම #ජාගරියානු යෝගය - නිදිවරා කෙළෙස් තවන නුවණ #ශ්‍රද්ධාව -තම සිතින්ම තුනුරුවන් කෙරෙහි ඇති වන චිත්තප්‍රසාදය. #හිරිය - අකුසලයට අති ලැජ්ජාව #ඔත්තප්පය - අකුසලයට ඇති බය #බහුශ්‍රැත භාවය - බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව #වීර්යය - #ස්මෘතිය - සතර සතිපට්ඨානය පිළිබඳ සිහි නුවණ #ප්‍රඥාව - සියලු පරමාර්ථ සත්‍යයන්ගේ අනිච්ච දුක්ඛ අනත්ථ ස්වභාවයහි අවබෝධය #ප්‍රථම ධ්‍යානය - විතක්ක විචාර ප්‍රීති සුඛ ඒකාග්‍රතා #ද්විතීය ධ්‍යානය - විචාර ප්‍රීති සුඛ ඒකාග්‍රතා #තෘතීය ධ්‍යානය - ප්‍රීති සුඛ ඒකාග්‍රතා #චතුර්ථ ධ්‍යානය - සුඛ ඒකාග්‍රතා ==සුගත== ප්‍රධාන අර්ථ දෙකකි #සු + ගත (ගමනාර්ථය) #සු + ගත (වචනාර්ථය) කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය සහ අත්තලමතානුයෝගය යන අන්තයන්ට නොවැටී මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව නම් වූ මඟහි ගමන් කළ හෙයින් සුගත නම් වේ. පළමු අර්ථ විවරණය අනුව මනා වූ සහ නිවැරැදි වූ ගමන් ඇති හෙයින් සුගත නම් වේ. දෙවැන්න සුහද හෙවත් සුගත යන්නයි. ලොවට වැඩ ඇති නිධානයක්‌ බඳු වචනම (නිධාන වතිං වාචං) නිරන්තරයෙන් වදාළ හෙයින්ද, ප්‍රිය මනාප වචන ව්‍යවහාර කළ හෙයින් ද, සත්‍ය එලෙසම මිස වෙනත් අයුරකින් නොවන හෙයින්ද, කිසිවකුටත් දෙසු දහම් වෙනස්‌ කළ නොහැකි හෙයින්ද, වචනයයෙන් පවසන දේම ක්‍රියාවටද නඟන හා ක්‍රියාවට නඟන දේ පමණක්‌ වචනයෙන් පවසන හෙයින් සුගත නම් වේ. ==ලෝකවිදු== මුළු විශ්වයම සත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකය, අවකාශ ලෝකය ලෙස ත්‍රිවිධ ක්ෂේත්‍රයක් යටතේ අවබෝධ කර ගත් නිසා ලෝකවිදූ විය. මේ අනුව විශ්වය තුළ ජීවින් සිටින ලෝක, සකස් වෙමින් පවතින ලෝක, විනාශ වෙමින් පවතින ලෝක අනන්ත අප්‍රමාණව තිබේ. බුද්ධ දේශනාව ලෝක විෂය අචින්ත්‍ය බවයි. පෘථිවිට දිස්වන ඉර හඳ හා තාරකාවලට අමතරව, අපට නොපෙනෙන සූර්යයන් හා චන්ද්‍රයන් විශ්වයේ අප්‍රමාණ සංඛ්‍යාවක් පවතීන බවත් ලෝක ධාතු ගැන සංස්කාර ධර්මයේදේශනා කොට ඇත. ලෝක විෂය පිළිබඳ සම්මුතීන් වශයෙන් හැදෑරීම පාරක් තෙරක් නොමැති බවයි. විශ්වය පුරාවටම ඇත්තේ පරමාර්ථ ධර්ම 82කි. බඹයක් පමණ වූ තම ශරීරය තුලින් පරමාර්ථ ධර්ම 82කම අවබෝධ කල හැකි ක්‍රම වේදය පහදා දි ඇත. තුන් ලොව තතු ලෙසට - දැනගෙන නොදත් මෙලොවට දෙසුයෙන් නියම කොට - ලෝකවිදූ යයි කියති මුනිඳුට ( බුදුගුණාලංකාරය ) ==අනුත්තරෝ පුරිසධම්ම සාරථි== උන්වහන්සේට වඩා ගුණයෙන් උසස් කිසිවෙක් තුන්ලොවෙහිම නැති හෙයින්ද,උන්වහන්සේට සමාන කෙනකුත් තුන්ලොවෙහිම නැති හෙයින්ද, අනුත්තර නම් වන සේක. හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන් ධර්මයෙන් හික්මවිය හැකි බැවින්ද ධර්මයෙන් දමනය කළ හැකි බැවින්ද පුරිස දම්ම සාරථි නම් වන සේක. බුදුන් වහන්සේ ලෝකයේ වෙනත් කිසිවෙකුට සමාන නොවන අයුරින් දමනය කල යුතු පුද්ගලයින් දමනය කල හෙයින් අනුත්තර පුරිසදම්ම සාරථි නම් වන සේක. උන් වහන්සේ එම දමනය කිරීම් දඩුවමින් හෝ ආයුද වලින් සිදු නොකලහ. එම දමනය කිරීම් සිදු කලේ කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙනි. අංගුලිමාල,ආලවක,සච්චක ආදී දරුණු පිරිස් මෙන්ම නාලාගිරි,නන්දෝපනන්ද,වැනි දරුණු සත්වයන්ද ආලවක,සුචිරෝම,ඛරරෝම ආදී අමනුෂ්‍යයන් ද දමනය කලේ මෙම අසම සම දමනය කිරිමේ හැකියාව තුළිනි. ==සත්ථා දේව මනුස්සානං== සත්ථා යනු ශාස්තෘ යන්නයි. දෙවිමිනිසුන් සහිත ලෝකයාට අනුශාසනා කරන්නේ යැයි යන අරුතින් සත්ථා නම් වේ. එලෙස දෙව් මිනිසුනට සසර කතරින් එතෙර වන්නට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන බැවින් ද සියලු පූජාවන්ට සුදුසු වන බැවින්ද සත්ථා දේව මනුස්සානං නම් වේ. ==බුද්ධ== ''බුද්ධ'' යන වචනයෙන් අවබෝධ කළ යන්න අදහස් වේ. අවබෝධ කරගත් ධර්මය ඒ ආකාරයෙන්ම අන්‍යයන්ට අවබෝධ කරවීමට සමත් වන දේශනා ඥාණය ද ඇති බැවින් බුද්ධො ''නම් වන සේක'' ==භගවා == භාග්‍යවන්ත බව - පාරමී ධර්ම පුරමින් එක්රැස් කල මහා ගුණ සමුදාය නිසා භාග්‍යවන්ත වූ හෙයින් භගවා නම් වන සේක. :භගවාති වචනං සෙටඨං - භගවාති පද මුත්තමං <br /> :ගරු ගාරව යුත්තෝ සෝ -භගවා තේන වුච්චති<br /> භගවා වචනය ශ්‍රේෂ්ඨවූ භගවා පදය උතුම්වූ ගරු බුහුමන් කල යුතු ලෙස භගවා ගැන කියමි<ref name="test">{{Citation |title=භගවා ගැන |url=http://www.lakehouse.lk/budusarana/2012/05/05/tmp.asp?ID=vision10 |access-date=2015-06-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305044622/http://www.lakehouse.lk/budusarana/2012/05/05/tmp.asp?ID=vision10 }}</ref> දිව්‍ය, බ්‍රහ්ම,මනුෂ්‍ය, නාග සුපර්ණාදී සියල්ලන්ට ම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ ය උතුම්ය. එමෙන්ම ලෝකයේ වැඳුම් පිදුම් ලබන ශ්‍රේෂ්ඨයන් පවා ගරු බුහුමන් ලබන්නා වූ යන අරුත් දේ. :[https://en.wikipedia.org/wiki/Visuddhimagga විශුද්ධි මාර්ගයට] අනුව # ඉස්සරිය[http://www.budusarana.lk/budusarana/2012/05/05/tmp.asp?ID=vision10] - ඓශ්චර්ය<br /> # ධම්ම - ධර්ම<br /> # යස - යස<br /> # සිරි - ශ්‍රී <br /> # කාම - කාම <br /> # පයතන - ප්‍රයත්න <br /> :යන භාග්‍යයන් හයකින් යුක්තවූ අරුත දේ.<br /><br /> :'''1. ඉස්සරිය හෙවත් ඓශ්චර්ය භාග්‍යය''' :ඉසුරු බවයි. තම සිත තමා කැමති පරිදි හැසිරවිය හැකි බවයි. අන්‍යයන්ගේ සිත් ද තමා කැමති පරිදි හැසිරවිය හැකි බවයි. කෙළෙස් වලින් සපිරුණු අන් කිසිවෙකුටත් මෙසේ කල නොහැකි බැවින් මෙම ගුණය චිත්තේශවර ගුණය නම් වේ. චිත්තේශවර ගුණය නිසා සමාධි සම්පත්තීශ්වර බවද, ධර්මේශ්වර බවද, සෘද්ධීශ්වර බවද, ගණේශ්වර බවද, සංඝේශ්වර බවද ලෝකයාට ම අධිපති බැවින් ලෝකේශ්වර බව ද වලින්ද යුක්තවේ. :තවද ලාභ අලාභ, යස, අයස, නින්දා, ප්‍රසංසා, සැප දුක් යන අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන ගුණයද චිත්තේශ්වර බව නිසා ඇතිවන ගුණයකි. :ඓශ්චර්ය භාග්‍යය බැඳී පවතින සෘද්ධිමය ස්වභාවය හා පවතින ලක්‍ෂණ අටකි<ref name="test"/> :# අනිමා - තම ශරීරය ඉතාම කුඩා කිරීමට හැකි බව. අබ ඇටයක් තරම් කුඩා වූ ප්‍රමාණයක තුන් සිව්රු දරමින් සතර ඉරියව් පැවැත්විය හැකි බව. :# මහිමා - අවශ්‍ය ඕනෑම ප්‍රමාණයකට ශරීරය විශාල කළ හැකි බව. :# පත්ති - ඈත දුරකට වුවද, පිට සක්වලකට වුවද එක්කළ අතක් දික්කරන කාලය තුළදී ගොස් ආපසු පැමිණිය හැකි බව. :# පාකම්ම – ගිනි, දිය, සුළං ආදිය ක්‍ෂණයකින් නිර්මාණය කොට ප්‍රාතිහාර්ය පෑහැකි බව. :# ලඝිමා - සිතට අනුකූල අයුරින් කය කැමති පරිදි ඕනෑම අවස්ථාවක ක්‍රියා කරවිය හැකි බව මෙන්ම සැහැල්ලු කළ හැකි බව. :# ඊසිතා - තුන් ලෝකයේ සියලු දෙනා මිනිස් දෙව් බඹුන් ආදී සැම තම වසඟයට ගත හැකි බව. :# වසිතා - ඕනෑම අරමුණක් අගසිට මුලටත්, මුල සිට අගටත් ධ්‍යාන වලට සමවැදි මෙනෙහි කල හැකි බව. :# යත්ථ කාම වසායිතා - ඕනෑම කාලයකදී ඕනෑම ප්‍රදේශයක කැමති පරිදි ප්‍රාතිහාර්ය පෑ හැකි බව <br /> :යන මේවා ඓශ්චර්යය භාග්‍යයෙහි විශේෂ හැකියාවෝ වෙති. :'''2. ධර්ම භාග්‍යය''' :ධර්මයෙහි සුවිශේෂ ගුණාංගවලින් සමන්විතව ධ්‍යාන අභිඥාන වලින් පෝෂිතව, ෂඩ් අසාධාරණ ඤාණ දරන බැවින් ධර්ම ඓශ්චර්යයෙන් යුතු බව. :'''3. යස භාග්‍යය''' :විවිධ ස්වරූපයෙන් පවතින පැතිරී ගිය කීර්තිය, පරිවාර සම්පත්තිය යස භාග්‍ය යන ගුණය වේ. භික්‍ෂු භික්‍ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා දිව්‍ය බ්‍රහ්ම නාග ආදීන්ගේ ගරු බුහුමනට ලක් වෙමින් ඒ පිරිස් ඒ අවස්ථාවල පිරිවරමින් වැඩ සිටීමට පසුබිම සැළසී තිබීම යස ඓශ්චර්යයි. :'''4.. ශ්‍රී භාග්‍යය''' :රූප සොභාවයි. දකින්නන්ගේ මන නුවන් සනහා ලන රූප ශ්‍රීයක් තිබුණි. පැහැපත් බව, පිරිසුදු බව, ඉරියව් පැවැත්වීම, කතා කිරීම, සිනාසීම, බැලීම, යානාදී සියලු ක්‍රියාවලින් මෙම භාග්‍ය ලක්‍ෂණයෝ ප්‍රකට වෙති. දෙතිස්මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ, අසීති අනුවෘඤය ලක්‍ෂණ, කේතුමාලාලංකාර, බණමප්‍රභා, ආදී සුවිශේෂී ලක්ෂණ වලින් යුක්ත වූ බැවින් ද මෙම ගුණය තවද ප්‍රකට කෙරේ. දීඝ නිකායේ ලක්‍ඛණ සූත්‍රය හා මජ්ඣිම නිකායේ බ්‍රාහ්මායුෂ සූත්‍රය මෙම ලක්‍ෂණ පිළිබඳව විස්තර කෙරෙ. සිරුරෙහි සෝභාව කෙබඳුද යත් [http://www.palikanon.com/english/pali_names/va/vakkali.htm වක්කලී] හිමියන් බුදු සිරුරට වසඟව නිතර නිතර බලමින් ක්‍රියා කළ ආකාරය නිදසුනකි. :'''5. කාම භාග්‍යය''' :තම සිතුම් පැතුම් ප්‍රාර්ථනාවන් කැමති පරිදි ඉටුකර ගැනීමට හැකි බවයි. ආත්මාර්ථ ප්‍රාර්ථනාවන් ඒ අයුරින්ම ඉටුකර ගත්තාක් මෙන්ම පරාර්ථ ප්‍රාර්ථනා අතර අසංඛ්‍ය විසිහතරක් සත්වයන් සසර කතරින් එතෙර විය. රිසි පරිදි ආත්මාර්ථ පරාර්ථ සේවය සිදු කළ හැකිවීම කාම භාග්‍යය නම් වේ. :'''6. ප්‍රයත්න භාග්‍යය''' :ප්‍රයත්න නම් උත්සාහයයි. ආත්මාර්ථය හා පරාර්ථය පරමාර්ථ කරගත් උත්සාහය නිසා බුද්ධත්වයට පත්විය. දැඩි උත්සාහයත් වීර්යයත් නිසා බුද්ධ කෘත්‍යය කිරීමට හැකි විය. මෙම ප්‍රයත්නය වෙනත් කෙනෙකුට දැරිය නොහැකිය. මෙසේ වූ මහා ප්‍රයත්නයක් දැරීමට හැකිවීම ප්‍රයත්න භාග්‍ය නම් වේ. == මූලාශ්‍ර == [[ප්‍රවර්ගය:සම්මා සම්බුදුවරු]] [[ප්‍රවර්ගය:නව අරහාදී බුදුගුණ]] ao70scvw66gekg3265oupi2vol13wms 0 20420 799537 606693 2026-09-14T18:03:47Z Sayuru Athsara 59181 799537 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව රට | conventional_long_name = රුමේනියානු ජනරජය | native_name = {{native name|ro|România}} | common_name = රුමේනියාව | image_flag = Flag of Romania.svg | image_coat = Coat of arms of Romania.svg | image_map = EU-Romania.svg | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=Europe |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] |subregion_color=green |legend=EU-Romania.svg}} | national_anthem = ''[[Deșteaptă-te, române!]]''<br/>(''අවදිවනු, රොමෙනියානුවනි!'')<br/> <br/><center>[[File:Desteapta-te, romane!.ogg]]</center> | official_languages = [[රොමෙනියන් භාෂාව|රොමෙනියන්]]<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13 |title=Constitution of Romania |publisher=Cdep.ro |accessdate=2 October 2013}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 64.3 % [[රොමෙනියානු]] | 24.7% [[w:en:Romani people in Romania|රෝම]] | 8.6% [[W:en:Hungarians in Romania|හංගේරියානු]] | 1.3% [[w:en:Ukrainians of Romania|යුක්රේනියානු]] | 0.5% [[W:en:Germans of Romania|ජර්මානු]] | 0.6% [[w:en:Minorities of Romania|අනෙකුත් සුලු ජාතීන්]] }} | ethnic_groups_year = 2011<ref name="CensusRef">{{cite web |url= http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf|title=Romanian 2011 census (final results) |publisher=INSSE |accessdate=28 August 2012|language=ro}}</ref> | demonym = [[රොමෙනියානුවෝ|රොමෙනියානු]] | government_type = ඒකීය අර්ධ-ජනාධිපති සමූහාණ්ඩුව | capital = [[බුකාරෙස්ට්]] | latd = 44 | latm = 25 | latNS = N | longd = 26 | longm = 06 | longEW = E | largest_city = capital | leader_title1 = [[w:en:President of Romania|ජනාධිපති]] | leader_name1 = [[w:en:Klaus Iohannis|ක්ලාවුස් යෝහැනිස්]] | leader_title2 = [[w:en:Prime Minister of Romania|අගමැති]] | leader_name2 = [[වික්ටර් පොන්ටා]] | legislature = [[w:en:Parliament of Romania|පාර්ලිමේන්තුව]] | upper_house = [[w:en:Senate of Romania|සෙනෙට්]] | lower_house = [[w:en:Chamber of Deputies (Romania)|Chamber of Deputies]] | area_rank = 83rd | area_magnitude = 1_E+11 | area_km2 = 238,391 | area_sq_mi = 92,043 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3 | population_estimate = 19,942,642<ref name="insse.ro">http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf</ref> | population_estimate_year = 2014 | population_estimate_rank = 58th | population_census = 20,121,641<ref name="CensusRef"/> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 58th | population_density_km2 = 84.4 | population_density_sq_mi = 218.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 118වන | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP = $403.579 බිලියන ([[w:en:List of countries by GDP (PPP)|46වන]])<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2005&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=42&pr1.y=1&c=968&s=PPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=GDP, PPP (current international $) &#124; Data &#124; Table |publisher=World Bank |accessdate=8 February 2015}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $20,355 ([[w:en:List of countries by GDP (PPP) per capita|61වන]])<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2005&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=42&pr1.y=1&c=968&s=PPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=GDP per capita, PPP (current international $) &#124; Data &#124; Table |publisher=World Bank |accessdate=8 February 2015}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal_year = 2015 | GDP_nominal = $215.302 බිලියන <ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=72&pr.y=10&sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a= |title=GPD, current prices ($) |date=2015}}</ref> | GDP_nominal_rank = 51වන | GDP_nominal_per_capita = $10,859 <ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=72&pr.y=10&sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a= |title=GPD per capita, current prices ($) |date=2015}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 72වන | Gini_year = 2013 | Gini_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 34 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=8 February 2015}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.785 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> | HDI_rank = 54වන | sovereignty_type = [[රුමේනියාවේ ඉතිහාසය|Formation]] | established_event1 = [[w:en:Wallachia|Principality of Wallachia]] | established_date1 = 1330 | established_event2 = [[w:en:Principality of Moldavia|මොල්ඩේවියා කුමාර රාජ්‍යය]] | established_date2 = 1346 | established_event3 = [[w:en:Principality of Transylvania (1570–1711)|ට්‍රාන්සිල්වේනියා කුමාර රාජ්‍යය]] | established_date3 = 1570 | established_event4 = [[w:en:United Principalities|එක්සත් කුමාර රාජ්‍යයයන්]]^a | established_date4 = 24 January 1859 | established_event5 = [[w:en:Romanian War of Independence|නිදහස]] <br/>[[ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය]] වෙතින් | established_date5 = 1877{{\}}1878^b | established_event6 = [[රුමේනියා රාජධානිය]] | established_date6 = 14 මාර්තු 1881 | established_event7 = [[w:en:Union of Transylvania with Romania|මහා සංගමය]]^c | established_date7 = 1 December 1918 | established_event8 = [[w:en:Socialist Republic of Romania#Romanian People.27s Republic|රුමේනියා මහජන ජනරජය ]] ප්‍රකාශයට පත් කිරීම | established_date8 = 30 දෙසැම්බර් 1947 | established_event9 = [[රුමේනියානු විප්ලවය]] | established_date9 = 16–27 දෙසැම්බර් 1989 | established_event10 = [[w:en:Constitution of Romania|වත්මන් ජනරජය]] | established_date10 = 21 නොවැම්බර් 1991 | established_event11 = [[යුරෝපා සංගමය]]ට [[w:en:2007 enlargement of the European Union|අනුබැඳුම]] | established_date11 = 1 ජනවාරි 2007 | currency = [[w:en:Romanian Leu|රුමේනියානු ලෙයූ]] | currency_code = RON | time_zone = [[w:en:Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[w:en:Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | drives_on = right | calling_code = [[w:en:Telephone numbers in Romania|+40]] | iso3166code = RO | cctld = [[.ro]]^d | footnote_a = The double election of [[Alexandru Ioan Cuza]] in [[Moldavia]] and [[Wallachia]] (respectively, 5 and 24 January 1859). | footnote_b = Independence proclaimed on 9 May 1877, internationally recognised in 1878. | footnote_c = The union of Romania with [[Bessarabia]], [[Bukovina]] and [[Transylvania]] in 1918. | footnote_d = Also [[.eu]], shared with other [[European Union]] member states. | patron_saint = [[Andrew the Apostle|Saint Andrew]] }} '''රුමේනියාව''' නොහොත් '''රුමේනියානු ජනරජය''', ගිණිකොණින් මධ්‍යම යුරෝපය ද, උතුරින් බෝල්කන් අර්ධද්වීපය, ඇතුලත හා පිටත කාර්පේතියන් ආරුන්තුව හා [[කළු මුහුද]]ට මායිම්ව පිහිටා ඇත. [[ඩැනියුබ් ඩෙල්ටාව]] මුළුමනින්ම එම ප්‍රදේශය තුල පිහිටා ඇත. රොමෙනියාව, [[හන්ගේරියාව]] හා [[සර්බියාව]]ට බටහිරින් ද, [[යුක්රේනය]] හා මොලඩොවා සමුහාණ්ඩුවට ඊසාන දෙසින් හා [[බල්ගේරියාව]]ට දකුණින්ද මායිම්ව ඇත. රොමෙනියාව ස්වකීය සංගමයක් ලෙස නැගී ආ අතර 1859 අලෙක්සැන්ඩර් ජෝන් කුඩා කුමාරයා යටතේ පැවැති මොල්ඩාවියා හා වොලඩියාහි ප්‍රතිපත්ති යටතේ විය. එය 1878 වර්ෂයේ දී ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය. [[පළමුවන ලෝක යුද්ධය|1 වන ලෝක යුද්ධයේ]] අවසා‍නයේ [[ට්‍රැන්සල්වේනියා]], බ්‍රතොපීනා හා බෙස‍රාබියා රොමෙනියා රාජධානිය සමඟ එක් විය. [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|2 වන ලෝක යුද්ධයේ]] අවසානයේ එහි ප්‍රදේශයන්හි කොටසක් රුසියානුවන් විසින් අත්කරගත් අතර, රොමෙනියාව සමාජවාදී සමුහාණ්ඩුවක් වු අතර, [[වෝර්සෝ පනත|වෝර්සෝ පනතේ]] සාමාජිකයෙක් ද විය. 1989 අයන් කර්ටන් බිඳ වැටීමත් සමඟ රොමෙනියාව දේශපාලන හා ආර්ථික සංශෝධන අරඹන ලදි. දශකයක පමණ කාලයක් පැවැති [[රුමේනියානු විප්ලවය|විප්ලවයෙන්]] පසු එරට ආර්ථික සංශෝධනය වන 2005 පහල බදු අගයයන් හා 2007 ජනවාරි 01 දා යුරෝපානු සංගමයට එකතු විය. යුරෝපානු සංගමයේ පහලම ආදායම ලබන රටක් වන ‍‍රොමෙනියාව නව ‍සංශෝධනය සමඟ වර්ධනය වේගය වැඩි කර ගත්හ. එය වර්තමානයේ ඉහල මධ්‍යම ආර්ථිකයක් ඇති රටක් වන අතර, මානව වර්ධනය අතින් ද ඉහල තැනක් ගනී. එහි 9 වන විශාලතම භුමිප්‍රමාණය හා 7 වන විශාලතම [[ජනගහනය]] (මිලියන 21.5) ක් යුරෝපානු සංගමයේ සාමාජික රටවල් අතර ඇත. අගනුවර හා විශාලතම නගරය වන්නේ බුකාරෙස්ට්ය. එය යුරෝපානු සංගමයේ 6 වන විශාලතම නගරය වන අතර 2007 වන විට ජනගහනය මිලියන 1.9 කි. යුරෝපානු සංස්කෘතික අගනුවර ලෙස ට්‍රැන්සල්වේනියානි නගරයක් වන සිබියු තෝරාගන්නා ලදි. 2004 මාර්තු 29 දා රොමෙනියාව [[නේටෝ සංවිධානය|නේටෝ]] හා සම්බන්ධ වු අතර ලැයින් සංගමයේ ද සාමාජිකයෙක් වුහ. ඒ සමඟම ෆ්‍රැන්කොෆෝනියා, OSCE [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය|එක්සත් ජාතීන්ගේ]] හා සහායක සාමාජිකයෙක් වශයෙන් CPLP හි සිටී. රොමෙනියාව අර්ධ ජනාධිපති එක්සත් රාජ්‍යයකි. ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය තුළ රටවල්]] eqjef8y9optfvpr73a1o8615qlml49l 0 26492 799509 799507 2026-09-14T13:16:29Z KSLwiki24 70498 799509 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ== ==නව විහාර මන්දිරය== ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] go6l88kxksrrsziywp0sbb3nycpl5hv 799511 799509 2026-09-14T16:00:44Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799511 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ== ==නව විහාර මන්දිරය== ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] ijknl49p5sa56x5cpsw87noszln87vs 799512 799511 2026-09-14T16:07:30Z KSLwiki24 70498 /* ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ */ 799512 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] 47u0aiyhqjmg69tu9m981pn01fshbmz 799513 799512 2026-09-14T16:09:01Z KSLwiki24 70498 /* නව විහාර මන්දිරය */ 799513 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] n9iw61mjjvx2d0h1ysd34wvk54dio1d 799516 799513 2026-09-14T16:16:45Z KSLwiki24 70498 /* වර්තමාන තොරතුරු */ 799516 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම== කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණයේ දී කැලණි විහාරය විනාශ විය. පෘතුගීසි, ලන්දේසි යුගවලදී මෙම කැලණි විහාරය සහමුලින් විනාශ කර දමන ලදී. වැලිවිට ශ්‍රී සරණංකර සංඝරාජ මා හිමිපාණන්ගේ අනුශාසනා පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා විසින් මාපිටිගම බුද්ධරක්‍ඛිත හිමියන්ට රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයෙන් මුදල් ලබා දී කැලණි විහාරය නැවත ගොඩ නංවන ලදී. ඉතා සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණයන් නිම කළ සතුටට රජතුමා බුද්ධ රක්‍ඛිත හිමියන්ට තඹ සන්නසකින් කැලණි විහාරය පවරා දුන්නේ ය. 1779 වසරේ කැලණි වෙහෙර සෙල්ලිපියෙන් ඒ බව සනාථ වේ. කෝට්ටේ රාජ්‍ය සමයේ දී ධර්ම පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් ක්‍රි.ව. 1509 දී පිහිටුවන ලද කල්‍යාණී ශිලා ලිපිය පසු කලෙක පෘතුගීසීන් විසින් කැබැලි අටකට කඩා බිඳ දැමූවද දැනට එය සකස් කර කැලණි විහාර භූමියේ සුරක්‍ෂිතව තබා ඇත. කැලණි විහාරයේ පැරැණි බුද්ධ මන්දිරය මහනුවර යුගයේ කරවන ලද බව විශ්වාස කෙරෙයි. මෙහි ඇති සිතුවම් බු.ව. 2394 පමණ වූ මහනුවර යුගයට අයත් ය. අද දකින කැලණියේ අලුත් විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ වන්නේ 1927 වර්ෂයේ ය. සෝලියස් මැන්දිස් නම් මහා කලා ශිල්පියා අඳින ලද විශිෂ්ට සිතුවම් පෙළ නිර්මාණය වන්නේ 1930 වසරේදීය. කැලණි රජ මහා විහාරයට ආලෝකයක් එක්කළ බුද්ධ මන්දිරය ඉදිකිරීමට මූලික වන්නේ හෙලේනා විජයවර්ධන මැතිණියයි. වසර 19 ක් පමණ කාලයක් තිස්සේ ගොඩනැඟෙන මෙම විහාර මන්දිරය ඉදිවී අවසන් වන්නේ 1946 වසරේ දී ය. කැලණි විහාරයේ සෑය [[අවසන්]] වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙන්නේ තුන්වැනි විජයබාහු රාජ්‍ය සමයේය. ධ්‍යානාගාර හැඩැති ස්තූපයේ උස අඩි 90 කි. වට ප්‍රමාණය අඩි 180 කි. ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] 0dvzfd5za0nr5bitrb9z1rponk74pte 799517 799516 2026-09-14T16:18:04Z KSLwiki24 70498 /* විහාරයේ පසුබෑම සහ නැගුම */ 799517 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ජන ව්‍යවහාරයේ== තම දිවියේ දී එක්වරක් හෝ කැලණිය වන්දනාමාන කරගත යුතු බවට බෞද්ධ ජනහද කිඳා බැසගත් කියමනක් තිබේ. මෙම වදන කවියට ගීතයට කලාවට ද සම්බන්ධ වීමට තරම් ප්‍රබල වී ඇත. මහනුවර යුගයේ ලෝකුරු නයිදේ නමැති ජන කවියකු විසින් මෙම ප්‍රසිද්ධ වදන සහිත මෙම කවිය ලියා ඇත. පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ === යටත් විජිත යුගය === ===පෘතුගීසි යුගය=== පෘතුගීසි අධිරාජ්‍ය සමයේදී විහාරයේ ගොඩනැගිලි විනාශකර ඊට අයත් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී. ===ලන්දේසි යුගය=== කෙසේ වෙතත් ලන්දේසි අධිරාජ්‍යය යටතේ පන්සලට නව ඉඩම් තෑගි ලෙස ලැබුණු බව පැවසේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ විහාරය යලි ගොඩනංවන ලදී. {{citation needed}} ===ඉංග්‍රීසි යුගය=== විසිවන සියවස මුල බාගයේදී [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] ළමාතැනීගේ උදවු ඇතිව විහාරය තව දුරටත් පිළිසකර කරවන ලදී. ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] cja64vsuzs7tkdevv9uf40635jk8pwf 799518 799517 2026-09-14T16:18:34Z KSLwiki24 70498 /* ජන ව්‍යවහාරයේ */ 799518 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] qs66ksvan4z1ggpla5eob91a74w4npb 799519 799518 2026-09-14T16:24:05Z KSLwiki24 70498 /* කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය */ 799519 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = Kelaniya AS1.JPG | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] pp52hty7tx0eja4504q762sy27zxn9b 799520 799519 2026-09-14T16:28:59Z KSLwiki24 70498 799520 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] awyxg517gyplaiswwgu69mamv0bmsi4 799521 799520 2026-09-14T16:32:18Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799521 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම ]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] h5c2l3sjtdj3ym6ua149s51q81wnpgc 799522 799521 2026-09-14T16:36:30Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799522 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම ]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] qnibkmdvuy3xe9x8zufh9vb2ywuucbr 799523 799522 2026-09-14T16:39:05Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799523 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී. ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] 26nmfaev43fy80jtc7ni85bptaqgsk2 799524 799523 2026-09-14T16:42:21Z KSLwiki24 70498 /* ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය */ 799524 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] 8gqnleig25i8trfzt0x94jgsi4cswxx 799525 799524 2026-09-14T16:44:24Z KSLwiki24 70498 /* වර්තමාන තොරතුරු */ 799525 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] sbzdmxpfgrc9jo982l52xqx0gbcztgs 799526 799525 2026-09-14T16:51:33Z KSLwiki24 70498 /* නව විහාර මන්දිරය */ 799526 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref [[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]] ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]] නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]] නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] cr3go5zu2t1n554gjpwyg66mjxq5045 799527 799526 2026-09-14T16:52:56Z KSLwiki24 70498 /* කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය */ 799527 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref [[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]] ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]] නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]] නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 01.jpg|thumb|කැලණිය ස්ථූපය]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] ckx64uvip5tpdnoskkqh0q1i2do7k1w 799528 799527 2026-09-14T17:00:30Z KSLwiki24 70498 /* ගැලරිය */ 799528 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref [[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]] ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]] නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]] නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 01.jpg|thumb|කැලණිය ස්ථූපය]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] adhec1imdzm3fjr1r08p8ukvvn5beg2 799529 799528 2026-09-14T17:01:15Z KSLwiki24 70498 /* නව විහාර මන්දිරය */ 799529 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි මහනුවර යුගයේ විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref [[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]] ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]] නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]] නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 01.jpg|thumb|කැලණිය ස්ථූපය]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] ma1aj2lvj8s27rcgq6pfmczhdd7tiuc 799530 799529 2026-09-14T17:01:56Z KSLwiki24 70498 799530 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{Infobox religious building | building_name = කැලණිය රජ මහා විහාරය | native_name = | infobox_width = | image = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]] | image_size = | alt = | caption = කැලණිය රජ මහා විහාරය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = [[ථේරවාද]] | region = | state = | province = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] | cercle = | municipality = [[කැලණිය]] | consecration_year = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර) | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}</ref> (2007 පෙබරවාරි 23) | leadership = | website = | architecture = | architect = | architecture_type = | designation1 =APMSL }} '''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}</ref> [[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> ==ඉතිහාසය== [[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]] කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.<ref>{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]] පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> 20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}</ref> මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}</ref> වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. ==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය== කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> [[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]] එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.<ref>{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}</ref> පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.<ref>{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}</ref> කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත. මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි |website=ලංකාදීප |date=2019-05-17 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612 |access-date=2026-09-14 }}</ref> <poem> '''"පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ '''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ''' '''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ''' '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ"''' </poem> ==නව විහාර මන්දිරය== කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි මහනුවර යුගයේ විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref [[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]] ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.<ref>{{cite web |title=The Old Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]] නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> [[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]] නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The New Paintings |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය == === කැලණි ස්තූපය === [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 01.jpg|thumb|කැලණිය ස්ථූපය]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ === කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === එගොඩ කැලණිය === '''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.<ref>{{cite web |title=Kithsiri Mewan Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> == අභිලේඛන == කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ. මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස<br> '''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල<br> '''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'') }}}} }}}} කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The Kotte Period (1412–1551 AD) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> === මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ. එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779<br> '''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය<br> '''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015) }}}}}} }} මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ. අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ<br> '''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887<br> '''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල<br> '''භාෂාව''': සිංහල }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26) }}}} }}}} මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි === කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.<ref>{{cite web |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya |website=LankaPradeepa |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html |access-date=2026-09-14 }}</ref> === බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන === {{Blockquote |text= ''' *අන්තර්ගතය මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී. මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී. ''' <br> {{smaller|{{smaller| '''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]<br> '''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]<br> '''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479<br> '''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු<br> '''භාෂා''': පාලි සහ මොන්<br> '''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක් }} <br> {{smaller|{{smaller| (උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892) }}}} }}}} බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation |website=Online Burma/Myanmar Library |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==වර්තමාන තොරතුරු== වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.<ref>{{cite web |title=Nayaka Thero |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. [[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]] කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.<ref>{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/ |access-date=2026-09-14 }}</ref>විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.<ref>{{cite web |title=Duruthu Perahera |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/ |access-date=2026-09-14 }}</ref> ==ගැලරිය== <gallery> Kelaniya AS2.JPG Kelani_arts_1.JPG Kelani_arts_2.JPG </gallery> ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==බාහිර සබැඳුම්== *[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }} *[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] tvvev8nhtw201rn83ys7auge0blafhc 0 45991 799535 671300 2026-09-14T17:57:57Z Sayuru Athsara 59181 799535 wikitext text/x-wiki {{About|දූපත|ස්වෛරීය රාජ්‍යය සඳහා|අය'ලන්ත ජනරජය|එක්සත් රාජධානියේ කොටස සඳහා|උතුරු අය'ලන්තය|වෙනත් භාවිත|අය'ලන්තය (බහුරුත්හරණය)}} {{Infobox islands |name = අයර්ලන්තය |locator map = Ireland (island) in Europe.png |native name = {{lang-ga|Éire}} (ඒජ') |native name link = <!-- *** Image *** --> |image_name = Ireland (MODIS).jpg |image_caption = කෘත්‍රිම චන්ද්‍රිකාවකින් ගත් දූපතේ චායාරූපයක් | image_size = | image_alt = කෘත්‍රිම චන්ද්‍රිකාවකින් ගත් දූපතේ චායාරූපයක් |location = [[Northern Europe]] or [[Western Europe]]<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ei.html |title=The World Factbook|date=27 November 2009|publisher=Central Intelligence Agency (USA) |accessdate=2010-01-01}}</ref>|coordinates = {{Coord|53|26|58|N|07|30|11|W|type:country_scale:2500000|display=inline,title}} |area km2 = 84421 |area footnotes = <ref name="irlgeog">{{cite web|url=http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |title=Geography of Ireland |publisher=[[Government of Ireland]] |accessdate=11 November 2009 |last=Nolan |first=William}}</ref> |rank = 20th<ref>{{cite web|title=Largest Islands of the World|url=http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html|publisher=WorldIslandInfo|accessdate=5 December 2012}}</ref> |coastline km = 2,797 |highest mount = [[Carrauntoohil]] |elevation m = 1041 |official_languages = [[අයිරිෂ්]], [[ඉංග්‍රීසි]] |country 1 = {{Flag|Republic of Ireland}} |country 1 capital = [[Dublin]] |country 2 = {{Flag|United Kingdom}} |country 2 admin divisions title = [[Administrative geography of the United Kingdom|Constituent Country]] |country 2 admin divisions = [[උතුරු අයර්ලන්තය]] |country 2 largest city = [[බෙල්ෆාස්ට්]] |population = 6,399,115<ref>[http://www.nisra.gov.uk/Census/Historic_Population_Trends_(1841-2011)_NI_and_RoI.pdf Historial Population Trends - 1841 - 2011, NISRA]</ref> |population as of = 2011 |ethnic groups = අයිරිෂ්, [[Ulster Scots people|Ulster Scots]], [[Irish Travellers]]<ref group="Note">Irish Travellers are an officially recognised ethnic group in Northern Ireland under the Race Relations (Northern Ireland) Order, 1997. In the Republic of Ireland they are classed as a "social group". Census forms in both jurisdictions contain tick-boxes for respondents to describes themselves as being an Irish Traveller. For more information see: * {{cite web|url=http://www.itmtrav.com/Legal-ResourcePack2.html|title=Pack 2&nbsp;– Traveller Culture|year=2006|work=Traveller Legal Resource|publisher=Irish Traveller Movement|accessdate=3 March 2010 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080528195727/http://www.itmtrav.com/Legal-ResourcePack2.html |archivedate = 28 May 2008}} * {{cite web|url=http://www.ofmdfmni.gov.uk/race-equality-strategy.pdf|title=A Racial Equality Strategy for Northern Ireland 2005–2010|year=2005|publisher=Office of the First Minister and Deputy First Minister|accessdate=3 March 2010}}</ref> |density km2 = 73.4 }} '''අයර්ලන්තය''' ({{en|Ireland}}) යනු [[යුරෝපය|යුරෝපයට]] අයත්, එම මහද්වීපයට වයඹ දිගින් පිහිටි [[මහා බ්රිතාන්‍ය|මහා බ්‍රිතාන්‍ය]] දූපත් වලට බටහිරින් පිහිටි දූපතකි. == සවිස්තරාත්මක සටහන් == {{Reflist|group=Note}} == සටහන් == {{notelist}} == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} == භාහිර සබැඳි == {{Wikivoyage|Ireland|Republic of Ireland}} {{Wikivoyage|Northern Ireland}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Ireland}} * {{Wikiatlas|Ireland}} * [http://www.gov.ie/ Government of Ireland] * [http://www.northernireland.gov.uk/ Northern Ireland Executive] {{Ireland topics}} {{Celts|state=autocollapse}} {{British Isles|Great Britain, Ireland, and related islands}} {{Authority control}} [[ප්‍රවර්ගය:අය'ලන්තය| ]] [[Category:British Isles]] [[Category:Celtic nations]] [[Category:International islands]] [[ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය]] 0raifbohle0eo0dk5yszdv4ao28u21e 0 74546 799510 799270 2026-09-14T15:31:56Z ~2026-49677-84 81055 ohuge wathkama denata $1.45 trillion pamana wei 799510 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=සැප්තැම්බර් 2024|reason=}} {{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=සැප්තැම්බර් 2024}}{{පරිවර්තනය කළ යුතුය}}{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = ඊලෝන් මස්ක් | image = Elon Musk 2015.jpg | alt = | caption = 2015 දී මස්ක් | birth_name = ඊලෝන් රීව් මස්ක් | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = ප්‍රිටෝරියා, දකුණු අප්‍රිකාව | residence = [[Bel Air, Los Angeles|Bel Air]], [[Los Angeles County, California|Los Angeles]], [[California]], U.S.<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news|title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million|work= [[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/|accessdate=November 1, 2013}}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news|title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion|work= [[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750|accessdate=August 21, 2013}}</ref> | citizenship = {{Plainlist| *දකුණු අප්‍රිකානු (1971–වර්තමානය දක්වා) *කැනේඩියානු (1989–වර්තමානය දක්වා) *ඇමෙරිකානු (2002–වර්තමානය දක්වා) }} | alma_mater = [[Queen's University]]<br>[[University of Pennsylvania]]<ref>{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments|title=Timeline: Elon Musk's accomplishments|last=Hull|first=Dana|date=April 11, 2014|accessdate=June 11, 2015|via=[[Mercury News]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/|title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies|year=2013|accessdate=June 11, 2015|website=CSQ|publisher=C-Suite Quarterly|last=Zanerhaft|first=Jaron}}</ref> | occupation = Entrepreneur, Engineer, Inventor, and Investor | known_for = [[SpaceX]], [[PayPal]], [[Tesla Inc.]], [[Hyperloop]], [[SolarCity]], [[OpenAI]], [[The Boring Company]], [[Neuralink]], [[Zip2]] | net_worth = [[United States dollar|US$]]258.3 billion (August 2022)<!--DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE--><ref>{{cite web |title = The World's Billionaires List |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-08-03/elon-musk-adds-5-billion-to-fortune-as-spacex-soars-chart}}</ref> | title = CEO and [[Chief technology officer|CTO]] of [[SpaceX]]<br/> CEO and product architect of [[Tesla, Inc.]]<br/> CEO of [[Neuralink]]<br /> Chairman of [[SolarCity]]<br/> Co-chairman of [[OpenAI]] | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Justine Musk]]|2000|2008|reason=divorced}} * [[Talulah Riley]] ({{abbr|m.|married}} 2010–{{abbr|div.|divorced}} 2012; {{abbr|m.|married}} 2013–{{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage|title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again|date=March 21, 2016|accessdate=April 20, 2016|work=[[The Guardian]]|quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later."}}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html|title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference|date=August 5, 2015|work=Mail Online}}</ref> }} | children = 6 <!-- including deceased children --> | parents = [[Maye Musk]] <small>(mother)</small><br />Errol Graham Musk <small>(father)</small> | relatives = [[Tosca Musk]] <small>(sister)</small><br />[[Kimbal Musk]] <small>(brother)</small><br/>[[Lyndon Rive]] <small>(cousin)</small> | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk }} '''ඊලෝන් රීව් මස්ක්''' (උපත 1971 ජුනි 28) යනු දකුණු අප්‍රිකාවේ උපත ලද දකුණු අප්‍රිකානු, කැනේඩියානු සහ එක්සත් ජනපද ජාතික ව්‍යාපාරිකයෙකි. ඔහු බලාධිපතියෙක්, ආයෝජකයෙක්, ඉන්ජිනේරුවෙක්, සහ නිමැවුම්කරුවෙක් ලෙස සැලකේ.{{refn|<ref>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/p/Elon-Musk.htm|title=Biography of Elon Musk|accessdate=June 10, 2015|website=inventors.about.com|publisher=About.com|last=Bellis|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/video/3391084854001|title=The Top 10 Venture Capitalists on 2014's Midas List|accessdate=June 10, 2015|work=Forbes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/03/21/zuckerberg-musk-invest-in-artificial-intelligence-company-vicarious|title=Zuckerberg, Musk Invest in Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|work=[[The Wall Street Journal]]|last=Albergotti|first=Reed}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/elon-musk-mark-zuckerberg-invest-in-vicarious-2014-3?IR=T|title=Elon Musk And Mark Zuckerberg Have Invested Million in a Mysterious Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|website=Business Insider|publisher=[[Business Insider]]|last=Love|first=Dylan}}</ref>}} මස්ක් කැනේඩියානු මවකට සහ දකුණු අප්‍රිකානු පියෙකුට දාව උපත ලැබූ අතර හැදී වැඩුණේ දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රිටෝරියා වේදීය.ohuge wathkama denata $1.45 trillion pamana wei මස්ක් '''ස්පේස් එක්ස්, ටෙස්ලා,නියුරොලින්ක්''' හි ප්‍රධාන විධායක නිළධාරි වෙයි . ක්වීන්ස් විශ්ව විද්‍යාලයට යාමට වයස අවුරුදු 17 දී කැනඩාවට යාමට පෙර ඔහු ප්‍රිටෝරියා විශ්ව විද්‍යාලයට කෙටියෙන් ඇතුළත් විය. වසර දෙකකට පසු ඔහු පෙන්සිල්වේනියා විශ්ව විද්‍යාලයට මාරු වූ අතර එහිදී ඔහු ආර්ථික විද්‍යාව හා භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ ද්විත්ව උපාධියක් ලබා ගත්තේය. ඔහු 1995 දී කැලිෆෝනියාවේ පදිංචියට ගියේ ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයටය. එහෙත් ඒ වෙනුවට ව්‍යාපාරික කටයුත්තක් කිරීමට තීරණය කළේය. සම-ආරම්භක වෙබ් මෘදුකාංග සමාගමක් වන සිප් 2 ඔහුගේ සහෝදර කිම්බල් සමඟ. ආරම්භය 1999 දී ඩොලර් මිලියන 307 කට කොම්පැක් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. එම වසරේම කස්ක් ඔන්ලයින් බැංකුව වන එක්ස්.කොම් සම-ආරම්භ කරන ලද අතර එය 2000 දී කොන්ෆිනිටි සමඟ ඒකාබද්ධ වී පේපෑල් සමාගම පිහිටුවන ලද අතර පසුව 2002 දී ඊ බේ විසින් ඩොලර් බිලියන 1.5 කට මිලදී ගන්නා ලදී. 2002 දී මස්ක් විසින් අභ්‍යවකාශ නිෂ්පාදකයෙකු සහ අභ්‍යවකාශ ප්‍රවාහන සේවා සමාගමක් වන ස්පේස්එක්ස් ආරම්භ කරන ලද අතර ඔහු ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී, සීටීඕ සහ ප්‍රධාන සැලසුම්කරු වේ. 2004 දී ඔහු විදුලි වාහන නිෂ්පාදකයෙකු වන ටෙස්ලා මෝටර්ස් ඉන්කෝපරේෂන් (දැන් ටෙස්ලා, ඉන්කෝපරේෂන්) හි සභාපති සහ නිෂ්පාදන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා ලෙස සම්බන්ධ වී 2008 දී එහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා බවට පත්විය. 2006 දී සූර්ය බලශක්ති සේවා සමාගමක් සහ වර්තමාන ටෙස්ලා අනුබද්ධ සමාගමක් වන සූර්ය ක්‍ෂේත්‍රය නිර්මාණය කිරීමට ඔහු උදව් කළේය. 2015 දී ඔහු මිත්‍රශීලී කෘතිම බුද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කරන ලාභ නොලබන පර්යේෂණ සමාගමක් වන OpenAI සම-ආරම්භ කළේය. ඔහු 2016 දී ස්නායු තාක්‍ෂණ සමාගමක් වන නියුරලින්ක් මොළය හා පරිගණක අතුරුමුහුණත් සංවර්ධනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර උමං ඉදිකිරීම් සමාගමක් වන ද බෝරිං සමාගම ආරම්භ කළේය. අධිවේගී වැක්ට්‍රයින් ප්‍රවාහන පද්ධතියක් වන හයිපර්ලූප් ද මස්ක් විසින් යෝජනා කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික නොවන හෝ විද්‍යාත්මක නොවන ස්ථාවරයන් සහ ඉහළ ප්‍රසිද්ධියක් ලබා ඇති මතභේද හේතුවෙන් මස්ක් විවේචනයට ලක්විය. 2018 දී තම් ලුආන් ගුහා ගලවා ගැනීමේදී උපදෙස් දුන් කිමිදුම්කරුවෙකු විසින් ඔහුට අපහාස කිරීම සම්බන්ධයෙන් නඩු පවරන ලදී; කැලිෆෝනියාවේ ජූරි සභාවක් මස්ක්ට පක්ෂව තීන්දුවක් දුන්නේය. එසේම 2018 දී එක්සත් ජනපද සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව (එස්ඊසී) ටෙස්ලා පුද්ගලික පවරා ගැනීම සඳහා අරමුදල් ලබා ගත් බවට ව්‍යාජ ලෙස ට්වීට් කිරීම සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ට එරෙහිව නඩු පවරන ලදී. ඔහු සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව සමඟ සමථයකට පත් වූ අතර, ඔහු සභාපති ධුරයෙන් තාවකාලිකව ඉවත් වී ඔහුගේ ට්විටර් භාවිතයේ සීමාවන් පිළිගත්තේය. කෘතිම බුද්ධිය සහ COVID-19 වසංගතය වැනි කාරණා සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ගේ අදහස් විවේචනයට ලක්විය. == මූලාශ්‍ර == {{Reflist|30em}} [[ප්‍රවර්ගය:1971 උපත්]] d61s8osj5wna6ruvzg7l841b1perklt 799531 799510 2026-09-14T17:41:56Z Sayuru Athsara 59181 මූලාශ්‍රයක් නැති සහ සිංහලෙන් නොලියන ලද වගන්තියක් ඉවත් කරන ලදි. 799531 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=සැප්තැම්බර් 2024|reason=}} {{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=සැප්තැම්බර් 2024}}{{පරිවර්තනය කළ යුතුය}}{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = ඊලෝන් මස්ක් | image = Elon Musk 2015.jpg | alt = | caption = 2015 දී මස්ක් | birth_name = ඊලෝන් රීව් මස්ක් | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = ප්‍රිටෝරියා, දකුණු අප්‍රිකාව | residence = [[Bel Air, Los Angeles|Bel Air]], [[Los Angeles County, California|Los Angeles]], [[California]], U.S.<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news|title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million|work= [[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/|accessdate=November 1, 2013}}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news|title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion|work= [[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750|accessdate=August 21, 2013}}</ref> | citizenship = {{Plainlist| *දකුණු අප්‍රිකානු (1971–වර්තමානය දක්වා) *කැනේඩියානු (1989–වර්තමානය දක්වා) *ඇමෙරිකානු (2002–වර්තමානය දක්වා) }} | alma_mater = [[Queen's University]]<br>[[University of Pennsylvania]]<ref>{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments|title=Timeline: Elon Musk's accomplishments|last=Hull|first=Dana|date=April 11, 2014|accessdate=June 11, 2015|via=[[Mercury News]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/|title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies|year=2013|accessdate=June 11, 2015|website=CSQ|publisher=C-Suite Quarterly|last=Zanerhaft|first=Jaron}}</ref> | occupation = Entrepreneur, Engineer, Inventor, and Investor | known_for = [[SpaceX]], [[PayPal]], [[Tesla Inc.]], [[Hyperloop]], [[SolarCity]], [[OpenAI]], [[The Boring Company]], [[Neuralink]], [[Zip2]] | net_worth = [[United States dollar|US$]]258.3 billion (August 2022)<!--DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE--><ref>{{cite web |title = The World's Billionaires List |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-08-03/elon-musk-adds-5-billion-to-fortune-as-spacex-soars-chart}}</ref> | title = CEO and [[Chief technology officer|CTO]] of [[SpaceX]]<br/> CEO and product architect of [[Tesla, Inc.]]<br/> CEO of [[Neuralink]]<br /> Chairman of [[SolarCity]]<br/> Co-chairman of [[OpenAI]] | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Justine Musk]]|2000|2008|reason=divorced}} * [[Talulah Riley]] ({{abbr|m.|married}} 2010–{{abbr|div.|divorced}} 2012; {{abbr|m.|married}} 2013–{{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage|title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again|date=March 21, 2016|accessdate=April 20, 2016|work=[[The Guardian]]|quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later."}}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html|title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference|date=August 5, 2015|work=Mail Online}}</ref> }} | children = 6 <!-- including deceased children --> | parents = [[Maye Musk]] <small>(mother)</small><br />Errol Graham Musk <small>(father)</small> | relatives = [[Tosca Musk]] <small>(sister)</small><br />[[Kimbal Musk]] <small>(brother)</small><br/>[[Lyndon Rive]] <small>(cousin)</small> | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk }} '''ඊලෝන් රීව් මස්ක්''' (උපත 1971 ජුනි 28) යනු දකුණු අප්‍රිකාවේ උපත ලද දකුණු අප්‍රිකානු, කැනේඩියානු සහ එක්සත් ජනපද ජාතික ව්‍යාපාරිකයෙකි. ඔහු බලාධිපතියෙක්, ආයෝජකයෙක්, ඉන්ජිනේරුවෙක්, සහ නිමැවුම්කරුවෙක් ලෙස සැලකේ.{{refn|<ref>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/p/Elon-Musk.htm|title=Biography of Elon Musk|accessdate=June 10, 2015|website=inventors.about.com|publisher=About.com|last=Bellis|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/video/3391084854001|title=The Top 10 Venture Capitalists on 2014's Midas List|accessdate=June 10, 2015|work=Forbes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/03/21/zuckerberg-musk-invest-in-artificial-intelligence-company-vicarious|title=Zuckerberg, Musk Invest in Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|work=[[The Wall Street Journal]]|last=Albergotti|first=Reed}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/elon-musk-mark-zuckerberg-invest-in-vicarious-2014-3?IR=T|title=Elon Musk And Mark Zuckerberg Have Invested Million in a Mysterious Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|website=Business Insider|publisher=[[Business Insider]]|last=Love|first=Dylan}}</ref>}} මස්ක් කැනේඩියානු මවකට සහ දකුණු අප්‍රිකානු පියෙකුට දාව උපත ලැබූ අතර හැදී වැඩුණේ දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රිටෝරියා වේදීය. මස්ක් '''ස්පේස් එක්ස්, ටෙස්ලා,නියුරොලින්ක්''' හි ප්‍රධාන විධායක නිළධාරි වෙයි . ක්වීන්ස් විශ්ව විද්‍යාලයට යාමට වයස අවුරුදු 17 දී කැනඩාවට යාමට පෙර ඔහු ප්‍රිටෝරියා විශ්ව විද්‍යාලයට කෙටියෙන් ඇතුළත් විය. වසර දෙකකට පසු ඔහු පෙන්සිල්වේනියා විශ්ව විද්‍යාලයට මාරු වූ අතර එහිදී ඔහු ආර්ථික විද්‍යාව හා භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ ද්විත්ව උපාධියක් ලබා ගත්තේය. ඔහු 1995 දී කැලිෆෝනියාවේ පදිංචියට ගියේ ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයටය. එහෙත් ඒ වෙනුවට ව්‍යාපාරික කටයුත්තක් කිරීමට තීරණය කළේය. සම-ආරම්භක වෙබ් මෘදුකාංග සමාගමක් වන සිප් 2 ඔහුගේ සහෝදර කිම්බල් සමඟ. ආරම්භය 1999 දී ඩොලර් මිලියන 307 කට කොම්පැක් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. එම වසරේම කස්ක් ඔන්ලයින් බැංකුව වන එක්ස්.කොම් සම-ආරම්භ කරන ලද අතර එය 2000 දී කොන්ෆිනිටි සමඟ ඒකාබද්ධ වී පේපෑල් සමාගම පිහිටුවන ලද අතර පසුව 2002 දී ඊ බේ විසින් ඩොලර් බිලියන 1.5 කට මිලදී ගන්නා ලදී. 2002 දී මස්ක් විසින් අභ්‍යවකාශ නිෂ්පාදකයෙකු සහ අභ්‍යවකාශ ප්‍රවාහන සේවා සමාගමක් වන ස්පේස්එක්ස් ආරම්භ කරන ලද අතර ඔහු ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී, සීටීඕ සහ ප්‍රධාන සැලසුම්කරු වේ. 2004 දී ඔහු විදුලි වාහන නිෂ්පාදකයෙකු වන ටෙස්ලා මෝටර්ස් ඉන්කෝපරේෂන් (දැන් ටෙස්ලා, ඉන්කෝපරේෂන්) හි සභාපති සහ නිෂ්පාදන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා ලෙස සම්බන්ධ වී 2008 දී එහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා බවට පත්විය. 2006 දී සූර්ය බලශක්ති සේවා සමාගමක් සහ වර්තමාන ටෙස්ලා අනුබද්ධ සමාගමක් වන සූර්ය ක්‍ෂේත්‍රය නිර්මාණය කිරීමට ඔහු උදව් කළේය. 2015 දී ඔහු මිත්‍රශීලී කෘතිම බුද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කරන ලාභ නොලබන පර්යේෂණ සමාගමක් වන OpenAI සම-ආරම්භ කළේය. ඔහු 2016 දී ස්නායු තාක්‍ෂණ සමාගමක් වන නියුරලින්ක් මොළය හා පරිගණක අතුරුමුහුණත් සංවර්ධනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර උමං ඉදිකිරීම් සමාගමක් වන ද බෝරිං සමාගම ආරම්භ කළේය. අධිවේගී වැක්ට්‍රයින් ප්‍රවාහන පද්ධතියක් වන හයිපර්ලූප් ද මස්ක් විසින් යෝජනා කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික නොවන හෝ විද්‍යාත්මක නොවන ස්ථාවරයන් සහ ඉහළ ප්‍රසිද්ධියක් ලබා ඇති මතභේද හේතුවෙන් මස්ක් විවේචනයට ලක්විය. 2018 දී තම් ලුආන් ගුහා ගලවා ගැනීමේදී උපදෙස් දුන් කිමිදුම්කරුවෙකු විසින් ඔහුට අපහාස කිරීම සම්බන්ධයෙන් නඩු පවරන ලදී; කැලිෆෝනියාවේ ජූරි සභාවක් මස්ක්ට පක්ෂව තීන්දුවක් දුන්නේය. එසේම 2018 දී එක්සත් ජනපද සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව (එස්ඊසී) ටෙස්ලා පුද්ගලික පවරා ගැනීම සඳහා අරමුදල් ලබා ගත් බවට ව්‍යාජ ලෙස ට්වීට් කිරීම සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ට එරෙහිව නඩු පවරන ලදී. ඔහු සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව සමඟ සමථයකට පත් වූ අතර, ඔහු සභාපති ධුරයෙන් තාවකාලිකව ඉවත් වී ඔහුගේ ට්විටර් භාවිතයේ සීමාවන් පිළිගත්තේය. කෘතිම බුද්ධිය සහ COVID-19 වසංගතය වැනි කාරණා සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ගේ අදහස් විවේචනයට ලක්විය. == මූලාශ්‍ර == {{Reflist|30em}} [[ප්‍රවර්ගය:1971 උපත්]] t4m9w3ifdnez6v694eyxwvkoamak39b 0 184640 799514 763577 2026-09-14T16:10:02Z ~2026-49753-85 81056 වසන්ත කුමාර කොබවක මහතා නැතෙක් ලබා ඇති සම්මාන ,පළ කොට ඇති ග්‍රන්ථ නාම,ලියා ඇති ටෙලි නාට්‍ය සහ සිනමා ගීත 799514 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = වසන්ත කුමාර කොබවක <br> Wasantha Kumara Kobawaka | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1957|10 05}} | birth_place = යටගම්පිටිය [[බුලත්සිංහල]] | education = යටගම්පිටිය කණිෂ්ඨ විද්‍යාලය, [[තක්ෂිලා මධ්‍ය විද්‍යාලය]], [[හොරණ]] | nationality = ශ්‍රී ලාංකික | other_names = Vasantha Kumara Kobawaka | spouse = ලක්මිණි | children = 2යි | parents = සෙනරත් කොබවක,බේලින් ගමගේ | occupation = චිත්‍රපට සහ ටෙලි නාට්‍ය ගේය පද රචක,ප්‍රසංග තිර පිටපත් රචක, දේශක | years_active = 1975- වර්තමානය | known_for = ජනාධිපති, සරසවිය,ස්වර්ණ සංඛ සිනමා සම්මාන ලාභී,රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන ලාභී,රාජ්‍ය රූපවාහිණී සම්මාන ලාභී,රයිගම්,සුමති ,සිග්නීස් ටෙලි සම්මාන ලාභී,විද්‍යෝදය සාහිත්‍ය සම්මාන ලාභී,Bunka සම්මාන ලාභී | notable_works = සප්ත කන්‍යා(දූවිල්ලෙන් වත්සුනු තවරා),කිණිහිරියා මල් (සඳ මිරිඟු ගඟේ වැටිලා),අංජලිකා(පමා වී පිපුණු මල්),කල්පාන්තයේ සිහිනයක්(දුර ඈත සුළඟේද),ඉර හඳ යට (සීමා මායිම් නෑ),යහලුවෝ (පුළුන් වලා රොදක්), තේජා (ලිහිණියක නොවී),සහ ටෙලි නාට්‍ය සඳගල තැන්න(ඉරබටු තරුවේ එළියෙන්) සඳගිරි පව්ව,ස්වර්ණ තිසරාවී(පමා වී ආ වසන්තේ),මොනර තැන්න(මලේ බඹරු රඟනා)අම්මා වරුණේ කිරි ශිරා උතුරා),ඇතුළු ටෙලි නාට්‍ය ගීත 75ක්,සිනමා ගීත විස්සක්...රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන සහ විද්‍යෝදය සාහිත්‍ය සම්මාන ලැබූ,ගේය පද රචනා කෘති දෙකක්(2003 පමා වී ආ වසන්තේ),(2021 පමා වී පිපුණු මල් සුවඳයි) }} '''වසන්ත කුමාර කොබවක''' යනු ශ්‍රී ලාංකික ගී පද රචකයෙක්, සහ පුවත්පත් කතුවරයෙකි. ඔහුගේ ජනප්‍රිය ගීත අතර වෙරළු ගෙඩිය හරි අටකට කපාගෙන, වනේ වන පල, පමා වී ආ වසන්තයේ, රූකඩ මඩු, පෙම්බර කුමරාණ, කඳුළින් අවසන් වන පෙම්පුවතක, ඔබ මා හමුවේ නම්, දූවිල්ලෙන් වත්සුනු තවරා, ඇතිදේ ඇති සැටියෙන්, මා සිතට අහම්බෙන්, මල්මද බිසව්, ඔබ දිය යට ඉපදී පවතී.<ref>{{cite web |author=ගාමීණි කන්දෙපොල |date= 8 පෙබරවාරි 2022 |title= කවියකට තනුවක් දාපු පමණින් ගීතයක් වෙනවාද? |url= https://www.lankadeepa.lk/features/%E0%B6%9A%E0%B7%80%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%AD%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%9A-%E0%B6%AF%E0%B6%B4-%E0%B6%B4%E0%B6%B8%E0%B6%AB%E0%B6%B1-%E0%B6%9C%E0%B6%AD%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%AF/2-607853 |website= www.lankadeepa.lk |location= කොළඹ |publisher= විජය පුවත්පත් සමාගම |access-date=5 මැයි 2025 }}</ref> <ref>{{cite web |author= |date= 29 සැප්තැම්බර් 2018 |title= රුපියල් හතළිහේ වවුචරය ගන්න ගියේ කොට කලිසමක් ඇඳගෙන |url= https://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/8677/%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B7%84%E0%B6%AD%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B7%84%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%A0%E0%B6%BB%E0%B6%BA--%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B6%9C%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%9A--%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%A7-%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%9A%E0%B7%8A--%E0%B6%87%E0%B6%B3%E0%B6%9C%E0%B7%99%E0%B6%B1 |website= www.deshaya.lk |location= කොළඹ |publisher= විජය පුවත්පත් සමාගම |access-date=5 මැයි 2025 }}</ref> == ජනප්‍රිය ගීත == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! ගීතය !! ගායකයා !! සංගීතය |- | රූකඩ මඩු || [[වික්ටර් රත්නායක]] || [[වික්ටර් රත්නායක]] |- | පමා වී ආ || [[නන්දා මාලනී]] || |- | පලංචියේ || [[සුනිල් එදිරිසිංහ.|සුනිල් එදිරිසිංහ]] සහ [[එඩ්වඩ් ජයකොඩි]] || |- | කඳුළු පිසදාලන || බණ්ඩාර ආතාවුද || |- | ඇති දේ ඇති සැටියෙන් || [[ලක්ෂ්මන් විජේසේකර]] || |- | ඔබ මා හමුවේ නම් || [[ජගත් වික්‍රමසිංහ]] || |- | පෙම්බර කුමරාණ || දීපිකා ප්‍රියදර්ශනී පීරිස් || |} == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} {{සිංහල ගීත|state=collapsed}} [[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ගී පද රචකයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]] ahniczcupkb2zgrm3a0f4jtv4g5xrtd 799515 799514 2026-09-14T16:13:02Z ~2026-49753-85 81056 /* ජනප්‍රිය ගීත */ 799515 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = වසන්ත කුමාර කොබවක <br> Wasantha Kumara Kobawaka | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1957|10 05}} | birth_place = යටගම්පිටිය [[බුලත්සිංහල]] | education = යටගම්පිටිය කණිෂ්ඨ විද්‍යාලය, [[තක්ෂිලා මධ්‍ය විද්‍යාලය]], [[හොරණ]] | nationality = ශ්‍රී ලාංකික | other_names = Vasantha Kumara Kobawaka | spouse = ලක්මිණි | children = 2යි | parents = සෙනරත් කොබවක,බේලින් ගමගේ | occupation = චිත්‍රපට සහ ටෙලි නාට්‍ය ගේය පද රචක,ප්‍රසංග තිර පිටපත් රචක, දේශක | years_active = 1975- වර්තමානය | known_for = ජනාධිපති, සරසවිය,ස්වර්ණ සංඛ සිනමා සම්මාන ලාභී,රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන ලාභී,රාජ්‍ය රූපවාහිණී සම්මාන ලාභී,රයිගම්,සුමති ,සිග්නීස් ටෙලි සම්මාන ලාභී,විද්‍යෝදය සාහිත්‍ය සම්මාන ලාභී,Bunka සම්මාන ලාභී | notable_works = සප්ත කන්‍යා(දූවිල්ලෙන් වත්සුනු තවරා),කිණිහිරියා මල් (සඳ මිරිඟු ගඟේ වැටිලා),අංජලිකා(පමා වී පිපුණු මල්),කල්පාන්තයේ සිහිනයක්(දුර ඈත සුළඟේද),ඉර හඳ යට (සීමා මායිම් නෑ),යහලුවෝ (පුළුන් වලා රොදක්), තේජා (ලිහිණියක නොවී),සහ ටෙලි නාට්‍ය සඳගල තැන්න(ඉරබටු තරුවේ එළියෙන්) සඳගිරි පව්ව,ස්වර්ණ තිසරාවී(පමා වී ආ වසන්තේ),මොනර තැන්න(මලේ බඹරු රඟනා)අම්මා වරුණේ කිරි ශිරා උතුරා),ඇතුළු ටෙලි නාට්‍ය ගීත 75ක්,සිනමා ගීත විස්සක්...රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන සහ විද්‍යෝදය සාහිත්‍ය සම්මාන ලැබූ,ගේය පද රචනා කෘති දෙකක්(2003 පමා වී ආ වසන්තේ),(2021 පමා වී පිපුණු මල් සුවඳයි) }} '''වසන්ත කුමාර කොබවක''' යනු ශ්‍රී ලාංකික ගී පද රචකයෙක්, සහ පුවත්පත් කතුවරයෙකි. ඔහුගේ ජනප්‍රිය ගීත අතර වෙරළු ගෙඩිය හරි අටකට කපාගෙන, වනේ වන පල, පමා වී ආ වසන්තයේ, රූකඩ මඩු, පෙම්බර කුමරාණ, කඳුළින් අවසන් වන පෙම්පුවතක, ඔබ මා හමුවේ නම්, දූවිල්ලෙන් වත්සුනු තවරා, ඇතිදේ ඇති සැටියෙන්, මා සිතට අහම්බෙන්, මල්මද බිසව්, ඔබ දිය යට ඉපදී පවතී.<ref>{{cite web |author=ගාමීණි කන්දෙපොල |date= 8 පෙබරවාරි 2022 |title= කවියකට තනුවක් දාපු පමණින් ගීතයක් වෙනවාද? |url= https://www.lankadeepa.lk/features/%E0%B6%9A%E0%B7%80%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%AD%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%9A-%E0%B6%AF%E0%B6%B4-%E0%B6%B4%E0%B6%B8%E0%B6%AB%E0%B6%B1-%E0%B6%9C%E0%B6%AD%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%AF/2-607853 |website= www.lankadeepa.lk |location= කොළඹ |publisher= විජය පුවත්පත් සමාගම |access-date=5 මැයි 2025 }}</ref> <ref>{{cite web |author= |date= 29 සැප්තැම්බර් 2018 |title= රුපියල් හතළිහේ වවුචරය ගන්න ගියේ කොට කලිසමක් ඇඳගෙන |url= https://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/8677/%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B7%84%E0%B6%AD%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B7%84%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%A0%E0%B6%BB%E0%B6%BA--%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B6%9C%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%9A--%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%A7-%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%9A%E0%B7%8A--%E0%B6%87%E0%B6%B3%E0%B6%9C%E0%B7%99%E0%B6%B1 |website= www.deshaya.lk |location= කොළඹ |publisher= විජය පුවත්පත් සමාගම |access-date=5 මැයි 2025 }}</ref> == ජනප්‍රිය ගීත == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! ගීතය !! ගායකයා !! සංගීතය |- | රූකඩ මඩු || [[වික්ටර් රත්නායක]] || [[වික්ටර් රත්නායක]] |- | පමා වී ආවසන්තේ || [[නන්දා මාලනී]] || ස්වර්ණතිසරාවී |- | පලංචියේ || [[සුනිල් එදිරිසිංහ.|සුනිල් එදිරිසිංහ]] සහ [[එඩ්වඩ් ජයකොඩි]] || |- | කඳුළු පිසදාලන || බණ්ඩාර ආතාවුද || |- | ඇති දේ ඇති සැටියෙන් || [[ලක්ෂ්මන් විජේසේකර]] || |- | ඔබ මා හමුවේ නම් || [[ජගත් වික්‍රමසිංහ]] || |- | පෙම්බර කුමරාණ || දීපිකා ප්‍රියදර්ශනී පීරිස් || |} == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} {{සිංහල ගීත|state=collapsed}} [[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ගී පද රචකයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]] 8101qfpyrlze99rbpw0y9ixqzkg3tnu 1 196685 799540 2026-09-15T11:07:06Z ~2026-49802-31 81068 /* sbavika apada yanu kumakda */ නව ඡේදය 799540 wikitext text/x-wiki == sbavika apada yanu kumakda == sbavika apada yanu kumakda [[විශේෂ:දායකත්ව/~2026-49802-31|~2026-49802-31]] ([[පරිශීලක සාකච්ඡාව:~2026-49802-31|talk]]) 11:07, 15 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) jzxy7jnwe1ipxud5tdrpfeyf5fgaf86