විකිපීඩියා siwiki https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter මාධ්‍යය විශේෂ සාකච්ඡාව පරිශීලක පරිශීලක සාකච්ඡාව විකිපීඩියා විකිපීඩියා සාකච්ඡාව ගොනුව ගොනුව සාකච්ඡාව මාධ්‍යවිකි මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව සැකිල්ල සැකිලි සාකච්ඡාව උදවු උදවු සාකච්ඡාව ප්‍රවර්ගය ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව ද්වාරය ද්වාරය සාකච්ඡාව MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 100 18412 799957 799915 2026-09-21T04:49:30Z Morkoz 79816 [[Special:Contributions/~2026-50633-91|~2026-50633-91]] ([[User talk:~2026-50633-91|සාකච්ඡාව]]) ගේ සංස්කරණයන් [[User:Morkoz|Morkoz]] ගේ අවසන් අනුවාදය වෙත ප්‍රතිවර්තනය කෙරිණි 799876 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Culture|Culture]]''' :'''[[Portal:Language|Language]]''': [[Portal:Constructed languages|Constructed languages]] ([[Portal:Esperanto|Esperanto]]), [[Portal:English|English]], [[Portal:Bengali|Bengali]] '''[[Portal:Arts|Arts]]''' ([[Portal:Aesthetics|Aesthetics]]) :'''[[Portal:Literature|Literature]]''': [[Portal:Bengali literature|Bengali literature]]{{•}} [[Portal:Books|Books]]{{•}} [[Portal:Comics|Comics]]{{•}} [[Portal:Children's literature|Children's literature]]{{•}} [[Portal:French and Francophone literature|French literature]]{{•}} [[Portal:Poetry|Poetry]]{{•}} [[Portal:Writing|Writing]] ::'''Authors:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]]{{•}} [[Portal:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]] ::'''[[Portal:Novels|Novels]]:''' [[Portal:Dragonlance|Dragonlance]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|''Hitchhiker's Guide to the Galaxy'']], [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]] ::'''Fictional worlds''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]] :'''Performing arts''' ::'''[[Portal:Dance|Dance]]:''' [[Portal:Ballet|Ballet]] ::'''[[Portal:Film|Film]]''': [[Portal:A Nightmare on Elm Street|''A Nightmare on Elm Street'']], [[Portal:Academy Award|Academy Award]], [[Portal:Alien|''Alien'']], [[Portal:Animation|Animation]], [[Portal:Bengali Cinema|Bengali]], [[Portal:Bollywood|Bollywood]], [[Portal:Disney|Disney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Silent film|Silent film]], [[Portal:Star Wars|''Star Wars'']], [[Portal:Tamil cinema|Tamil]], [[Portal:Telugu cinema|Telugu]], [[Portal:Malayalam cinema|Malayalam]] ::'''[[Portal:Music|Music]]''': [[Portal:Music of Australia|Music of Australia]]{{•}} [[Portal:Music of Canada|Music of Canada]] {{•}} [[Portal:Record production|Record production]] :::'''Styles:''' [[Portal:Alternative rock|Alternative rock]], [[Portal:Blues|Blues]], [[Portal:Christian music|Christian music]], [[Portal:Classical guitar|Classical guitar]], [[Portal:Classical music|Classical music]], [[Portal:Country music|Country music]], [[Portal:Electronic music|Electronic music]], [[Portal:Eurovision|Eurovision]], [[Portal:Guitar|Guitar]], [[Portal:Heavy metal|Heavy metal]] ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip hop|Hip hop]], [[Portal:Indian classical music|Indian classical music]], [[Portal:Industrial music|Industrial music]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Latin music|Latin music]], [[Portal:Marching band|Marching band]], [[Portal:Percussion|Percussion]], [[Portal:Piano|Piano]], [[Portal:Pipe organ|Pipe organ]], [[Portal:Pop music|Pop music]], [[Portal:Progressive rock|Progressive rock]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock and Roll|Rock and Roll]], [[Portal:Rock music|Rock music]], [[Portal:R&B and Soul Music|R&B and Soul Music]] :::'''Artists:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Miley Cyrus|Miley Cyrus]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Fergie (singer)|Fergie]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Sakis Rouvas|Sakis Rouvas]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]] ::'''[[Portal:Opera|Opera]]''': [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert & Sullivan]] ::'''[[Portal:Television|Television]]''': [[Portal:Television in Australia|Australian television]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|''The Big Bang Theory'']], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|''Buffy the Vampire Slayer'']], [[Portal:Cartoon Network|Cartoon Network]], [[Portal:Doctor Who|''Doctor Who'']], [[Portal:EastEnders|''EastEnders'']], [[Portal:Ed, Edd n Eddy|''Ed, Edd n Eddy'']], [[Portal:Family Guy|''Family Guy'']], [[Portal:Friends|''Friends'']], [[Portal:Futurama|''Futurama'']], [[Portal:House, M.D.|''House, M.D.'']], [[Portal:M*A*S*H|''M*A*S*H'']], [[Portal:Millennium|''Millennium'']], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:SpongeBob SquarePants|''SpongeBob SquarePants'']], [[Portal:Star Trek|''Star Trek'']], [[Portal:24|''24'']], [[Portal:The Simpsons|''The Simpsons'']] ::'''[[Portal:Theatre|Theatre]]''': [[Portal:Musical theatre|Musical theatre]] | <br> <br> :'''[[Portal:Visual arts|Visual arts]]''': ::[[Portal:Anime and manga|Anime and manga]] ([[Portal:Dragon Ball|Dragon Ball]]){{•}} [[Portal:Architecture|Architecture]] ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Cartoon|Cartoon]]{{•}} [[Portal:Computer graphics|Computer graphics]]{{•}} [[Portal:Design|Design]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Photography|Photography]]{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Textile arts|Textile arts]] ([[Portal:Fashion|Fashion]], [[Portal:Knitting|Knitting]])&nbsp;• [[Portal:Typography|Typography]] :'''Genre:''' [[Portal:Comedy|Comedy]]{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]] '''Recreation and Entertainment''' :'''[[Portal:Food|Food]]''': [[Portal:Bacon|Bacon]] :'''[[Portal:Drink|Drink]]:''' [[Portal:Beer|Beer]], [[Portal:Coffee|Coffee]], [[Portal:Liquor|Liquor]], [[Portal:Wine|Wine]] :'''[[Portal:Sports|Sports]]: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]], [[Portal:Association football|Association football]] [[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]], [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]{{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}} [[Portal:Baseball|Baseball]]{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}} [[Portal:Cricket|Cricket]] ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}} [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} Gridiron football ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Handball|Handball]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]] ([[Portal:Karate|Karate]]){{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} Racing ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]], [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]] <!-- Sports Portals to Add (currently under construction): • [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]] • [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]] • [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]] • [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]] • [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]] --> :'''[[Portal:Games|Games]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons & Dragons|''Dungeons & Dragons'']]) ::'''[[Portal:Video games|Video games]]''': [[Portal:Bandai Namco|Bandai Namco]]{{•}} ''[[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]''{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''{{•}} [[Portal:Irem|Irem]]{{•}} ''[[Portal:Mario|Mario]]''{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} ''[[Portal:Pac-Man|Pac-Man]]''{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} ''[[Portal:Pokémon|Pokémon]]''{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} ''[[Portal:The Sims|The Sims]]''{{•}} ''[[Portal:Sonic the Hedgehog|Sonic the Hedgehog]]''{{•}} [[Portal:Taito|Taito]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} ''[[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]]'' :'''Hobbies, Crafts and Other:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}} [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]{{•}} [[Portal:Philately|Philately]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]{{•}} [[Portal:Toys|Toys]] ([[Portal:Lego|Lego]]) |} <noinclude> </noinclude> fle1ht1o6vvoo2jp54nvy9e0ft1o0d4 100 18413 799956 799916 2026-09-21T04:49:22Z Morkoz 79816 [[Special:Contributions/~2026-50633-91|~2026-50633-91]] ([[User talk:~2026-50633-91|සාකච්ඡාව]]) ගේ සංස්කරණයන් [[User:Morkoz|Morkoz]] ගේ අවසන් අනුවාදය වෙත ප්‍රතිවර්තනය කෙරිණි 799873 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Geography|Geography]]''' ('''[[Portal:Atlas|Atlas]]''' • [[Portal:Islands|Islands]] • [[Portal:Mountains|Mountains]] • [[Portal:Rivers|Rivers]]) '''[[Portal:Africa|අප්‍රිකාව]]'''<br /> : [[Portal:Algeria|Algeria]] • [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Benin|Benin]] • [[Portal:Botswana|Botswana]] • [[Portal:Burkina Faso|Burkina Faso]] • [[Portal:Burundi|Burundi]] • [[Portal:Cameroon|Cameroon]] • [[Portal:Cape Verde|Cape Verde]] • [[Portal:Central African Republic|Central African Republic]] • [[Portal:Chad|Chad]] • [[Portal:Côte d'Ivoire|Côte d'Ivoire]] • [[Portal:Republic of the Congo|Republic of the Congo]] • [[Portal:Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of the Congo]] • [[Portal:Djibouti|Djibouti]] • [[Portal:Egypt|Egypt]] • [[Portal:Eritrea|Eritrea]] • [[Portal:Ethiopia|Ethiopia]] • [[Portal:Gabon|Gabon]] • [[Portal:The Gambia|The Gambia]] • [[Portal:Ghana|Ghana]] • [[Portal:Guinea|Guinea]] • [[Portal:Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]] • [[Portal:Kenya|Kenya]] ([[Portal:Mombasa|Mombasa]], [[Portal:Nairobi|Nairobi]]) • [[Portal:Liberia|Liberia]] • [[Portal:Libya|Libya]] • [[Portal:Madagascar|Madagascar]] • [[Portal:Malawi|Malawi]] • [[Portal:Mali|Mali]] • [[Portal:Mauritania|Mauritania]] • [[Portal:Mauritius|Mauritius]] • [[Portal:Morocco|Morocco]] • [[Portal:Mozambique|Mozambique]] • [[Portal:Namibia|Namibia]] • [[Portal:Niger|Niger]] • [[Portal:Nigeria|Nigeria]] ([[Portal:Port Harcourt|Port Harcourt]], [[Portal:Lagos|Lagos]]) • [[Portal:Rwanda|Rwanda]] • [[Portal:São Tomé and Príncipe|São Tomé and Príncipe]] • [[Portal:Senegal|Senegal]] • [[Portal:Sierra Leone|Sierra Leone]] • [[Portal:Somalia|Somalia]] • [[Portal:South Africa|South Africa]] • [[Portal:South Sudan|South Sudan]] • [[Portal:Sudan|Sudan]] • [[Portal:Tanzania|Tanzania]] • [[Portal:Togo|Togo]] • [[Portal:Tunisia|Tunisia]] • [[Portal:Uganda|Uganda]] • [[Portal:Western Sahara|Western Sahara]] • [[Portal:Zambia|Zambia]] • [[Portal:Zimbabwe|Zimbabwe]] '''[[Portal:Antarctica|Antarctica]]''' • '''[[Portal:Arctic|Arctic]]''' '''[[Portal:Asia|Asia]]''' :[[Portal:Bhutan|Bhutan]] • [[Portal:Bangladesh|Bangladesh]] • ([[Portal:Bengal|Bengal]], [[Portal:Chittagong|Chittagong]], [[Portal:Dhaka|Dhaka]]) • [[Portal:Cambodia|Cambodia]] • [[Portal:China|China]] ([[Portal:Beijing|Beijing]], [[Portal:Hong Kong|Hong Kong]], [[Portal:Macau|Macau]], [[Portal:Shanghai|Shanghai]], [[Portal:Shenzhen|Shenzhen]], [[Portal:Tibet|Tibet]]) • [[Portal:Taiwan|Taiwan]] • [[Portal:Himalaya region|Himalaya region]] • [[Portal:India|India]] ([[Portal:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]], [[Portal:Assam|Assam]], [[Portal:Bihar|Bihar]], [[Portal:Goa|Goa]], [[Portal:Gujarat|Gujarat]], [[Portal:Himachal Pradesh|Himachal Pradesh]], [[Portal:Jharkhand|Jharkhand]], [[Portal:Karnataka|Karnataka]], [[Portal:Kerala|Kerala]], [[Portal:Madhya Pradesh|Madhya Pradesh]], [[Portal:Maharashtra|Maharashtra]], [[Portal:Odisha|Odisha]], [[Portal:Tamil Nadu|Tamil Nadu]], [[Portal:Telangana|Telangana]], [[Portal:Tripura|Tripura]], [[Portal:Uttar Pradesh|Uttar Pradesh]], [[Portal:West Bengal|West Bengal]], [[Portal:Ahmedabad|Ahmedabad]], [[Portal:Bangalore|Bangalore]], [[Portal:Chandigarh|Chandigarh]], [[Portal:Chennai|Chennai]], [[Portal:Delhi|Delhi]], [[Portal:Hisar|Hisar]], [[Portal:Hyderabad|Hyderabad]], [[Portal:Kolkata|Kolkata]], [[Portal:Kollam|Kollam]], [[Portal:Mumbai|Mumbai]], [[Portal:Patna|Patna]], [[Portal:Trichy|Trichy]], [[Portal:Udaipur|Udaipur]], [[Portal:Jodhpur|Jodhpur]]) • [[Portal:Indonesia|Indonesia]] • [[Portal:Japan|Japan]] ([[Portal:Osaka|Osaka]], [[Portal:Tokyo|Tokyo]]) • [[Portal:Kazakhstan|Kazakhstan]] • [[Portal:Korea|Korea]] ([[Portal:North Korea|North Korea]], [[Portal:South Korea|South Korea]], [[Portal:Seoul|Seoul]]) • [[Portal:Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]] • [[Portal:Malaysia|Malaysia]] • [[Portal:Mongolia|Mongolia]] • [[Portal:Nepal|Nepal]] • [[Portal:Pakistan|Pakistan]] ([[Portal:Chitral, Pakistan|Chitral]], [[Portal:Karachi|Karachi]], [[Portal:Lahore|Lahore]], [[Portal:Jhelum|Jhelum]], [[Portal:Islamabad|Islamabad]], [[Portal:Sialkot|Sialkot]]) • [[Portal:Philippines|Philippines]] ([[Portal:Bohol|Bohol]]) • [[Portal:Punjab|Punjab]] • [[Portal:SAARC|SAARC]] • [[Portal:Singapore|Singapore]] • [[Portal:Sri Lanka|Sri Lanka]] • [[Portal:Tajikistan|Tajikistan]] • [[Portal:Thailand|Thailand]] • [[Portal:Turkey|Turkey]] • [[Portal:Vietnam|Vietnam]] '''[[Portal:Europe|Europe]]''' : [[Portal:European Union|European Union]] ::[[Portal:Austria|Austria]] ([[Portal:Vienna|Vienna]], [[Portal:Tyrol|Tyrol]]) • [[Portal:Basque|Basque]] • [[Portal:Belgium|Belgium]] ([[Portal:Brussels|Brussels]]) • [[Portal:Bulgaria|Bulgaria]] • [[Portal:Channel Islands|Channel Islands]] • [[Portal:Corsica|Corsica]] • [[Portal:Croatia|Croatia]] • [[Portal:Czech Republic|Czech Republic]] ([[Portal:Prague|Prague]]) • [[Portal:Denmark|Denmark]] • [[Portal:Estonia|Estonia]] • [[Portal:Finland|Finland]] • [[Portal:France|France]] ([[Portal:Paris|Paris]], [[Portal:Lyon|Lyon]]) • [[Portal:Germany|Germany]] ([[Portal:Baden-Württemberg|Baden-Württemberg]], [[Portal:Bavaria|Bavaria]], [[Portal:Berlin|Berlin]], [[Portal:Brandenburg|Brandenburg]], [[Portal:Bremen|Bremen]], [[Portal:East Frisia|East Frisia]], [[Portal:Eifel|Eifel]], [[Portal:Elbe-Elster|Elbe-Elster]], [[Portal:Elbe Sandstone Mountains|Elbe Sandstone Mountains]], [[Portal:Elbe-Weser Triangle|Elbe-Weser Triangle]], [[Portal:Franconia|Franconia]], [[Portal:Hamburg|Hamburg]], [[Portal:Harz|Harz]], [[Portal:Hesse|Hesse]], [[Portal:Lower Saxony|Lower Saxony]], [[Portal:Lüneburg Heath|Lüneburg Heath]], [[Portal:Lusatia|Lusatia]], [[Portal:Mecklenburg-Vorpommern|Mecklenburg-Vorpommern]], [[Portal:North Palatine Uplands|North Palatine Uplands]], [[Portal:North Rhine-Westphalia|North Rhine-Westphalia]], [[Portal:Ore Mountains|Ore Mountains]], [[Portal:Palatine Forest|Palatine Forest]], [[Portal:Pomerania|Pomerania]], [[Portal:Rhineland-Palatinate|Rhineland-Palatinate]], [[Portal:Rhön|Rhön]], [[Portal:Saarland|Saarland]], [[Portal:Saxony|Saxony]], [[Portal:Saxony-Anhalt|Saxony-Anhalt]], [[Portal:Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]], [[Portal:Silesia|Silesia]], [[Portal:Thuringia|Thuringia]], [[Portal:Westerwald|Westerwald]]) • [[Portal:Gibraltar|Gibraltar]] • [[Portal:Greece|Greece]] ([[Portal:Macedonia (Greece)|Macedonia]]) • [[Portal:Hungary|Hungary]] ([[Portal:Budapest|Budapest]]), [[Portal:Miskolc|Miskolc]] • [[Portal:Ireland|Ireland]] ([[Portal:Kilkenny|Kilkenny]]) • [[Portal:Italy|Italy]] ([[Portal:Rome|Rome]], [[Portal:Milan|Milan]], [[Portal:Venice|Venice]]) • [[Portal:Latvia|Latvia]] • [[Portal:Lithuania|Lithuania]] • [[Portal:Luxembourg|Luxembourg]] • [[Portal:Malta|Malta]] • [[Portal:Netherlands|Netherlands]] • [[Portal:Poland|Poland]] • [[Portal:Portugal|Portugal]] • [[Portal:Romania|Romania]] ([[Portal:Bucharest|Bucharest]]) • [[Portal:Silesia|Silesia]] • [[Portal:Slovakia|Slovakia]] • [[Portal:Slovenia|Slovenia]] • [[Portal:Spain|Spain]] ([[Portal:Galicia|Galicia]]) • [[Portal:Sweden|Sweden]] • [[Portal:United Kingdom|United Kingdom]] ([[Portal:England|England]] [[Portal:Bristol|Bristol]], [[Portal:Cornwall|Cornwall]], [[Portal:Devon|Devon]], [[Portal:Hertfordshire|Hertfordshire]], [[Portal:Lincolnshire|Lincolnshire]], [[Portal:London|London]], [[Portal:Luton|Luton]], [[Portal:Stamford|Stamford]], [[Portal:North West England|North West England]], [[Portal:Cheshire|Cheshire]], [[Portal:Cumbria|Cumbria]], [[Portal:Greater Manchester|Greater Manchester]], [[Portal:Merseyside|Merseyside]], [[Portal:Yorkshire|Yorkshire]]), [[Portal:Somerset|Somerset]], [[Portal:Wiltshire|Wiltshire]], [[Portal:South East England|South East England]] [[Portal:East Sussex|East Sussex]], [[Portal:Kent|Kent]], [[Portal:Hampshire|Hampshire]], [[Portal:Oxfordshire|Oxfordshire]]) • [[Portal:Northern Ireland|Northern Ireland]], [[Portal:Scotland|Scotland]], [[Portal:Wales|Wales]] • [[Portal:Albania|Albania]] ([[Portal:Tirana|Tirana]]) • [[Portal:Andorra|Andorra]] • [[Portal:Armenia|Armenia]] • [[Portal:Azerbaijan|Azerbaijan]] • [[Portal:Belarus|Belarus]] • [[Portal:Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]] • [[Portal:Catalan-speaking countries|Catalan-speaking countries]] • [[Portal:Faroe Islands|Faroe Islands]] • [[Portal:Georgia (country)|Georgia]] • [[Portal:Iceland|Iceland]] • [[Portal:Isle of Man|Isle of Man]] • [[Portal:Kosovo|Kosovo]] • [[Portal:Republic of Macedonia|Republic of Macedonia]] • [[Portal:Moldova|Moldova]] • [[Portal:Montenegro|Montenegro]] • [[Portal:Norway|Norway]] • [[Portal:Russia|Russia]] ([[Portal:Chechnya|Chechnya]], [[Portal:Moscow|Moscow]]) • [[Portal:Serbia|Serbia]] • [[Portal:Switzerland|Switzerland]] ([[Portal:Geneva|Geneva]]) • [[Portal:Turkey|Turkey]] • [[Portal:Ukraine|Ukraine]] • [[Portal:Crimea|Crimea]] • [[Portal:Vatican City|Vatican City]] '''[[Portal:Latin America|Latin America]]''' and '''[[Portal:Caribbean|Caribbean]]''' : : [[Portal:Argentina|Argentina]] ([[Portal:Buenos Aires|Buenos Aires]], [[Portal:Córdoba|Córdoba]], [[Portal:Rosario|Rosario]]) • [[Portal:Belize|Belize]] • [[Portal:Bermuda|Bermuda]] • [[Portal:Brazil|Brazil]] • [[Portal:Bolivia|Bolivia]] • [[Portal:Chile|Chile]] ([[Portal:Pichilemu|Pichilemu]]) • [[Portal:Colombia|Colombia]] • [[Portal:Costa Rica|Costa Rica]] • [[Portal:Cuba|Cuba]] • [[Portal:Dominican Republic|Dominican Republic]] • [[Portal:Ecuador|Ecuador]] • [[Portal:El Salvador|El Salvador]] • [[Portal:French Guiana|French Guiana]] • [[Portal:Guatemala|Guatemala]] • [[Portal:Guyana|Guyana]] • [[Portal:Haiti|Haiti]] • [[Portal:Jamaica|Jamaica]] • [[Portal:Mexico|Mexico]] • [[Portal:Nicaragua|Nicaragua]] • [[Portal:Panama|Panama]] • [[Portal:Paraguay|Paraguay]] • [[Portal:Peru|Peru]] • [[Portal:Puerto Rico|Puerto Rico]] • [[Portal:Suriname|Suriname]] • [[Portal:Trinidad and Tobago|Trinidad and Tobago]] • [[Portal:Uruguay|Uruguay]] • [[Portal:Venezuela|Venezuela]] | {{right|[[Special:Nearby|Places near you]]}}<br/> :'''[[Portal:Middle East|Middle East]]''' ::[[Portal:Afghanistan|Afghanistan]] • [[Portal:Cyprus|Cyprus]] • [[Portal:Egypt|Egypt]] • [[Portal:Iran|Iran]] ([[Portal:Tabaristan|Tabaristan]]) • [[Portal:Iraq|Iraq]] • [[Portal:Israel|Israel]] ([[Portal:Jerusalem|Jerusalem]]) • [[Portal:Jordan|Jordan]] • [[Portal:Kazakhstan|Kazakhstan]] • [[Portal:Kurdistan|Kurdistan]] • [[Portal:Lebanon|Lebanon]] • [[Portal:Libya|Libya]] • [[Portal:Morocco|Morocco]] • [[Portal:Oman|Oman]] • [[Portal:Palestine|Palestine]] • [[Portal:Saudi Arabia|Saudi Arabia]] • [[Portal:Syria|Syria]] • [[Portal:Tajikistan|Tajikistan]] • [[Portal:Turkey|Turkey]] • [[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates]] ([[Portal:Abu Dhabi|Abu Dhabi]]) • [[Portal:Uzbekistan|Uzbekistan]] :'''[[Portal:North America|North America]]''' :: [[Portal:Canada|Canada]] ([[Portal:Geography of Canada|Geography of Canada]]) :::[[Portal:Alberta|Alberta]] ([[Portal:Calgary|Calgary]], [[Portal:Edmonton|Edmonton]]) • [[Portal:British Columbia|British Columbia]] ([[Portal:Vancouver|Vancouver]]) • [[Portal:Manitoba|Manitoba]] • [[Portal:New Brunswick|New Brunswick]] • [[Portal:Newfoundland and Labrador|Newfoundland and Labrador]] ([[portal:St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]]) • [[Portal:Northwest Territories|Northwest Territories]] • [[Portal:Nova Scotia|Nova Scotia]] • [[Portal:Nunavut|Nunavut]] • [[Portal:Ontario|Ontario]] ([[Portal:Eastern Ontario|Eastern Ontario]] • [[Portal:Ottawa|Ottawa]] •[[Portal:Toronto|Toronto]] • [[Portal:Hamilton, Ontario|Hamilton]]) • [[Portal:Prince Edward Island|Prince Edward Island]] • [[Portal:Quebec|Quebec]] ([[Portal:Montreal|Montreal]], [[Portal:Quebec City|Quebec City]], [[Portal:Estrie|Estrie]], [[Portal:Laurentides|Laurentides]], [[Portal:Saguenay–Lac-Saint-Jean|Saguenay–Lac-Saint-Jean]]) • [[Portal:Saskatchewan|Saskatchewan]] • [[Portal:Yukon|Yukon]] ::[[Portal:Mexico|Mexico]] :::[[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]] :: [[Portal:United States|United States]] :::[[Portal:Alabama|Alabama]] • [[Portal:Alaska|Alaska]] • [[Portal:Arizona|Arizona]] ([[Portal:Grand Canyon|Grand Canyon]]) • [[Portal:Arkansas|Arkansas]] • [[Portal:California|California]] ([[Portal:Greater Los Angeles|Greater Los Angeles]], [[Portal:San Diego|San Diego]], [[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]], [[Portal:San Francisco Bay Area|San Francisco Bay Area]]) • [[Portal:Colorado|Colorado]] • [[Portal:Connecticut|Connecticut]] • [[Portal:Delaware|Delaware]] • [[Portal:District of Columbia|District of Columbia]] • [[Portal:Florida|Florida]] ([[Portal:Jacksonville|Jacksonville]], [[Portal:Miami|Miami]]) • [[Portal:Georgia (U.S. state)|Georgia]] • [[Portal:Hawaii|Hawaii]] • [[Portal:Idaho|Idaho]] • [[Portal:Illinois|Illinois]] ([[Portal:Chicago|Chicago]]) • [[Portal:Indiana|Indiana]] ([[Portal:Indianapolis|Indianapolis]]) • [[Portal:Iowa|Iowa]] • [[Portal:Kansas|Kansas]] • [[Portal:Kentucky|Kentucky]] ([[Portal:Louisville|Louisville]]) • [[Portal:Louisiana|Louisiana]] ([[Portal:New Orleans|New Orleans]]) • [[Portal:Maine|Maine]] • [[Portal:Maryland|Maryland]] • [[Portal:Massachusetts|Massachusetts]] ([[Portal:Boston|Boston]]) • [[Portal:Michigan|Michigan]] ([[Portal:Detroit|Detroit]]) • [[Portal:Minnesota|Minnesota]] • [[Portal:Mississippi|Mississippi]] • [[Portal:Missouri|Missouri]] • [[Portal:Montana|Montana]] • [[Portal:Nebraska|Nebraska]] • [[Portal:Nevada|Nevada]] ([[Portal:Las Vegas|Las Vegas]]) • [[Portal:New England|New England]] • [[Portal:New Hampshire|New Hampshire]] • [[Portal:New Jersey|New Jersey]] • [[Portal:New Mexico|New Mexico]] • [[Portal:New York|New York]] ([[Portal:New York City|New York City]], [[Portal:Briarcliff Manor, New York|Briarcliff Manor]], [[Portal:Capital District|Capital District]], [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]], [[Portal:Hudson Valley|Hudson Valley]], [[Portal:Syracuse, New York|Syracuse]]) • [[Portal:North Carolina|North Carolina]] • [[Portal:North Dakota|North Dakota]] • [[Portal:Ohio|Ohio]] ([[Portal:Cleveland|Cleveland]]) • [[Portal:Oklahoma|Oklahoma]] • [[Portal:Oregon|Oregon]] • [[Portal:Pennsylvania|Pennsylvania]] ([[Portal:Erie|Erie]], [[Portal:Lancaster, Pennsylvania|Lancaster]], [[Portal:Philadelphia|Philadelphia]], [[Portal:Pittsburgh|Pittsburgh]]) • [[Portal:Puerto Rico|Puerto Rico]] • [[Portal:Rhode Island|Rhode Island]] • [[Portal:South Carolina|South Carolina]] • [[Portal:South Dakota|South Dakota]] • [[Portal:Tennessee|Tennessee]] • [[Portal:Texas|Texas]] ([[Portal:Austin|Austin]], [[Portal:Dallas|Dallas]], [[Portal:Houston|Houston]]) • [[Portal:Utah|Utah]] • [[Portal:Vermont|Vermont]] • [[Portal:Virginia|Virginia]] • [[Portal:Washington|Washington]] ([[Portal:Seattle|Seattle]]) • [[Portal:West Virginia|West Virginia]] • [[Portal:Wisconsin|Wisconsin]] • [[Portal:Wyoming|Wyoming]] :'''[[Portal:Oceania|Oceania]]''' :: [[Portal:Australia|Australia]] :::[[Portal:Australian Capital Territory|Australian Capital Territory]] • [[Portal:New South Wales|New South Wales]] ([[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]], [[Portal:Sydney|Sydney]]) • [[Portal:Northern Territory|Northern Territory]] • [[Portal:Queensland|Queensland]] ([[Portal:Brisbane|Brisbane]]) • [[Portal:South Australia|South Australia]] ([[Portal:Adelaide|Adelaide]]) • [[Portal:Tasmania|Tasmania]] • [[Portal:Victoria|Victoria]] ([[Portal:Melbourne|Melbourne]]) • [[Portal:Western Australia|Western Australia]] ([[Portal:Perth|Perth]]) ::[[Portal:Kiribati|Kiribati]] • [[Portal:Micronesia|Micronesia]] • [[Portal:New Zealand|New Zealand]] • [[Portal:Papua New Guinea|Papua New Guinea]] • [[Portal:Tuvalu|Tuvalu]] |}<!-- Portals to Add: • [[Portal:Åland|Åland]] • [[Portal:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]] • [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Bengali|Bengali]] • [[Portal:Berkshire|Berkshire]] • [[Portal:Brighton|Brighton]] • [[Portal:British Virgin Islands|British Virgin Islands]] • [[Portal:Buckinghamshire|Buckinghamshire]] • [[Portal:Carpathian Ruthenia|Carpathian Ruthenia]] • [[Portal:Central Valley|Central Valley]] • [[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]] • [[Portal:Commonwealth realms|Commonwealth realms]] • [[Portal:Croats|Croats]] • [[Portal:Cumberland, Maryland|Cumberland, Maryland]] • [[Portal:Cumbria|Cumbria]] • [[Portal:Derbyshire|Derbyshire]] • [[Portal:Devon|Devon]] • [[Portal:East Midlands England|East Midlands England]] • [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]] • [[Portal:Isle of Wight|Isle of Wight]] • [[Portal:Latino and Hispanic Americans|Latino and Hispanic Americans]] • [[Portal:Liechtenstein|Liechtenstein]] • [[Portal:Micronations|Micronations]] • [[Portal:Newar|Newar]] • [[Portal:North East England|North East England]] • [[Portal:Punjab|Punjab]] • [[Portal:Roma|Roma]] • [[Portal:Shannara|Shannara]] • [[Portal:Sicily|Sicily]] • [[Portal:Space|Space]] • [[Portal:Surrey|Surrey]] • [[Portal:Sussex|Sussex]] • [[Portal:Transylvania|Transylvania]] • [[Portal:Vienna|Vienna]] • [[Portal:West Sussex|West Susex]] --> <noinclude> </noinclude> 65zwunxp1oe3km8q2moxp4vkbrxkdt8 100 18420 799955 799917 2026-09-21T04:49:13Z Morkoz 79816 [[Special:Contributions/~2026-50633-91|~2026-50633-91]] ([[User talk:~2026-50633-91|සාකච්ඡාව]]) ගේ සංස්කරණයන් [[User:Morkoz|Morkoz]] ගේ අවසන් අනුවාදය වෙත ප්‍රතිවර්තනය කෙරිණි 799875 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Religion|Religion]]'''&nbsp;([[Portal:Spirituality|Spirituality]], [[Portal:Occult|Occult]]) '''ආබ්‍රහමික ආගම්:''' :[[Portal:Christianity|Christianity]] :: [[Portal:Seventh-day Adventist Church|Adventism]]&nbsp;• [[Portal:Anabaptism|Anabaptism]]&nbsp;• [[Portal:Anglicanism|Anglicanism]]&nbsp;• [[Portal:Arminianism|Arminianism]]&nbsp;• [[Portal:Baptist|Baptist]]&nbsp;• [[Portal:Bible|Bible]]&nbsp;• [[Portal:Calvinism|Calvinism]]&nbsp;• [[Portal:Catholicism|Catholicism]]&nbsp;• [[Portal:Christadelphian|Christadelphians]]&nbsp;• [[Portal:Christianity in China|Christianity in China]]&nbsp;• [[Portal:Indian Christianity|Christianity in India]]&nbsp;• [[Portal:Eastern Christianity|Eastern Christianity]]&nbsp;• [[Portal:Lutheranism|Lutheranism]]&nbsp;• [[Portal:Methodism|Methodism]]&nbsp;• [[Portal:Oriental Orthodoxy|Oriental Orthodoxy]]&nbsp;• [[Portal:Pope|Pope]]&nbsp;• [[Portal:Private revelation|Private revelation]]&nbsp;• [[Portal:Saints|Saints]]&nbsp;• [[Portal:Seventh-day Adventist Church|Seventh-day Adventist Church]] ::[[Portal:Latter Day Saints|Latter Day Saints]] :::[[Portal:Book of Mormon|Book of Mormon]]&nbsp;• [[Portal:LDS Church|LDS Church]]&nbsp;• [[Portal:Community of Christ|Community of Christ]] :[[Portal:Islam|Islam]] :: [[Portal:Sunni Islam|Sunni Islam]]&nbsp;• [[Portal:Shia Islam|Shia Islam]]&nbsp;• [[Portal:Ahmadiyya|Ahmadiyyat]]&nbsp;• [[Portal:Qur'an|Qur'an]]&nbsp;• [[Portal:Islam in China|Islam in China]]&nbsp;• [[Portal:Sufism|Sufism]] :[[Portal:Judaism|Judaism]] :: [[Portal:Kabbalah|Kabbalah]] :[[Portal:Creationism|Creationism]] '''ආබ්‍රහමික-නොවන ආගම්:''' '''[[Portal:Indian religions|භාරතීය ධර්ම]]''' : [[Portal:Ayyavazhi|Ayyavazhi]] : [[Portal:බුද්ධාගම|බුද්ධාගම]] :: [[Portal:Mahayana Buddhism|Mahayana Buddhism]]&nbsp;• [[Portal:Tibetan Buddhism|Tibetan Buddhism]]&nbsp;• [[Portal:Vajrayana Buddhism|Vajrayana Buddhism]] :: [[Portal:Gnosticism|Gnosticism]] :[[Portal:හින්දු ආගම|හින්දු ආගම]] ::[[Portal:Hindu Mythology|Hindu Mythology]]&nbsp; :[[Portal:Jainism|Jainism]] ::[[Portal:Jainism|Digambara]] ::[[Portal:Jainism| Śvētāmbara]] :[[Portal:Sikhism|Sikhism]] | <br> '''Religions and traditions with East Asian origin:''' :[[Portal:Chinese folk religion|Chinese Folk Religion]] :[[Portal:Confucianism|Confucianism]]&nbsp;• :[[Portal:Shinto|Shinto]]&nbsp;• :[[Portal:Taoism|Taoism]]&nbsp;• :[[Portal:Falun Gong|Falun Gong]] '''Religions with West Asian origin:''' :[[Portal:Zoroastrianism|Zoroastrianism]] :[[Portal:Babism|Bábism]] :[[Portal:Bahá'í Faith|Bahá'í Faith]] '''New religions:''' : [[Portal:Scientology|Scientology]]&nbsp;• [[Portal:Falun Gong|Falun Gong]]</sup>&nbsp; : [[Portal:Theosophy|Theosophy]] '''Religions with European origin:''' : [[Portal:Heathenism|Heathenism]] : [[Portal:Hellenismos|Hellenismos]] :: [[Portal:Greek_mythology|Greek Mythology]] : [[Portal:Wicca|Wicca]] '''Traditional African religions:''' : [[Portal:Traditional African religion|African]] :: [[Portal:Serer religion|Serer]] '''Other:''' : [[Portal:Astrology|Astrology]]&nbsp;• [[Portal:Mythology|Mythology]] '''Non Religion or Belief:''' : [[Portal:Atheism|Atheism]]&nbsp;• [[Portal:Nontheism|Nontheism]]&nbsp; : [[Portal:Agnosticism|Agnosticism]] |} <noinclude> </noinclude> 8jr1hd874w3tiji15z2w4bu1qo4q292 10 25640 799927 718432 2026-09-20T12:22:50Z Yasasuru 23090 799927 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Buddhism topics | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |title =[[File:Buddhism Symbol.png|25px|link=Dharmachakra]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[බුදු දහම|බුදු දහම සහ බුද්ධාගම සබැඳි මාතෘකා]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[File:Flag of Buddhism.svg|25px|link=Buddhist flag]] | bodyclass = hlist | basestyle = background: #FFD068; | above = * {{icon|Outline}} [[Outline of Buddhism|වටසන]] * [[Portal:බුද්ධාගම|ද්වාරය]] *[[:Category:බුද්ධාගම|ප්‍රවර්ගය]] *[[Glossary of Buddhism|Glossary]] *[[Index of Buddhism-related articles|සුචිය]] | group1 = [[බුදු දහමෙහි සංක්ෂිප්තය|පදනම්]] | list1 = <div> {{nowrap begin}} [[තෙරුවන්]] ([[සම්මා සම්බුදුවරු|බුද්ධ]]{{·w}} [[බුදු දහම|ධම්ම]]{{·w}} [[සංඝ]]){{·w}} [[චතුරාර්ය සත්‍යය]]{{·w}} [[ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය]]{{·w}} [[නිවන|නිර්වාණය]]{{·w}} [[මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව]] {{nowrap end}} </div> | group2 = [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|බුදුන් වහන්සේ]] | list2 = <div> {{nowrap begin}} [[Tathāgata]]{{·w}} [[බුදුන් වහන්සේගේ උපත|උප්පත්තිය]]{{·w}} [[සතර පෙර නිමිති]]{{·w}} [[බුදුන් වහන්සේගේ ශාරීරික ලක්ෂණ|ශාරීරික ලක්ෂණ]]{{·w}} [[සිරි පතුල]]{{·w}} [[Iconography of Gautama Buddha in Laos and Thailand|Iconography]]{{·w}} [[Depictions of Gautama Buddha in film|Films]]{{·w}} [[Miracles of Gautama Buddha|Miracles]]{{·w}} [[Family of Gautama Buddha|Family]]: ([[සුද්ධෝදන|සුද්ධෝදන රජ]]{{·w}} [[මායා දේවිය (බුදුන් වහන්සේගේ මෑණියන්)|මහාමායා දේවිය]]{{·w}} [[යශෝධරා දේවිය)]]{{·w}} [[රාහුල රහතන් වහන්සේ|රාහුල කුමරු]]){{·w}} [[Places where Gautama Buddha stayed|Places where the Buddha stayed]]{{·w}} [[Gautama Buddha in world religions|Buddha in world religions]] {{nowrap end}} </div> | group3 = [[Glossary of Buddhism|මූලික සංකල්ප]] | list3 = <div> {{nowrap begin}} [[ත්‍රිලක්ෂණය]]: ([[අනිත්‍ය]]{{·w}} [[දුක්ඛ]]{{·w}} [[අනාත්ම]]){{·w}} [[පටිච්ච සමුප්පාදය|හේතුඵල ධර්මය]]{{·w}} [[පංච ස්කන්ධය]]{{·w}} [[බුද්ධාගමෙහි කර්මය|කර්මය]]{{·w}} [[පුනර්භවය (බුද්ධාගම)|පුනර්භවය]]{{·w}} [[සංසාරය]]{{·w}} [[සංඛාර]]{{·w}} [[ක්ලේශ (බුද්ධාගම)|ක්ලේශ]]{{·w}} [[අවිද්‍යා (බුද්ධාගම)|අවිද්‍යාව]]{{·w}} [[තණ්හාව]]{{·w}} [[පංච නීවරණ ධර්ම|පංච නීවරණ]]{{·w}} [[Fetter (Buddhism)|Ten Fetters]]{{·w}} [[ඉන්ද්‍රිය]]{{·w}} [[බෝධි]]{{·w}} [[පරිනිර්වාණය]]{{·w}} [[Tathātā/Dharmatā|Thusness]]{{·w}} [[Two truths doctrine]]{{·w}} [[ශූන්‍යතා|ශූන්‍යතාව]]{{·w}} [[බෝධිචිත්ත]]{{·w}} [[බෝධිසත්ත්ව]]{{·w}} [[Buddha-nature]]{{·w}} [[Mindstream]]{{·w}} [[Dzogchen]] {{nowrap end}} </div> | group4 = [[Buddhist cosmology|Cosmology]] | list4 = <div> {{nowrap begin}} [[Ten spiritual realms]]{{·w}} [[Six realms|Six Realms]] ([[නරක (බුද්ධාගම)|නරකය]]{{·w}} [[Animals in Buddhism|Animal realm]]{{·w}} [[ප්‍රේත]]{{·w}} [[අසුර (බුද්ධාගම)|අසුර]]{{·w}} [[Human beings in Buddhism|Human realm]]{{·w}} [[දේව (බුද්ධාගම)|දිව්‍යලෝකය]]){{·w}} [[ත්‍රෛලෝක්‍ය]] {{nowrap end}} </div> | group5 = [[:Category:Buddhist practices|Practices]] | list5 = <div> {{nowrap begin}} [[තිසරණ|සරණ]]{{·w}} [[Buddhist devotion]]{{·w}} [[Puja (Buddhism)|Puja]]: ([[Offering (Buddhism)|Offerings]]{{·w}} [[Prostration (Buddhism)|Prostration]]{{·w}} [[Buddhist chant|Chanting]]){{·w}} [[Merit (Buddhism)|Merit]]{{·w}} [[පරිත්ත]]{{·w}} [[දාන|දානය]]{{·w}} [[නෙක්ඛම්ම|නික්මීම]]{{·w}} [[ශීල|ශීලය]]: ([[පංච ශීලය|පන්සිල්]]{{·w}} [[Bodhisattva vows]]{{·w}} [[Patimokkha]]){{·w}} [[ත්‍රිශික්ෂාව]]: ([[ශීල]]{{·w}} [[සමාධි (බුදු දහම)|සමාධි]]{{·w}} [[ප්‍රඥාව]]){{·w}} [[බ්‍රහ්මවිහාර|සතර බ්‍රහ්ම විහරණ]]: ([[මෙත්තා|මෛත්‍රිය]]{{·w}} [[කරුණා|කරුණාව]]{{·w}} [[මුදිතා|මුදිතාව]]{{·w}} [[උපේක්ෂා|උපේක්ෂාව]]){{·w}} [[පාරමිතා]]{{·w}} [[Bodhipakkhiyādhammā|Enlightenment Qualities]]{{·w}} [[Seven Factors of Enlightenment]]{{·w}} [[ඍද්ධිපාද]]{{·w}} [[Five Strengths]]{{·w}} [[Faith in Buddhism|Faith]]{{·w}} [[Vīrya|Effort]] ([[Four Right Exertions]]){{·w}} [[Mindfulness]] ([[සතිපට්ඨාන]]){{·w}} [[ඥාන]] ([[ධ්‍යාන]]){{·w}} [[භාවනා]]{{·w}} [[Buddhist meditation|භාවනා]]: ({{IAST|[[කම්මට්ඨාන]]}}{{·w}} [[අනුස්සති]]{{·w}} [[සිම්‍ර්න් (සංස්කෘත වදන)|ස්මරණ]]{{·w}} [[ආනාපානසති]]{{·w}} [[සමථ]]{{·w}} [[විපස්සනා]]{{·w}} [[Shikantaza]]{{·w}} [[Zazen]]{{·w}} [[Kōan]]{{·w}} [[Mandala]]{{·w}} [[Tonglen]]{{·w}} [[තන්ත්‍ර]]{{·w}} [[Tertön]]{{·w}} [[Terma (Buddhism)|Terma]]) {{nowrap end}} </div> | group6 = [[නිර්වාණ]] | list6 = <div> {{nowrap begin}} [[Types_of_Buddha|Types of]] [[බුද්ධත්වය|බුද්ධ]]{{·w}} [[පසේ බුදුවරු]]{{·w}} [[බෝධිසත්ත්‍ව]]{{·w}} [[Four stages of enlightenment]]: ([[සෝතාපන්න]]{{·w}} [[සකදාගාමී]]{{·w}} [[අනාගාමී]]{{·w}} [[අරහත්]]) {{nowrap end}} </div> | group7 = [[Buddhist monasticism|Monasticism]] | list7 = <div> {{nowrap begin}} [[භික්ඛු|භික්ෂු]]{{·w}} [[භික්ඛුණී|භික්ෂුණී]]{{·w}} [[සාමණෙර]]{{·w}} [[සාමණෙරි]]{{·w}} [[අනාගාරික]]{{·w}} [[Ajahn]]{{·w}} [[Sayadaw]]{{·w}} [[Zen master]]{{·w}} [[Roshi]]{{·w}} [[ලාමා]]{{·w}} [[රින්පොචේ]]{{·w}} [[Geshe]]{{·w}} [[Tulku]]{{·w}} [[ගිහියා]]{{·w}} [[උපාසක]]{{·w}} [[ශ්‍රාවක]] {{nowrap end}} </div> | group8 = [[බෞද්ධයන් ලැයිස්තුව|ප්‍රධාන චරිත]] | list8 = <div> {{nowrap begin}} [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ]]{{·w}} [[සැරියුත් රහතන්වහන්සේ|සැරියුත්]]{{·w}} [[මුගලන් රහතන්වහන්සේ|මුගලන්]]{{·w}} [[ආනන්ද රහතන්වහන්සේ|ආනන්ද]]{{·w}} [[මහාකාශ්‍යප රහතන්වහන්සේ|මහාකාශ්‍යප]]{{·w}} [[අනුරුද්ධ]]{{·w}} [[Katyayana (Buddhist)|මහාකච්චාන]]{{·w}} [[නන්ද රහතන්වහන්සේ|නන්ද]]{{·w}} [[සුභූති]]{{·w}} [[Punna]]{{·w}} [[උපාලි]]{{·w}} [[ප්‍රජාපතී ගෝතමී]]{{·w}} [[ඛේමා රහත් තෙරණිය]]{{·w}} [[උප්පලවණ්ණා රහත් තෙරණිය]]{{·w}} [[බුද්ධඝෝෂ හිමි]]{{·w}} [[නාගසේන]]{{·w}} [[බෝධිධර්ම]]{{·w}} [[නාගාර්ජුන]]{{·w}} [[අසංග]]{{·w}} [[වසුබන්ධු]]{{·w}} [[Atisha]]{{·w}} [[පද්මසම්භව]]{{·w}} [[දලයි ලාමාතුමා]] {{nowrap end}} </div> | group9 = [[Buddhist texts|Texts]] | list9 = <div> {{nowrap begin}} [[ත්‍රිපිටකය]]: ([[විනය පිටකය]]{{·w}} [[සූත්‍ර පිටකය]]{{·w}} [[අභිධර්ම පිටකය]]){{·w}} [[අට්ඨකථා]]: ([[විසුද්ධිමග්ග]]){{·w}} [[මහායාන සූත්‍ර]]{{·w}} [[චීන ත්‍රිපිටකය]] ([[ත්‍රිපිටක කොරියානා]]){{·w}} [[Tibetan Buddhist canon]] {{nowrap end}} </div> | group10 = [[බෞද්ධ ගුරුකුල|නිකාය]] | list10 = <div> {{nowrap begin}} [[ථේරවාද]]{{·w}} [[මහායාන]]: ([[Zen]]{{·w}} [[Pure Land Buddhism|Pure Land]]{{·w}} [[Tiantai]]{{·w}} [[Nichiren Buddhism|Nichiren]]{{·w}} [[මධ්‍යමක]]{{·w}} [[යෝගාචර]]){{·w}} [[වජ්‍රයාන]]: ([[Tibetan Buddhism]]{{·w}} [[Shingon Buddhism|Shingon]]){{·w}} [[Early Buddhist schools]]{{·w}} [[Pre-sectarian Buddhism]]{{·w}} [[Basic Points Unifying the Theravāda and the Mahāyāna|Basic points unifying Theravada and Mahayana]] {{nowrap end}} </div> | group11 = [[රාජ්‍යයන්හී බුදු දහම|රටවල්]] | list11 = <div> {{nowrap begin}} [[බංගලාදේශයේ බුදු දහම|බංගලාදේශය]]{{·w}} [[භූතානයේ බුද්ධාගම|භූතානය]]{{·w}} [[බුරුමයේ බුද්ධාගම|බුරුමය]]{{·w}} [[කාම්බෝජයේ බුද්ධාගම|කාම්බෝජය]]{{·w}} [[චීනයේ බුද්ධාගම|චීනය]]{{·w}} [[History of Buddhism in India|India]]{{·w}} [[Buddhism in Indonesia|Indonesia]]{{·w}} [[Buddhism in Japan|Japan]]{{·w}} [[කොරියාවේ බුද්ධාගම|කොරියාව]]{{·w}} [[ලාඕසයේ බුද්ධාගම|ලාඕසය]]{{·w}} [[Buddhism in Malaysia|Malaysia]]{{·w}} [[මාලදිවයිනේ බුද්ධාගම|මාලදිවයින]]{{·w}} [[Buddhism in Mongolia|Mongolia]]{{·w}}[[Buddhism in Nepal|Nepal]]{{·w}} [[පාකිස්තානයේ බුද්ධාගම|පාකිස්තානය]]{{·w}} [[Buddhism in Russia|Russia]]{{·w}} [[Buddhism in Singapore|Singapore]]{{·w}} [[ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගම|ශ්‍රී ලංකාව]]{{·w}} [[Buddhism in Taiwan|Taiwan]]{{·w}} [[තායිලන්තයේ බුද්ධාගම|තායිලන්තය]]{{·w}} [[Tibetan Buddhism|Tibet]]{{·w}} [[Buddhism in Vietnam|Vietnam]]{{·w}} [[Buddhism in the Middle East|Middle East]]: ([[ඉරානයේ බුද්ධාගම|ඉරානය]]){{·w}} [[Buddhism in the West|Western countries]]: ([[Buddhism in Australia|Australia]]{{·w}} [[Buddhism in France|France]]{{·w}} [[Buddhism in the United Kingdom|United Kingdom]]{{·w}} [[Buddhism in the United States|United States]]) {{nowrap end}} </div> | group12 = [[බුදු දහමේ ඉතිහාසය|ඉතිහාසය]] | list12 = <div> {{nowrap begin}} [[Timeline of Buddhism|Timeline]]{{·w}} [[ධර්ම සංගායනා]]{{·w}} [[History of Buddhism in India]]{{·w}} [[Decline of Buddhism in India]]{{·w}} [[අශෝක]]{{·w}} [[ග්‍රීක-බුද්ධාගම]]{{·w}} [[Buddhism and the Roman world]]{{·w}} [[Silk Road transmission of Buddhism]]{{·w}} [[Persecution of Buddhists]] {{nowrap end}} </div> | group13 = [[බෞද්ධ දර්ශනය|දර්ශනය]] | list13 = <div> {{nowrap begin}} [[අභිධර්මය]]{{·w}} [[Buddhist logic|Logic]]{{·w}} [[Buddhology]]{{·w}} [[Buddhist eschatology|Eschatology]]{{·w}} [[Reality in Buddhism|Reality]]{{·w}} [[God in Buddhism|God]]{{·w}} [[Humanistic Buddhism|Humanism]]{{·w}} [[Engaged Buddhism]]{{·w}} [[Buddhist socialism|Socialism]]{{·w}} [[Buddhist anarchism|Anarchism]]{{·w}} [[Buddhist economics|Economics]]{{·w}} [[Buddhist atomism|Atomism]]{{·w}} [[Buddhism and evolution|Evolution]]{{·w}} [[Buddhist ethics|Ethics]]{{·w}} [[Fourteen unanswerable questions]] {{nowrap end}} </div> | group14 = [[Cultural elements of Buddhism|Culture]] | list14 = <div> {{nowrap begin}} [[ශ්‍රී මහා බෝධිය, අනුරාධපුර|ශ්‍රී මහා බෝධිය]]{{·w}}[[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව]]{{·w}}[[බෞද්ධ කලාව|කලාව]]{{·w}} [[Greco-Buddhist art]]{{·w}} [[Buddhist poetry|Poetry]]{{·w}} [[බුදු පිළිම]]{{·w}} [[Budai]]{{·w}} [[Buddhist symbolism|Symbolism]]: ([[ධර්ම චක්‍රය]]{{·w}} [[බෞද්ධ කොඩිය|ධජය]]{{·w}} [[භවචක්‍රය]]{{·w}} [[Thangka]]){{·w}} [[Prayer wheel]]{{·w}} [[Buddhist prayer beads|Mala]]{{·w}} [[මුද්‍රා]]{{·w}} [[මන්ත්‍ර]] ([[Om mani padme hum]]){{·w}} [[Buddhist music|Music]]{{·w}} [[Buddhist holidays|Holidays]]: ([[වෙසක්]]{{·w}} [[Magha Puja]]{{·w}} [[උපෝසථ]]){{·w}} [[වස්ස|වස් කාලය]]{{·w}} [[ත්‍රිචීවර|චීවරය]]{{·w}} [[Buddhist architecture|Architecture]]: ([[විහාර]]{{·w}} [[Wat]]{{·w}} [[දාගැබ්]]{{·w}} [[Pagoda]]{{·w}} [[Thai temple art and architecture]]){{·w}} [[Buddhist pilgrimage|Pilgrimage]]: ([[ලුම්බිණි]]{{·w}} [[බුද්ධගයාව]]{{·w}} [[සාරනාත්]]{{·w}} [[කුෂිනගර්]]){{·w}} [[Bodhi Tree]]{{·w}} [[මහාබෝධි විහාරය]]{{·w}} [[බෞද්ධ දිනදසුන|දින දසුන]]{{·w}} [[Buddhist cuisine|Cuisine]]{{·w}} [[Buddhist vegetarianism|Vegetarianism]] {{nowrap end}} </div> | group15 = [[Index of Buddhism-related articles|Miscellaneous]] | list15 = <div> {{nowrap begin}} [[Lineage (Buddhism)|Lineage]]{{·w}} [[මෛත්‍රෙය]]{{·w}} [[අවලෝකිතේශ්වර]] ([[Guan Yin]]){{·w}} [[අමිතාබ්ජ]]{{·w}} [[Brahmā (Buddhism)|Brahmā]]{{·w}} [[Mara (demon)|Māra]]{{·w}} [[ධම්මපදය]]{{·w}} [[විනය]]{{·w}} [[සූත්‍ර]]{{·w}} [[හීනයාන]]{{·w}} [[Sacred language|Liturgical languages]]: ([[පාලි]]{{·w}} [[සංස්කෘත]]){{·w}} [[Dharma talk]]{{·w}} [[කල්ප]]{{·w}} [[අභිඥා]]{{·w}} [[ඍද්ධි]] {{nowrap end}} </div> | group16 = [[:Category:Comparative Buddhism|Buddhism and:]] | list16 = <div> {{nowrap begin}} [[Buddhism and science|Science]]{{·w}} [[Buddhism and psychology|Psychology]]{{·w}} [[Buddhism and Hinduism|Hinduism]]{{·w}} [[Buddhism and Jainism|Jainism]]{{·w}} [[Buddhism and Eastern religions|East Asian religions]]{{·w}} [[Buddhism and Christianity|Christianity]]{{·w}} [[Buddhism and Theosophy|Theosophy]]{{·w}} [[Gnosticism and Buddhism|Gnosticism]] {{nowrap end}} </div> | group17 = [[:Category:Buddhism-related lists|Lists]] | list17 = <div> {{nowrap begin}} [[List of Buddhas|Buddhas]]{{·w}} [[අට විසි බුදුවරු]]{{·w}} [[List of bodhisattvas|Bodhisattvas]]{{·w}} [[List of Buddhists|Buddhists]]{{·w}} [[List of suttas|Suttas]]{{·w}} [[List of books related to Buddhism|Books]]{{·w}} [[List of Buddhist temples|Temples]] }}<noinclude>[[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම පිළිබඳ සැකිලි|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pqvmaqu9w5v4lhj1u4vz1cfm0gdmh5i 0 42607 799949 796359 2026-09-20T18:08:15Z Dayanist 31141 /* කිතක */ පිටුව යම් පමණකට සම්පූර්ණ කරන ලදී. 799949 wikitext text/x-wiki {{ත්‍රිපිටකය}} {{Infobox Language |name=පාලි | pronunciation = {{IPA-all|paːli|}} | states = [[ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය]] |nativename=පාලි (Pāli) |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |familycolor=Indo-European |fam2=[[ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා|ඉන්දු-ඉරානීය]] |fam3=[[ඉන්දු-ආර්ය භාෂා|ඉන්දු-ආර්ය]] |script= [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර]], [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර පවුල|බ්‍රාහ්මීය]]-ආභාෂය ලැබූ අකුරු හා [[ලතින් අක්ෂර]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=මළ බසක් නොවේ. ජීව භාෂාවක් ද නොවේ. සම්භාව්‍ය භාෂාවකි. භාවිතය සාහිත්‍යයේදී හා සජ්ඣායනාවේදී පමණි. |notice=Indic }} '''පාළි''' යනු ප්‍රාකෘත බස් පරම්පරාවෙන් පැවතෙන බුදු දහම හා සබැඳි භාෂාවකි. පාලි බසෙහි ඇරඹුම ඉන්දීය අර්ධද්වීපයේ ඇති වුණි. මෙම බස සඳහා නිසි අකුරු ක්‍රමයක් නැත. පාරිශුද්ධ බුද්ධ ධර්මයේ මව්බස පාලි වන බැවින් තවමත් භාවිතයේ පවතී. [[ත්‍රිපිටකය]] පරිශීලනයට පාලි බොහෝ සේ වැදගත් වේ. පාලි හා සංස්කෘත බසින් පැවතෙන බොහෝ වදන් බුදුදහමේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ අන් භාෂා වලටද ආභාෂය ලබා දී ඇත. පාලි කියල භාෂාවක් නැති බව, ආචාර්ය [[රාජ් සෝමදේව]] මහතා පවසයි. ==සම්භවය හා සංවර්ධනය== ===නිරුක්තිය=== ''පාලි'' යන වචනාර්ථයෙන් ම හැඟෙන්නේ "රේඛාව" හෝ "(ආගමික) පාඨය" යන්නයි. "පාලි" යන වදනම මුර්ධජ "ළ" යොදා "පාළි" ලෙස ද ලිවිය හැක. ආර්.සී.චිල්ඩර්ස් මෙය පරිවර්තනය කරන්නේ "පේළිය" ලෙස ය. ඔහු කියා සිටින්නේ මේ බස "එහි ව්‍යාකරනාණුකූලතාව නිසා මෙමෙ විරුද නාමය ලැබීමට සුදුසු බව" යි.මෙම පාළි භාෂාවේ නිරුක්තිය සදහන් කළහොත් ශ්‍රැතිස්මෘති අනුව පාළි යන නාමය සෑදී ඇත්තේ මෙලෙස යි. සන්ධි ක්‍රමය අනුව පහ+එළි යනුවෙන් විසන්ධි කර ගත හැක. මෙහි පහ යන වචනය හ ව්‍යංජනය ලොප් වී ප්‍රථම අක්ෂරය දීර්ඝ වේ. එලෙස එය පා බවට පත් වේ.උදාහරණ ලෙස පොහොර- පෝර වේ.මිහිරි- මීරි වේ. එළි වනාහි එ අක්ෂරය ලොප් වී ළි පමණක් සම්බන්ධ වේ. පා අක්ෂරයත් ළි අක්ෂරයත් එකතු වී පාළි වේ. මෙහි පහ යන්නෙහි අරුත නම් පංචස්කන්ධය යි.එළි යන්නෙහි අරුත සුද්ධ වීම යන්නයි. පංචස්කන්ධයෙහි නො ඇලීම පහ එළි වීම යි. පංචස්කන්ධය ට අමතර ව මනස ද තවත් ආයතනයකි. මෙම සළායතන සුද්ධ වීමෙන් හෙළ භාෂාව නිර්මණය වී ඇත. හය* එළි. හෙළ භාෂාව වේ. <ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pāli Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 19.</ref> රොබට් සීසර් චිල්ඩර්ස් තවදුරටත් පවසන්නේ පාලි බසෙහි සැබෑ නාමය [[මාගධි]] බවත් , ආදි බෞද්ධයින් ''පාලි'' යන්නේ වචනාර්ථය වන "රේඛාව , පේළිය, පාඨය" යන්නෙහි තේරුම දිග්කර "ග්‍රන්ථමාලාව" යන අරුත ගෙන ආ නිසා, ''පාලිභාසා'' යනු "පොත් පේලියේ බස " බවයි.<ref>''A Dictionary of the Pali Language'' By Robert Cæsar Childers</ref> ==== '''පාලි භාසාවේ අක්ෂර''' ==== පාලි භාෂාව අක්ෂර 41කින් සමන්විතය. එහි ස්වර අක්ෂර 8ක් ද ව්‍යඤ්ජන අක්ෂර 33ක් ද ඇත. ''සරා (ස්වර)'' අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ ''බ්‍යඤ්ජන (ව්‍යඤ්ජන)'' ක් (ක) ඛ් (ඛ) ග් (ග) ඝ් (ඝ) ඞ් (ඞ) ච් (ච) ඡ් (ඡ) ජ් (ජ) ඣ් (ඣ) ඤ් (ඤ) ට් (ට) ඨ් (ඨ) ඩ් (ඩ) ඪ් (ඪ) ණ් (ණ) ත් (ත) ථ් (ථ) ද් (ද) ධ් (ධ) න් (න) ප් (ප) ඵ් (ඵ) බ් (බ) භ් (භ) ම් (ම) ය් (ය) ර් (ර) ල් (ල) ව් (ව) ස් (ස) හ් (හ) ළ් (ළ) (අං) ඉහත ස්වර අක්ෂර හ්‍රස්ව හා දීර්ඝ යැයි කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. * අ, ඉ, උ යන අක්ෂර හ්‍රස්ව අකුරු වේ. * ආ, ඊ, ඌ යන අකුරු දීර්ඝ අකුරු වේ. * එ සහ ඔ අකුරු දෙකෙහි විශේෂත්වයක් ඇත. එම අකුරු දෙක බැඳි අකුරුවලට මුලින් හෙවත් හල් කිරීම සහිත අකුරකට මුලින් යෙදී ඇති විට හ්‍රස්ව අකුරු ලෙස ගැනේ. උදා:- ඔක්කන්ති (මෙහි ඔ හ්‍රස්ව හෙවත් ඕ ලෙස ඇද ශබ්ද කිරීමක් නොකරයි. මෙලෙසම සොත්ථි, එත්තාවතා, ඛෙත්ත ආදිය ද වෙත්.) එ, ඔ අකුරු දෙකට පිටුපසින් බැඳි අකුරු නැත්නම් හෙවත් හල් අකුරක් නැත්නම් දීර්ඝ අකුරු ලෙස ගැනේ. උදා:- එවං (මෙය 'ඒ' ලෙස ඇද ශබ්ද කළ යුතුය.) ඔසද (මෙය 'ඕ' ලෙස ඇද ශබ්ද කළ යුතුය.) මෙලෙසම ඛෙම, සොම, ලොම ආදිය ද පිළිවෙලින් ඛේම, සෝම, ලෝම යනාදී ලෙස ශබ්ද කෙරේ. ඉහත ව්‍යඤ්ජන අක්ෂරවල ක සිට ම තෙක් ඇති අකුරු වර්ග 5කට බෙදනු ලැබේ. ඒවා නම් ක වර්ගය, ච වර්ගය, ට වර්ගය, ත වර්ගය, ප වර්ගය. * ක වර්ගය- ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ * ච වර්ගය- ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ * ට වර්ගය- ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ * ත වර්ගය- ත, ථ, ද, ධ, න * ප වර්ගය- ප, ඵ, බ, භ, ම ව්‍යඤ්ජන අකුරුවලින්, * ඛ, ඝ, ඡ, ඣ, ඨ, ඪ, ථ, ධ, ඵ, භ යන අකුරු '''මහාප්‍රාණ''' වේ. * ක, ග, ච, ජ, ඤ, ට, ඩ, ණ, ත, ද, න, ප, බ, ම, ය, ර, ල, ව, ස, හ, ළ '''අල්පප්‍රාණ''' වේ. * බින්දුව '''නිග්ගහීතය''' යැයි හැඳින්වේ. * ග, ඝ, ජ, ඣ, ඩ, ඪ, ණ, ද, ධ, න, බ, භ, ම, ය, ර, ල, ව, හ, ළ යන අක්ෂර '''ඝෝෂ''' අකුරු නම් වේ. * ක, ඛ, ච, ඡ, ට, ඨ, ත, ථ, ප, ඵ, ස යන අකුරු '''අඝෝෂ''' අක්ෂර නම් වේ. '''කණ්ඨජ අක්ෂර:-''' "අකවග්ගහා කණ්ඨජා" අ , ආ යන්න ද , ක වර්ගයේ අකුරු පහ ද හ යන්නද මෙ⁣ම කණ්ඨජ අකුරු වේ. අ, ආ, ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, හ '''තාලුජ අක්ෂර:-''' ඉ, ඊ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ය '''මුද්ධජ අක්ෂර:-''' ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ර, ළ '''දන්තජ අක්ෂර:-''' ත, ථ, ද, ධ, න, ල, ස '''ඔට්ඨජ අක්ෂර:-''' උ, ඌ, ප, ඵ, බ, භ, ම '''කණ්ඨතාලුජ:-''' එ '''කණ්ඨොට්ඨජ:-''' ඔ '''දන්තොට්ඨජ:-''' ව == නාමපද සහ විභක්ති == පාලි භාෂාවේ නාමපද ප්‍රධාන වශයෙන් පුරුෂ, ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලෙස ලිඞ්ග 3කට බෙදේ. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ ජීවී දේවල් පමණක් නොව මුහුද, පොත යනාදී අජීවී වස්තූන් ද ශක්තිය, තණ්හාව, රස යනාදී නාම පද ද පවා ඉහත ලිඞ්ග තුනෙන් එකකට අයත් වීමය. උදාහරණයක් ලෙස අග්ගි (ගින්න) යන්න පුල්ලිඞ්ග (පුරුෂ ලිඞ්ග) වන අතර රත්ති (රාත්‍රිය) යන්න ඉත්ථී ලිඞ්ගික (ස්ත්‍රී ලිඞ්ගික) ලෙස ද අට්ඨි (අස්ථි) යන්න නපුංසක ලිඞ්ගික ලෙස ද ගැනේ. මෙනිසා පාලි භාසාව යම් පමණකට දුෂ්කර බසක් යැයි ද කෙනෙකුට සිතිය හැක. මෙවැනිම ලිඞ්ග භේදයක් ජර්මානු භාෂාවෙහි ද ඇත. මේ නාමපද අතිශය බොහෝමයක් (කීපයක් හැර) ඒක වචන හා බහු වචන ලෙස ද දැක්වෙත්. එමෙන්ම සෑම නාමපදයක්ම නැවතත් මූලික වශයෙන් විභත්ති 9කට (ආලපන හා කරණ විභත්තීන් ද ඇතුළත්ව) බෙදී විවිධ අර්ථ ප්‍රකාශ කරයි. එම අර්ථ පහත පරිදි දැක්විය හැක. * '''පඨමා -''' උක්තය * '''ආලපන -''' ආමන්ත්‍රණය * '''දුතියා -''' කර්මය * '''තතියා -''' කර්තෘ * '''කරණ -''' යමක හෝ යමෙකු කරණ කොට දෙයක් සිදුවන බව පැවසීමේදී * '''චතුත්ථි -''' කාටද, කුමකට ද, කා උදෙසා ද ක්‍රියාව කරන්නේ යන්න පැවසීමේදී * '''පඤ්චමී -''' කුමකින් ක්‍රියාව වන්නේද යන්න පැවසීමේදී * '''ඡට්ඨි -''' කාගේ කුමකගේ ක්‍රියාවක් දැයි පැවසීමේදී * '''සත්තමී -''' කා කෙරෙහි, කුමක් කෙරෙහි ක්‍රියාව සිදු වන්නේදැයි පැවසීමේදී ඉහත විභත්ති බෙදීම ඇති වන්නේ නාම පදය අගට ඕ, ආ, ඒ ආදී ප්‍රත්‍යයන් එක් කිරීමෙනි. සිංහල භාෂාවේ දී නම් ට, ගේ, හි යන ප්‍රත්‍ය යෙදෙති. නමුත් සිංහල භාෂාවට වඩා පාලි භාෂාවේ ඇති වෙනස්කම් වන්නේ, * ලිඞ්ග භේදය අනුව අදාළ ප්‍රත්‍ය වෙනස් වීම * නාම පදය අවසන් වන අකුරේ ස්වරය හෙවත් අන්ත ස්වරය අනුව (අකාරාන්ත, ඉකාරාන්ත, ඊකාරාන්ත ආදී) අදාළ ප්‍රත්‍ය වෙනස් වීම යන කරුණු නිසාය. === පුල්ලිඞ්ගික නාම පද === පුල්ලිඞ්ග පදවල ප්‍රත්‍ය සමූහ 7ක් ඒ ඒ අන්ත ස්වරයට අනුකූලව ඇත. '''අකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා'' |ඕ |ආ |- |''ආලපන'' |අ/ආ |ආ |- |''දුතියා'' |අං/ආනං |ඒ |- |''තතියා හා කරණ'' |ඒන/නා |ඒහි/ඒභි |- |''චතුත්ථි'' |ආය/ස්ස |ආනං |- |''පඤ්චමී'' |ආ/ම්හා/ස්මා |ඒහි/ඒභි |- |''ඡට්ඨි'' |ස්ස |ආනං |- |''ආධාර'' |ඒ/ම්හි/ස්මිං |ඒසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 1- ධම්ම'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |පඨමා |ධම්මෝ (ධර්මය) |ධම්මා (ධර්මයෝ) |- |ආලපන |ධම්ම/ධම්මා (පින්වත් ධර්මය!) |ධම්මා (ධර්මයනි!) |- |දුතියා |ධම්මං (ධර්මයව) |ධම්මේ (ධර්මයන්ව) |- |තතියා හා කරණ |ධම්මේන (ධර්මය විසින්/ ධර්මය කරණ කොට/ ධර්මය නිසා/ ධර්මය ලවා/ ධර්මය වශයෙන්/ ධර්මයෙන්/ ධර්මයෙහි/ ධර්මය වෙනුවෙන්/ ධර්මය ලෙස/ ධර්මය හේතුවෙන්/ ධර්මයේදී) |ධම්මේහි/ධම්මේභි (ධර්මයන් විසින්/ ධර්මයන් කරණ කොට/ ධර්මයන් නිසා.....) |- |චතුත්ථී |ධම්මාය/ධම්මස්ස (ධර්මයට/ ධර්මය උදෙසා/ ධර්මය සඳහා/ ධර්මය පිණිස) |ධම්මානං (ධර්මයන්ට...) |- |පඤ්චමී |ධම්මා/ධම්මම්හා/ධම්මස්මා (ධර්මයෙන්/ ධර්මය කෙරෙන්) |ධම්මේහි/ධම්මේභි |- |ඡට්ඨී |ධම්මස්ස (ධර්මයේ/ ධර්මයෙන්/ ධර්මය අතර) |ධම්මානං |- |ආධාර |ධම්මේ/ධම්මම්හි/ධම්මස්මිං (ධර්මය කෙරෙහි/ ධර්මයෙහි/ ධර්මය මත/ ධර්මය උඩ/ ධර්මය තුළ/ ධර්මය සමීපයෙහි/ ධර්මය ඇති කල්හී/ ධර්මය ඇති විට/ ධර්මය අතර/ ධර්මයේදී/ ධර්මය පිළිබඳ) |ධම්මේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 2- අත්ත'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |අත්තා (තමා/ ආත්මය) |අත්තානෝ (ආත්මයෝ) |- |ආ |අත්ත/අත්තා (පින්වත් ආත්මය!) |අත්තානෝ (ආත්මයනි!) |- |දු |අත්තානං/අත්තං (තමාව) |අත්තානෝ (ආත්මයන්ව) |- |ත හා ක |අත්තේන/අත්තනා (තමා විසින්/ තමා නිසා) |අත්තනේහි/අත්තනේභි |- |ච |අත්තනෝ (තමාට) |අත්තානං (ආත්මයන්ට) |- |ප |අත්තනා (තමාගෙන්) |අත්තනේහි/අත්තනේභි (ආත්මයන්ගෙන්) |- |ඡ |අත්තනෝ (තමාගේ) |අත්තානං |- |ස |අත්තනි (තමා කෙරෙහි) |අත්තනේසු (ආත්මයන්හි) |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 3 - චරන්ත'' මෙවැනි වර්තමාන කාල කෘදන්ත පද ඉහත ඒවාට වඩා වෙනස්ය. ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |චරං (හැසිරෙන්නා) |චරන්තෝ/චරන්තා (හැසිරෙන්නෝ) |- |ආ |චරං/චර/චරා (එබ්බා හැසිරෙන්නා!) |චරන්තෝ/චරන්තා |- |දු |චරන්තං (හැසිරෙන්නාව) |චරන්තේ |- |ත හා ක |චරතා/චරන්තේන (හැසිරෙන්නා විසින්) |චරන්තේහි/ චරන්තේභි |- |ච |චරතෝ/චරන්තස්ස (හැසිරෙන්නාට) |චරතං/චරන්තානං |- |ප |චරතා/චරන්තම්හා/චරන්තස්මා (හැසිරෙන්නාගෙන්) |චරන්තේහි/චරන්තේභි |- |ඡ |චරතෝ/චරන්තස්ස (හැසිරෙන්නාගේ) |චරතං/චරන්තානං |- |ස |'''චරති'''/චරින්තේ/චරන්තම්හි/චරන්තස්මිං (හැසිරෙන්නා කෙරෙහි) |චරන්තේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 4 - චේත'' මෙවැනි චචන ද ඉහත ඒවාට වඩා වෙනස්ය. ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |චේතෝ (සිතීම) |චේතා (සීතීම්) |- |ආ |චේත/චේතා (එම්බා සිතිවිල්ල!) |චේතා |- |දු |චේතං (සිතිවිල්ලව) |චේතේ |- |ත හා ක |චේතසා/චේතේන (සිතීම නිසා) |චේතේහි/චේතේභි |- |ච |චේතසෝ/චේතස්ස (සිතීමට) |චේතානං |- |ප |චේතා/චේතම්හා/චේතස්මා (සිතීමෙන්) |චේතේහි/චේතේභි |- |ඡ |චේතසෝ/චේතස්ස (සිතීමේ/ සිතිවිල්ලේ) |චේතානං |- |ස |චේතසි/චේතේ/චේතම්හි/චේතස්මිං (සිතීමෙහි) |චේතේසු |} '''ඉකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ඉ |ඊ/අයෝ |- |ආ |ඉ |ඊ/අයෝ |- |දු |ඉං |ඊ/අයෝ |- |ත හා ක |නා |ඊහි/ඊභි |- |ච |නෝ/ස්ස |ඊනං |- |ප |නා/ම්හා/ස්මා |ඊහි/ඊභි |- |ඡ |නෝ/ස්ස |ඊනං |- |ස |ම්හි/ස්මිං |ඉසු/ඊසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - ගහපති'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ගහපති (ගෘහපතියා) |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |ආ |ගහපති |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |දු |ගහපතිං |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |ත හා ක |ගහපතිනා |ගහපතීහි/ගහපතීභි |- |ච |ගහපතිනෝ/ගහපතිස්ස (ගෘහපතියාට) |ගහපතීනං |- |ප |ගහපතිනා/ගහපතිම්හා/ගහපතිස්මා (ගෘහපතියාගෙන්) |ගහපතීහි/ගහපතීභි |- |ඡ |ගහපතිනෝ/ගහපතිස්ස |ගහපතීනං |- |ස |ගහපතිම්හි/ගහපතිස්මිං |ගහපතිසු/ගහපතීසු |} '''ඊකාරාන්ත පද''' මේ ප්‍රත්‍ය ද ඉකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍යවලට '''බොහෝ දුරට''' සමානය. {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - පාපකාරී'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පාපකා'''රී''' (පව් කාරයා) |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |ආ |පාපකාරී |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |දු |පාපකා'''රිනං'''/පාපකාරිං |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |ත හා ක |පාපකාරිනා |පාපකා'''රිහි'''/පාපකා'''රිභි''' |- |ච |පාපකාරිනෝ/පාපකාරිස්ස |පාපකාරීනං |- |ප |පාපකාරිනා/පාපකාරිම්හා/පාපකාරිස්මා |පාපකා'''රිහි'''/පාපකා'''රිභි''' |- |ඡ |පාපකාරිනෝ/පාපකාරිස්ස |පාපකාරීනං |- |ස |පාපකා'''රිනි'''/පාපකාරිම්හි/පාපකාරිස්මිං |පාපකාරිසු/පාපකාරීසු |} '''උකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - මච්චු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |මච්'''චු''' (මාරයා) |මච්'''චූ'''/මච්'''චවෝ (මාරයෝ)''' |- |ආ |මච්'''චු''' (එම්බා මාරය) |මච්චූ/මච්චවෝ |- |දු |මච්'''චුං''' (මාරයාව) |මච්චූ/මච්චවෝ (මාරයින්ව) |- |ත හා ක |මච්'''චුනා''' (මාරයා විසින්) |මච්'''චූභි'''/මච්'''චූහි''' |- |ච |මච්'''චුනෝ'''/මච්චුස්ස (මාරයාට) |මච්ච'''චුනං'''/මච්චූනං |- |ප |මච්ච'''චුනා'''/මච්චුම්හා/මච්චුස්මා (මාරයාගෙන්) |මච්චූහි/මච්චූභි |- |ඡ |මච්චුනෝ/මච්චුස්ස (මාරයාගේ) |මච්චූනං |- |ස |මච්චුම්හි/මච්චුස්මිං (මාරයා කෙරෙහි) |මච්'''චුසු'''/මච්'''චූසු''' |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - කත්තු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |කත්තා (කර්තෘ) |කත්තාරෝ |- |ආ |කත්ත/කත්තා (පින්වත් කර්තෘ) |කත්තාරෝ |- |දු |කත්තාරං (කර්තෘව) |කත්තාරේ/කත්තාරෝ |- |ත හා ක |කත්තාරා (කර්තෘ විසින්) |කත්තාරේහි/කත්තාරේභි |- |ච |කත්තු/කත්තුනෝ/කත්තුස්ස (කර්තෘට) |කත්තාරානං/කත්තානං |- |ප |කත්තාරා (කර්තෘගෙන්) |කත්තාරේහි/කත්තාරේභි |- |ඡ |කත්තු/කත්තුනෝ/කත්තුස්ස (කර්තෘගේ) |කත්තාරානං/කත්තානං |- |ස |කත්තරි (කර්තෘ කෙරෙහි) |කත්තාරේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - භගවන්තු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |භගවා/භගවන්තෝ (භාග්‍යවන්තයා) |භගවන්තෝ/භගවන්තා |- |ආ |භගවං/භගවා (භාග්‍යවතුනි!) |භගවන්තෝ/භගවන්තා |- |දු |භගවන්තං (භාග්‍යවතුන්ව) |භගවන්තේ |- |ත හා ක |භගවතා/භගවන්තේන (භාග්‍යවතුන් විසින්) |භගවන්තේහි/භගවන්තේභි |- |ච |භගවතෝ/භගවන්තස්ස (භාග්‍යවතුන්ට) |භගවතං/භගවන්තානං |- |ප |භගවතා/භගවන්තම්හා/භගවන්තස්මා (භාග්‍යවතුන්ගෙන්) |භගවන්තේහි/භගවන්තේභි |- |ඡ |භගවතෝ/භගවන්තස්ස (භාග්‍යවතුන්ගේ) |භගවතං/භගවන්තානං |- |ස |භගවති/භගවන්තේ/භගවන්තම්හි/භගවන්තස්මිං (භාග්‍යවතුන් කෙරෙහි) |භගවන්තේසු |} '''ඌකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - කතඤ්ඤූ'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |කතඤ්ඤූ (කළගුණ දන්නා) |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |ආ |කතඤ්ඤූ |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |දු |කතඤ්ඤුං |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |ත හා ක |කතඤ්ඤුනා |කතඤ්ඤුහි/කතඤ්ඤුභි |- |ච |කතඤ්ඤුනෝ/කතඤ්ඤුස්ස |කතඤ්ඤුනං |- |ප |කතඤ්ඤුනා/කතඤ්ඤුම්හා/කතඤ්ඤුස්මා |කතඤ්ඤුහි/කතඤ්ඤුභි |- |ඡ |කතඤ්ඤුනෝ/කතඤ්ඤුස්ස |කතඤ්ඤුනං |- |ස |කතඤ්ඤුම්හි/කතඤ්ඤුස්මිං |කතඤ්ඤුසු |} === ඉත්ථිලිඞ්ගික නාම පද === '''ආකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා'' |ආ |ආ/ආයෝ |- |''ආලපන'' |ඒ |ආ/ආයෝ |- |''දුතියා'' |අං |ආ/ආයෝ |- |''තතියා, කරණ, චතුත්ථි, පඤ්චමී, ඡට්ඨී, '''සත්තමී''''' |ආය | - |- |''තතියා, කරණ, පඤ්චමී'' | - |ආහි/ආභි |- |''චතුත්ථි, ඡට්ඨී'' | - |ආනං |- |''සත්තමී'' |ආයං |ආසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - පඤ්ඤා'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව) |පඤ්ඤා/පඤ්ඤායෝ (ප්‍රඥාවෝ) |- |ආ |පඤ්ඤේ |පඤ්ඤා/පඤ්ඤායෝ |- |දු |පඤ්ඤං |පඤ්ඤා/ පඤ්ඤායෝ |- |ත හා ක | rowspan="4" |පඤ්ඤාය |පඤ්ඤාහි/පඤ්ඤාභි |- |ච |පඤ්ඤානං |- |ප |පඤ්ඤාහි/පඤ්ඤාභි |- |ඡ |පඤ්ඤානං |- |ස |පඤ්ඤාය/ පඤ්ඤායං |පඤ්ඤාසු |} '''ඉකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - ජාති'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ජාති (ජාතිය) |ජාතී/ජාතියෝ/ජාත්‍යෝ |- |ආ |ජත්ති (එම්බා ජාතිය) |ජත්තී/ජත්තියෝ/ජාත්‍යෝ |- |දු |ජත්තිං (ජාතියව) |ජත්තී/ජත්තියෝ/ජාත්‍යෝ |- |ත හා ක |ජාතියා/ ජාත්‍යා |ජාතීහි/ජාතීභි |- |ච |ජාතියා |ජාතීනං |- |ප |ජාතියා/ ජාත්‍යා |ජාතීහි/ජාතීභි |- |ඡ |ජාතියා |ජාතීනං |- |ස |ජාතියා/ ජාත්‍යා/ ජාතියං/ජාත්‍යං/ජාතිං/ජාතෝ |ජාතිසු/ජාතීසු |} '''ඊකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - රාජිනී'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප | rowspan="2" |රාජිනී (රැජිණ, රැජිණියනි) | rowspan="2" |රාජිනි/ රාජිනියෝ |- |ආ |- |දු |රාජිනියං/රාජිනිං (රැජිණව) |රාජිනි/ රාජිනියෝ |- |ත හා ක | rowspan="4" |රාජිනියා |රාජිනිභි/රාජිනිහි |- |ච |රාජිනං |- |ප |රාජිනිභි/රාජිනිහි |- |ඡ |රාජිනං |- |ස |රාජිනියා/ රාජිනියං |රාජිනිසු |} '''උකාරාන්ත, ඌකාරාන්ත පදද මීට බොහෝ සමානය''' === නපුංසකලිඞ්ගික නාම පද === '''ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා, ආලපන'' |අං |ආ/ආනි |- |''දුතියා'' |අං |ඒ/ආනි |- |''තතියා, කරණ'' |ඒන |ඒහි/ඒභි |- |''චතුත්ථි'' |ආය/ස්ස |ආනං |- |''පඤ්චමී'' |ආ/ම්හා/ස්මා |ඒහි/ඒභි |- |''ඡට්ඨී'' |ස්ස |ආනං |- |''සත්තමී'' |ඒ/ම්හි/ස්මිං |ඒසු |} {| class="wikitable" |+'''''උදාහරණ - පාප''''' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පාපං |පාපා/පාපානි |- |ආ |පාපං |පාපේ/පාපානි |- |දු |පාපං |පාපේ/ පාපානි |- |ත හා ක |පාපේන |පාපේහි/පාපේභි |- |ච |පාපාය/පාපස්ස |පාපානං |- |ප |පාපා/පාපම්හා/පාපස්මා |පාපේහි/පාපේභි |- |ඡ |පාපස්ස, පාපානං |පාපානං |- |ස |පාපේ/පාපම්හි/පාපස්මිං |පාපේසු |} {| class="wikitable" |+'''''කම්ම ශබ්දයේදී''''' ! !ඒක වචන !බහු බවචන |- |ප | rowspan="3" |කම්මං | rowspan="2" |කම්මා/ කම්මානි |- |ආ |- |දු |කම්මේ/ කම්මානි |- |ත හා ක |කම්මුනා/කම්මනා/කම්මේන |කම්මේහි/ කම්මේභි |- |ච |කම්මුනෝ/කම්මස්ස |කම්මානං |- |ප |කම්මා/ කම්මම්හා/ කම්මස්මා |කම්මේහි/ කම්මේභි |- |ඡ |කම්මුනෝ/කම්මස්ස |කම්මානං |- |ස |කම්මනි/කම්මේ/කම්මම්හි/කම්මස්මිං |කම්මේසු |} අනෙකුත් පදද ඉහත ආකාරයම ගනී. === සබ්බනාම පද === '''ත (ඔහු/ඇය/එය/එම/එයා)''' {| class="wikitable" |+''පුල්ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |සෝ (ඔහු/එයා) |නේ/තේ (ඔවුහූ) |- |දු |නං/තං |නේ/තේ |- |ත හා ක |නේන/තේන |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ච |නස්ස/තස්ස |නේසං/නේසානං/තේසං/තේසානං |- |ප |නම්හා/තම්හා/තස්මා/නස්මා |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ඡ |නස්ස/තස්ස |නේසං/නේසානං/තේසං/තේසානං |- |ස |තම්හි/නම්හි/තස්මිං/නස්මිං |නේසු/තේසු |} {| class="wikitable" |+''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |සා |නා/නායෝ/තා/තායෝ |- |දු |නං/තං |නා/නායෝ/තා/තායෝ |- |ත හා ක |නාය/තාය |නාහි/තාහි/නාභි/තාභි |- |ච |තිස්සාය/තිස්සා/තස්සා/තාය |තාසං/තාසානං |- |ප |නාය/තාය |නාහි/තාහි/නාභි/තාභි |- |ඡ |තිස්සාය/තිස්සා/තස්සා/තාය |තාසං/තාසානං |- |ස |තිස්සං/තස්සං/තායං |නාසු/තාසු |} {| class="wikitable" |+''නපුංසක ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප | rowspan="2" |නං/තං | rowspan="2" |නේ/තේ/තානි/නානි |- |දු |- |ත හා ක |නේන/තේන |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ච |නස්ස/තස්ස |නේසං/තේසං/නේසානං/තේසානං |- |ප |තභ්හා/නම්හා/නස්මා/තස්මා |නේහි/තේහි/තේභි/නේභි |- |ඡ |නස්ස/තස්ස |නේසං/තේසං/නේසානං/තේසානං |- |ස |තම්හි/නම්හි/නස්මිං/තස්මිං |නේසු/තේසු |} '''සබ්බ (සියල්ල)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' සබ්බෝ, සබ්බේ (පඨමා) සබ්බං, සබ්බේ (දුතයා) සබ්බේන, සබ්බේහි/සබ්බේභි (තතියා/ කරණ) සබ්බස්ස, සබ්බේසං/සබ්බේසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) සබ්බා/සබ්බම්හා/සබ්බස්මා, සබ්බේහි/ සබ්බේභි (පඤ්චමී) සබ්බම්හි/සබ්බස්මිං, සබ්බේසු (සත්තමී) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' සබ්බා, සබ්බා/ සබ්බයෝ (පඨමා) සබ්බං, සබ්බා/සබ්බයෝ (දුතියා) සබ්බාය, සබ්බාහි/ සබ්බාභි (තතියා/ කරණ/ පඤ්චමී) සබ්බස්සා/සබ්බාය, සබ්බාසං/ සබ්බසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) සබ්බස්සං/ සබ්බායං, සබ්බාසු (සත්තමී) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' සබ්බං, සබ්බානි (පඨමා/ දුතියා) ඉතිරි විභත්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. '''ය (යමෙක්/ යමක්)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' යෝ, යේ (පඨමා) යං, යේ (දුතියා) යේන, යේහි/ යේභි (තතියා/ කරණ) යස්ස, යේසං/යේසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) යම්හා/ යස්මා, යේහි/ යේභි (පඤ්චමී) යම්හි/ යස්මිං, යේසු (සත්තමී) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' යා, යා/ යායෝ (පඨමා) යං, යා/ යායෝ (දුතියා) යාය, යාහි/ යාභි (තතියා/ කරණ/ පඤ්චමී) යස්සා/ යාය, යාසං/ යාසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) යස්සං/ යායං, යාසු (සත්තමී) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' යං, යේ/ යානි (පඨමා/ දුතියා) ඉතිරි විභත්ති පුල්ලිඞ්ග මෙන් වර නැගේ. '''තුම්හ (නුඹ)''' * ලිඞ්ග භේදයක් නැත ත්වං/ තුවං (පඨමා), තුම්හේ (බහු වචන) තං/ තවං/ ත්වං/ තුවං/ තේ (දුතියා), තුම්හාකං/ තුම්හේ/ වෝ (බහු) ත්වයා/ තයා (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), තුම්හේහි/ තුම්හේභි (බහු) තව/ තුය්හං/ තුම්හං/ තේ (චතුත්ථි, ඡට්ඨී), තුම්හාකං/ තුම්හේ/ වෝ (බහු) ත්වයි/ තයි (සත්තමී), තුම්හේසු (බහු) '''අම්හ (මම)''' * ලිඞ්ග භේදයක් නැත අහං (පඨමා), මයං/ අම්හේ (අපි) මං/ මමං (දුතයා), අම්හාකං/ අම්හේ (බහු වචන) මයා (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), අම්හේහි/ අම්හේභි (බහු) මම/ මය්හං/ අම්හං/ මමං/ මේ (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), අම්හාකං/ අස්මාකං/ අම්හේ (බහු) මයි (සත්තමී), අම්හේසු (බහු) '''ඒත (අර/ අරයා/ අරක)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' ඒසෝ (අරයා), ඒතේ (අරගොල්ලෝ) ඒතං (දුතියා), ඒතේ (බහු වචන) ඒතේන (තතියා, කරණ), ඒතේහි/ ඒතේභි (බහු) ඒතස්ස (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒතේසං/ ඒතේසානං (බහු) ඒතම්හා/ ඒතස්මා (අරයාගෙන්), ඒතේහි/ ඒතේභි (බහු) ඒතම්හි/ ඒතස්මිං (අරයා කෙරෙහි), ඒතේසු (අර අය කෙරෙහි) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' ඒසා (පඨමා), ඒතා/ ඒතායෝ (බහු) ඒතං (දුතියා), ඒතා/ ඒතායෝ (බහු) ඒතාය (තතියා, කරණ), ඒතාහි/ ඒතාභි (බහු) ඒතිස්සාය/ ඒතිස්සා/ ඒතාය (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒතාසං/ ඒතාසානං (බහු) ඒතාය (පඤ්චමී), ඒතාහි/ ඒතාභි (බහු) ඒතිස්සං/ ඒතස්සං/ ඒතායං (සත්තමී), ඒතාසු (බහු) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' ඒතං (පඨමා, දුතියා), ඒතේ/ ඒතානි (බහු) ඉතිරි විභක්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. '''ඉම (මේ/ මෙයා/ මැය/ මෙය)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' අයං (පඨමා), ඉමේ (බහු) ඉමං (දුතියා), ඉමේ (බහු) ඉමිනා/ අනේන (තතියා, කරණ), ඉමේහි/ ඉමේභි/ ඒහි/ ඒභි (බහු) අස්ස/ ඉමස්ස (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒසං/ ඒසානං/ ඉමේසං/ ඉමේසානං (බහු) ඉමස්මා/ අස්මා/ ඉමම්හා (පඤ්චමී), ඉමේහි/ ඉමේභි/ ඒහි/ ඒභි (බහු) ඉමස්මිං/ ඉමම්හි/ අස්මිං (සත්තමී), ඉමේසු/ ඒසු (බහු) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' අයං (පඨමා), ඉමා/ ඉමායෝ (බහු) ඉමං (දුතියා), ඉමා/ ඉමායෝ (බහු) ඉමාය (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), ඉමාහි/ ඉමාභි (බහු) ඉමිස්සා/ ඉමිස්සාය/ ඉමාය/ අස්සා/ අස්සාය (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඉමාසං/ ඉමාසානං (බහු) ඉමස්සං/ ඉමායං/ අස්සං (සත්තමී), ඉමාසු (බහු) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' ඉදං/ ඉමං (පඨමා, දුතියා), ඉමේ/ ඉමානි (බහු) ඉතිරි විභක්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. == අව්‍යය පද == === උපසග්ග === '''අ''' අ + ධම්ම = අධම්ම (ධර්මයට විරුද්ධ / පටහැනි) අ + සඞ්ඛත = අසඞ්ඛත (හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නොසැකසුණු) අ + නිදස්සන = අනිදස්සන (නිදසුන් දැක්විය නොහැකි දේ / නිවන) '''අව''' අව + ඛිත්ත = අවක්ඛිත්ත (යට හෙළූ) අව + මුත්ත - ඔ + මුත්ත = ඔමුත්ත (ගැලවූ) අව + ගච්ඡති = අවගච්ඡති (දැන ගනී) අව + ජානන = අවජානන (පරිභව වන සේ දැන්වීම/ නින්දා කිරීම) '''අනු''' අනු + ඒති = අන්වේති (අනුව එයි) අනු + රත්තෝ = අනුරත්තෝ (ඒ අනුවම ඇළුණු) අනු + රූපං = අනුරූපං (ඒ රූපයට අනුව ඇති) අනු + මොග්ගල්ලානං = අනුමොග්ගල්ලානං (මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේට වඩා අඩුය. උදා:- අනුමොග්ගල්ලානං ඉද්ධිමන්තෝ - මුගලන් තෙරුන් වහන්සේට වඩා ඍද්ධිමත් බවින් අඩුය) අනු + වසිතා = අන්වසිතා (යමක් ඇසුරු කොට වසන්නෝ) '''අභි''' අභි + මුඛ = අභිමුඛ (සමීපයේ) අභි + කන්ත = අභික්කන්ත (ඉතා කාන්තිමත්/ ප්‍රිය) අභි + කීළති = අභිකීළති (බොහෝ සේ ක්‍රීඩා කරයි) අභි + වන්දති = අභිවන්දති (මැනවින් වඳියි) '''ආ''' ආ + කඞ්ඛා = ආකඞ්ඛා (කැමත්ත) ආ + රාජං = ආරාජං (රජු තෙක්) ආ + ගඞ්ගා = ආගඞ්ගා (ගඟ දක්වා) ආ + ගත = ආගත (පැමිණි) '''අති''' අති + කම = අතික්කම (ඉක්මවීම) අති + ඛීණ = අතිඛීණ (ඉතා ක්‍ෂීණ වූ) '''අධි''' අධි + පඤ්ඤා = අධිපඤ්ඤා (අධික/උසස් ප්‍රඥාව) අධි + දේව = අධිදේව (ප්‍රධාන දෙවියා) අධි + ඨාති = අධිට්ඨාති (අධිෂ්ඨාන කරයි) අධි + පද + ය + ති = අධිපජ්ජති (පැමිණෙයි) '''අප''' අප + කඩ්ඪති = අපකඩ්ඪති (ඉවතට අදී/ නෙරපයි) අප + චර = අපචර (සාවද්‍ය හැසිරීම) අප + චයති = අපචයති (පුදයි) '''උ''' උ + ඝෝස = උග්ඝෝස (උස්ව නැඟුණු ඝෝෂාව) උ + සජති = උස්සජති (ඉවත් කරයි/ හරියි) උ + භූත = උබ්භූත (පහළ විය) '''උප''' උප + නිවේසන = උපනිවේසන (සමීපව සේවනය කිරීම) උප + කප්පිත = උපකප්පිත (පූජාවට කැප කළ) උප + කෝසති = උපක්කෝසති (බොහෝ සේ නින්දා කරයි) උප + ආ + දාන = උපාදාන (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) උප + පජ්ජති = උපපජ්ජති (උපදියි) '''දු''' දු + ඛ = දුක්ඛ (තෘප්තිමත් විය හැකි දෙයක් නැති හිස් බව දැනීම) දු + ජහ = දුජ්ජහ (අත් හැරීමට අපහසුව) '''නි''' නි + කමු + ති = නික්ඛමති (රැඳී නොසිට නික්ම යාම) නි + කඩ්ඨ + ති = නික්කඩ්ඪති (රඳවා නොගෙන පිටමං කිරීම/ නෙරපීම) නි + කඞ්ඛ = නික්කඞ්ඛ (නිසැක) නි + කුජ්ජේති = නික්කුජ්ජේති (යටිකුරු කරයි) නි + කන්තති = නිකන්තති (හාරා කපයි) '''නී''' නී + වරණ = නීවරණ (හොඳින් වැළකීම) නී + හරිත = නීහරිත (බැහැර කළ) '''ප''' ප + ඤා = පඤ්ඤා (ඇත්ත ඇති සැටියෙන්ම දනී) ප + නීත = පණීත (උතුම් බවට පැමිණි) ප + වාසී = පවාසී (වෙන්ව විසී) ප + භවති = පභවති (හොඳින් පහළ වේ) ප + නිධානං = පණිධානං (පැතීම) '''පරා''' පරා + භූත = පරාභූත (පිරිහුණු) පරා + ජේති = පරාජේති (පරදවයි) පරා + ආයන = අනුන් වෙත යෑම/ පිහිට/ ආධාරය) පරා + කමති = පරක්කමති (යමක් මුළුමනින්ම අවසන් කිරීමට උත්සාහ කිරීම) '''පරි''' පරි + ඉක්ඛති = පරික්ඛති (හාත්පස හොඳින් පරික්ෂා කරයි) පරි + කිරති = පරිකිරති (හාත්පස විසුරුවයි) පරි + කඩ්ඨති = පරිකඩ්ඨති (එහා මෙහා අදියි) පරි + ඛිපති = පරික්ඛිපති (හාත්පස වටකරයි) පරි + ඛණති = පරිඛණති (හාත්පස හාරයි) '''පති/ පටි''' පති + රූප = පතිරූප (සමාන රූපය/ ආකාරය) පති + ඨති = පතිට්ඨති (ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරයි) පති + ක්‍රියා = පතික්‍රියා (ප්‍රතික්‍රියාව) පටි + කමති = පටික්කමති (ආපසු යයි) '''වි''' වි + සුජ්ඣති = විසුජ්ඣති (විවිධ අයුරින් පිරිසිදු වෙයි) වි + කත = විකත (කළ දෙයට විරුද්ධ දෙයක් කර වෙනස් කරන ලද) වි + මුඛ = විමුඛ (ඉවතට හැරවූ මුහුණ) වි + රාග = විරාග (පහවූ රාගය) '''ස''' ස + භික්ඛු = සභික්ඛු (භික්ෂූන් සහිත) ස + සඞ්ඛාර = සසඞ්ඛාර (සඞ්ඛාර සහිත) '''සං''' සං + වද්ධන = සංවද්ධන (මැනවින් වැඩීම/ සංවර්ධනය) සං + කිලිස්සති = සංකිලිස්සති (අතිශයින් කිලිටි වෙයි) සං + ජානාති = සඤ්ජානාති (හඳුනා ගනියි) සං + සරති = සංසරති (යළි යළි සැරිසරයි) '''සු''' සු + ධම්ම = සුධම්ම (යහපත් ධර්මය) සු + ලභ = සුලභ (පහසුවෙන් ලැබිය හැකි) '''දු''' දු + භික්ඛ = දුබ්භික්ඛ (දුර්භික්ෂය) දු + ලභ = දුල්ලභ (පහසුවෙන් ලැබිය නොහැකි) === '''නිපාත''' === '''අථ/අථෝ''' (ඉක්බිති) '''ඛෝ''' (වනාහි) '''ඛලු''' (ඒකාන්තයෙන්; ප්‍රතිෂෙධ, වාක්‍යාලඞ්කාර අවධාරණ, ප්‍රසිද්ධිය යන අර්ථ) '''නු''' (නේ, නෙව, නේද?) '''ඉති''' (මෙසේ; හේතු, ප්‍රකාර, ආද්‍යාර්ථ, අවධාරණ, නිදර්‍ශන, පදාර්ථ විපර්‍ය්‍යාස, පරිසමාප්ති යන අර්ථ) '''සෙය්‍යථාපි''' (යම් සේ) '''සහ''' (සමඟ) '''සද්ධිං''' (සමඟ) '''යදි''' (ඉතින්, ඉදින්) '''චේ''' (ඉතින්, ඉදින්) '''න''' (නො) '''නෝ''' (නො, නොවේද?) '''මා''' (එපා) '''ච''' (ද) '''වා''' (හෝ - හැර) '''පන''' (වනාහි,වූ කලී) විකල්පාර්ථයේදී (එහෙත්,නමුත්) '''අපි''' (ත්) සද්දං + අපි = සද්දම්පි (සද්දයකුත්) ජාති + අපි = ජාතිපි (ඉපදීමත්) ජරා + අපි = ජරාපි (දිරා යාමත්) '''අලං''' (ඔය ඇති, ප්‍රමාණයි, යෝග්‍යයි, සමර්ථයි, සෑහේ, අලඞ්කාර අර්ථය, පර්‍ය්‍යාප්ති අර්ථය, ප්‍රතිෂෙධ අර්ථය, සුදුසුය) '''තෝ''' පඤ්චමී හෝ සත්තමී අර්ථය මෙම නිපාතය පදයක් අවසානයට යෙදීමෙන් ලැබේ. අග්ගි + තෝ = අග්ගිතෝ (අග්නියෙන්) රාජ + තෝ = රාජතෝ (රජු කෙරෙන්) ය + තෝ = යතෝ (යමකින්) ත + තෝ = තතෝ (එයින්) කු + තෝ = කුතෝ (කොයින්) ඒත + තෝ = ඒතතෝ/ අතතෝ (මෙයින්) පච්ඡ + තෝ = පච්ඡතෝ (පසුව) පුර + තෝ = පුරතෝ (ඉදිරියෙහි) '''ත්‍ර''' කිං + ත්‍ර = කු + ත්‍ර = කුත්‍ර (කොහි ද?, කොහේද?) ඒත + ත්‍ර = අත + ත්‍ර = අත්‍ර (මෙහි) ය + ත්‍ර = යත්‍ර (යම් තැනක) ත + ත්‍ර = තත්‍ර (එහි) අඤ්ඤ + ත්‍ර = අඤ්ඤත්‍ර (අන්‍යන්හි, අන්‍ය තැනෙක්හි, අන්‍යයෙක් කෙරෙහි) '''ථ''' කිං + ථ = කු + ථ = කුත්ථ (කොහිද?) ඒත + ථ = එත්ථ (මෙහි) ත + ථ = තත්ථ (එහි) ය + ථ = යත්ථ (යමෙක් කෙරෙහි, යම් තැනක) '''ථං''' ඉම + ථං = ඉ + ථං = ඉත්ථං (මෙසේ) කිං + ථං = ක + ථං = කථං (කෙසේ) '''දා''' සබ්බ + දා = සබ්බදා (සැමදා) ඒක + දා = ඒකදා (එක් දවසක) ය + දා = යදා (යම් දවසක) '''ධ''' ඉම + ධ = ඉ + ධ = ඉධ (මෙහි) == ක්‍රියා පද (ආඛ්‍යාත) == වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, හීයන්තනී, පරොක්ඛා, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්ති යනුවෙන් ආඛ්‍යාත විභත්ති කාල 8කි. එම එක් එක් ආඛ්‍යාත විභත්තිය පඨම, මජ්ඣිම, උත්තම ලෙස පුරිස 3කට ද පරස්ස පද හා අත්තනෝ පද ලෙස වර්ග 2කට ද කත්තූ, කම්ම හා භාව සාධන යන කාරක 3කට ද බෙදේ. ක්‍රියාවේ ඵලය ලැබෙන්නේ අන් අයට නම් එය පරස්ස පද ලෙස ද ක්‍රියාවේ ඵලය ලැබෙන්නේ එය සිදු කරන්නාටම නම් එය අත්තනෝ පද ලෙස ද තබයි. කත්තු උක්ත වන වාක්‍ය කත්තු කාරක ලෙස ද කම්මය උක්ත වන වාක්‍ය කම්ම කාරක වාක්‍ය ලෙස ද හැඳින් වේ. භාව සාධන වාක්‍ය මඟින් සිදු වීම් මාත්‍රය පමණක් ප්‍රකාශ කෙරේ. '''සබ්බ ධාතුක''' ඉහත විභත්ති 8න් ''වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, හීයන්තනී'' යන විභතතිවල සියළුම ධාතූන් වර නැගේ. එනිසා ඒ විභත්තිවලට '''සබ්බ ධාතුක''' විභත්ති යැයි කියනු ලැබේ. '''අසබ්බ ධාතුක''' ''පරොක්ඛා, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්ති'' යන විභත්තිවල ඇතැම් ධාතූන් වර නොනැගෙන නිසා ඒවා '''අසබ්බ ධාතුක''' විභත්ති යැයි කියනු ලැබේ. මෙම විභත්තීන්හි ධාතූන් වර නැගෙන විට ධාතුව සහ විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතර ඉකාරයක් ආගමනය වේ. උදා:- පච + ඉ + ස්සති = පචිස්සති යම් කිසි ක්‍රියා පදයක් සෑදෙන්නේ ධාතුවට අදාළ ආඛ්‍යාත විභත්ති ප්‍රත්‍ය යෙදීමෙනි. එම ධාතු සකම්මක, අකම්මක හා ද්වීකම්මක ලෙස බෙදේ. '''සකම්මක ධාතු''' මේ ධාතුවලින් සෑදෙන ක්‍රියා පදවලට කම්මයක් තිබිය යුතුය. උදාහරණ ලෙස 'භික්ඛු ධම්මං පස්සති (භික්ෂුව ධර්මය දකියි)' යන්නෙහි ධම්මං යනු කම්මයයි. එයින් භික්ෂුව දකින්නේ කුමක් ද යන්න කියැවේ. '''අකම්මක ධාතු''' මේ ක්‍රියා පදවලට කම්මයක් නැත. උදා:- සා සංසරති (ඇය සැරිසරයි) '''ද්වී කම්මක ධාතු''' කම්මයන් දෙකක් ඇති කිරිය පද මෙලෙස හැඳින්වේ. උදා:- සෝ පුරිසං පඤ්හං පුච්ඡති (ඔහු පුරිසයාගෙන් පැණයක් අසයි) '''ධාතු ගණ''' ධාතූන් ගණ 7ට බෙදේ. ධාතූන්ගෙන් කත්තු කාරකයෙහි කිරිය පද සෑදීමේ දී ධාතුව සහ විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට විකරණ ප්‍රත්‍යයක් යොදනු ලැබේ. ඒ ඒ ධාතු ගණයට අනන්‍ය වූ විකරණ ප්‍රත්‍යයක් හෝ විකරණ ප්‍රත්‍ය කීපයක් ඇත. ''1. භුවාදී ගණය'' - විකරණ ප්‍රත්‍යය 'අ/ ඒ' ''2. රුධාදී ගණය'' - විකරණ ප්‍රත්‍යය අ සහ ධාතුවේ අග අකුරට කලින් බින්දුව හෝ අග අකුරට අනුරූප නාසික්‍යය යෙදේ. උදා:- රුධ+ අ+ ති = රු+ න්+ ධ+ ති= රුන්ධති ''3. දිවාදී ගණය'' - ය විකරණ ප්‍රත්‍යය (බොහෝ විට ධාතුවේ අන්ත ස්වරය ලොප් වේ). උදා:- දිව+ ය+ ති= දිව්+ ය+ ති= දිව්‍යති ''4. ස්වාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ණු/ උණා/ ණා' ''5. කියාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'නා/ ණා' ''6. තනාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ඕ, යිර' ''7. චුරාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ණේ/ණය'. මෙහි ණ් තිබෙන්නේ ධාතුවේ මුල අකුර වෘද්ධි වීමටය. එවිට 'ඒ/ අය' යන ප්‍රත්‍ය ඉතිරි වේ. උදා:- චුර+ ණේ+ ති= ච්+ උ+ ර+ ණ්+ ඒ+ ති= ච්+ ඕ+ ර+ ඒ+ ති= චෝරේති '''කම්ම කාරක පද''' මේවා සකම්මක ධාතූන්ගෙන් සෑදේ. මෙහිදී ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ය කාරයක් ආගමනය වේ. එවිට ධාතුවේ අග අකුරේ අන්ත ස්වරය ලොප් වීම හෝ ධාතුවේ අන්තයට හෙවත් ය කාරයට පෙර ඊ කාරයක් ආගමනය වීම හෝ සිදු වේ. එමෙන්ම කත්තු කාරකයේ දී යෙදූ ධාතු ගණයට අදාළ විකරණ ප්‍රත්‍යය නො යෙදේ. බොහෝ විට මෙහිදී අත්තනෝ පදය යොදා ගැනේ. උදා:- පච+ ය+ ති = පච්+ ය+ ති = පච්+ ච + ති = පච්චති === වත්තමාන විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරුස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |ති |අන්ති |තේ |අන්තේ |- |මජ්ඣිම |සි |ථ |සේ |ව්හේ |- |උත්තම |මි |ම |ඒ |ම්හේ |} '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ති = ඉච්ඡ + ති = ඉච්ඡති (කැමති වෙයි) + තේ = ඉච්ඡතේ (කැමති වේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + අන්ති = ඉච්ඡන්ති (කැමති වෙති) + අන්තේ = ඉච්ඡන්තේ (කැමති වෙති) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + සි = ඉච්ඡසි (කැමති වෙහි) + සේ = ඉච්ඡසේ (කැමති වෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ථ = ඉච්ඡථ (කැමති වෙහු) + ව්හේ = ඉච්ඡව්හේ (කැමති වෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + මි = ඉච්'''ඡා'''මි (කැමති වෙමි) + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම = ඉච්'''ඡා'''ම (කැමති වෙමු) + ම්හේ = ඉච්'''ඡා'''ම්හේ (කැමති වෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + තේ = ඉච්ඡීයතේ (කැමති වනු ලැබේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + අන්තේ = ඉච්ඡීයන්තේ (කැමති වනු ලැබෙත්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + සේ = ඉච්ඡීයසේ (කැමති වනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හේ = ඉච්ඡීයව්හේ (කැමති වනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඒ = ඉච්ඡීයේ (කැමති වනු ලැබෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ම්හේ = ඉච්ඡීයම්හේ (කැමති වනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ති = ඡින්දති (සිඳියි) ඡින්දි + අ + අන්ති = ඡින්දන්ති (සිඳති) ඡින්දි + අ + සි = ඡින්දසි (සිඳහි) ඡින්දි + අ + ථ = ඡින්දථ (සිඳහු) ඡින්දි + අ + මි = ඡින්දාමි (සිඳිමි) ඡින්දි + අ + ම = ඡින්දාම (සිඳිමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + තේ = ඡිජ්ජතේ (සිඳනු ලැබේ) ඡිදි + ය + අන්තේ = ඡිජ්ජන්තේ (සිඳිනු ලැබෙති) ඡිදි + ය + සේ = ඡිජ්ජසේ (සිඳිනු ලැබෙහි) ඡිදි + ය + ව්හේ = ඡිජ්ජව්හේ (සිඳිනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ඒ = ඡිජ්ජේ (සිඳිනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ම්හේ = ඡිජ්ජම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ති = යුජ්ඣති (යුද්ධ කරයි) යුධ + ය + අන්ති = යුජ්ඣන්ති (යුද්ධ කරති) යුධ + ය + සි = යුජ්ඣසි (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ථ = යුජ්ඣථ (යුද්ධ කරහු) යුධ + ය + මි = යුජ්'''ඣා'''මි (යුද්ධ කරමි) යුධ + ය + ම = යුජ්'''ඣා'''ම (යුද්ධ කරමු) === පඤ්චමී විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරුස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |තු |අන්තු |තං |අන්තං |- |මජ්ඣිම |ආහි/අ |ථ |ස්සු |ව්හෝ |- |උත්තම |මි |ම |ඒ |ආමසේ |} * නියෝග කිරීම, විධානය කිරීම * යාචනා කිරීම (ඉල්ලීම) * ආශිංසනය කිරීම * නිමන්ත්‍රණය කිරීම * ආරාධනා කිරීම * අනුමත කිර්ම/කැමැත්ත හැඟවීම * යමකට කාලය පැමිණ ඇතැයි පැවසීම යන අර්ථ පඤ්චමී විභත්තිය මඟින් ලබා දේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + තු = ඉච්ඡ + තු = ඉච්ඡතු (කැමති වෙන්න/ කැමති වනු) + තං = ඉච්ඡතං (කැමති වන්න) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + අන්තු = ඉච්ඡන්තු (කැමති වෙත්වා) + අන්තං = ඉච්ඡන්තං (කැමති වෙත්වා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ආහි/ අ = ඉච්ඡාහි/ ඉච්ඡ (කැමති වෙහි) + ස්සු = ඉච්ඡස්සු (කැමති වෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ථ = ඉච්ඡථ (කැමති වෙහු) + ව්හෝ = ඉච්ඡව්හෝ (කැමති වෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + මි = ඉච්'''ඡා'''මි (කැමති වෙම්වා) + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙම්වා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම = ඉච්'''ඡා'''ම (කැමති වෙමුවා) + ආමසේ = ඉච්ඡාමසේ (කැමති වෙමුවා) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + තං = ඉච්ඡීයතං (කැමති වනු ලැබේවා) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + අන්තං = ඉච්ඡීයන්තං (කැමති වනු ලැබෙත්වා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ස්සු = ඉච්ඡීයස්සු (කැමති වනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හෝ = ඉච්ඡීයව්හෝ (කැමති වනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඒ = ඉච්ඡීයේ (කැමති වනු ලැබෙම්වා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ආමසේ = ඉච්ඡීයාමසේ (කැමති වනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + තු = ඡින්දතු (සිඳිනු) ඡින්දි + අ + අන්තු = ඡින්දන්තු (සිඳිව්) ඡින්දි + අ + ආහි/ අ = ඡින්දාහි/ ඡින්ද (සිඳහි) ඡින්දි + අ + ථ = ඡින්දථ (සිඳහු) ඡින්දි + අ + මි = ඡින්දාමි (සිඳිම්වා) ඡින්දි + අ + ම = ඡින්දාම (සිඳිමුවා) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + තේ = ඡිජ්ජතං (සිඳනු ලැබේවා) ඡිදි + ය + අන්තං = ඡිජ්ජන්තේ (සිඳිනු ලැබෙත්වා) ඡිදි + ය + ස්සු = ඡිජ්ජස්සු (සිඳිනු ලැබෙහිවා) ඡිදි + ය + ව්හෝ = ඡිජ්ජව්හෝ (සිඳිනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ඒ = ඡිජ්ජේ (සිඳිනු ලැබෙම්වා) ඡිදි + ය + ආමසේ = ඡිජ්ජාමසේ (සිඳිනු ලැබෙමුවා) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + තු = යුජ්ඣතු (යුද්ධ කරනු) යුධ + ය + අන්තු = යුජ්ඣන්තු (යුද්ධ කරව්) යුධ + ය + ආහි/ අ = යුජ්ඣාහි/ යුජ්ඣ (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ථ = යුජ්ඣථ (යුද්ධ කරහු) යුධ + ය + මි = යුජ්'''ඣා'''මි (යුද්ධ කරම්වා) යුධ + ය + ම = යුජ්'''ඣා'''ම (යුද්ධ කරමුවා) === සත්තමී විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරිස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |එය්‍ය/ඒ |එය්‍යුං/උං |ඒථ |ඒරං |- |මජ්ඣිම |එය්‍යාසි/ඒ |එය්‍යාථ |ඒථෝ |එය්‍යව්හෝ |- |උත්තම |එය්‍යාමි/ඒ |එය්‍යාම |එය්‍යං |එය්‍යාම්හේ |} * යමක් අනුමත කිරීම * යමක් පරිකල්පනය කිරීම (මෙසේ වේ නම් එසේ වන්නේය) * ප්‍රාර්ථනා කිරීම * ප්‍රශ්න ඇසීම * විධානය කිරීම * නිමන්ත්‍රණය කිරීම යන අර්ථ සත්තමී විභත්තිය මඟින් ලබා දේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍ය = ඉච්ඡ + එය්‍ය = ඉච්ඡෙය්‍ය (කැමති වෙයි ද?) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යුං = ඉච්ඡෙය්‍යුං (කැමති වෙත් ද?) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාසි = ඉච්ඡෙය්‍යාසි (කැමති වෙහි ද?) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාථ = ඉච්ඡෙය්‍යාථ (කැමති වෙහු ද?) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාමි = ඉච්ඡෙය්‍යාමි (කැමති වෙම් ද?) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාම = ඉච්ඡෙය්‍යාම (කැමති වෙමු ද?) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + ඒථ = ඉච්ඡේථ (කැමති වනු ලැබේ ද?) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + ඒරං = ඉච්ඡේරං (කැමති වනු ලැබෙත් ද?) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + ඒථෝ = ඉච්ඡේථෝ (කැමති වනු ලැබෙහි ද?) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + එය්‍යව්හෝ = ඉච්ඡෙය්‍යව්හෝ (කැමති වනු ලැබෙහු ද?) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + එය්‍යං = ඉච්ඡෙය්‍යං (කැමති වනු ලැබෙම් ද?) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + එය්‍යාම්හේ = ඉච්ඡෙය්‍යාම්හේ (කැමති වනු ලැබෙමු ද?) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳියි ද?) ඡින්දි + අ + උං = ඡින්දුං (සිඳති ද?) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳහි ද?) ඡින්දි + අ + එය්‍යාථ = ඡින්දෙය්‍යාථ (සිඳහු ද?) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳිම් ද?) ඡින්දි + අ + එය්‍යාම = ඡින්දෙය්‍යාම (සිඳිමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඒථ = ඡිජ්ජේථ (සිඳනු ලැබේ ද?) ඡිදි + ය + ඒරං = ඡිජ්ජේරං (සිඳිනු ලැබෙත් ද?) ඡිදි + ය + ඒථෝ = ඡිජ්ජේථෝ (සිඳිනු ලැබෙහි ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යව්හෝ = ඡිජ්ජෙය්‍යව්හෝ (සිඳිනු ලැබෙහු ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යං = ඡිජ්ජෙය්‍යං (සිඳිනු ලැබෙම් ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යාම්හේ = ඡිජ්ජෙය්‍යාම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු ද?) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + එය්‍ය = යුජ්ඣෙය්‍ය (යුද්ධ කරයි ද?) යුධ + ය + එය්‍යුං = යුජ්ඣෙය්‍යුං (යුද්ධ කරති ද?) යුධ + ය + එය්‍යාසි = යුජ්ඣෙය්‍යාසි (යුද්ධ කරහි ද?) යුධ + ය + එය්‍යාථ = යුජ්ඣෙය්‍යාථ (යුද්ධ කරහු ද?) යුධ + ය + එය්‍යාමි = යුජ්ඣෙය්‍යාමි (යුද්ධ කරම් ද?) යුධ + ය + එය්‍යාම = යුජ්ඣෙය්‍යාම (යුද්ධ කරමු ද?) === හීයත්තනී විභත්තිය === බොහෝ විට ක්‍රියා පදයේ මුලට අ කාරයක් යෙදේ. {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |'''පුරිස''' |'''ඒක වචන''' |'''බහු වචන''' |'''ඒක වචන''' |'''බහු වචන''' |- |පඨම පුරිස |අ/ආ |උ/ඌ |ත්ථ |ත්ථුං |- |මජ්ඣිම පුරිස |ඕ |ත්ථ |සේ |ව්හං |- |උත්තම පුරිස |අ/අං |ම්හා |ඉං |ම්හසේ |} * ඊයේ අතීතය ප්‍රකාශ කිරීමට මෙය භාවිතා වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ආ = ඉච්ඡ + ආ = ඉච්ඡා (කැමති විය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + උ = ඉච්ඡූ (කැමති වූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඕ = ඉච්ඡෝ (කැමති වූවෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ත්ථ = ඉච්ඡත්ථ (කැමති වූවෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වීමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම්හා = ඉච්ඡම්හා (කැමති වීමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ත්ථ = ඉච්ඡීයත්ථ (කැමති වනු ලැබිණි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ත්ථුං = ඉච්ඡීයත්ථුං (කැමති වනු ලැබූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + සේ = ඉච්ඡීයසේ (කැමති වනු ලැබූවෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හං = ඉච්ඡීයව්හං (කැමති වනු ලැබූවෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉං = ඉච්ඡීයිං (කැමති වනු ලැබූවෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ම්හසේ = ඉච්ඡීයම්හසේ (කැමති වනු ලැබූවෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' අ + ඡින්දි + අ + ආ = අඡින්දා (සිඳුවේය) අ + ඡින්දි + අ + ඌ = අඡින්දූ (සිඳූහ) අ + ඡින්දි + අ + ඕ = අඡින්දෝ (සිඳූවෙහි) අ + ඡින්දි + අ + ත්ථ = අඡින්දත්ථ (සිඳූවෙහු) අ + ඡින්දි + අ + අං = අඡින්දං (සිඳුවෙමි) අ + ඡින්දි + අ + ම්හා = අඡින්දම්හා (සිඳුවෙමු) ''කම්ම කාරකය'' අ + ඡිදි + ය + ත්ථ = අඡිජ්ජත්ථ (සිඳනු ලැබිණි) අ + ඡිදි + ය + ත්ථුං = අඡිජ්ජත්ථුං (සිඳිනු ලැබූහ) අ + ඡිදි + ය + සේ = අඡිජ්ජසේ (සිඳිනු ලැබූවෙහි) අ + ඡිදි + ය + ව්හං = අඡිජ්ජව්හං (සිඳිනු ලැබූවෙහු) අ + ඡිදි + ය + ඉං = අඡිජ්ජිං (සිඳිනු ලැබීමි) අ + ඡිදි + ය + ම්හසේ = අඡිජ්ජම්හසේ (සිඳිනු ලැබීමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' අ + යුධ + ය + ආ = අයුජ්ඣා (යුද්ධ කළේය) අ + යුධ + ය + ඌ = අයුජ්ඣූ (යුද්ධ කළෝය) අ + යුධ + ය + ඕ = අයුජ්ඣෝ (යුද්ධ කළෙහි) අ + යුධ + ය + ත්ථ = අයුජ්ඣත්ථ (යුද්ධ කළෙහු) අ + යුධ + ය + අ = අයුජ්ඣ (යුද්ධ කළෙමි) අ + යුධ + ය + ම්හා = අයුජ්ඣම්හා (යුද්ධ කළෙමු) === පරොක්ඛා විභත්තිය === * ක්‍රියා පදයේ ආරම්භය ව්‍යඤ්ජන අක්‍ෂරයකින් නම් එය ද්විත්ව වේ. * ඇතැම් තැනක ක්‍රියා ධාතුව සහ විභක්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - අ (ඒක වචන), උ (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ඒ (ඒක), ත්ථ (බහු) උත්තම පුරිස - අ (ඒක), ම්හ (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ත්ථ (ඒක), රේ (බහු) මජ්ඣිම - ත්ථෝ (ඒක), ව්හෝ (බහු) උත්තම - ඉ (ඒක), ම්හේ (බහු) * නොදුටු අතීත කාලය ප්‍රකාශ කිරීමට පරොක්ඛා (අනුන්ගේ ඇසින් දුටු දේ) විභත්තිය යෙදේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වෙලාලු) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + උ = ඉච්ඡු (කැමති වෙලා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙලා) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡිත්ථ (කැමති වෙලාලු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වීලා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම්හ = ඉච්ඡිම්හ (කැමති වෙලා) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡීයිත්ථ (කැමති වනු ලැබීලා) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + රේ = ඉච්ඡීයිරේ (කැමති වනු ලැබිලා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ත්ථෝ = ඉච්ඡීයිත්ථෝ (කැමති වනු ලැබිලාලු) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ව්හෝ = ඉච්ඡීයිව්හෝ (කැමති වනු ලැබිලා) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ = ඉච්ඡීයි (කැමති වනු ලැබිල) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ම්හේ = ඉච්ඡීයිම්හේ (කැමති වනු ලැබිලාලු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + අ = චඡින්ද (සිඳල) ඡින්දි + අ + උ = චඡින්දු (සිඳලා) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳලාලු) ඡින්දි + අ + ඉ + ත්ථ = ඡින්දිත්ථ (සිඳල) ඡින්දි + අ + අ = ඡින්ද (සිඳල) ඡින්දි + අ + ඉ + ම්හ = ඡින්දිම්හ (සිඳලාලු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ +ත්ථ = චඡිජ්ජිත්ථ (සිඳනු ලැබිල) ඡිදි + ය + ඉ + රේ = චඡිජ්ජිරේ (සිඳිනු ලැබිලා) ඡිදි + ය + ඉ + ත්ථෝ = චඡිජ්ජිත්ථෝ (සිඳිනු ලැබිලා) ඡිදි + ය + ඉ + ව්හෝ = චඡිජ්ජිව්හෝ (සිඳිනු ලැබිල) ඡිදි + ය + ඉ = චඡිජ්ජි (සිඳිනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ඉ + ම්හේ = චඡිජ්ජිම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + අ = යයුජ්ඣ (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + උ = යයුජ්ඣු (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + ඒ = යයුජ්ඣේ (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ඉ + ත්ථ = යයුජ්ඣිත්ථ (යුද්ධ කරලාලු) යුධ + ය + අ = යයුජ්ඣ (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + ඉ + ම්හ = යුජ්ඣිම්හ (යුද්ධ කරල) === අජ්ජතනී විභත්තිය === * බොහෝ විට ක්‍රියා පදයෙහි මුලට අ කාරයක් ආගමනය වේ. * ඇතැම් අවස්ථාවල ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ඊ/ ඌ/ සි/ ඉ (ඒක වචන), උං/ ඉංසු (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ඕ (ඒක), ත්ථ (බහු) උත්තම පුරිස - ඉං (ඒක), ම්හා/ ම්හ/ ම්හි (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ආ/ ත්ථ (ඒක), ඌ (බහු) මජ්ඣිම - සේ (ඒක), ව්හං (බහු) උත්තම - අ/ අං (ඒක), ම්හේ (බහු) * අද පටන් අතීත කාලය මෙයින් ප්‍රකාශ වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඊ = ඉච්ඡී (කැමති විය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉංසු = ඉච්ඡිංසු (කැමති වූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඕ = ඉච්ඡෝ (කැමති වීහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡිත්ථ (කැමති වීහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉං = ඉච්ඡිං (කැමති වුණෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම්හා = ඉච්ඡිම්හා (කැමති වෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ආ = ඉච්ඡීයා (කැමති වනු ලැබිණි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඌ = ඉච්ඡීයූ (කැමති වනු ලැබුණෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + සේ = ඉච්ඡීයිසේ (කැමති වනු ලැබීහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ව්හං = ඉච්ඡීයිව්හං (කැමති වනු ලැබීහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + අ = ඉච්ඡීය (කැමති වනු ලැබීමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ම්හේ = ඉච්ඡීයිම්හේ (කැමති වනු ලැබුණෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + සි = අඡින්දිසි (සිඳුවේය) ඡින්දි + අ + උං = අඡින්දුං (සිඳුවෝය) ඡින්දි + අ + ඕ = අඡින්දෝ (සිඳුවෙහි) ඡින්දි + අ + ඉ + ත්ථ = අඡින්දිත්ථ (සිඳුවෙහු) ඡින්දි + අ + ඉං = අඡින්දිං (සිඳුවෙමි) ඡින්දි + අ + ඉ + ම්හ = අඡින්දිම්හ (සිඳුවෙමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ත්ථ = අඡිජ්ජිත්ථ (සිඳනු ලැබිණි) ඡිදි + ය + ඌ = අඡිජ්ජූ (සිඳිනු ලැබූහ) ඡිදි + ය + ඉ + සේ = අඡිජ්ජිසේ (සිඳිනු ලැබුවෙහි) ඡිදි + ය + ඉ + ව්හං = අඡිජ්ජිව්හං (සිඳිනු ලැබුවෙහු) ඡිදි + ය + අං = අඡිජ්ජං (සිඳිනු ලැබීමි) ඡිදි + ය + ඉ + ම්හේ = අඡිජ්ජිම්හේ (සිඳිනු ලැබීමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඊ = අයුජ්ඣී (යුද්ධ කළේය) යුධ + ය + උං = අයුජ්ඣුං (යුද්ධ කළහ) යුධ + ය + ඕ = අයුජ්ඣෝ (යුද්ධ කළෙහි) යුධ + ය + ඉ + ත්ථ = අයුජ්ඣිත්ථ (යුද්ධ කළෙහු) යුධ + ය + ඉං = අයුජ්ඣිං (යුද්ධ කළෙමි) යුධ + ය + ඉ + ම්හා = අයුජ්ඣිම්හා (යුද්ධ කළෙමු) === භවිස්සන්තී විභත්තිය === * ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ස්සති (ඒක වචන), ස්සන්ති (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ස්සසි (ඒක), ස්සථ (බහු) උත්තම පුරිස - ස්සාමි (ඒක), ස්සාම (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ස්සතේ (ඒක), ස්සන්තේ (බහු) මජ්ඣිම - ස්සසේ (ඒක), ස්සව්හේ (බහු) උත්තම - ස්සං (ඒක), ස්සාම්හේ (බහු) * අනාගත කාලය භවිස්සන්ති විභක්තිය මඟින් ප්‍රකාශ වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සති = ඉච්ඡිස්සති (කැමති වන්නේය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සන්ති = ඉච්ඡිස්සන්ති (කැමති වන්නෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + සි = ඉච්ඡිස්සසි (කැමති වන්නෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡිස්සථ (කැමති වන්නෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සාමි = ඉච්ඡිස්සාමි (කැමති වන්නෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම = ඉච්ඡිස්සාම (කැමති වන්නෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සතේ = ඉච්ඡීයිස්සතේ (කැමති වනු ලැබෙන්නේය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + සන්තේ = ඉච්ඡීයිස්සන්තේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සසේ = ඉච්ඡීයිස්සසේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඉච්ඡීයිස්සව්හේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡීයිස්සං (කැමති වනු ලැබෙන්නෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඉච්ඡීයිස්සාම්හේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සති = ඡින්දිස්සති (සිඳින්නේය) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සන්ති = ඡින්දිස්සන්ති (සිඳන්නෝය) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සසි = ඡින්දිස්සසි (සිඳින්නෙහි) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සථ = ඡින්දිස්සථ (සිඳින්නෙහු) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සාමි = ඡින්දිස්සාමි (සිඳින්නෙමි) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සාම = ඡින්දිස්සාම (සිඳින්නෙමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ස්සතේ = ඡිජ්ජිස්සතේ (සිඳනු ලැබෙන්නේය) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සන්තේ = ඡිජ්ජිස්සන්තේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෝය) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සසේ = ඡිජ්ජිස්සසේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙහි) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඡිජ්ජිස්සව්හේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙහු) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සං = ඡිජ්ජිස්සං (සිඳිනු ලැබෙන්නෙමි) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඡිජ්ජිස්සාම්හේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඉ + ස්සති = යුජ්ඣිස්සති (යුද්ධ කරන්නේය) යුධ + ය + ඉ + ස්සන්ති = යුජ්ඣිස්සන්ති (යුද්ධ කරන්නෝය) යුධ + ය + ඉ + ස්සසි = යුජ්ඣිස්සසි (යුද්ධ කරන්නෙහි) යුධ + ය + ඉ + ස්සථ = යුජ්ඣිස්සථ (යුද්ධ කරන්නෙහු) යුධ + ය + ඉ + ස්සාමි = යුජ්ඣිස්සාමි (යුද්ධ කරන්නෙමි) යුධ + ය + ඉ + ස්සාම = යුජ්ඣිස්සාම (යුද්ධ කරන්නෙමු) === කාලාතිපත්ති විභත්තිය === * ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. * බොහෝ විට ක්‍රියා පදයෙහි මුලට අ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ස්සා/ ස්ස (ඒක වචන), ස්සංසු (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ස්සේ (ඒක), ස්සථ (බහු) උත්තම පුරිස - ස්සං (ඒක), ස්සම්හා (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ස්සථ (ඒක), ස්සිංසු (බහු) මජ්ඣිම - ස්සසේ (ඒක), ස්සව්හේ (බහු) උත්තම - ස්සං (ඒක), ස්සාම්හේ (බහු) * යම් සිදු නොවූ දෙයක් සිදු වූවා නම් වීමට ඉඩ තිබූ දෙයක් ප්‍රකාශ කිරීමට මෙය භාවිතා වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්ස = ඉච්ඡිස්ස (කැමති වූයේ නම්) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සංසු = ඉච්ඡිස්සංසු (කැමති වූයේ නම්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සේ = ඉච්ඡිස්සේ (කැමති වූයෙහි නම්) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡිස්සථ (කැමති වූයෙහු නම්) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡිස්සං (කැමති වූයෙම් නම්) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සම්හා = ඉච්ඡිස්සම්හා (කැමති වූයෙමු නම්) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡීයිස්සථ (කැමති වනු ලැබිණි නම්) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සිංසු = ඉච්ඡීයිස්සිංසු (කැමති වනු ලැබිණි නම්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සසේ = ඉච්ඡීයිස්සසේ (කැමති වනු ලැබූයෙහි නම්) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඉච්ඡීයිස්සව්හේ (කැමති වනු ලැබූයෙහු නම්) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡීයිස්සං (කැමති වනු ලැබූයෙම් නම්) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඉච්ඡීයිස්සාම්හේ (කැමති වනු ලැබූයෙමු නම්) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සා = අඡින්දිස්සා (සිඳුවේ නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සංසු = අඡින්දිස්සංසු (සිඳුවේ නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සේ = අඡින්දිස්සේ (සිඳූයෙහි නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සථ = අඡින්දිස්සථ (සිඳූයෙහු නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සං = අඡින්දිස්සං (සිඳූයෙම් නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සම්හා = ඡින්දිස්සම්හා (සිඳූයෙමු නම්) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ස්සථ = අඡිජ්ජිස්සථ (සිඳනු ලැබිණි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සිංසු = අඡිජ්ජිස්සිංසු (සිඳිනු ලැබිණි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සසේ = අඡිජ්ජිස්සසේ (සිඳිනු ලැබූයෙහි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සව්හේ = අඡිජ්ජිස්සව්හේ (සිඳිනු ලැබූයෙහු නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සං = අඡිජ්ජිස්සං (සිඳිනු ලැබූයෙම් නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඡිජ්ජිස්සාම්හේ (සිඳිනු ලැබූයෙමු නම්) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඉ + ස්සා = අයුජ්ඣිස්සා (යුද්ධ කළේ නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සංසු = අයුජ්ඣිස්සංසු (යුද්ධ කළෝ නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සේ = අයුජ්ඣිස්සේ (යුද්ධ කළෙහි නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සථ = අයුජ්ඣිස්සථ (යුද්ධ කළෙහු නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සං = අයුජ්ඣිස්සං (යුද්ධ කළෙම් නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සම්හා = අයුජ්ඣිස්සම්හා (යුද්ධ කළෙමු නම්) === ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා (හෙත්වර්ථ ක්‍රියා) === * ධාතුවත් විභක්ති ප්‍රත්‍යයත් අතරට '''ණේ/ ණය/ ණාපේ/ ණාපය''' යන ප්‍රත්‍ය යෙදීමෙන් ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා සෑදේ. * මෙහි '''ණ්''' මඟින් ධාතුව වෘද්ධි වීම සිදු කරයි. වෘද්ධි වීමේදී අ යන්න ආ වීම, ඉ යන්න ඒ වීම, උ යන්න ඕ වීම ආදිය සිදුවේ. '''ණ්''' ඉවත් වූ පසු ඉතිරි කොටස ක්‍රියා පදයට එකතු වේ. (ණේ = ණ් + ඒ, ණය = ණ් + අය, ණාපේ = ණ් + ආපේ, ණාපය = ණ් + ආපය) * සමහර අවස්ථාවලදී ඉහත වෘද්ධි වීම සිදු නොවී ණ් හැර ඒ, අය ආදී ඉතිරි ප්‍රත්‍ය කොටස ධාතුවට එකතු වීම සිදු වේ. * ධාතු ගණ විකරණ ප්‍රත්‍ය නොයෙදේ. '''''වර්තමාන කාල විභක්ති ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා''''' '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණේ + ති = ඉච්ඡ + ඒ + ති = ඉච්ඡේති (කැමති කරවයි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණය + අන්ති = ඉච්ඡයන්ති (කැමති කරවති) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණාපේ + සි = ඉච්ඡාපේසි (කැමති කරවහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණාපය + ථ = ඉච්ඡාපයථ (කැමති කරවහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණේ + මි = ඉච්ඡේමි (කැමති කරවමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණය + ම = ඉච්ඡයම (කැමති කරවමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපේ + තේ = ඉච්ඡීයාපේතේ (කැමති කරවනු ලැබේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපය + අන්තේ = ඉච්ඡීයාපයන්තේ (කැමති කරවනු ලැබෙත්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණේ + සේ = ඉච්ඡීයේසේ (කැමති කරවනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණය + ව්හේ = ඉච්ඡීයායව්හේ (කැමති කරවනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපේ + ඒ = ඉච්ඡීයාපේ (කැමති කරවනු ලැබෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපය + ම්හේ = ඉච්ඡීයාපයම්හේ (කැමති කරවනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡිදි + ණේ + ති = ඡේදේති (සිඳවයි) ඡිදි + ණය + අන්ති = ඡේදයන්ති (සිඳවති) ඡිදි + ණාපේ + සි = ඡේදාපේසි (සිඳවහි) ඡිදි + ණාපය + ථ = ඡේදාපයථ (සිඳවහු) ඡිදි + ණේ + මි = ඡේදේමි (සිඳවමි) ඡිදි + ණේ + ම = ඡේදේම (සිඳවමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ණය + තේ = ඡිජ්ජයතේ (සිඳවනු ලැබේ) ඡිදි + ය + ණය + අන්තේ = ඡිජ්ජයන්තේ (සිඳිවනු ලැබෙති) ඡිදි + ය + ණාපේ + සේ = ඡිජ්ජාපේසේ (සිඳිවනු ලැබෙහි) ඡිදි + ය + ණාපේ + ව්හේ = ඡිජ්ජාපෙව්හේ (සිඳිවනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ණාපය + ඒ = ඡිජ්ජාපයේ (සිඳිවනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ණාපය + ම්හේ = ඡිජ්ජාපයම්හේ (සිඳිවනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ණාපය + ති = යෝධාපයති (යුද්ධ කරවයි) යුධ + ණාපය + අන්ති = යෝධාපයන්ති (යුද්ධ කරවති) යුධ + ණේ + සි = යෝධේසි (යුද්ධ කරවහි) යුධ + ණේ + ථ = යෝධේථ (යුද්ධ කරවහු) යුධ + ණය + මි = යෝධයාමි (යුද්ධ කරවමි) යුධ + ණය + ම = යෝධයාම (යුද්ධ කරවමු) * මෙහිදී ක්‍රියාව '''කරවන්නා''' ''හේතු කර්තෘ'' ලෙසත් ක්‍රියාව '''කරන්නා''' ''සුද්ධ කර්තෘ'' ලෙසත් හැඳින්වේ. වාක්‍යයක දී ''හේතු කර්තෘ'' '''පඨමා විභක්තියෙන්''' තබන අතර ''සුද්ධ කර්තෘ'' '''තතියා හෝ දුතියා විභක්තයෙන්''' තබයි. උදා:- රාජා පුරිසේන රුක්ඛං ඡේදේති (රජු පුරුෂයා ලවා වෘක්‍ෂය කප්පවයි). ==='''''සුවිශේෂී ක්‍රියා පද (ව්‍යාතිරේක)'''''=== '''අස ධාතුව''' ''වර්තමාන විභක්තිය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - අත්ථි/ සති (ඇත) පඨම පුරිස බහු වචන - සන්ති (වෙති) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - අසි (වෙහි) බහු වචන - අත්ථ (වෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අම්හි/ අස්මි (වෙමි) බහු වචන - අම්හ/ අස්ම (වෙමු) ''පඤ්චමී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - අත්ථු (ඇත) බහු වචන - සන්තු (වෙති) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - ආභි (වෙහි) බහු වචන - අත්ථ (වෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අස්මි (වෙමි) බහු වචන - අස්ම (වෙමු) ''සත්තමී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - සියා/ අස්ස (ඇත් නම්) බහු වචන - සියුං/ අස්සු (වෙත් නම්) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - අස්ස (වෙහි නම්) බහු වචන - අසිසථ (වෙහු නම්) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අස්සං (වෙම් නම්) බහු වචන - අස්සාම (වෙමු නම්) ''අජ්ජතනී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - ආසි (විය) බහු වචන - ආසිංසු/ ආසු (වූහ) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - ආසි (වූවෙහි) බහු වචන - ආසත්ථ (වූවෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - ආසිං (වීමි) බහු වචන - ආසිම්හා (වීමු) == විභක්ති භේදය == පාලි භාෂාවේ දී නාම විශේෂණ පද ද සෑම විටම පාහේ නාම පදයට අයත් විභක්තියෙන්ම සිටියි. === පඨමා විභත්තිය (කර්තෘ කාරකය) === * කර්තෘ උක්ත වූ විට එය පඨමා විභක්තියෙන් සිටී. * කර්තෘ සුද්ධ කර්තෘ, හේතු කර්තෘ, කර්ම කර්තෘ ලෙස වර්ග තුනකින් එකකට අයත් විය හැක. මෙය කර්තෘ කාරකය ලෙස හැඳින්වේ. * කර්තෘ විසින්ම ක්‍රියාව සිදු කරන්නේ නම් එය සුද්ධ කර්තෘ නම් වේ. * අනිකකු ලවා ක්‍රියාව කරවන්නා හේතු කර්තෘ නම් වේ. * කර්තෘ සහ කර්මය එකක්ම වුයේ නම් එය කර්ම කර්තෘ නම් වේ. === දුතියා විභත්තිය (කර්ම කාරකය) === * දුතියා විභක්තිය මඟින් අනුක්ත (උක්ත නොවූ) කර්මය නිරූපණය කරයි. * කර්තෘ විසින් කරන ක්‍රියාවට යටත් වන කෙනා හෝ දෙය කර්මය ලෙස හැඳින්වේ. කර්මය විසින් යම් වාක්‍යයකට කරන බලපෑම කර්ම කාරකය ලෙස හැඳින්වේ. කර්ම කාරකය, '''1. කාලය''' '''2. දුර, මාර්ගය''' යන අදහස් ප්‍රකාශ කරයි. උදා:- උපාසකෝ මාසං බුද්ධං වන්දති (උපාසකයා මාසයක් බුදුන් වඳියි) උදා:- යෝජනං දීඝෝ මග්ගෝ (යොදුනක් දිග මාර්ගය) දුතියා විභක්තිය මඟින්, '''තතියා''' '''සම්පදාන''' '''පඤ්චමී''' '''ඡට්ඨී''' '''සත්තමී''' යන අර්ථ ද ප්‍රකාශ වේ. උදා:- සෝ නිවේසනං පවිසති (ඔහු නිවස'''ට''' පිවිසෙයි) උදා:- යාචකෝ සෙට්ඨිං කහාපණං යාචතේ (යාචකයා සිටුවරයා'''ගෙන්''' කහවණු ඉල්ලයි) උදා:- රාජං කිත්තිසද්දෝ අබ්භුග්ගතෝ (රජු'''ගේ''' කීර්තේ ඝෝෂාව ඉහළ නගින ලදී) * වස, සි, ඨා යන ක්‍රියා ධාතුවලට '''උප, අනු, අධි, ආ''' යන උපසර්ග යෙදුණු විට දී සත්තමී විභක්ති අර්ථය දුතියා විභක්තියෙන් දැක්වේ. උදා:- සෙට්ඨි පාසාදං අධිවසති (සිටුවරයා ප්‍රාසාදයෙහි අධිපතිව වාසය කරයි) උදා:- කඤ්ඤා ගාමං අධිතිට්ඨති (ගැහැණු ළමයා ගමෙහි සිටියි) * ක්‍රියා විශේෂණ ද දුතියා විභක්ති නපුංසක ලිඞ්ග ඒක වචනයෙන් සිටී. උදා:- සුඛං සුපති (සුවසේ නිදයි) === තතියා විභත්තිය (කරණ කාරකය) === ක්‍රියාව සිදු වීමට උපකාර වීම කරණ කාරකය මඟින් සිදු වේ. '''විසින්, කරණ කොට, හේතු කොට, නිසා, ලවා, වශයෙන්, ...යෙන්, ...ගෙන්, ....හි, වෙනුවෙන්, දී, ලෙස, හෙයකින්''' යනාදී අර්ථ මින් නිරූපණය වේ. උදා:- මාසේන පුබ්බෝ (මසකින් වැඩිමාලුය) * මීට අමතරව තතියා විභක්තිය, '''පඨමා විභක්ති''' '''දුතියා විභක්තිය''' '''පඤ්චමී විභක්තිය''' '''සත්තමී විභක්තිය''' (තේන ඛෝ පන සමයේන = එසමයෙහි වනාහි) * '''සහ, සද්ධිං, සමං, නානා, විනා, අලං, කිං''' යන නිපාත සමඟ තතියා විභක්තිය යෙදේ. උදා:- භික්ඛු සඞ්ඝේන සද්ධිං (භික්ෂු සඞ්ඝයා සමඟ) උදා:- න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන (තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන කෙනෙක් නැත නෙව) === චතුත්ථි විභත්තිය (සම්ප්‍රදාන කාරකය) === '''...ට, උදෙසා, සඳහා, පිණිස''' යනාදී අර්ථ චතුත්ථී විභක්තියෙන් නිරූපණය වේ. * '''සත්තමී විභක්ති''' අර්ථය ද ප්‍රකාශ වේ. === පඤ්චමී විභත්තිය (අපදාන කාරකය) === '''...ගෙන්, ...+එන්, ...+ඉන්, දක්වා, කෙරෙන්, මඟින්, තෙක්''' යනාදී අර්ථ පඤ්චමී විභක්තියෙන් නිරූපණය වේ. * '''අඤ්ඤත්‍ර''' යන්න සමඟ පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- අඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා න සම්භෝති (දුක හැර හට ගැනීමක් නැත) * '''අප, ආ යනාදී උපසර්ග''' සමඟ පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- නරා අපසාලාය ආයන්ති (මිනිස්සු සාලාව හැර එති) උදා:- ආමග්ගා ඛෙත්තං (මාර්ගය දක්වා කුඹුරය) * '''රිතේ, නානා, විනා, යාව''' යන නිපාත සමඟ ද පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- නිබ්බාණා රිතේ සුඛං කුතෝ (නිවන හැර සුවයක් කොයින් ද) උදා:- නානා කුලා (කුලයෙන් වෙන්වූ) උදා:- විනා සද්ධම්මස්මා (සද්ධර්මය හැර) උදා:- යාව බ්‍රහ්ම ලෝකා (බඹ ලොව තෙක්) '''● සමානාර්ථයෙහි''' මොග්ගල්ලානස්මා පති සාරිපුත්තෝ (සැරියුත් හිමි මුගලන් හිමි හා සමානය) '''● ප්‍රතිදාන අඅර්ථයෙහි''' ඝතමස්ස තේලස්මා පති දදාති (මොහු තෙල් ගෙන ගිතෙල් දේ) '''● රක්ෂණාර්ථ ධාතු යෝගයෙහි''' කාකේ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා (කපුටන්ගෙන් සහල් රකිති) '''● දූරාර්ථයෙහි''' කීවදූරෝ ඉතෝ නලකාරගාමෝ? (කුලුපොතුගම මෙයින් කොපමණ දුර ද?) === ඡට්ඨී විභත්තිය (සම්බන්ධ විභක්තිය) === මෙයින් අයිතිය, ස්වාමිභාවය, සමූහය, සමීපය, අවයවය හැඟවේ. උදා:- ◇ භික්ඛුනෝ චීවරං (භික්ෂුවගේ සිවුර) ◇ දේවදත්තස්ස ධනං (දේවදත්තගේ ධනය) '''● සමීපාර්ථය''' අම්බවනස්ස අවිදූරේ (අඹ වනයට නුදුරෙහි) '''● තෘතියා අර්ථයෙහි''' පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති (පුෂ්පයෙන් බුදුන් පුදයි) ඝතස්ස අග්ගිං ජුහෝති (ගිතෙලින් ගිනි පුදයි) '''● පිරුණු යන අර්ථයෙන්''' පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා (පාත්‍රය බතින් පුරවා) පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස (පිරුණු රන් රුවනින්) පූරති බාලෝ පාපස්ස (බාලයා පාපයෙන් පිරේ) '''● සමානාර්ථයෙහි''' පිතුස්ස තුල්‍යෝ (පියා හා සමානයැ) මාතු සදිසෝ (මව හා සමානයැ) '''● කිං,''' '''අලං යන ප්‍රත්‍ය සමඟ''' කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස (ඔහු සතුටු වූයේ කුමකට ද? අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස (ඔහුගේ සතුට පමණ ද? '''● ත ප්‍රත්‍යය සමඟ''' රඤ්ඤෝ සම්මතෝ (රජු විසින් සම්මත කරන ලද හෙවත් රජුගේ සම්මතය) රඤ්ඤෝ පූජිතෝ (රජු විසින් පුදන ලද) '''සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි''' කුසලා නච්ච ගීතස්ස (නැටුම් ගැහුම්හී දක්ෂය) භගවතෝ පසන්නා (භාග්‍යවතුන් කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූ) දිවසස්ස තික්ඛත්තුං (දවස දවස තුන් වරක්) '''● දුතියා විභක්ති අර්ථයහි''' තස්ස භවන්ති වත්තාරෝ (එය කියන්නෝ වෙත්) භින්නානං සන්ධාතා (බිඳුණ වුන් සමඟි කරන්නේ) '''●සර, ඉච්ඡ යන ධාතූන්ගෙන් සෑදෙන ක්‍රියා පදවල කර්මය ලෙස''' මාතු සරති (මව සිහි කරයි) පුත්තස්ස ඉච්ඡති (පුතා කැමති වෙයි) '''● පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙහි''' අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති (නො අසන හෙයින් ධර්මයෙන් පිරිහෙත්) සබ්බේ තසන්ති දණ්ඩස්ස (සියල්ලෝ දණ්ඩනයෙන් තැතිගනිත්) === සත්තමී විභත්තිය (ආධාර කාරකය) === * '''වස්තුව පැතිර පවතින ස්ථානය''' තිලේසු තේලං (තලයෙහි තෙල්) දධිම්හි සප්පි (දී කිරෙහි ගිතෙල්) * '''වස්තුව අන්තර්ගත වස්තුව''' ආසනේ නිසින්නෝ (අසුනෙහි හුන්නේය) ඝටේසු උදකං අත්ථි (කළයෙහි දිය ඇත) * '''පවතින ජීවත් වන ස්ථානය''' ගංගාය සංඝෝ වසති (සංඝයා ගඟ සමීපයෙහි වසයි) භගවා සාවත්ථියං විහරති (භාග්‍යවතුන් සැවැත් නුවර වසයි) * '''විෂය ස්ථනය''' ආකාසේ සකුණා චරන්ති (අහසෙහි පක්ෂීහූ හැසිරෙති) භූමියං මනුස්සා චරන්ති (මිනිස්සු බිම හැසිරෙති) * '''වාක්‍යයක කර්මයෙහි''' භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති (භික්ෂූන් වඳිති) මුද්ධනි චුම්බිත්වා (මුඳුන සිඹ) * '''කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි''' පථේසු ගච්ඡන්ති (පථය කරණ කොට යති) * '''නිමිති අර්ථයෙහි''' දීපි චම්මේසු හඤ්ඤතේ (දිවියා සම නිමිති කොට/ නිසා මරනු ලැබේ) කුඤ්ජරෝ දන්තීසු හඤ්ඤතේ (ඇතා දළ නිසා මරනු ලැබේ) * '''<u>සම්ප්‍රදාන විභක්ති අර්ථයෙහි</u>''' සඞ්ඝේ දින්නං මහප්ඵලං (සඞ්ඝයාට දුන් දෙය මහත්ඵලය) මහාසේනෝ සඞ්ඝේ දේති (මහාසේන් සඞ්ඝයාට දෙන්නේය) * <u>'''කාලය හැඟවීමේ දී'''</u> පුබ්බණ්හසමයේ ගතෝ (පෙරවරු කාලයේ ගියේය) * '''භාවාර්ථයේ දී''' භික්ඛු සඞ්ඝේසු භෝජියමානේසු ගතෝ (භික්ෂු සඞ්ඝයා වළඳන කල්හී ගියේය) ගෝසු දුය්හමානේසු ගතෝ (එළදෙනුන්ගෙන් දොවනා කල ගියේය) මාතාපිතුසු රුදන්තේසු පබ්බජි (මව්පියන් හඬද්දී පැවිදි විය) * '''යම් සමූහයක එක් පුද්ගලයෙක්, එක් වස්තුවක් වෙන්කර පැවසීමේ දී''' නරේසු ඛත්තියා සූරතමා (නරයන් අතර ක්ෂත්‍රියයා ඉතා ශූරයැ) බ්‍රාහ්මණානං කූටදන්තෝ පණ්ඩිතෝ (බමුණන් අතර කූටදන්ත පණ්ඩිතයෙකි) * '''තෘතියා විභක්ති අර්ථයෙහි''' ඤාණස්මිං පසන්නෝ (ඥානයෙන් ප්‍රසන්නය) == සන්ධි == === ස්වර සන්ධිය === ස්වර සන්ධිය වර්ග් 5කි. # ලෝප # ආදේශ # ආගම # දීර්ඝ # හ්‍රස්ව '''<u>01. ලෝප සන්ධිය</u>''' පූර්ව ස්වර ලෝප සන්ධිය උදා:- සබ්බා + ඊතියෝ = සබ්බ් + ආ + ඊතියෝ = සබ්බ් + ඊතියෝ = සබ්බීතියෝ (සියළු උවදුරු) පරස්වර ලෝප සන්ධිය උදා:- ඡායා + ඉව = ඡායා + ව = ඡායාව (සෙවනැල්ල මෙන්) '''<u>02. ආදේශ සන්ධිය</u>''' මෙහිදී 1. ස්වරයකට ස්වරයක් 2. ස්වරයකට ව්‍යඤ්ජනයක් 3. ව්‍යඤ්ජනයකට ව්‍යඤ්ජනයක් ආදේශ වීම සිදු වේ. උදා:- අති + ඉව = අත් + ඉ + ඉ + ව අත් + ඒ + ව = අතේව (අධික සේ) උදා:- අග්ගි + අගාරං = අග්ග් + ඉ + අ + ගාරං අග්ග් + ය් + අ + ගාරං = අග්‍යගාරං = (ගිනි ගෙය) උදා:- පති + අන්ත = ප + ච්ච + අන්තං = පච්චන්තං (පිටිසර) '''<u>03. ආගම සන්ධිය</u>''' මෙහිදී ස්වරයට ස්වරයක් හෝ ස්වරයට ව්‍යඤ්ජනයක් ආදේශ වේ. උදා:- ඒසෝ + ධම්මිකෝ = ඒස් + ඕ + ධම්මිකෝ ඒස් + අ + ධම්මිකෝ = ඒසධම්මිකෝ (ඒ ධාර්මිකයා) උදා:- නි + උපද්දව = නි +ර් + උපද්දව නිරුපද්දව (උවදුරු නැති) '''<u>04. ස්වර දීර්ඝ සන්ධිය</u>''' පූර්ව ස්වරය හෝ පරස්වරය දීර්ඝ වී පිළිවෙලින් පරස්වරය හෝ පූර්ව ස්වරය ලොප් වීම මෙහිදී සිදු වේ. උදා:- විජ්ජු + ඉව = විජ්ජ් + උ + ඉ + ව විජ්ජ් + ඌ + ව = විජ්ජූව (විදුලිය මෙන්) උදා:- තථා + උපමං = තථ් + ආ + උ + පමං තථ් + ඌ + පමං = තථූපමං (උපමාව එසේය) '''<u>05. ස්වර හ්‍රස්ව සන්ධිය</u>''' උදා:- තණ්හා + ඛයෝ = තණ්හ් + ආ + ඛයෝ තණ්හ් + අ + ක් + ඛයෝ = තණහක්ඛයෝ (තණ්හාව ක්ෂය වීම) === ව්‍යඤ්ජන සන්ධිය === වර්ග 4කි. 1. ද්විත්ව 2. ලෝප 3. ආදේශ 4. ආගම '''1. ද්විත්ව:-''' උදා:- පරි + චජති = පරි + ච් + චජතී = පරිච්චජති '''2. ලෝප:-''' උදා:- පටි + සඞ්ඛාය + යෝනිසෝ = පටි + සඞ්ඛා + යෝනිසෝ = පටිසඞ්ඛායෝනිසෝ '''3. ආදේශ:-''' උදා:- පති + හඤ්ඤති = පටි + හඤ්ඤති =පටිහඤ්ඤති '''4. ආගම:-''' බොහෝ සේ දක්නට නොලැබේ. උදා:- අතිප්ප + ඛෝ = අතිප්පගෝඛෝ === නිග්ගහීත සන්ධිය === වර්ග තුනකි. 1. ලෝප 2. ආදේශ 3. ආගම '''1. ලෝප:-''' උදා:- බුද්ධානං + සාසනං = බුද්ධාන + සාසනං =බුද්ධානසාසනං උදා:- ඒවං + අස්ස = ඒවං + අ + ස් + ස =ඒවං + ස = ඒවංස උදා:- චක්කං + ඉව = චක්කං + ඉ + ව = චක්කං + ව = චක්කංව '''2. ආදේශ:-''' උදා:- සං + ජාතෝ = ස + ඤ් + ජාතෝ = සඤ්ජාතෝ ජ යනු ච වර්ගයට අයත් අකුරකි. එහි අවසන් නාසික්‍ය අකුර ඤ ආදේශ වේ. උදා:- සං + මතෝ = ස + ම් + මතෝ = සම්මතෝ ම යනු ප වර්ගයේ නාසික්‍ය අකුරය. එනිසා ම අකුරම ආදේශ වේ. උදා:- පුං + ලිඞ්ග = පු + ල් + ලිඞ්ග = පුල්ලිඞ්ග ල අකුරට පෙර ල අකුරණ ආදේශ වේ. උදා:- ඒතං + අවෝච = ඒත + ද් + අවෝච = ඒතදවෝච උදා:- ඒවං + ඒව = ඒව + ම් + ඒව = ඒවමේව අ අකුරට පෙර ද් හෝ ම් ආදේශ වේ. '''ආගම:-''' උදා:- චක්ඛු + උදපාදි = චක්ඛුං උදපාදි === වොමිස්සක සන්ධිය === ආදේශ හා විපරීත යනුවෙන් දෙවර්ගයකි. '''1. ආදේශ''' උදා:- බෝධි + අඞ්ගා = බොජ්ඣ + අඞ්ගා = බොජ්ඣඞ්ගා '''2. විපරීත''' උදා:- සක + හත්ථෝ = ස + හත්ථෝ = සහත්ථෝ === පකති සාධනය === සන්ධි නොවී ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම සිටීම පකති සාධනය වේ. == සමාස == == තද්ධිත == == ධාතු == == කිතක == කිසියම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ධාතුවකට පසුව ප්‍රත්‍යයක් එකතු කොට සාදා ගන්නා පද '''<nowiki/>'කිතක' (කෘදන්ත)''' නමින් හැඳින්වේ. '''තද්ධිත''' සෑදෙන්නේ නාමයකට පසුව ප්‍රත්‍යයක් එක් කිරීමෙනි. මේ අනුව තද්ධිත සහ කිතක දෙකේ වෙනස වටහා ගත හැක. '''ආඛ්‍යාත''' පද සෑදෙන්නේ ද ධාතු කෙරෙන් ප්‍රත්‍ය එක් කිරීමෙනි. එසේ සෑදෙන ආඛ්‍යාත වනාහි උත්තම, මජ්ඣිම ආදී පුරුෂත්‍රයෙහි හා කර්‍තෘ, කර්ම ආදී කාරකත්‍රයෙහි වන අලිඞ්ගික පද විශේෂයකි. '''කිතක පද''' නාම පද මෙන් විභක්තිවල වරනැගෙන අතර පුල්ලිඞ්ග, ඉත්ථි ලිඞ්ග ආදී ලිඞ්ග භජනය කරන, කාරක වැඩි ගණනක යෙදෙන පද විශේෂයකි. තවද පුරුෂ භේදයක් මෙයට අදාළ නොවේ. මෙලෙස සාදා ගන්නා කිතක පද නාම පද වශයෙන් ද නාම විශේෂණ වශයෙන් ද භාවිත කෙරේ. ''උදා :- '''නාම පද වශයෙන්''''' <nowiki>*</nowiki> අහං '''ධාවන්තං''' පස්සිං <nowiki>*</nowiki> '''ගච්ඡන්තා''' මං පහරිංසු '''නාම විශේෂණ වශයෙන්''' <nowiki>*</nowiki> '''ගච්ඡන්තා''' මනුස්සා <nowiki>*</nowiki> '''විකසිතානි''' පුප්ඵානි කිතක ප්‍රත්‍යයෝ '''කිච්ච''' හා '''කිත්''' යනුවෙන් කොටස් දෙකකි. '''ධාතූන්ගේ අන්තයට හා ප්‍රත්‍යයට පෙර ඉකාරයක් ආගම වේ.''' === කිච්ච ප්‍රත්‍යයයෝ === * තබ්බ * අනීය * ණ්‍ය * තය්‍ය * රිච්ච මේවායින් 'යුතුය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මේවා කර්ම කාරකයෙහි යෙදීමේ දී ලිඞ්ගත්‍රයෙහිම සෑදෙයි. නමුත් භාව කාරකයේ දී නපුංසක ලිඞ්ග ඒක වචනයෙන් පමණක් තැබේ. '''තබ්බ''' '''උදා:-''' පුල්ලිඞ්ග - වාණිජේන චෝරෝ අභිභවිතබ්බෝ (වෙළෙන්දා විසින් සොරා මැඩලිය යුතුය). ඉත්ථිලිඞ්ග - වාණිජේන තණ්හා අභිභවිතබ්බා (වෙළෙන්දා විසින් තණ්හාව මැඩලිය යුතුය). නපුංසක ලිඞ්ග - වාණිජේන ලෝභනං අභිභවිතබ්බං (වෙළෙන්දා විසින් ලෝභ කිරීම මැඩලිය යුතුය). උදා:- අභිභූ + ඉ + තබ්බ = අභිභ් + ඌ + ඉ + තබ්බ = අභිභ් + අවි + තබ්බ = අභිභවිතබ්බ උදා:- අභි + වාදි + ඉ + තබ්බ = අභි + වාද් + ඉ + ඉ + තබ්බ = අභිවාද් + ඒ + තබ්බ = අභිවාදේතබ්බ (වැඳිය යුතු) උදා:- ගහ + අනීය = ගහනීය (ගත යුතු ය) '''ණ්‍ය''' උදා:- 1. කර + ඉ + ණ්‍ය = කාරිය (කළ යුතුය) 2. සාසු + ණ්‍ය = සිස් + ්‍ය = සිස්ස ===කිත් ප්‍රත්‍යයෝ=== කිච්ච නමැති ප්‍රත්‍ය වර්ගයට පරිබාහිර වූ අනෙකුත් ප්‍රත්‍ය වර්ගයෝ කිත් ප්‍රත්‍යයෝ යැයි හැඳින්වේ. මෙම ප්‍රත්‍ය වර්ගය බොහෝ විට කාල තුනෙහිම යෙදේ. නමුත් ඇතැම් ප්‍රත්‍යයෝ අතීත කාලයේ පමණක් හෝ අනාගත කාලයේ පමණක් හෝ යම් කාල දෙකක පමණක් හෝ යනාදී ලෙස යෙදේ. ====කාල තුනෙහිම සමානව යෙදෙන ප්‍රත්‍යයෝ==== # '''<u>ණ</u>''' කර්මයක් මුලින් ඇති කල එම සකර්මක ධාතුවට පසු මෙම ණ ප්‍රත්‍යය යෙදේ. උදා:- කුම්භ + කර + ණ = කුම්භ + කාර = කුම්භකාර (වළං සාදන්නා) කම්ම + කර + ණ = කම්මකාර (කර්මය කරන්නා) ඉහත ණ ප්‍රත්‍යයට පෙර යෙදෙන ආකාරාන්ත ධාතුවට පසු ආය නමැති තවත් ප්‍රත්‍යයක් ආදේශ වේ. උදා:- දානං + දා + ණ = දානාදාය (දන් දෙන්නා) ධඤ්ඤං + මා + ණ = ධඤ්ඤමාය (ධාන්‍ය මනින්නා) '''2. <u>අ</u>''' උදා:- ධම්මං + ධර + අ = ධම්මධර (ධර්මය දරන) දිනං + කර + අ = දිනකර (දවස කරන හෙවත් සූය්‍යර්‍යා) '''3. <u>ණ්වු</u>''' මෙම ප්‍රත්‍යයට අක යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වේ. උදා:- රථං + කර + ණ්වු = රථං + කාර + අක = රථකාරක (රිය සාදන්නා) ගහ + ණ්වු = ගාහක (ගන්නා / ග්‍රාහකයා) ගවෝ + හන + ණ්වු = ගෝඝාතක මෙහිදී හන ධාතුවට ඝාත ආදේශ වේ. '''<u>4. තු ප්‍රත්‍ය</u>''' මෙම ප්‍රත්‍යයට පෙර ඇතැම් තැනක ත් ආදේශ වේ. උදා:- කර + තු = ක + තු ක + ත් + තු = කත්තු දා + තු = දාතු (දෙන්නා) 🔸 ඇතැම් තැනක තු ප්‍රත්‍යයට පෙර න් ආදේශ වේ. උදා:- ගමු + තු = ග + තු ග + න් + තු = ගන්තු (යන්නා) මන + තු = ම + තු ම + න් + තු = මන්තු (හඟින්නා) '''<u>5. ආවි</u>''' දිස + ආවී = දස + ආවී දස් + ස් + ආවී = දස්සාවි '''<u>5. රත්ථු</u>''' මෙහිදී ක්‍රියා ධාතුවේ අගට තිබෙන ව්‍යඤ්ජන අක්ෂරය ලොප් වී රත්ථු ප්‍රත්‍යයේ ර් අකුරද ලොප් වී යයි. උදා:- සාසු + රත්ථු = සා + ත්ථු ස + ත්ථු = සත්ථු '''<u>6. රිතු</u>''' මෙහිදී බොහෝ විට මෙම ප්‍රත්‍යයේ රි අක්ෂරය ලොප් වේ. ප්‍රත්‍යයට පෙර තිබෙන ධාතුවේ පළවෙනි අක්ෂරයේ ස්වරය ඉ හෝ ඊ කාරයක් බවට පත් වේ. උදා:- පා + රිතු = ප් + ඉ + තු = පිතු (රකින්නා/ පියා) ධර + රිතු = ධ් + ඊ + තු (ධීතු/ මවුපියන් විසින් රකින) '''07. රාතු ප්‍රත්‍යය''' මෙහි දී මුල් වචනයේ අග තිබෙන ව්‍ය‌ඤ්ජනය සහ අග වචනයේ මුල් ව්‍යඤ්ජනය ලොප් වීම සිදු වේ. උදාහරණ:- මාන + රාතු = මා + න + රා + තු = මාතු (දරුවන් විසින් පුදන හෙවත් මව) භාස + රාතු = භා + තු = භාතු (සහෝදරයා) '''08. යූ ප්‍රත්‍යය''' මෙම ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල්හී ණ කාරයක් ආදේශ වේ. එවිට යූ ලොප්වේ. 'අන' ආදේශ වේ. මුල තියෙන ව්‍යඤ්ජනය වෘද්ධ වීම සිදු වේ. නමුත් සමහර තැන්වල දී එසේ නොවේ. විශේෂයෙන්ම පළමු ව්‍යඤ්ජනය අකාරයෙන් අවසන් වේ නම් වෘද්ධ වීම සිදු නොවේ. උදාහරණ:- සිව + යු = සි + ව + ණ = සේ + ව + න = සේවන (දිය ඉසීම) සුච + යු = සු + ච + ණ = සෝච + අන = සෝචන (සෝක වීම) * නන්ද, චර, ගහ ආදී ධාතූන් සමඟ මෙම 'යූ' ප්‍රත්‍යය යෙදීමේ දී එම 'යූ' ප්‍රත්‍යය 'න' හෝ 'ණ' යන ප්‍රත්‍යයක් බවට පත් වේ. එමෙන්ම ක්‍රියා ධාතුව විවිධ වෙනස් වීම්වලට / විකරණවලට ලක් වීම ද සිදු වේ. මෙහි දී ඌකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'අව' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද උකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'ඕ' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද සිදු වේ. එමෙන්ම ඒකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'ආ' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද සිදු වේ. උදාහරණ:- නන්ද + යු = නන්ද + න = නන්දන (ඇලෙනු ලෑබේ) චර + යු = චර + ණ = චරණ (හැසිරීම) - මෙහි දී 'ර' අකුරට පසුව දන්තජ 'න' වෙනුවට මූර්ධජ 'ණ' යෙදීම සිදු විය. භූ + යු = භව + න = භවන (ගෙය, වාස භවන) රුධ + යු = රෝධ + න = රෝධන (පෙළීම) සූ + යූ = සව + ණ = සවණ (ශ්‍රවණය කිරීම) ඣේ + යූ = ඣා + න = ඣාන (ධ්‍යානය) '''09. ණ ප්‍රත්‍යය''' මෙහි දී ක්‍රියා ධාතු ප්‍රත්‍යය වෘද්ධ වීම සිදු වේ. එනම් උකාරයෙන් ආරම්භ වන ක්‍රියා ධාතු ඕකාරයෙන් ආරම්භ වීමත් අකාරයෙන් ආරම්භ වන ඇතැම් ක්‍රියා ධාතු ආකාරයෙන් ආරම්භ වීමත් සිදු වීම යැ. උදාහරණ: ලුභ + ණ = ලෝ + භ = ලෝභ (ලෝභය) දුස + ණ = දෝ + ස = දෝස (ද්වේශය) ගහ + ණ = ගා + හ = ගාහ (ගැනීම) ගහ + ණ = ඝ + ර = ඝර (ගෘහය) - මෙය සුවිශේෂී අවස්ථාවකි. 'ග' යන්නට 'ඝ' යන්නත් 'හ' යන්නට 'ර' යන්නත් ආදේශ විය. එමෙන්ම 'සං', 'පරි' යන උපසර්ගවලට පසුව යෙදෙන ක්‍රියා ධාතු සමඟ මෙම 'ණ' ප්‍රත්‍යය එකතු වූ කල්හී 'ඛ' සහ 'ර' ක්‍රියා ධාතුවට ආදේශ වීම සිදු වේ. උදාහරණ: සං + කර + ණ = සංඛාර (සංස්කාරය) පරි + කර + ණ = පරික්ඛාර (පිරිකර) '''10. ක්වි ප්‍රත්‍යය (ලොප් වේ)''' සෑම තැනම ක්වී ප්‍රත්‍යය ලොප් වේ. උදාහරණ: සං + භූ + ක්වී = සම්භූ (හටගන්නා) අභි + භූ + ක්වී = අභිභූ (මැඩ පවත්වන්නා) සයං + භූ + ක්වී = සයම්භූ (තෙමේම දැනගත්තාවූ හෙවත් ස්වයම්භූ) සහ + භා + ක්වී = සභා (සභාව) සහ ශබ්දයට ස ආදේශ විය. * ක්වී ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි සමහර තැනක ප්‍රත්‍ය සමඟ වන පෙර ඇති ක්‍රියා ධාතුව ලොප් වෙයි. උදාහරණ: භුජ + ගමු + ක්වී = භුජග (සර්පයා) උර + ගමු + ක්වී = උරග (උරගයා) විහාස + ගමු + ක්වී = විහග (විහඟ, කුරුල්ලා) - මෙහිදී විහාස යන ශබ්දයට විහ යන ශබ්දය ආදේශ විය. පංක + ජන + ක්වී = පංකජ (මඩෙහි උපන් හෙවත් නෙළුම) ==මේවාත් බලන්න== පාලි විකිපීඩියාව [[W:pi:पालि Pāli]] ==External links== *[https://www.docs.google.com/file/d/0B06JOlm5x83YdWNJY2cyMmNINlk/edit?usp=sharing '''Sinhala to Hindi translator'''] - This program can translate Sinhala into Hindi. It also converts Sinhala script to/from Devanagari script. *පාලි කියල භාෂාවක් නෑ, ආචාර්ය රාජ සෝමදේව (explained on 78th episode of Unlimited History program on Neth FM, not allowing to insert you tube link here) {{interwiki|code=pi|පාලි}} {{wiktionary|පාලි}} aorezuybq92yr2tc7hwx8hb8yrhn5g6 799950 799949 2026-09-20T18:15:43Z Dayanist 31141 /* කිතක */ පිටුව යම් පමණකට සම්පූර්ණ කරන ලදී. 799950 wikitext text/x-wiki {{ත්‍රිපිටකය}} {{Infobox Language |name=පාලි | pronunciation = {{IPA-all|paːli|}} | states = [[ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය]] |nativename=පාලි (Pāli) |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |familycolor=Indo-European |fam2=[[ඉන්දු-අයිරේනියානු භාෂා|ඉන්දු-ඉරානීය]] |fam3=[[ඉන්දු-ආර්ය භාෂා|ඉන්දු-ආර්ය]] |script= [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර]], [[බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර පවුල|බ්‍රාහ්මීය]]-ආභාෂය ලැබූ අකුරු හා [[ලතින් අක්ෂර]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=මළ බසක් නොවේ. ජීව භාෂාවක් ද නොවේ. සම්භාව්‍ය භාෂාවකි. භාවිතය සාහිත්‍යයේදී හා සජ්ඣායනාවේදී පමණි. |notice=Indic }} '''පාළි''' යනු ප්‍රාකෘත බස් පරම්පරාවෙන් පැවතෙන බුදු දහම හා සබැඳි භාෂාවකි. පාලි බසෙහි ඇරඹුම ඉන්දීය අර්ධද්වීපයේ ඇති වුණි. මෙම බස සඳහා නිසි අකුරු ක්‍රමයක් නැත. පාරිශුද්ධ බුද්ධ ධර්මයේ මව්බස පාලි වන බැවින් තවමත් භාවිතයේ පවතී. [[ත්‍රිපිටකය]] පරිශීලනයට පාලි බොහෝ සේ වැදගත් වේ. පාලි හා සංස්කෘත බසින් පැවතෙන බොහෝ වදන් බුදුදහමේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ අන් භාෂා වලටද ආභාෂය ලබා දී ඇත. පාලි කියල භාෂාවක් නැති බව, ආචාර්ය [[රාජ් සෝමදේව]] මහතා පවසයි. ==සම්භවය හා සංවර්ධනය== ===නිරුක්තිය=== ''පාලි'' යන වචනාර්ථයෙන් ම හැඟෙන්නේ "රේඛාව" හෝ "(ආගමික) පාඨය" යන්නයි. "පාලි" යන වදනම මුර්ධජ "ළ" යොදා "පාළි" ලෙස ද ලිවිය හැක. ආර්.සී.චිල්ඩර්ස් මෙය පරිවර්තනය කරන්නේ "පේළිය" ලෙස ය. ඔහු කියා සිටින්නේ මේ බස "එහි ව්‍යාකරනාණුකූලතාව නිසා මෙමෙ විරුද නාමය ලැබීමට සුදුසු බව" යි.මෙම පාළි භාෂාවේ නිරුක්තිය සදහන් කළහොත් ශ්‍රැතිස්මෘති අනුව පාළි යන නාමය සෑදී ඇත්තේ මෙලෙස යි. සන්ධි ක්‍රමය අනුව පහ+එළි යනුවෙන් විසන්ධි කර ගත හැක. මෙහි පහ යන වචනය හ ව්‍යංජනය ලොප් වී ප්‍රථම අක්ෂරය දීර්ඝ වේ. එලෙස එය පා බවට පත් වේ.උදාහරණ ලෙස පොහොර- පෝර වේ.මිහිරි- මීරි වේ. එළි වනාහි එ අක්ෂරය ලොප් වී ළි පමණක් සම්බන්ධ වේ. පා අක්ෂරයත් ළි අක්ෂරයත් එකතු වී පාළි වේ. මෙහි පහ යන්නෙහි අරුත නම් පංචස්කන්ධය යි.එළි යන්නෙහි අරුත සුද්ධ වීම යන්නයි. පංචස්කන්ධයෙහි නො ඇලීම පහ එළි වීම යි. පංචස්කන්ධය ට අමතර ව මනස ද තවත් ආයතනයකි. මෙම සළායතන සුද්ධ වීමෙන් හෙළ භාෂාව නිර්මණය වී ඇත. හය* එළි. හෙළ භාෂාව වේ. <ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pāli Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 19.</ref> රොබට් සීසර් චිල්ඩර්ස් තවදුරටත් පවසන්නේ පාලි බසෙහි සැබෑ නාමය [[මාගධි]] බවත් , ආදි බෞද්ධයින් ''පාලි'' යන්නේ වචනාර්ථය වන "රේඛාව , පේළිය, පාඨය" යන්නෙහි තේරුම දිග්කර "ග්‍රන්ථමාලාව" යන අරුත ගෙන ආ නිසා, ''පාලිභාසා'' යනු "පොත් පේලියේ බස " බවයි.<ref>''A Dictionary of the Pali Language'' By Robert Cæsar Childers</ref> ==== '''පාලි භාසාවේ අක්ෂර''' ==== පාලි භාෂාව අක්ෂර 41කින් සමන්විතය. එහි ස්වර අක්ෂර 8ක් ද ව්‍යඤ්ජන අක්ෂර 33ක් ද ඇත. ''සරා (ස්වර)'' අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ඔ ''බ්‍යඤ්ජන (ව්‍යඤ්ජන)'' ක් (ක) ඛ් (ඛ) ග් (ග) ඝ් (ඝ) ඞ් (ඞ) ච් (ච) ඡ් (ඡ) ජ් (ජ) ඣ් (ඣ) ඤ් (ඤ) ට් (ට) ඨ් (ඨ) ඩ් (ඩ) ඪ් (ඪ) ණ් (ණ) ත් (ත) ථ් (ථ) ද් (ද) ධ් (ධ) න් (න) ප් (ප) ඵ් (ඵ) බ් (බ) භ් (භ) ම් (ම) ය් (ය) ර් (ර) ල් (ල) ව් (ව) ස් (ස) හ් (හ) ළ් (ළ) (අං) ඉහත ස්වර අක්ෂර හ්‍රස්ව හා දීර්ඝ යැයි කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. * අ, ඉ, උ යන අක්ෂර හ්‍රස්ව අකුරු වේ. * ආ, ඊ, ඌ යන අකුරු දීර්ඝ අකුරු වේ. * එ සහ ඔ අකුරු දෙකෙහි විශේෂත්වයක් ඇත. එම අකුරු දෙක බැඳි අකුරුවලට මුලින් හෙවත් හල් කිරීම සහිත අකුරකට මුලින් යෙදී ඇති විට හ්‍රස්ව අකුරු ලෙස ගැනේ. උදා:- ඔක්කන්ති (මෙහි ඔ හ්‍රස්ව හෙවත් ඕ ලෙස ඇද ශබ්ද කිරීමක් නොකරයි. මෙලෙසම සොත්ථි, එත්තාවතා, ඛෙත්ත ආදිය ද වෙත්.) එ, ඔ අකුරු දෙකට පිටුපසින් බැඳි අකුරු නැත්නම් හෙවත් හල් අකුරක් නැත්නම් දීර්ඝ අකුරු ලෙස ගැනේ. උදා:- එවං (මෙය 'ඒ' ලෙස ඇද ශබ්ද කළ යුතුය.) ඔසද (මෙය 'ඕ' ලෙස ඇද ශබ්ද කළ යුතුය.) මෙලෙසම ඛෙම, සොම, ලොම ආදිය ද පිළිවෙලින් ඛේම, සෝම, ලෝම යනාදී ලෙස ශබ්ද කෙරේ. ඉහත ව්‍යඤ්ජන අක්ෂරවල ක සිට ම තෙක් ඇති අකුරු වර්ග 5කට බෙදනු ලැබේ. ඒවා නම් ක වර්ගය, ච වර්ගය, ට වර්ගය, ත වර්ගය, ප වර්ගය. * ක වර්ගය- ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ * ච වර්ගය- ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ * ට වර්ගය- ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ * ත වර්ගය- ත, ථ, ද, ධ, න * ප වර්ගය- ප, ඵ, බ, භ, ම ව්‍යඤ්ජන අකුරුවලින්, * ඛ, ඝ, ඡ, ඣ, ඨ, ඪ, ථ, ධ, ඵ, භ යන අකුරු '''මහාප්‍රාණ''' වේ. * ක, ග, ච, ජ, ඤ, ට, ඩ, ණ, ත, ද, න, ප, බ, ම, ය, ර, ල, ව, ස, හ, ළ '''අල්පප්‍රාණ''' වේ. * බින්දුව '''නිග්ගහීතය''' යැයි හැඳින්වේ. * ග, ඝ, ජ, ඣ, ඩ, ඪ, ණ, ද, ධ, න, බ, භ, ම, ය, ර, ල, ව, හ, ළ යන අක්ෂර '''ඝෝෂ''' අකුරු නම් වේ. * ක, ඛ, ච, ඡ, ට, ඨ, ත, ථ, ප, ඵ, ස යන අකුරු '''අඝෝෂ''' අක්ෂර නම් වේ. '''කණ්ඨජ අක්ෂර:-''' "අකවග්ගහා කණ්ඨජා" අ , ආ යන්න ද , ක වර්ගයේ අකුරු පහ ද හ යන්නද මෙ⁣ම කණ්ඨජ අකුරු වේ. අ, ආ, ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, හ '''තාලුජ අක්ෂර:-''' ඉ, ඊ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ය '''මුද්ධජ අක්ෂර:-''' ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ර, ළ '''දන්තජ අක්ෂර:-''' ත, ථ, ද, ධ, න, ල, ස '''ඔට්ඨජ අක්ෂර:-''' උ, ඌ, ප, ඵ, බ, භ, ම '''කණ්ඨතාලුජ:-''' එ '''කණ්ඨොට්ඨජ:-''' ඔ '''දන්තොට්ඨජ:-''' ව == නාමපද සහ විභක්ති == පාලි භාෂාවේ නාමපද ප්‍රධාන වශයෙන් පුරුෂ, ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලෙස ලිඞ්ග 3කට බෙදේ. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ ජීවී දේවල් පමණක් නොව මුහුද, පොත යනාදී අජීවී වස්තූන් ද ශක්තිය, තණ්හාව, රස යනාදී නාම පද ද පවා ඉහත ලිඞ්ග තුනෙන් එකකට අයත් වීමය. උදාහරණයක් ලෙස අග්ගි (ගින්න) යන්න පුල්ලිඞ්ග (පුරුෂ ලිඞ්ග) වන අතර රත්ති (රාත්‍රිය) යන්න ඉත්ථී ලිඞ්ගික (ස්ත්‍රී ලිඞ්ගික) ලෙස ද අට්ඨි (අස්ථි) යන්න නපුංසක ලිඞ්ගික ලෙස ද ගැනේ. මෙනිසා පාලි භාසාව යම් පමණකට දුෂ්කර බසක් යැයි ද කෙනෙකුට සිතිය හැක. මෙවැනිම ලිඞ්ග භේදයක් ජර්මානු භාෂාවෙහි ද ඇත. මේ නාමපද අතිශය බොහෝමයක් (කීපයක් හැර) ඒක වචන හා බහු වචන ලෙස ද දැක්වෙත්. එමෙන්ම සෑම නාමපදයක්ම නැවතත් මූලික වශයෙන් විභත්ති 9කට (ආලපන හා කරණ විභත්තීන් ද ඇතුළත්ව) බෙදී විවිධ අර්ථ ප්‍රකාශ කරයි. එම අර්ථ පහත පරිදි දැක්විය හැක. * '''පඨමා -''' උක්තය * '''ආලපන -''' ආමන්ත්‍රණය * '''දුතියා -''' කර්මය * '''තතියා -''' කර්තෘ * '''කරණ -''' යමක හෝ යමෙකු කරණ කොට දෙයක් සිදුවන බව පැවසීමේදී * '''චතුත්ථි -''' කාටද, කුමකට ද, කා උදෙසා ද ක්‍රියාව කරන්නේ යන්න පැවසීමේදී * '''පඤ්චමී -''' කුමකින් ක්‍රියාව වන්නේද යන්න පැවසීමේදී * '''ඡට්ඨි -''' කාගේ කුමකගේ ක්‍රියාවක් දැයි පැවසීමේදී * '''සත්තමී -''' කා කෙරෙහි, කුමක් කෙරෙහි ක්‍රියාව සිදු වන්නේදැයි පැවසීමේදී ඉහත විභත්ති බෙදීම ඇති වන්නේ නාම පදය අගට ඕ, ආ, ඒ ආදී ප්‍රත්‍යයන් එක් කිරීමෙනි. සිංහල භාෂාවේ දී නම් ට, ගේ, හි යන ප්‍රත්‍ය යෙදෙති. නමුත් සිංහල භාෂාවට වඩා පාලි භාෂාවේ ඇති වෙනස්කම් වන්නේ, * ලිඞ්ග භේදය අනුව අදාළ ප්‍රත්‍ය වෙනස් වීම * නාම පදය අවසන් වන අකුරේ ස්වරය හෙවත් අන්ත ස්වරය අනුව (අකාරාන්ත, ඉකාරාන්ත, ඊකාරාන්ත ආදී) අදාළ ප්‍රත්‍ය වෙනස් වීම යන කරුණු නිසාය. === පුල්ලිඞ්ගික නාම පද === පුල්ලිඞ්ග පදවල ප්‍රත්‍ය සමූහ 7ක් ඒ ඒ අන්ත ස්වරයට අනුකූලව ඇත. '''අකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා'' |ඕ |ආ |- |''ආලපන'' |අ/ආ |ආ |- |''දුතියා'' |අං/ආනං |ඒ |- |''තතියා හා කරණ'' |ඒන/නා |ඒහි/ඒභි |- |''චතුත්ථි'' |ආය/ස්ස |ආනං |- |''පඤ්චමී'' |ආ/ම්හා/ස්මා |ඒහි/ඒභි |- |''ඡට්ඨි'' |ස්ස |ආනං |- |''ආධාර'' |ඒ/ම්හි/ස්මිං |ඒසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 1- ධම්ම'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |පඨමා |ධම්මෝ (ධර්මය) |ධම්මා (ධර්මයෝ) |- |ආලපන |ධම්ම/ධම්මා (පින්වත් ධර්මය!) |ධම්මා (ධර්මයනි!) |- |දුතියා |ධම්මං (ධර්මයව) |ධම්මේ (ධර්මයන්ව) |- |තතියා හා කරණ |ධම්මේන (ධර්මය විසින්/ ධර්මය කරණ කොට/ ධර්මය නිසා/ ධර්මය ලවා/ ධර්මය වශයෙන්/ ධර්මයෙන්/ ධර්මයෙහි/ ධර්මය වෙනුවෙන්/ ධර්මය ලෙස/ ධර්මය හේතුවෙන්/ ධර්මයේදී) |ධම්මේහි/ධම්මේභි (ධර්මයන් විසින්/ ධර්මයන් කරණ කොට/ ධර්මයන් නිසා.....) |- |චතුත්ථී |ධම්මාය/ධම්මස්ස (ධර්මයට/ ධර්මය උදෙසා/ ධර්මය සඳහා/ ධර්මය පිණිස) |ධම්මානං (ධර්මයන්ට...) |- |පඤ්චමී |ධම්මා/ධම්මම්හා/ධම්මස්මා (ධර්මයෙන්/ ධර්මය කෙරෙන්) |ධම්මේහි/ධම්මේභි |- |ඡට්ඨී |ධම්මස්ස (ධර්මයේ/ ධර්මයෙන්/ ධර්මය අතර) |ධම්මානං |- |ආධාර |ධම්මේ/ධම්මම්හි/ධම්මස්මිං (ධර්මය කෙරෙහි/ ධර්මයෙහි/ ධර්මය මත/ ධර්මය උඩ/ ධර්මය තුළ/ ධර්මය සමීපයෙහි/ ධර්මය ඇති කල්හී/ ධර්මය ඇති විට/ ධර්මය අතර/ ධර්මයේදී/ ධර්මය පිළිබඳ) |ධම්මේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 2- අත්ත'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |අත්තා (තමා/ ආත්මය) |අත්තානෝ (ආත්මයෝ) |- |ආ |අත්ත/අත්තා (පින්වත් ආත්මය!) |අත්තානෝ (ආත්මයනි!) |- |දු |අත්තානං/අත්තං (තමාව) |අත්තානෝ (ආත්මයන්ව) |- |ත හා ක |අත්තේන/අත්තනා (තමා විසින්/ තමා නිසා) |අත්තනේහි/අත්තනේභි |- |ච |අත්තනෝ (තමාට) |අත්තානං (ආත්මයන්ට) |- |ප |අත්තනා (තමාගෙන්) |අත්තනේහි/අත්තනේභි (ආත්මයන්ගෙන්) |- |ඡ |අත්තනෝ (තමාගේ) |අත්තානං |- |ස |අත්තනි (තමා කෙරෙහි) |අත්තනේසු (ආත්මයන්හි) |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 3 - චරන්ත'' මෙවැනි වර්තමාන කාල කෘදන්ත පද ඉහත ඒවාට වඩා වෙනස්ය. ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |චරං (හැසිරෙන්නා) |චරන්තෝ/චරන්තා (හැසිරෙන්නෝ) |- |ආ |චරං/චර/චරා (එබ්බා හැසිරෙන්නා!) |චරන්තෝ/චරන්තා |- |දු |චරන්තං (හැසිරෙන්නාව) |චරන්තේ |- |ත හා ක |චරතා/චරන්තේන (හැසිරෙන්නා විසින්) |චරන්තේහි/ චරන්තේභි |- |ච |චරතෝ/චරන්තස්ස (හැසිරෙන්නාට) |චරතං/චරන්තානං |- |ප |චරතා/චරන්තම්හා/චරන්තස්මා (හැසිරෙන්නාගෙන්) |චරන්තේහි/චරන්තේභි |- |ඡ |චරතෝ/චරන්තස්ස (හැසිරෙන්නාගේ) |චරතං/චරන්තානං |- |ස |'''චරති'''/චරින්තේ/චරන්තම්හි/චරන්තස්මිං (හැසිරෙන්නා කෙරෙහි) |චරන්තේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ 4 - චේත'' මෙවැනි චචන ද ඉහත ඒවාට වඩා වෙනස්ය. ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |චේතෝ (සිතීම) |චේතා (සීතීම්) |- |ආ |චේත/චේතා (එම්බා සිතිවිල්ල!) |චේතා |- |දු |චේතං (සිතිවිල්ලව) |චේතේ |- |ත හා ක |චේතසා/චේතේන (සිතීම නිසා) |චේතේහි/චේතේභි |- |ච |චේතසෝ/චේතස්ස (සිතීමට) |චේතානං |- |ප |චේතා/චේතම්හා/චේතස්මා (සිතීමෙන්) |චේතේහි/චේතේභි |- |ඡ |චේතසෝ/චේතස්ස (සිතීමේ/ සිතිවිල්ලේ) |චේතානං |- |ස |චේතසි/චේතේ/චේතම්හි/චේතස්මිං (සිතීමෙහි) |චේතේසු |} '''ඉකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ඉ |ඊ/අයෝ |- |ආ |ඉ |ඊ/අයෝ |- |දු |ඉං |ඊ/අයෝ |- |ත හා ක |නා |ඊහි/ඊභි |- |ච |නෝ/ස්ස |ඊනං |- |ප |නා/ම්හා/ස්මා |ඊහි/ඊභි |- |ඡ |නෝ/ස්ස |ඊනං |- |ස |ම්හි/ස්මිං |ඉසු/ඊසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - ගහපති'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ගහපති (ගෘහපතියා) |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |ආ |ගහපති |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |දු |ගහපතිං |ගහපතී/ගහපතයෝ |- |ත හා ක |ගහපතිනා |ගහපතීහි/ගහපතීභි |- |ච |ගහපතිනෝ/ගහපතිස්ස (ගෘහපතියාට) |ගහපතීනං |- |ප |ගහපතිනා/ගහපතිම්හා/ගහපතිස්මා (ගෘහපතියාගෙන්) |ගහපතීහි/ගහපතීභි |- |ඡ |ගහපතිනෝ/ගහපතිස්ස |ගහපතීනං |- |ස |ගහපතිම්හි/ගහපතිස්මිං |ගහපතිසු/ගහපතීසු |} '''ඊකාරාන්ත පද''' මේ ප්‍රත්‍ය ද ඉකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍යවලට '''බොහෝ දුරට''' සමානය. {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - පාපකාරී'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පාපකා'''රී''' (පව් කාරයා) |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |ආ |පාපකාරී |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |දු |පාපකා'''රිනං'''/පාපකාරිං |පාපකාරී/පාපකා'''රිනෝ''' |- |ත හා ක |පාපකාරිනා |පාපකා'''රිහි'''/පාපකා'''රිභි''' |- |ච |පාපකාරිනෝ/පාපකාරිස්ස |පාපකාරීනං |- |ප |පාපකාරිනා/පාපකාරිම්හා/පාපකාරිස්මා |පාපකා'''රිහි'''/පාපකා'''රිභි''' |- |ඡ |පාපකාරිනෝ/පාපකාරිස්ස |පාපකාරීනං |- |ස |පාපකා'''රිනි'''/පාපකාරිම්හි/පාපකාරිස්මිං |පාපකාරිසු/පාපකාරීසු |} '''උකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - මච්චු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |මච්'''චු''' (මාරයා) |මච්'''චූ'''/මච්'''චවෝ (මාරයෝ)''' |- |ආ |මච්'''චු''' (එම්බා මාරය) |මච්චූ/මච්චවෝ |- |දු |මච්'''චුං''' (මාරයාව) |මච්චූ/මච්චවෝ (මාරයින්ව) |- |ත හා ක |මච්'''චුනා''' (මාරයා විසින්) |මච්'''චූභි'''/මච්'''චූහි''' |- |ච |මච්'''චුනෝ'''/මච්චුස්ස (මාරයාට) |මච්ච'''චුනං'''/මච්චූනං |- |ප |මච්ච'''චුනා'''/මච්චුම්හා/මච්චුස්මා (මාරයාගෙන්) |මච්චූහි/මච්චූභි |- |ඡ |මච්චුනෝ/මච්චුස්ස (මාරයාගේ) |මච්චූනං |- |ස |මච්චුම්හි/මච්චුස්මිං (මාරයා කෙරෙහි) |මච්'''චුසු'''/මච්'''චූසු''' |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - කත්තු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |කත්තා (කර්තෘ) |කත්තාරෝ |- |ආ |කත්ත/කත්තා (පින්වත් කර්තෘ) |කත්තාරෝ |- |දු |කත්තාරං (කර්තෘව) |කත්තාරේ/කත්තාරෝ |- |ත හා ක |කත්තාරා (කර්තෘ විසින්) |කත්තාරේහි/කත්තාරේභි |- |ච |කත්තු/කත්තුනෝ/කත්තුස්ස (කර්තෘට) |කත්තාරානං/කත්තානං |- |ප |කත්තාරා (කර්තෘගෙන්) |කත්තාරේහි/කත්තාරේභි |- |ඡ |කත්තු/කත්තුනෝ/කත්තුස්ස (කර්තෘගේ) |කත්තාරානං/කත්තානං |- |ස |කත්තරි (කර්තෘ කෙරෙහි) |කත්තාරේසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - භගවන්තු'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |භගවා/භගවන්තෝ (භාග්‍යවන්තයා) |භගවන්තෝ/භගවන්තා |- |ආ |භගවං/භගවා (භාග්‍යවතුනි!) |භගවන්තෝ/භගවන්තා |- |දු |භගවන්තං (භාග්‍යවතුන්ව) |භගවන්තේ |- |ත හා ක |භගවතා/භගවන්තේන (භාග්‍යවතුන් විසින්) |භගවන්තේහි/භගවන්තේභි |- |ච |භගවතෝ/භගවන්තස්ස (භාග්‍යවතුන්ට) |භගවතං/භගවන්තානං |- |ප |භගවතා/භගවන්තම්හා/භගවන්තස්මා (භාග්‍යවතුන්ගෙන්) |භගවන්තේහි/භගවන්තේභි |- |ඡ |භගවතෝ/භගවන්තස්ස (භාග්‍යවතුන්ගේ) |භගවතං/භගවන්තානං |- |ස |භගවති/භගවන්තේ/භගවන්තම්හි/භගවන්තස්මිං (භාග්‍යවතුන් කෙරෙහි) |භගවන්තේසු |} '''ඌකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - කතඤ්ඤූ'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |කතඤ්ඤූ (කළගුණ දන්නා) |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |ආ |කතඤ්ඤූ |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |දු |කතඤ්ඤුං |කතඤ්ඤු/කතඤ්ඤුනෝ |- |ත හා ක |කතඤ්ඤුනා |කතඤ්ඤුහි/කතඤ්ඤුභි |- |ච |කතඤ්ඤුනෝ/කතඤ්ඤුස්ස |කතඤ්ඤුනං |- |ප |කතඤ්ඤුනා/කතඤ්ඤුම්හා/කතඤ්ඤුස්මා |කතඤ්ඤුහි/කතඤ්ඤුභි |- |ඡ |කතඤ්ඤුනෝ/කතඤ්ඤුස්ස |කතඤ්ඤුනං |- |ස |කතඤ්ඤුම්හි/කතඤ්ඤුස්මිං |කතඤ්ඤුසු |} === ඉත්ථිලිඞ්ගික නාම පද === '''ආකාරාන්ත පද ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා'' |ආ |ආ/ආයෝ |- |''ආලපන'' |ඒ |ආ/ආයෝ |- |''දුතියා'' |අං |ආ/ආයෝ |- |''තතියා, කරණ, චතුත්ථි, පඤ්චමී, ඡට්ඨී, '''සත්තමී''''' |ආය | - |- |''තතියා, කරණ, පඤ්චමී'' | - |ආහි/ආභි |- |''චතුත්ථි, ඡට්ඨී'' | - |ආනං |- |''සත්තමී'' |ආයං |ආසු |} {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - පඤ්ඤා'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව) |පඤ්ඤා/පඤ්ඤායෝ (ප්‍රඥාවෝ) |- |ආ |පඤ්ඤේ |පඤ්ඤා/පඤ්ඤායෝ |- |දු |පඤ්ඤං |පඤ්ඤා/ පඤ්ඤායෝ |- |ත හා ක | rowspan="4" |පඤ්ඤාය |පඤ්ඤාහි/පඤ්ඤාභි |- |ච |පඤ්ඤානං |- |ප |පඤ්ඤාහි/පඤ්ඤාභි |- |ඡ |පඤ්ඤානං |- |ස |පඤ්ඤාය/ පඤ්ඤායං |පඤ්ඤාසු |} '''ඉකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - ජාති'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |ජාති (ජාතිය) |ජාතී/ජාතියෝ/ජාත්‍යෝ |- |ආ |ජත්ති (එම්බා ජාතිය) |ජත්තී/ජත්තියෝ/ජාත්‍යෝ |- |දු |ජත්තිං (ජාතියව) |ජත්තී/ජත්තියෝ/ජාත්‍යෝ |- |ත හා ක |ජාතියා/ ජාත්‍යා |ජාතීහි/ජාතීභි |- |ච |ජාතියා |ජාතීනං |- |ප |ජාතියා/ ජාත්‍යා |ජාතීහි/ජාතීභි |- |ඡ |ජාතියා |ජාතීනං |- |ස |ජාතියා/ ජාත්‍යා/ ජාතියං/ජාත්‍යං/ජාතිං/ජාතෝ |ජාතිසු/ජාතීසු |} '''ඊකාරාන්ත පද''' {| class="wikitable" |+''උදාහරණ - රාජිනී'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප | rowspan="2" |රාජිනී (රැජිණ, රැජිණියනි) | rowspan="2" |රාජිනි/ රාජිනියෝ |- |ආ |- |දු |රාජිනියං/රාජිනිං (රැජිණව) |රාජිනි/ රාජිනියෝ |- |ත හා ක | rowspan="4" |රාජිනියා |රාජිනිභි/රාජිනිහි |- |ච |රාජිනං |- |ප |රාජිනිභි/රාජිනිහි |- |ඡ |රාජිනං |- |ස |රාජිනියා/ රාජිනියං |රාජිනිසු |} '''උකාරාන්ත, ඌකාරාන්ත පදද මීට බොහෝ සමානය''' === නපුංසකලිඞ්ගික නාම පද === '''ප්‍රත්‍ය''' {| class="wikitable" |+ ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |''පඨමා, ආලපන'' |අං |ආ/ආනි |- |''දුතියා'' |අං |ඒ/ආනි |- |''තතියා, කරණ'' |ඒන |ඒහි/ඒභි |- |''චතුත්ථි'' |ආය/ස්ස |ආනං |- |''පඤ්චමී'' |ආ/ම්හා/ස්මා |ඒහි/ඒභි |- |''ඡට්ඨී'' |ස්ස |ආනං |- |''සත්තමී'' |ඒ/ම්හි/ස්මිං |ඒසු |} {| class="wikitable" |+'''''උදාහරණ - පාප''''' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |පාපං |පාපා/පාපානි |- |ආ |පාපං |පාපේ/පාපානි |- |දු |පාපං |පාපේ/ පාපානි |- |ත හා ක |පාපේන |පාපේහි/පාපේභි |- |ච |පාපාය/පාපස්ස |පාපානං |- |ප |පාපා/පාපම්හා/පාපස්මා |පාපේහි/පාපේභි |- |ඡ |පාපස්ස, පාපානං |පාපානං |- |ස |පාපේ/පාපම්හි/පාපස්මිං |පාපේසු |} {| class="wikitable" |+'''''කම්ම ශබ්දයේදී''''' ! !ඒක වචන !බහු බවචන |- |ප | rowspan="3" |කම්මං | rowspan="2" |කම්මා/ කම්මානි |- |ආ |- |දු |කම්මේ/ කම්මානි |- |ත හා ක |කම්මුනා/කම්මනා/කම්මේන |කම්මේහි/ කම්මේභි |- |ච |කම්මුනෝ/කම්මස්ස |කම්මානං |- |ප |කම්මා/ කම්මම්හා/ කම්මස්මා |කම්මේහි/ කම්මේභි |- |ඡ |කම්මුනෝ/කම්මස්ස |කම්මානං |- |ස |කම්මනි/කම්මේ/කම්මම්හි/කම්මස්මිං |කම්මේසු |} අනෙකුත් පදද ඉහත ආකාරයම ගනී. === සබ්බනාම පද === '''ත (ඔහු/ඇය/එය/එම/එයා)''' {| class="wikitable" |+''පුල්ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |සෝ (ඔහු/එයා) |නේ/තේ (ඔවුහූ) |- |දු |නං/තං |නේ/තේ |- |ත හා ක |නේන/තේන |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ච |නස්ස/තස්ස |නේසං/නේසානං/තේසං/තේසානං |- |ප |නම්හා/තම්හා/තස්මා/නස්මා |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ඡ |නස්ස/තස්ස |නේසං/නේසානං/තේසං/තේසානං |- |ස |තම්හි/නම්හි/තස්මිං/නස්මිං |නේසු/තේසු |} {| class="wikitable" |+''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප |සා |නා/නායෝ/තා/තායෝ |- |දු |නං/තං |නා/නායෝ/තා/තායෝ |- |ත හා ක |නාය/තාය |නාහි/තාහි/නාභි/තාභි |- |ච |තිස්සාය/තිස්සා/තස්සා/තාය |තාසං/තාසානං |- |ප |නාය/තාය |නාහි/තාහි/නාභි/තාභි |- |ඡ |තිස්සාය/තිස්සා/තස්සා/තාය |තාසං/තාසානං |- |ස |තිස්සං/තස්සං/තායං |නාසු/තාසු |} {| class="wikitable" |+''නපුංසක ලිඞ්ග'' ! !ඒක වචන !බහු වචන |- |ප | rowspan="2" |නං/තං | rowspan="2" |නේ/තේ/තානි/නානි |- |දු |- |ත හා ක |නේන/තේන |නේහි/තේහි/නේභි/තේභි |- |ච |නස්ස/තස්ස |නේසං/තේසං/නේසානං/තේසානං |- |ප |තභ්හා/නම්හා/නස්මා/තස්මා |නේහි/තේහි/තේභි/නේභි |- |ඡ |නස්ස/තස්ස |නේසං/තේසං/නේසානං/තේසානං |- |ස |තම්හි/නම්හි/නස්මිං/තස්මිං |නේසු/තේසු |} '''සබ්බ (සියල්ල)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' සබ්බෝ, සබ්බේ (පඨමා) සබ්බං, සබ්බේ (දුතයා) සබ්බේන, සබ්බේහි/සබ්බේභි (තතියා/ කරණ) සබ්බස්ස, සබ්බේසං/සබ්බේසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) සබ්බා/සබ්බම්හා/සබ්බස්මා, සබ්බේහි/ සබ්බේභි (පඤ්චමී) සබ්බම්හි/සබ්බස්මිං, සබ්බේසු (සත්තමී) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' සබ්බා, සබ්බා/ සබ්බයෝ (පඨමා) සබ්බං, සබ්බා/සබ්බයෝ (දුතියා) සබ්බාය, සබ්බාහි/ සබ්බාභි (තතියා/ කරණ/ පඤ්චමී) සබ්බස්සා/සබ්බාය, සබ්බාසං/ සබ්බසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) සබ්බස්සං/ සබ්බායං, සබ්බාසු (සත්තමී) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' සබ්බං, සබ්බානි (පඨමා/ දුතියා) ඉතිරි විභත්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. '''ය (යමෙක්/ යමක්)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' යෝ, යේ (පඨමා) යං, යේ (දුතියා) යේන, යේහි/ යේභි (තතියා/ කරණ) යස්ස, යේසං/යේසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) යම්හා/ යස්මා, යේහි/ යේභි (පඤ්චමී) යම්හි/ යස්මිං, යේසු (සත්තමී) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' යා, යා/ යායෝ (පඨමා) යං, යා/ යායෝ (දුතියා) යාය, යාහි/ යාභි (තතියා/ කරණ/ පඤ්චමී) යස්සා/ යාය, යාසං/ යාසානං (චතුත්ථි/ ඡට්ඨී) යස්සං/ යායං, යාසු (සත්තමී) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' යං, යේ/ යානි (පඨමා/ දුතියා) ඉතිරි විභත්ති පුල්ලිඞ්ග මෙන් වර නැගේ. '''තුම්හ (නුඹ)''' * ලිඞ්ග භේදයක් නැත ත්වං/ තුවං (පඨමා), තුම්හේ (බහු වචන) තං/ තවං/ ත්වං/ තුවං/ තේ (දුතියා), තුම්හාකං/ තුම්හේ/ වෝ (බහු) ත්වයා/ තයා (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), තුම්හේහි/ තුම්හේභි (බහු) තව/ තුය්හං/ තුම්හං/ තේ (චතුත්ථි, ඡට්ඨී), තුම්හාකං/ තුම්හේ/ වෝ (බහු) ත්වයි/ තයි (සත්තමී), තුම්හේසු (බහු) '''අම්හ (මම)''' * ලිඞ්ග භේදයක් නැත අහං (පඨමා), මයං/ අම්හේ (අපි) මං/ මමං (දුතයා), අම්හාකං/ අම්හේ (බහු වචන) මයා (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), අම්හේහි/ අම්හේභි (බහු) මම/ මය්හං/ අම්හං/ මමං/ මේ (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), අම්හාකං/ අස්මාකං/ අම්හේ (බහු) මයි (සත්තමී), අම්හේසු (බහු) '''ඒත (අර/ අරයා/ අරක)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' ඒසෝ (අරයා), ඒතේ (අරගොල්ලෝ) ඒතං (දුතියා), ඒතේ (බහු වචන) ඒතේන (තතියා, කරණ), ඒතේහි/ ඒතේභි (බහු) ඒතස්ස (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒතේසං/ ඒතේසානං (බහු) ඒතම්හා/ ඒතස්මා (අරයාගෙන්), ඒතේහි/ ඒතේභි (බහු) ඒතම්හි/ ඒතස්මිං (අරයා කෙරෙහි), ඒතේසු (අර අය කෙරෙහි) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' ඒසා (පඨමා), ඒතා/ ඒතායෝ (බහු) ඒතං (දුතියා), ඒතා/ ඒතායෝ (බහු) ඒතාය (තතියා, කරණ), ඒතාහි/ ඒතාභි (බහු) ඒතිස්සාය/ ඒතිස්සා/ ඒතාය (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒතාසං/ ඒතාසානං (බහු) ඒතාය (පඤ්චමී), ඒතාහි/ ඒතාභි (බහු) ඒතිස්සං/ ඒතස්සං/ ඒතායං (සත්තමී), ඒතාසු (බහු) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' ඒතං (පඨමා, දුතියා), ඒතේ/ ඒතානි (බහු) ඉතිරි විභක්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. '''ඉම (මේ/ මෙයා/ මැය/ මෙය)''' * ''පුල්ලිඞ්ග'' අයං (පඨමා), ඉමේ (බහු) ඉමං (දුතියා), ඉමේ (බහු) ඉමිනා/ අනේන (තතියා, කරණ), ඉමේහි/ ඉමේභි/ ඒහි/ ඒභි (බහු) අස්ස/ ඉමස්ස (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඒසං/ ඒසානං/ ඉමේසං/ ඉමේසානං (බහු) ඉමස්මා/ අස්මා/ ඉමම්හා (පඤ්චමී), ඉමේහි/ ඉමේභි/ ඒහි/ ඒභි (බහු) ඉමස්මිං/ ඉමම්හි/ අස්මිං (සත්තමී), ඉමේසු/ ඒසු (බහු) * ''ඉත්ථි ලිඞ්ග'' අයං (පඨමා), ඉමා/ ඉමායෝ (බහු) ඉමං (දුතියා), ඉමා/ ඉමායෝ (බහු) ඉමාය (තතියා, කරණ, පඤ්චමී), ඉමාහි/ ඉමාභි (බහු) ඉමිස්සා/ ඉමිස්සාය/ ඉමාය/ අස්සා/ අස්සාය (චතුත්ථී, ඡට්ඨී), ඉමාසං/ ඉමාසානං (බහු) ඉමස්සං/ ඉමායං/ අස්සං (සත්තමී), ඉමාසු (බහු) * ''නපුංසක ලිඞ්ග'' ඉදං/ ඉමං (පඨමා, දුතියා), ඉමේ/ ඉමානි (බහු) ඉතිරි විභක්ති පුල්ලිඞ්ගයෙහි මෙන් වර නැගේ. == අව්‍යය පද == === උපසග්ග === '''අ''' අ + ධම්ම = අධම්ම (ධර්මයට විරුද්ධ / පටහැනි) අ + සඞ්ඛත = අසඞ්ඛත (හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නොසැකසුණු) අ + නිදස්සන = අනිදස්සන (නිදසුන් දැක්විය නොහැකි දේ / නිවන) '''අව''' අව + ඛිත්ත = අවක්ඛිත්ත (යට හෙළූ) අව + මුත්ත - ඔ + මුත්ත = ඔමුත්ත (ගැලවූ) අව + ගච්ඡති = අවගච්ඡති (දැන ගනී) අව + ජානන = අවජානන (පරිභව වන සේ දැන්වීම/ නින්දා කිරීම) '''අනු''' අනු + ඒති = අන්වේති (අනුව එයි) අනු + රත්තෝ = අනුරත්තෝ (ඒ අනුවම ඇළුණු) අනු + රූපං = අනුරූපං (ඒ රූපයට අනුව ඇති) අනු + මොග්ගල්ලානං = අනුමොග්ගල්ලානං (මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේට වඩා අඩුය. උදා:- අනුමොග්ගල්ලානං ඉද්ධිමන්තෝ - මුගලන් තෙරුන් වහන්සේට වඩා ඍද්ධිමත් බවින් අඩුය) අනු + වසිතා = අන්වසිතා (යමක් ඇසුරු කොට වසන්නෝ) '''අභි''' අභි + මුඛ = අභිමුඛ (සමීපයේ) අභි + කන්ත = අභික්කන්ත (ඉතා කාන්තිමත්/ ප්‍රිය) අභි + කීළති = අභිකීළති (බොහෝ සේ ක්‍රීඩා කරයි) අභි + වන්දති = අභිවන්දති (මැනවින් වඳියි) '''ආ''' ආ + කඞ්ඛා = ආකඞ්ඛා (කැමත්ත) ආ + රාජං = ආරාජං (රජු තෙක්) ආ + ගඞ්ගා = ආගඞ්ගා (ගඟ දක්වා) ආ + ගත = ආගත (පැමිණි) '''අති''' අති + කම = අතික්කම (ඉක්මවීම) අති + ඛීණ = අතිඛීණ (ඉතා ක්‍ෂීණ වූ) '''අධි''' අධි + පඤ්ඤා = අධිපඤ්ඤා (අධික/උසස් ප්‍රඥාව) අධි + දේව = අධිදේව (ප්‍රධාන දෙවියා) අධි + ඨාති = අධිට්ඨාති (අධිෂ්ඨාන කරයි) අධි + පද + ය + ති = අධිපජ්ජති (පැමිණෙයි) '''අප''' අප + කඩ්ඪති = අපකඩ්ඪති (ඉවතට අදී/ නෙරපයි) අප + චර = අපචර (සාවද්‍ය හැසිරීම) අප + චයති = අපචයති (පුදයි) '''උ''' උ + ඝෝස = උග්ඝෝස (උස්ව නැඟුණු ඝෝෂාව) උ + සජති = උස්සජති (ඉවත් කරයි/ හරියි) උ + භූත = උබ්භූත (පහළ විය) '''උප''' උප + නිවේසන = උපනිවේසන (සමීපව සේවනය කිරීම) උප + කප්පිත = උපකප්පිත (පූජාවට කැප කළ) උප + කෝසති = උපක්කෝසති (බොහෝ සේ නින්දා කරයි) උප + ආ + දාන = උපාදාන (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) උප + පජ්ජති = උපපජ්ජති (උපදියි) '''දු''' දු + ඛ = දුක්ඛ (තෘප්තිමත් විය හැකි දෙයක් නැති හිස් බව දැනීම) දු + ජහ = දුජ්ජහ (අත් හැරීමට අපහසුව) '''නි''' නි + කමු + ති = නික්ඛමති (රැඳී නොසිට නික්ම යාම) නි + කඩ්ඨ + ති = නික්කඩ්ඪති (රඳවා නොගෙන පිටමං කිරීම/ නෙරපීම) නි + කඞ්ඛ = නික්කඞ්ඛ (නිසැක) නි + කුජ්ජේති = නික්කුජ්ජේති (යටිකුරු කරයි) නි + කන්තති = නිකන්තති (හාරා කපයි) '''නී''' නී + වරණ = නීවරණ (හොඳින් වැළකීම) නී + හරිත = නීහරිත (බැහැර කළ) '''ප''' ප + ඤා = පඤ්ඤා (ඇත්ත ඇති සැටියෙන්ම දනී) ප + නීත = පණීත (උතුම් බවට පැමිණි) ප + වාසී = පවාසී (වෙන්ව විසී) ප + භවති = පභවති (හොඳින් පහළ වේ) ප + නිධානං = පණිධානං (පැතීම) '''පරා''' පරා + භූත = පරාභූත (පිරිහුණු) පරා + ජේති = පරාජේති (පරදවයි) පරා + ආයන = අනුන් වෙත යෑම/ පිහිට/ ආධාරය) පරා + කමති = පරක්කමති (යමක් මුළුමනින්ම අවසන් කිරීමට උත්සාහ කිරීම) '''පරි''' පරි + ඉක්ඛති = පරික්ඛති (හාත්පස හොඳින් පරික්ෂා කරයි) පරි + කිරති = පරිකිරති (හාත්පස විසුරුවයි) පරි + කඩ්ඨති = පරිකඩ්ඨති (එහා මෙහා අදියි) පරි + ඛිපති = පරික්ඛිපති (හාත්පස වටකරයි) පරි + ඛණති = පරිඛණති (හාත්පස හාරයි) '''පති/ පටි''' පති + රූප = පතිරූප (සමාන රූපය/ ආකාරය) පති + ඨති = පතිට්ඨති (ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරයි) පති + ක්‍රියා = පතික්‍රියා (ප්‍රතික්‍රියාව) පටි + කමති = පටික්කමති (ආපසු යයි) '''වි''' වි + සුජ්ඣති = විසුජ්ඣති (විවිධ අයුරින් පිරිසිදු වෙයි) වි + කත = විකත (කළ දෙයට විරුද්ධ දෙයක් කර වෙනස් කරන ලද) වි + මුඛ = විමුඛ (ඉවතට හැරවූ මුහුණ) වි + රාග = විරාග (පහවූ රාගය) '''ස''' ස + භික්ඛු = සභික්ඛු (භික්ෂූන් සහිත) ස + සඞ්ඛාර = සසඞ්ඛාර (සඞ්ඛාර සහිත) '''සං''' සං + වද්ධන = සංවද්ධන (මැනවින් වැඩීම/ සංවර්ධනය) සං + කිලිස්සති = සංකිලිස්සති (අතිශයින් කිලිටි වෙයි) සං + ජානාති = සඤ්ජානාති (හඳුනා ගනියි) සං + සරති = සංසරති (යළි යළි සැරිසරයි) '''සු''' සු + ධම්ම = සුධම්ම (යහපත් ධර්මය) සු + ලභ = සුලභ (පහසුවෙන් ලැබිය හැකි) '''දු''' දු + භික්ඛ = දුබ්භික්ඛ (දුර්භික්ෂය) දු + ලභ = දුල්ලභ (පහසුවෙන් ලැබිය නොහැකි) === '''නිපාත''' === '''අථ/අථෝ''' (ඉක්බිති) '''ඛෝ''' (වනාහි) '''ඛලු''' (ඒකාන්තයෙන්; ප්‍රතිෂෙධ, වාක්‍යාලඞ්කාර අවධාරණ, ප්‍රසිද්ධිය යන අර්ථ) '''නු''' (නේ, නෙව, නේද?) '''ඉති''' (මෙසේ; හේතු, ප්‍රකාර, ආද්‍යාර්ථ, අවධාරණ, නිදර්‍ශන, පදාර්ථ විපර්‍ය්‍යාස, පරිසමාප්ති යන අර්ථ) '''සෙය්‍යථාපි''' (යම් සේ) '''සහ''' (සමඟ) '''සද්ධිං''' (සමඟ) '''යදි''' (ඉතින්, ඉදින්) '''චේ''' (ඉතින්, ඉදින්) '''න''' (නො) '''නෝ''' (නො, නොවේද?) '''මා''' (එපා) '''ච''' (ද) '''වා''' (හෝ - හැර) '''පන''' (වනාහි,වූ කලී) විකල්පාර්ථයේදී (එහෙත්,නමුත්) '''අපි''' (ත්) සද්දං + අපි = සද්දම්පි (සද්දයකුත්) ජාති + අපි = ජාතිපි (ඉපදීමත්) ජරා + අපි = ජරාපි (දිරා යාමත්) '''අලං''' (ඔය ඇති, ප්‍රමාණයි, යෝග්‍යයි, සමර්ථයි, සෑහේ, අලඞ්කාර අර්ථය, පර්‍ය්‍යාප්ති අර්ථය, ප්‍රතිෂෙධ අර්ථය, සුදුසුය) '''තෝ''' පඤ්චමී හෝ සත්තමී අර්ථය මෙම නිපාතය පදයක් අවසානයට යෙදීමෙන් ලැබේ. අග්ගි + තෝ = අග්ගිතෝ (අග්නියෙන්) රාජ + තෝ = රාජතෝ (රජු කෙරෙන්) ය + තෝ = යතෝ (යමකින්) ත + තෝ = තතෝ (එයින්) කු + තෝ = කුතෝ (කොයින්) ඒත + තෝ = ඒතතෝ/ අතතෝ (මෙයින්) පච්ඡ + තෝ = පච්ඡතෝ (පසුව) පුර + තෝ = පුරතෝ (ඉදිරියෙහි) '''ත්‍ර''' කිං + ත්‍ර = කු + ත්‍ර = කුත්‍ර (කොහි ද?, කොහේද?) ඒත + ත්‍ර = අත + ත්‍ර = අත්‍ර (මෙහි) ය + ත්‍ර = යත්‍ර (යම් තැනක) ත + ත්‍ර = තත්‍ර (එහි) අඤ්ඤ + ත්‍ර = අඤ්ඤත්‍ර (අන්‍යන්හි, අන්‍ය තැනෙක්හි, අන්‍යයෙක් කෙරෙහි) '''ථ''' කිං + ථ = කු + ථ = කුත්ථ (කොහිද?) ඒත + ථ = එත්ථ (මෙහි) ත + ථ = තත්ථ (එහි) ය + ථ = යත්ථ (යමෙක් කෙරෙහි, යම් තැනක) '''ථං''' ඉම + ථං = ඉ + ථං = ඉත්ථං (මෙසේ) කිං + ථං = ක + ථං = කථං (කෙසේ) '''දා''' සබ්බ + දා = සබ්බදා (සැමදා) ඒක + දා = ඒකදා (එක් දවසක) ය + දා = යදා (යම් දවසක) '''ධ''' ඉම + ධ = ඉ + ධ = ඉධ (මෙහි) == ක්‍රියා පද (ආඛ්‍යාත) == වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, හීයන්තනී, පරොක්ඛා, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්ති යනුවෙන් ආඛ්‍යාත විභත්ති කාල 8කි. එම එක් එක් ආඛ්‍යාත විභත්තිය පඨම, මජ්ඣිම, උත්තම ලෙස පුරිස 3කට ද පරස්ස පද හා අත්තනෝ පද ලෙස වර්ග 2කට ද කත්තූ, කම්ම හා භාව සාධන යන කාරක 3කට ද බෙදේ. ක්‍රියාවේ ඵලය ලැබෙන්නේ අන් අයට නම් එය පරස්ස පද ලෙස ද ක්‍රියාවේ ඵලය ලැබෙන්නේ එය සිදු කරන්නාටම නම් එය අත්තනෝ පද ලෙස ද තබයි. කත්තු උක්ත වන වාක්‍ය කත්තු කාරක ලෙස ද කම්මය උක්ත වන වාක්‍ය කම්ම කාරක වාක්‍ය ලෙස ද හැඳින් වේ. භාව සාධන වාක්‍ය මඟින් සිදු වීම් මාත්‍රය පමණක් ප්‍රකාශ කෙරේ. '''සබ්බ ධාතුක''' ඉහත විභත්ති 8න් ''වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, හීයන්තනී'' යන විභතතිවල සියළුම ධාතූන් වර නැගේ. එනිසා ඒ විභත්තිවලට '''සබ්බ ධාතුක''' විභත්ති යැයි කියනු ලැබේ. '''අසබ්බ ධාතුක''' ''පරොක්ඛා, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්ති'' යන විභත්තිවල ඇතැම් ධාතූන් වර නොනැගෙන නිසා ඒවා '''අසබ්බ ධාතුක''' විභත්ති යැයි කියනු ලැබේ. මෙම විභත්තීන්හි ධාතූන් වර නැගෙන විට ධාතුව සහ විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතර ඉකාරයක් ආගමනය වේ. උදා:- පච + ඉ + ස්සති = පචිස්සති යම් කිසි ක්‍රියා පදයක් සෑදෙන්නේ ධාතුවට අදාළ ආඛ්‍යාත විභත්ති ප්‍රත්‍ය යෙදීමෙනි. එම ධාතු සකම්මක, අකම්මක හා ද්වීකම්මක ලෙස බෙදේ. '''සකම්මක ධාතු''' මේ ධාතුවලින් සෑදෙන ක්‍රියා පදවලට කම්මයක් තිබිය යුතුය. උදාහරණ ලෙස 'භික්ඛු ධම්මං පස්සති (භික්ෂුව ධර්මය දකියි)' යන්නෙහි ධම්මං යනු කම්මයයි. එයින් භික්ෂුව දකින්නේ කුමක් ද යන්න කියැවේ. '''අකම්මක ධාතු''' මේ ක්‍රියා පදවලට කම්මයක් නැත. උදා:- සා සංසරති (ඇය සැරිසරයි) '''ද්වී කම්මක ධාතු''' කම්මයන් දෙකක් ඇති කිරිය පද මෙලෙස හැඳින්වේ. උදා:- සෝ පුරිසං පඤ්හං පුච්ඡති (ඔහු පුරිසයාගෙන් පැණයක් අසයි) '''ධාතු ගණ''' ධාතූන් ගණ 7ට බෙදේ. ධාතූන්ගෙන් කත්තු කාරකයෙහි කිරිය පද සෑදීමේ දී ධාතුව සහ විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට විකරණ ප්‍රත්‍යයක් යොදනු ලැබේ. ඒ ඒ ධාතු ගණයට අනන්‍ය වූ විකරණ ප්‍රත්‍යයක් හෝ විකරණ ප්‍රත්‍ය කීපයක් ඇත. ''1. භුවාදී ගණය'' - විකරණ ප්‍රත්‍යය 'අ/ ඒ' ''2. රුධාදී ගණය'' - විකරණ ප්‍රත්‍යය අ සහ ධාතුවේ අග අකුරට කලින් බින්දුව හෝ අග අකුරට අනුරූප නාසික්‍යය යෙදේ. උදා:- රුධ+ අ+ ති = රු+ න්+ ධ+ ති= රුන්ධති ''3. දිවාදී ගණය'' - ය විකරණ ප්‍රත්‍යය (බොහෝ විට ධාතුවේ අන්ත ස්වරය ලොප් වේ). උදා:- දිව+ ය+ ති= දිව්+ ය+ ති= දිව්‍යති ''4. ස්වාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ණු/ උණා/ ණා' ''5. කියාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'නා/ ණා' ''6. තනාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ඕ, යිර' ''7. චුරාදී ගණය''- විකරණ ප්‍රත්‍ය 'ණේ/ණය'. මෙහි ණ් තිබෙන්නේ ධාතුවේ මුල අකුර වෘද්ධි වීමටය. එවිට 'ඒ/ අය' යන ප්‍රත්‍ය ඉතිරි වේ. උදා:- චුර+ ණේ+ ති= ච්+ උ+ ර+ ණ්+ ඒ+ ති= ච්+ ඕ+ ර+ ඒ+ ති= චෝරේති '''කම්ම කාරක පද''' මේවා සකම්මක ධාතූන්ගෙන් සෑදේ. මෙහිදී ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ය කාරයක් ආගමනය වේ. එවිට ධාතුවේ අග අකුරේ අන්ත ස්වරය ලොප් වීම හෝ ධාතුවේ අන්තයට හෙවත් ය කාරයට පෙර ඊ කාරයක් ආගමනය වීම හෝ සිදු වේ. එමෙන්ම කත්තු කාරකයේ දී යෙදූ ධාතු ගණයට අදාළ විකරණ ප්‍රත්‍යය නො යෙදේ. බොහෝ විට මෙහිදී අත්තනෝ පදය යොදා ගැනේ. උදා:- පච+ ය+ ති = පච්+ ය+ ති = පච්+ ච + ති = පච්චති === වත්තමාන විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරුස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |ති |අන්ති |තේ |අන්තේ |- |මජ්ඣිම |සි |ථ |සේ |ව්හේ |- |උත්තම |මි |ම |ඒ |ම්හේ |} '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ති = ඉච්ඡ + ති = ඉච්ඡති (කැමති වෙයි) + තේ = ඉච්ඡතේ (කැමති වේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + අන්ති = ඉච්ඡන්ති (කැමති වෙති) + අන්තේ = ඉච්ඡන්තේ (කැමති වෙති) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + සි = ඉච්ඡසි (කැමති වෙහි) + සේ = ඉච්ඡසේ (කැමති වෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ථ = ඉච්ඡථ (කැමති වෙහු) + ව්හේ = ඉච්ඡව්හේ (කැමති වෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + මි = ඉච්'''ඡා'''මි (කැමති වෙමි) + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම = ඉච්'''ඡා'''ම (කැමති වෙමු) + ම්හේ = ඉච්'''ඡා'''ම්හේ (කැමති වෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + තේ = ඉච්ඡීයතේ (කැමති වනු ලැබේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + අන්තේ = ඉච්ඡීයන්තේ (කැමති වනු ලැබෙත්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + සේ = ඉච්ඡීයසේ (කැමති වනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හේ = ඉච්ඡීයව්හේ (කැමති වනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඒ = ඉච්ඡීයේ (කැමති වනු ලැබෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ම්හේ = ඉච්ඡීයම්හේ (කැමති වනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ති = ඡින්දති (සිඳියි) ඡින්දි + අ + අන්ති = ඡින්දන්ති (සිඳති) ඡින්දි + අ + සි = ඡින්දසි (සිඳහි) ඡින්දි + අ + ථ = ඡින්දථ (සිඳහු) ඡින්දි + අ + මි = ඡින්දාමි (සිඳිමි) ඡින්දි + අ + ම = ඡින්දාම (සිඳිමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + තේ = ඡිජ්ජතේ (සිඳනු ලැබේ) ඡිදි + ය + අන්තේ = ඡිජ්ජන්තේ (සිඳිනු ලැබෙති) ඡිදි + ය + සේ = ඡිජ්ජසේ (සිඳිනු ලැබෙහි) ඡිදි + ය + ව්හේ = ඡිජ්ජව්හේ (සිඳිනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ඒ = ඡිජ්ජේ (සිඳිනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ම්හේ = ඡිජ්ජම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ති = යුජ්ඣති (යුද්ධ කරයි) යුධ + ය + අන්ති = යුජ්ඣන්ති (යුද්ධ කරති) යුධ + ය + සි = යුජ්ඣසි (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ථ = යුජ්ඣථ (යුද්ධ කරහු) යුධ + ය + මි = යුජ්'''ඣා'''මි (යුද්ධ කරමි) යුධ + ය + ම = යුජ්'''ඣා'''ම (යුද්ධ කරමු) === පඤ්චමී විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරුස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |තු |අන්තු |තං |අන්තං |- |මජ්ඣිම |ආහි/අ |ථ |ස්සු |ව්හෝ |- |උත්තම |මි |ම |ඒ |ආමසේ |} * නියෝග කිරීම, විධානය කිරීම * යාචනා කිරීම (ඉල්ලීම) * ආශිංසනය කිරීම * නිමන්ත්‍රණය කිරීම * ආරාධනා කිරීම * අනුමත කිර්ම/කැමැත්ත හැඟවීම * යමකට කාලය පැමිණ ඇතැයි පැවසීම යන අර්ථ පඤ්චමී විභත්තිය මඟින් ලබා දේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + තු = ඉච්ඡ + තු = ඉච්ඡතු (කැමති වෙන්න/ කැමති වනු) + තං = ඉච්ඡතං (කැමති වන්න) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + අන්තු = ඉච්ඡන්තු (කැමති වෙත්වා) + අන්තං = ඉච්ඡන්තං (කැමති වෙත්වා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ආහි/ අ = ඉච්ඡාහි/ ඉච්ඡ (කැමති වෙහි) + ස්සු = ඉච්ඡස්සු (කැමති වෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ථ = ඉච්ඡථ (කැමති වෙහු) + ව්හෝ = ඉච්ඡව්හෝ (කැමති වෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + මි = ඉච්'''ඡා'''මි (කැමති වෙම්වා) + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙම්වා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම = ඉච්'''ඡා'''ම (කැමති වෙමුවා) + ආමසේ = ඉච්ඡාමසේ (කැමති වෙමුවා) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + තං = ඉච්ඡීයතං (කැමති වනු ලැබේවා) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + අන්තං = ඉච්ඡීයන්තං (කැමති වනු ලැබෙත්වා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ස්සු = ඉච්ඡීයස්සු (කැමති වනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හෝ = ඉච්ඡීයව්හෝ (කැමති වනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඒ = ඉච්ඡීයේ (කැමති වනු ලැබෙම්වා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ආමසේ = ඉච්ඡීයාමසේ (කැමති වනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + තු = ඡින්දතු (සිඳිනු) ඡින්දි + අ + අන්තු = ඡින්දන්තු (සිඳිව්) ඡින්දි + අ + ආහි/ අ = ඡින්දාහි/ ඡින්ද (සිඳහි) ඡින්දි + අ + ථ = ඡින්දථ (සිඳහු) ඡින්දි + අ + මි = ඡින්දාමි (සිඳිම්වා) ඡින්දි + අ + ම = ඡින්දාම (සිඳිමුවා) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + තේ = ඡිජ්ජතං (සිඳනු ලැබේවා) ඡිදි + ය + අන්තං = ඡිජ්ජන්තේ (සිඳිනු ලැබෙත්වා) ඡිදි + ය + ස්සු = ඡිජ්ජස්සු (සිඳිනු ලැබෙහිවා) ඡිදි + ය + ව්හෝ = ඡිජ්ජව්හෝ (සිඳිනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ඒ = ඡිජ්ජේ (සිඳිනු ලැබෙම්වා) ඡිදි + ය + ආමසේ = ඡිජ්ජාමසේ (සිඳිනු ලැබෙමුවා) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + තු = යුජ්ඣතු (යුද්ධ කරනු) යුධ + ය + අන්තු = යුජ්ඣන්තු (යුද්ධ කරව්) යුධ + ය + ආහි/ අ = යුජ්ඣාහි/ යුජ්ඣ (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ථ = යුජ්ඣථ (යුද්ධ කරහු) යුධ + ය + මි = යුජ්'''ඣා'''මි (යුද්ධ කරම්වා) යුධ + ය + ම = යුජ්'''ඣා'''ම (යුද්ධ කරමුවා) === සත්තමී විභත්තිය === {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |පුරිස |ඒක වචන |බහු වචන |ඒක වචන |බහු වචන |- |පඨම |එය්‍ය/ඒ |එය්‍යුං/උං |ඒථ |ඒරං |- |මජ්ඣිම |එය්‍යාසි/ඒ |එය්‍යාථ |ඒථෝ |එය්‍යව්හෝ |- |උත්තම |එය්‍යාමි/ඒ |එය්‍යාම |එය්‍යං |එය්‍යාම්හේ |} * යමක් අනුමත කිරීම * යමක් පරිකල්පනය කිරීම (මෙසේ වේ නම් එසේ වන්නේය) * ප්‍රාර්ථනා කිරීම * ප්‍රශ්න ඇසීම * විධානය කිරීම * නිමන්ත්‍රණය කිරීම යන අර්ථ සත්තමී විභත්තිය මඟින් ලබා දේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍ය = ඉච්ඡ + එය්‍ය = ඉච්ඡෙය්‍ය (කැමති වෙයි ද?) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යුං = ඉච්ඡෙය්‍යුං (කැමති වෙත් ද?) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාසි = ඉච්ඡෙය්‍යාසි (කැමති වෙහි ද?) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාථ = ඉච්ඡෙය්‍යාථ (කැමති වෙහු ද?) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාමි = ඉච්ඡෙය්‍යාමි (කැමති වෙම් ද?) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + එය්‍යාම = ඉච්ඡෙය්‍යාම (කැමති වෙමු ද?) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + ඒථ = ඉච්ඡේථ (කැමති වනු ලැබේ ද?) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + ඒරං = ඉච්ඡේරං (කැමති වනු ලැබෙත් ද?) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + ඒථෝ = ඉච්ඡේථෝ (කැමති වනු ලැබෙහි ද?) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + එය්‍යව්හෝ = ඉච්ඡෙය්‍යව්හෝ (කැමති වනු ලැබෙහු ද?) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ය + එය්‍යං = ඉච්ඡෙය්‍යං (කැමති වනු ලැබෙම් ද?) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ය + එය්‍යාම්හේ = ඉච්ඡෙය්‍යාම්හේ (කැමති වනු ලැබෙමු ද?) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳියි ද?) ඡින්දි + අ + උං = ඡින්දුං (සිඳති ද?) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳහි ද?) ඡින්දි + අ + එය්‍යාථ = ඡින්දෙය්‍යාථ (සිඳහු ද?) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳිම් ද?) ඡින්දි + අ + එය්‍යාම = ඡින්දෙය්‍යාම (සිඳිමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඒථ = ඡිජ්ජේථ (සිඳනු ලැබේ ද?) ඡිදි + ය + ඒරං = ඡිජ්ජේරං (සිඳිනු ලැබෙත් ද?) ඡිදි + ය + ඒථෝ = ඡිජ්ජේථෝ (සිඳිනු ලැබෙහි ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යව්හෝ = ඡිජ්ජෙය්‍යව්හෝ (සිඳිනු ලැබෙහු ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යං = ඡිජ්ජෙය්‍යං (සිඳිනු ලැබෙම් ද?) ඡිදි + ය + එය්‍යාම්හේ = ඡිජ්ජෙය්‍යාම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු ද?) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + එය්‍ය = යුජ්ඣෙය්‍ය (යුද්ධ කරයි ද?) යුධ + ය + එය්‍යුං = යුජ්ඣෙය්‍යුං (යුද්ධ කරති ද?) යුධ + ය + එය්‍යාසි = යුජ්ඣෙය්‍යාසි (යුද්ධ කරහි ද?) යුධ + ය + එය්‍යාථ = යුජ්ඣෙය්‍යාථ (යුද්ධ කරහු ද?) යුධ + ය + එය්‍යාමි = යුජ්ඣෙය්‍යාමි (යුද්ධ කරම් ද?) යුධ + ය + එය්‍යාම = යුජ්ඣෙය්‍යාම (යුද්ධ කරමු ද?) === හීයත්තනී විභත්තිය === බොහෝ විට ක්‍රියා පදයේ මුලට අ කාරයක් යෙදේ. {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |පරස්ස පද ! colspan="2" |අත්තනෝ පද |- |'''පුරිස''' |'''ඒක වචන''' |'''බහු වචන''' |'''ඒක වචන''' |'''බහු වචන''' |- |පඨම පුරිස |අ/ආ |උ/ඌ |ත්ථ |ත්ථුං |- |මජ්ඣිම පුරිස |ඕ |ත්ථ |සේ |ව්හං |- |උත්තම පුරිස |අ/අං |ම්හා |ඉං |ම්හසේ |} * ඊයේ අතීතය ප්‍රකාශ කිරීමට මෙය භාවිතා වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ආ = ඉච්ඡ + ආ = ඉච්ඡා (කැමති විය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + උ = ඉච්ඡූ (කැමති වූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඕ = ඉච්ඡෝ (කැමති වූවෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ත්ථ = ඉච්ඡත්ථ (කැමති වූවෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වීමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ම්හා = ඉච්ඡම්හා (කැමති වීමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ත්ථ = ඉච්ඡීයත්ථ (කැමති වනු ලැබිණි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ත්ථුං = ඉච්ඡීයත්ථුං (කැමති වනු ලැබූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + සේ = ඉච්ඡීයසේ (කැමති වනු ලැබූවෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ව්හං = ඉච්ඡීයව්හං (කැමති වනු ලැබූවෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉං = ඉච්ඡීයිං (කැමති වනු ලැබූවෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ම්හසේ = ඉච්ඡීයම්හසේ (කැමති වනු ලැබූවෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' අ + ඡින්දි + අ + ආ = අඡින්දා (සිඳුවේය) අ + ඡින්දි + අ + ඌ = අඡින්දූ (සිඳූහ) අ + ඡින්දි + අ + ඕ = අඡින්දෝ (සිඳූවෙහි) අ + ඡින්දි + අ + ත්ථ = අඡින්දත්ථ (සිඳූවෙහු) අ + ඡින්දි + අ + අං = අඡින්දං (සිඳුවෙමි) අ + ඡින්දි + අ + ම්හා = අඡින්දම්හා (සිඳුවෙමු) ''කම්ම කාරකය'' අ + ඡිදි + ය + ත්ථ = අඡිජ්ජත්ථ (සිඳනු ලැබිණි) අ + ඡිදි + ය + ත්ථුං = අඡිජ්ජත්ථුං (සිඳිනු ලැබූහ) අ + ඡිදි + ය + සේ = අඡිජ්ජසේ (සිඳිනු ලැබූවෙහි) අ + ඡිදි + ය + ව්හං = අඡිජ්ජව්හං (සිඳිනු ලැබූවෙහු) අ + ඡිදි + ය + ඉං = අඡිජ්ජිං (සිඳිනු ලැබීමි) අ + ඡිදි + ය + ම්හසේ = අඡිජ්ජම්හසේ (සිඳිනු ලැබීමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' අ + යුධ + ය + ආ = අයුජ්ඣා (යුද්ධ කළේය) අ + යුධ + ය + ඌ = අයුජ්ඣූ (යුද්ධ කළෝය) අ + යුධ + ය + ඕ = අයුජ්ඣෝ (යුද්ධ කළෙහි) අ + යුධ + ය + ත්ථ = අයුජ්ඣත්ථ (යුද්ධ කළෙහු) අ + යුධ + ය + අ = අයුජ්ඣ (යුද්ධ කළෙමි) අ + යුධ + ය + ම්හා = අයුජ්ඣම්හා (යුද්ධ කළෙමු) === පරොක්ඛා විභත්තිය === * ක්‍රියා පදයේ ආරම්භය ව්‍යඤ්ජන අක්‍ෂරයකින් නම් එය ද්විත්ව වේ. * ඇතැම් තැනක ක්‍රියා ධාතුව සහ විභක්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - අ (ඒක වචන), උ (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ඒ (ඒක), ත්ථ (බහු) උත්තම පුරිස - අ (ඒක), ම්හ (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ත්ථ (ඒක), රේ (බහු) මජ්ඣිම - ත්ථෝ (ඒක), ව්හෝ (බහු) උත්තම - ඉ (ඒක), ම්හේ (බහු) * නොදුටු අතීත කාලය ප්‍රකාශ කිරීමට පරොක්ඛා (අනුන්ගේ ඇසින් දුටු දේ) විභත්තිය යෙදේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වෙලාලු) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + උ = ඉච්ඡු (කැමති වෙලා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඒ = ඉච්ඡේ (කැමති වෙලා) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡිත්ථ (කැමති වෙලාලු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + අ = ඉච්ඡ (කැමති වීලා) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම්හ = ඉච්ඡිම්හ (කැමති වෙලා) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡීයිත්ථ (කැමති වනු ලැබීලා) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + රේ = ඉච්ඡීයිරේ (කැමති වනු ලැබිලා) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ත්ථෝ = ඉච්ඡීයිත්ථෝ (කැමති වනු ලැබිලාලු) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ව්හෝ = ඉච්ඡීයිව්හෝ (කැමති වනු ලැබිලා) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ = ඉච්ඡීයි (කැමති වනු ලැබිල) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ම්හේ = ඉච්ඡීයිම්හේ (කැමති වනු ලැබිලාලු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + අ = චඡින්ද (සිඳල) ඡින්දි + අ + උ = චඡින්දු (සිඳලා) ඡින්දි + අ + ඒ = ඡින්දේ (සිඳලාලු) ඡින්දි + අ + ඉ + ත්ථ = ඡින්දිත්ථ (සිඳල) ඡින්දි + අ + අ = ඡින්ද (සිඳල) ඡින්දි + අ + ඉ + ම්හ = ඡින්දිම්හ (සිඳලාලු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ +ත්ථ = චඡිජ්ජිත්ථ (සිඳනු ලැබිල) ඡිදි + ය + ඉ + රේ = චඡිජ්ජිරේ (සිඳිනු ලැබිලා) ඡිදි + ය + ඉ + ත්ථෝ = චඡිජ්ජිත්ථෝ (සිඳිනු ලැබිලා) ඡිදි + ය + ඉ + ව්හෝ = චඡිජ්ජිව්හෝ (සිඳිනු ලැබිල) ඡිදි + ය + ඉ = චඡිජ්ජි (සිඳිනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ඉ + ම්හේ = චඡිජ්ජිම්හේ (සිඳිනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + අ = යයුජ්ඣ (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + උ = යයුජ්ඣු (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + ඒ = යයුජ්ඣේ (යුද්ධ කරහි) යුධ + ය + ඉ + ත්ථ = යයුජ්ඣිත්ථ (යුද්ධ කරලාලු) යුධ + ය + අ = යයුජ්ඣ (යුද්ධ කරල) යුධ + ය + ඉ + ම්හ = යුජ්ඣිම්හ (යුද්ධ කරල) === අජ්ජතනී විභත්තිය === * බොහෝ විට ක්‍රියා පදයෙහි මුලට අ කාරයක් ආගමනය වේ. * ඇතැම් අවස්ථාවල ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ඊ/ ඌ/ සි/ ඉ (ඒක වචන), උං/ ඉංසු (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ඕ (ඒක), ත්ථ (බහු) උත්තම පුරිස - ඉං (ඒක), ම්හා/ ම්හ/ ම්හි (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ආ/ ත්ථ (ඒක), ඌ (බහු) මජ්ඣිම - සේ (ඒක), ව්හං (බහු) උත්තම - අ/ අං (ඒක), ම්හේ (බහු) * අද පටන් අතීත කාලය මෙයින් ප්‍රකාශ වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඊ = ඉච්ඡී (කැමති විය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉංසු = ඉච්ඡිංසු (කැමති වූහ) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඕ = ඉච්ඡෝ (කැමති වීහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ත්ථ = ඉච්ඡිත්ථ (කැමති වීහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉං = ඉච්ඡිං (කැමති වුණෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම්හා = ඉච්ඡිම්හා (කැමති වෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ආ = ඉච්ඡීයා (කැමති වනු ලැබිණි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඌ = ඉච්ඡීයූ (කැමති වනු ලැබුණෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + සේ = ඉච්ඡීයිසේ (කැමති වනු ලැබීහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ව්හං = ඉච්ඡීයිව්හං (කැමති වනු ලැබීහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + අ = ඉච්ඡීය (කැමති වනු ලැබීමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ම්හේ = ඉච්ඡීයිම්හේ (කැමති වනු ලැබුණෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + සි = අඡින්දිසි (සිඳුවේය) ඡින්දි + අ + උං = අඡින්දුං (සිඳුවෝය) ඡින්දි + අ + ඕ = අඡින්දෝ (සිඳුවෙහි) ඡින්දි + අ + ඉ + ත්ථ = අඡින්දිත්ථ (සිඳුවෙහු) ඡින්දි + අ + ඉං = අඡින්දිං (සිඳුවෙමි) ඡින්දි + අ + ඉ + ම්හ = අඡින්දිම්හ (සිඳුවෙමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ත්ථ = අඡිජ්ජිත්ථ (සිඳනු ලැබිණි) ඡිදි + ය + ඌ = අඡිජ්ජූ (සිඳිනු ලැබූහ) ඡිදි + ය + ඉ + සේ = අඡිජ්ජිසේ (සිඳිනු ලැබුවෙහි) ඡිදි + ය + ඉ + ව්හං = අඡිජ්ජිව්හං (සිඳිනු ලැබුවෙහු) ඡිදි + ය + අං = අඡිජ්ජං (සිඳිනු ලැබීමි) ඡිදි + ය + ඉ + ම්හේ = අඡිජ්ජිම්හේ (සිඳිනු ලැබීමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඊ = අයුජ්ඣී (යුද්ධ කළේය) යුධ + ය + උං = අයුජ්ඣුං (යුද්ධ කළහ) යුධ + ය + ඕ = අයුජ්ඣෝ (යුද්ධ කළෙහි) යුධ + ය + ඉ + ත්ථ = අයුජ්ඣිත්ථ (යුද්ධ කළෙහු) යුධ + ය + ඉං = අයුජ්ඣිං (යුද්ධ කළෙමි) යුධ + ය + ඉ + ම්හා = අයුජ්ඣිම්හා (යුද්ධ කළෙමු) === භවිස්සන්තී විභත්තිය === * ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ස්සති (ඒක වචන), ස්සන්ති (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ස්සසි (ඒක), ස්සථ (බහු) උත්තම පුරිස - ස්සාමි (ඒක), ස්සාම (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ස්සතේ (ඒක), ස්සන්තේ (බහු) මජ්ඣිම - ස්සසේ (ඒක), ස්සව්හේ (බහු) උත්තම - ස්සං (ඒක), ස්සාම්හේ (බහු) * අනාගත කාලය භවිස්සන්ති විභක්තිය මඟින් ප්‍රකාශ වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සති = ඉච්ඡිස්සති (කැමති වන්නේය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සන්ති = ඉච්ඡිස්සන්ති (කැමති වන්නෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + සි = ඉච්ඡිස්සසි (කැමති වන්නෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡිස්සථ (කැමති වන්නෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සාමි = ඉච්ඡිස්සාමි (කැමති වන්නෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ම = ඉච්ඡිස්සාම (කැමති වන්නෙමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සතේ = ඉච්ඡීයිස්සතේ (කැමති වනු ලැබෙන්නේය) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + සන්තේ = ඉච්ඡීයිස්සන්තේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෝය) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සසේ = ඉච්ඡීයිස්සසේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඉච්ඡීයිස්සව්හේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡීයිස්සං (කැමති වනු ලැබෙන්නෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඉච්ඡීයිස්සාම්හේ (කැමති වනු ලැබෙන්නෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සති = ඡින්දිස්සති (සිඳින්නේය) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සන්ති = ඡින්දිස්සන්ති (සිඳන්නෝය) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සසි = ඡින්දිස්සසි (සිඳින්නෙහි) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සථ = ඡින්දිස්සථ (සිඳින්නෙහු) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සාමි = ඡින්දිස්සාමි (සිඳින්නෙමි) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සාම = ඡින්දිස්සාම (සිඳින්නෙමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ස්සතේ = ඡිජ්ජිස්සතේ (සිඳනු ලැබෙන්නේය) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සන්තේ = ඡිජ්ජිස්සන්තේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෝය) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සසේ = ඡිජ්ජිස්සසේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙහි) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඡිජ්ජිස්සව්හේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙහු) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සං = ඡිජ්ජිස්සං (සිඳිනු ලැබෙන්නෙමි) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඡිජ්ජිස්සාම්හේ (සිඳිනු ලැබෙන්නෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඉ + ස්සති = යුජ්ඣිස්සති (යුද්ධ කරන්නේය) යුධ + ය + ඉ + ස්සන්ති = යුජ්ඣිස්සන්ති (යුද්ධ කරන්නෝය) යුධ + ය + ඉ + ස්සසි = යුජ්ඣිස්සසි (යුද්ධ කරන්නෙහි) යුධ + ය + ඉ + ස්සථ = යුජ්ඣිස්සථ (යුද්ධ කරන්නෙහු) යුධ + ය + ඉ + ස්සාමි = යුජ්ඣිස්සාමි (යුද්ධ කරන්නෙමි) යුධ + ය + ඉ + ස්සාම = යුජ්ඣිස්සාම (යුද්ධ කරන්නෙමු) === කාලාතිපත්ති විභත්තිය === * ධාතුව හා විභත්ති ප්‍රත්‍යය අතරට ඉ කාරයක් ආගමනය වේ. * බොහෝ විට ක්‍රියා පදයෙහි මුලට අ කාරයක් ආගමනය වේ. ''පරස්ස පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම පුරිස - ස්සා/ ස්ස (ඒක වචන), ස්සංසු (බහු වචන) මජ්ඣිම පුරිස - ස්සේ (ඒක), ස්සථ (බහු) උත්තම පුරිස - ස්සං (ඒක), ස්සම්හා (බහු) ''අත්තනෝ පද ප්‍රත්‍ය'' පඨම - ස්සථ (ඒක), ස්සිංසු (බහු) මජ්ඣිම - ස්සසේ (ඒක), ස්සව්හේ (බහු) උත්තම - ස්සං (ඒක), ස්සාම්හේ (බහු) * යම් සිදු නොවූ දෙයක් සිදු වූවා නම් වීමට ඉඩ තිබූ දෙයක් ප්‍රකාශ කිරීමට මෙය භාවිතා වේ. '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්ස = ඉච්ඡිස්ස (කැමති වූයේ නම්) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සංසු = ඉච්ඡිස්සංසු (කැමති වූයේ නම්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සේ = ඉච්ඡිස්සේ (කැමති වූයෙහි නම්) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡිස්සථ (කැමති වූයෙහු නම්) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡිස්සං (කැමති වූයෙම් නම්) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + අ + ඉ + ස්සම්හා = ඉච්ඡිස්සම්හා (කැමති වූයෙමු නම්) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සථ = ඉච්ඡීයිස්සථ (කැමති වනු ලැබිණි නම්) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සිංසු = ඉච්ඡීයිස්සිංසු (කැමති වනු ලැබිණි නම්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සසේ = ඉච්ඡීයිස්සසේ (කැමති වනු ලැබූයෙහි නම්) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සව්හේ = ඉච්ඡීයිස්සව්හේ (කැමති වනු ලැබූයෙහු නම්) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සං = ඉච්ඡීයිස්සං (කැමති වනු ලැබූයෙම් නම්) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඉච්ඡීයිස්සාම්හේ (කැමති වනු ලැබූයෙමු නම්) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සා = අඡින්දිස්සා (සිඳුවේ නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සංසු = අඡින්දිස්සංසු (සිඳුවේ නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සේ = අඡින්දිස්සේ (සිඳූයෙහි නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සථ = අඡින්දිස්සථ (සිඳූයෙහු නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සං = අඡින්දිස්සං (සිඳූයෙම් නම්) ඡින්දි + අ + ඉ + ස්සම්හා = ඡින්දිස්සම්හා (සිඳූයෙමු නම්) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ඉ + ස්සථ = අඡිජ්ජිස්සථ (සිඳනු ලැබිණි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සිංසු = අඡිජ්ජිස්සිංසු (සිඳිනු ලැබිණි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සසේ = අඡිජ්ජිස්සසේ (සිඳිනු ලැබූයෙහි නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සව්හේ = අඡිජ්ජිස්සව්හේ (සිඳිනු ලැබූයෙහු නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සං = අඡිජ්ජිස්සං (සිඳිනු ලැබූයෙම් නම්) ඡිදි + ය + ඉ + ස්සාම්හේ = ඡිජ්ජිස්සාම්හේ (සිඳිනු ලැබූයෙමු නම්) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ය + ඉ + ස්සා = අයුජ්ඣිස්සා (යුද්ධ කළේ නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සංසු = අයුජ්ඣිස්සංසු (යුද්ධ කළෝ නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සේ = අයුජ්ඣිස්සේ (යුද්ධ කළෙහි නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සථ = අයුජ්ඣිස්සථ (යුද්ධ කළෙහු නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සං = අයුජ්ඣිස්සං (යුද්ධ කළෙම් නම්) යුධ + ය + ඉ + ස්සම්හා = අයුජ්ඣිස්සම්හා (යුද්ධ කළෙමු නම්) === ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා (හෙත්වර්ථ ක්‍රියා) === * ධාතුවත් විභක්ති ප්‍රත්‍යයත් අතරට '''ණේ/ ණය/ ණාපේ/ ණාපය''' යන ප්‍රත්‍ය යෙදීමෙන් ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා සෑදේ. * මෙහි '''ණ්''' මඟින් ධාතුව වෘද්ධි වීම සිදු කරයි. වෘද්ධි වීමේදී අ යන්න ආ වීම, ඉ යන්න ඒ වීම, උ යන්න ඕ වීම ආදිය සිදුවේ. '''ණ්''' ඉවත් වූ පසු ඉතිරි කොටස ක්‍රියා පදයට එකතු වේ. (ණේ = ණ් + ඒ, ණය = ණ් + අය, ණාපේ = ණ් + ආපේ, ණාපය = ණ් + ආපය) * සමහර අවස්ථාවලදී ඉහත වෘද්ධි වීම සිදු නොවී ණ් හැර ඒ, අය ආදී ඉතිරි ප්‍රත්‍ය කොටස ධාතුවට එකතු වීම සිදු වේ. * ධාතු ගණ විකරණ ප්‍රත්‍ය නොයෙදේ. '''''වර්තමාන කාල විභක්ති ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා''''' '''උදාහරණ: ඉසු ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණේ + ති = ඉච්ඡ + ඒ + ති = ඉච්ඡේති (කැමති කරවයි) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණය + අන්ති = ඉච්ඡයන්ති (කැමති කරවති) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණාපේ + සි = ඉච්ඡාපේසි (කැමති කරවහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණාපය + ථ = ඉච්ඡාපයථ (කැමති කරවහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ණේ + මි = ඉච්ඡේමි (කැමති කරවමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ණය + ම = ඉච්ඡයම (කැමති කරවමු) ''කම්ම කාරකය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපේ + තේ = ඉච්ඡීයාපේතේ (කැමති කරවනු ලැබේ) පඨම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපය + අන්තේ = ඉච්ඡීයාපයන්තේ (කැමති කරවනු ලැබෙත්) මජ්ඣිම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණේ + සේ = ඉච්ඡීයේසේ (කැමති කරවනු ලැබෙහි) මජ්ඣිම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණය + ව්හේ = ඉච්ඡීයායව්හේ (කැමති කරවනු ලැබෙහු) උත්තම පුරිස ඒක වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපේ + ඒ = ඉච්ඡීයාපේ (කැමති කරවනු ලැබෙමි) උත්තම පුරිස බහු වචන - ඉසු + ඊ + ය + ණාපය + ම්හේ = ඉච්ඡීයාපයම්හේ (කැමති කරවනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: ඡිදි ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' ඡිදි + ණේ + ති = ඡේදේති (සිඳවයි) ඡිදි + ණය + අන්ති = ඡේදයන්ති (සිඳවති) ඡිදි + ණාපේ + සි = ඡේදාපේසි (සිඳවහි) ඡිදි + ණාපය + ථ = ඡේදාපයථ (සිඳවහු) ඡිදි + ණේ + මි = ඡේදේමි (සිඳවමි) ඡිදි + ණේ + ම = ඡේදේම (සිඳවමු) ''කම්ම කාරකය'' ඡිදි + ය + ණය + තේ = ඡිජ්ජයතේ (සිඳවනු ලැබේ) ඡිදි + ය + ණය + අන්තේ = ඡිජ්ජයන්තේ (සිඳිවනු ලැබෙති) ඡිදි + ය + ණාපේ + සේ = ඡිජ්ජාපේසේ (සිඳිවනු ලැබෙහි) ඡිදි + ය + ණාපේ + ව්හේ = ඡිජ්ජාපෙව්හේ (සිඳිවනු ලැබෙහු) ඡිදි + ය + ණාපය + ඒ = ඡිජ්ජාපයේ (සිඳිවනු ලැබෙමි) ඡිදි + ය + ණාපය + ම්හේ = ඡිජ්ජාපයම්හේ (සිඳිවනු ලැබෙමු) '''උදාහරණ: යුධ ධාතුව''' ''කත්තු කාරකය'' යුධ + ණාපය + ති = යෝධාපයති (යුද්ධ කරවයි) යුධ + ණාපය + අන්ති = යෝධාපයන්ති (යුද්ධ කරවති) යුධ + ණේ + සි = යෝධේසි (යුද්ධ කරවහි) යුධ + ණේ + ථ = යෝධේථ (යුද්ධ කරවහු) යුධ + ණය + මි = යෝධයාමි (යුද්ධ කරවමි) යුධ + ණය + ම = යෝධයාම (යුද්ධ කරවමු) * මෙහිදී ක්‍රියාව '''කරවන්නා''' ''හේතු කර්තෘ'' ලෙසත් ක්‍රියාව '''කරන්නා''' ''සුද්ධ කර්තෘ'' ලෙසත් හැඳින්වේ. වාක්‍යයක දී ''හේතු කර්තෘ'' '''පඨමා විභක්තියෙන්''' තබන අතර ''සුද්ධ කර්තෘ'' '''තතියා හෝ දුතියා විභක්තයෙන්''' තබයි. උදා:- රාජා පුරිසේන රුක්ඛං ඡේදේති (රජු පුරුෂයා ලවා වෘක්‍ෂය කප්පවයි). ==='''''සුවිශේෂී ක්‍රියා පද (ව්‍යාතිරේක)'''''=== '''අස ධාතුව''' ''වර්තමාන විභක්තිය'' පඨම පුරිස ඒක වචන - අත්ථි/ සති (ඇත) පඨම පුරිස බහු වචන - සන්ති (වෙති) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - අසි (වෙහි) බහු වචන - අත්ථ (වෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අම්හි/ අස්මි (වෙමි) බහු වචන - අම්හ/ අස්ම (වෙමු) ''පඤ්චමී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - අත්ථු (ඇත) බහු වචන - සන්තු (වෙති) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - ආභි (වෙහි) බහු වචන - අත්ථ (වෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අස්මි (වෙමි) බහු වචන - අස්ම (වෙමු) ''සත්තමී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - සියා/ අස්ස (ඇත් නම්) බහු වචන - සියුං/ අස්සු (වෙත් නම්) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - අස්ස (වෙහි නම්) බහු වචන - අසිසථ (වෙහු නම්) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - අස්සං (වෙම් නම්) බහු වචන - අස්සාම (වෙමු නම්) ''අජ්ජතනී විභක්තිය'' පඨම පුරිස, ඒක වචන - ආසි (විය) බහු වචන - ආසිංසු/ ආසු (වූහ) මධ්‍යම පුරිස, ඒක වචන - ආසි (වූවෙහි) බහු වචන - ආසත්ථ (වූවෙහු) උත්තම පුරිස, ඒක වචන - ආසිං (වීමි) බහු වචන - ආසිම්හා (වීමු) == විභක්ති භේදය == පාලි භාෂාවේ දී නාම විශේෂණ පද ද සෑම විටම පාහේ නාම පදයට අයත් විභක්තියෙන්ම සිටියි. === පඨමා විභත්තිය (කර්තෘ කාරකය) === * කර්තෘ උක්ත වූ විට එය පඨමා විභක්තියෙන් සිටී. * කර්තෘ සුද්ධ කර්තෘ, හේතු කර්තෘ, කර්ම කර්තෘ ලෙස වර්ග තුනකින් එකකට අයත් විය හැක. මෙය කර්තෘ කාරකය ලෙස හැඳින්වේ. * කර්තෘ විසින්ම ක්‍රියාව සිදු කරන්නේ නම් එය සුද්ධ කර්තෘ නම් වේ. * අනිකකු ලවා ක්‍රියාව කරවන්නා හේතු කර්තෘ නම් වේ. * කර්තෘ සහ කර්මය එකක්ම වුයේ නම් එය කර්ම කර්තෘ නම් වේ. === දුතියා විභත්තිය (කර්ම කාරකය) === * දුතියා විභක්තිය මඟින් අනුක්ත (උක්ත නොවූ) කර්මය නිරූපණය කරයි. * කර්තෘ විසින් කරන ක්‍රියාවට යටත් වන කෙනා හෝ දෙය කර්මය ලෙස හැඳින්වේ. කර්මය විසින් යම් වාක්‍යයකට කරන බලපෑම කර්ම කාරකය ලෙස හැඳින්වේ. කර්ම කාරකය, '''1. කාලය''' '''2. දුර, මාර්ගය''' යන අදහස් ප්‍රකාශ කරයි. උදා:- උපාසකෝ මාසං බුද්ධං වන්දති (උපාසකයා මාසයක් බුදුන් වඳියි) උදා:- යෝජනං දීඝෝ මග්ගෝ (යොදුනක් දිග මාර්ගය) දුතියා විභක්තිය මඟින්, '''තතියා''' '''සම්පදාන''' '''පඤ්චමී''' '''ඡට්ඨී''' '''සත්තමී''' යන අර්ථ ද ප්‍රකාශ වේ. උදා:- සෝ නිවේසනං පවිසති (ඔහු නිවස'''ට''' පිවිසෙයි) උදා:- යාචකෝ සෙට්ඨිං කහාපණං යාචතේ (යාචකයා සිටුවරයා'''ගෙන්''' කහවණු ඉල්ලයි) උදා:- රාජං කිත්තිසද්දෝ අබ්භුග්ගතෝ (රජු'''ගේ''' කීර්තේ ඝෝෂාව ඉහළ නගින ලදී) * වස, සි, ඨා යන ක්‍රියා ධාතුවලට '''උප, අනු, අධි, ආ''' යන උපසර්ග යෙදුණු විට දී සත්තමී විභක්ති අර්ථය දුතියා විභක්තියෙන් දැක්වේ. උදා:- සෙට්ඨි පාසාදං අධිවසති (සිටුවරයා ප්‍රාසාදයෙහි අධිපතිව වාසය කරයි) උදා:- කඤ්ඤා ගාමං අධිතිට්ඨති (ගැහැණු ළමයා ගමෙහි සිටියි) * ක්‍රියා විශේෂණ ද දුතියා විභක්ති නපුංසක ලිඞ්ග ඒක වචනයෙන් සිටී. උදා:- සුඛං සුපති (සුවසේ නිදයි) === තතියා විභත්තිය (කරණ කාරකය) === ක්‍රියාව සිදු වීමට උපකාර වීම කරණ කාරකය මඟින් සිදු වේ. '''විසින්, කරණ කොට, හේතු කොට, නිසා, ලවා, වශයෙන්, ...යෙන්, ...ගෙන්, ....හි, වෙනුවෙන්, දී, ලෙස, හෙයකින්''' යනාදී අර්ථ මින් නිරූපණය වේ. උදා:- මාසේන පුබ්බෝ (මසකින් වැඩිමාලුය) * මීට අමතරව තතියා විභක්තිය, '''පඨමා විභක්ති''' '''දුතියා විභක්තිය''' '''පඤ්චමී විභක්තිය''' '''සත්තමී විභක්තිය''' (තේන ඛෝ පන සමයේන = එසමයෙහි වනාහි) * '''සහ, සද්ධිං, සමං, නානා, විනා, අලං, කිං''' යන නිපාත සමඟ තතියා විභක්තිය යෙදේ. උදා:- භික්ඛු සඞ්ඝේන සද්ධිං (භික්ෂු සඞ්ඝයා සමඟ) උදා:- න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන (තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන කෙනෙක් නැත නෙව) === චතුත්ථි විභත්තිය (සම්ප්‍රදාන කාරකය) === '''...ට, උදෙසා, සඳහා, පිණිස''' යනාදී අර්ථ චතුත්ථී විභක්තියෙන් නිරූපණය වේ. * '''සත්තමී විභක්ති''' අර්ථය ද ප්‍රකාශ වේ. === පඤ්චමී විභත්තිය (අපදාන කාරකය) === '''...ගෙන්, ...+එන්, ...+ඉන්, දක්වා, කෙරෙන්, මඟින්, තෙක්''' යනාදී අර්ථ පඤ්චමී විභක්තියෙන් නිරූපණය වේ. * '''අඤ්ඤත්‍ර''' යන්න සමඟ පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- අඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා න සම්භෝති (දුක හැර හට ගැනීමක් නැත) * '''අප, ආ යනාදී උපසර්ග''' සමඟ පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- නරා අපසාලාය ආයන්ති (මිනිස්සු සාලාව හැර එති) උදා:- ආමග්ගා ඛෙත්තං (මාර්ගය දක්වා කුඹුරය) * '''රිතේ, නානා, විනා, යාව''' යන නිපාත සමඟ ද පඤ්චමී විභක්තිය යෙදේ. උදා:- නිබ්බාණා රිතේ සුඛං කුතෝ (නිවන හැර සුවයක් කොයින් ද) උදා:- නානා කුලා (කුලයෙන් වෙන්වූ) උදා:- විනා සද්ධම්මස්මා (සද්ධර්මය හැර) උදා:- යාව බ්‍රහ්ම ලෝකා (බඹ ලොව තෙක්) '''● සමානාර්ථයෙහි''' මොග්ගල්ලානස්මා පති සාරිපුත්තෝ (සැරියුත් හිමි මුගලන් හිමි හා සමානය) '''● ප්‍රතිදාන අඅර්ථයෙහි''' ඝතමස්ස තේලස්මා පති දදාති (මොහු තෙල් ගෙන ගිතෙල් දේ) '''● රක්ෂණාර්ථ ධාතු යෝගයෙහි''' කාකේ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා (කපුටන්ගෙන් සහල් රකිති) '''● දූරාර්ථයෙහි''' කීවදූරෝ ඉතෝ නලකාරගාමෝ? (කුලුපොතුගම මෙයින් කොපමණ දුර ද?) === ඡට්ඨී විභත්තිය (සම්බන්ධ විභක්තිය) === මෙයින් අයිතිය, ස්වාමිභාවය, සමූහය, සමීපය, අවයවය හැඟවේ. උදා:- ◇ භික්ඛුනෝ චීවරං (භික්ෂුවගේ සිවුර) ◇ දේවදත්තස්ස ධනං (දේවදත්තගේ ධනය) '''● සමීපාර්ථය''' අම්බවනස්ස අවිදූරේ (අඹ වනයට නුදුරෙහි) '''● තෘතියා අර්ථයෙහි''' පුප්ඵස්ස බුද්ධං යජති (පුෂ්පයෙන් බුදුන් පුදයි) ඝතස්ස අග්ගිං ජුහෝති (ගිතෙලින් ගිනි පුදයි) '''● පිරුණු යන අර්ථයෙන්''' පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා (පාත්‍රය බතින් පුරවා) පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස (පිරුණු රන් රුවනින්) පූරති බාලෝ පාපස්ස (බාලයා පාපයෙන් පිරේ) '''● සමානාර්ථයෙහි''' පිතුස්ස තුල්‍යෝ (පියා හා සමානයැ) මාතු සදිසෝ (මව හා සමානයැ) '''● කිං,''' '''අලං යන ප්‍රත්‍ය සමඟ''' කිං තස්ස ච තුට්ඨස්ස (ඔහු සතුටු වූයේ කුමකට ද? අලං තස්ස ච තුට්ඨස්ස (ඔහුගේ සතුට පමණ ද? '''● ත ප්‍රත්‍යය සමඟ''' රඤ්ඤෝ සම්මතෝ (රජු විසින් සම්මත කරන ලද හෙවත් රජුගේ සම්මතය) රඤ්ඤෝ පූජිතෝ (රජු විසින් පුදන ලද) '''සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි''' කුසලා නච්ච ගීතස්ස (නැටුම් ගැහුම්හී දක්ෂය) භගවතෝ පසන්නා (භාග්‍යවතුන් කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූ) දිවසස්ස තික්ඛත්තුං (දවස දවස තුන් වරක්) '''● දුතියා විභක්ති අර්ථයහි''' තස්ස භවන්ති වත්තාරෝ (එය කියන්නෝ වෙත්) භින්නානං සන්ධාතා (බිඳුණ වුන් සමඟි කරන්නේ) '''●සර, ඉච්ඡ යන ධාතූන්ගෙන් සෑදෙන ක්‍රියා පදවල කර්මය ලෙස''' මාතු සරති (මව සිහි කරයි) පුත්තස්ස ඉච්ඡති (පුතා කැමති වෙයි) '''● පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙහි''' අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති (නො අසන හෙයින් ධර්මයෙන් පිරිහෙත්) සබ්බේ තසන්ති දණ්ඩස්ස (සියල්ලෝ දණ්ඩනයෙන් තැතිගනිත්) === සත්තමී විභත්තිය (ආධාර කාරකය) === * '''වස්තුව පැතිර පවතින ස්ථානය''' තිලේසු තේලං (තලයෙහි තෙල්) දධිම්හි සප්පි (දී කිරෙහි ගිතෙල්) * '''වස්තුව අන්තර්ගත වස්තුව''' ආසනේ නිසින්නෝ (අසුනෙහි හුන්නේය) ඝටේසු උදකං අත්ථි (කළයෙහි දිය ඇත) * '''පවතින ජීවත් වන ස්ථානය''' ගංගාය සංඝෝ වසති (සංඝයා ගඟ සමීපයෙහි වසයි) භගවා සාවත්ථියං විහරති (භාග්‍යවතුන් සැවැත් නුවර වසයි) * '''විෂය ස්ථනය''' ආකාසේ සකුණා චරන්ති (අහසෙහි පක්ෂීහූ හැසිරෙති) භූමියං මනුස්සා චරන්ති (මිනිස්සු බිම හැසිරෙති) * '''වාක්‍යයක කර්මයෙහි''' භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති (භික්ෂූන් වඳිති) මුද්ධනි චුම්බිත්වා (මුඳුන සිඹ) * '''කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි''' පථේසු ගච්ඡන්ති (පථය කරණ කොට යති) * '''නිමිති අර්ථයෙහි''' දීපි චම්මේසු හඤ්ඤතේ (දිවියා සම නිමිති කොට/ නිසා මරනු ලැබේ) කුඤ්ජරෝ දන්තීසු හඤ්ඤතේ (ඇතා දළ නිසා මරනු ලැබේ) * '''<u>සම්ප්‍රදාන විභක්ති අර්ථයෙහි</u>''' සඞ්ඝේ දින්නං මහප්ඵලං (සඞ්ඝයාට දුන් දෙය මහත්ඵලය) මහාසේනෝ සඞ්ඝේ දේති (මහාසේන් සඞ්ඝයාට දෙන්නේය) * <u>'''කාලය හැඟවීමේ දී'''</u> පුබ්බණ්හසමයේ ගතෝ (පෙරවරු කාලයේ ගියේය) * '''භාවාර්ථයේ දී''' භික්ඛු සඞ්ඝේසු භෝජියමානේසු ගතෝ (භික්ෂු සඞ්ඝයා වළඳන කල්හී ගියේය) ගෝසු දුය්හමානේසු ගතෝ (එළදෙනුන්ගෙන් දොවනා කල ගියේය) මාතාපිතුසු රුදන්තේසු පබ්බජි (මව්පියන් හඬද්දී පැවිදි විය) * '''යම් සමූහයක එක් පුද්ගලයෙක්, එක් වස්තුවක් වෙන්කර පැවසීමේ දී''' නරේසු ඛත්තියා සූරතමා (නරයන් අතර ක්ෂත්‍රියයා ඉතා ශූරයැ) බ්‍රාහ්මණානං කූටදන්තෝ පණ්ඩිතෝ (බමුණන් අතර කූටදන්ත පණ්ඩිතයෙකි) * '''තෘතියා විභක්ති අර්ථයෙහි''' ඤාණස්මිං පසන්නෝ (ඥානයෙන් ප්‍රසන්නය) == සන්ධි == === ස්වර සන්ධිය === ස්වර සන්ධිය වර්ග් 5කි. # ලෝප # ආදේශ # ආගම # දීර්ඝ # හ්‍රස්ව '''<u>01. ලෝප සන්ධිය</u>''' පූර්ව ස්වර ලෝප සන්ධිය උදා:- සබ්බා + ඊතියෝ = සබ්බ් + ආ + ඊතියෝ = සබ්බ් + ඊතියෝ = සබ්බීතියෝ (සියළු උවදුරු) පරස්වර ලෝප සන්ධිය උදා:- ඡායා + ඉව = ඡායා + ව = ඡායාව (සෙවනැල්ල මෙන්) '''<u>02. ආදේශ සන්ධිය</u>''' මෙහිදී 1. ස්වරයකට ස්වරයක් 2. ස්වරයකට ව්‍යඤ්ජනයක් 3. ව්‍යඤ්ජනයකට ව්‍යඤ්ජනයක් ආදේශ වීම සිදු වේ. උදා:- අති + ඉව = අත් + ඉ + ඉ + ව අත් + ඒ + ව = අතේව (අධික සේ) උදා:- අග්ගි + අගාරං = අග්ග් + ඉ + අ + ගාරං අග්ග් + ය් + අ + ගාරං = අග්‍යගාරං = (ගිනි ගෙය) උදා:- පති + අන්ත = ප + ච්ච + අන්තං = පච්චන්තං (පිටිසර) '''<u>03. ආගම සන්ධිය</u>''' මෙහිදී ස්වරයට ස්වරයක් හෝ ස්වරයට ව්‍යඤ්ජනයක් ආදේශ වේ. උදා:- ඒසෝ + ධම්මිකෝ = ඒස් + ඕ + ධම්මිකෝ ඒස් + අ + ධම්මිකෝ = ඒසධම්මිකෝ (ඒ ධාර්මිකයා) උදා:- නි + උපද්දව = නි +ර් + උපද්දව නිරුපද්දව (උවදුරු නැති) '''<u>04. ස්වර දීර්ඝ සන්ධිය</u>''' පූර්ව ස්වරය හෝ පරස්වරය දීර්ඝ වී පිළිවෙලින් පරස්වරය හෝ පූර්ව ස්වරය ලොප් වීම මෙහිදී සිදු වේ. උදා:- විජ්ජු + ඉව = විජ්ජ් + උ + ඉ + ව විජ්ජ් + ඌ + ව = විජ්ජූව (විදුලිය මෙන්) උදා:- තථා + උපමං = තථ් + ආ + උ + පමං තථ් + ඌ + පමං = තථූපමං (උපමාව එසේය) '''<u>05. ස්වර හ්‍රස්ව සන්ධිය</u>''' උදා:- තණ්හා + ඛයෝ = තණ්හ් + ආ + ඛයෝ තණ්හ් + අ + ක් + ඛයෝ = තණහක්ඛයෝ (තණ්හාව ක්ෂය වීම) === ව්‍යඤ්ජන සන්ධිය === වර්ග 4කි. 1. ද්විත්ව 2. ලෝප 3. ආදේශ 4. ආගම '''1. ද්විත්ව:-''' උදා:- පරි + චජති = පරි + ච් + චජතී = පරිච්චජති '''2. ලෝප:-''' උදා:- පටි + සඞ්ඛාය + යෝනිසෝ = පටි + සඞ්ඛා + යෝනිසෝ = පටිසඞ්ඛායෝනිසෝ '''3. ආදේශ:-''' උදා:- පති + හඤ්ඤති = පටි + හඤ්ඤති =පටිහඤ්ඤති '''4. ආගම:-''' බොහෝ සේ දක්නට නොලැබේ. උදා:- අතිප්ප + ඛෝ = අතිප්පගෝඛෝ === නිග්ගහීත සන්ධිය === වර්ග තුනකි. 1. ලෝප 2. ආදේශ 3. ආගම '''1. ලෝප:-''' උදා:- බුද්ධානං + සාසනං = බුද්ධාන + සාසනං =බුද්ධානසාසනං උදා:- ඒවං + අස්ස = ඒවං + අ + ස් + ස =ඒවං + ස = ඒවංස උදා:- චක්කං + ඉව = චක්කං + ඉ + ව = චක්කං + ව = චක්කංව '''2. ආදේශ:-''' උදා:- සං + ජාතෝ = ස + ඤ් + ජාතෝ = සඤ්ජාතෝ ජ යනු ච වර්ගයට අයත් අකුරකි. එහි අවසන් නාසික්‍ය අකුර ඤ ආදේශ වේ. උදා:- සං + මතෝ = ස + ම් + මතෝ = සම්මතෝ ම යනු ප වර්ගයේ නාසික්‍ය අකුරය. එනිසා ම අකුරම ආදේශ වේ. උදා:- පුං + ලිඞ්ග = පු + ල් + ලිඞ්ග = පුල්ලිඞ්ග ල අකුරට පෙර ල අකුරණ ආදේශ වේ. උදා:- ඒතං + අවෝච = ඒත + ද් + අවෝච = ඒතදවෝච උදා:- ඒවං + ඒව = ඒව + ම් + ඒව = ඒවමේව අ අකුරට පෙර ද් හෝ ම් ආදේශ වේ. '''ආගම:-''' උදා:- චක්ඛු + උදපාදි = චක්ඛුං උදපාදි === වොමිස්සක සන්ධිය === ආදේශ හා විපරීත යනුවෙන් දෙවර්ගයකි. '''1. ආදේශ''' උදා:- බෝධි + අඞ්ගා = බොජ්ඣ + අඞ්ගා = බොජ්ඣඞ්ගා '''2. විපරීත''' උදා:- සක + හත්ථෝ = ස + හත්ථෝ = සහත්ථෝ === පකති සාධනය === සන්ධි නොවී ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම සිටීම පකති සාධනය වේ. == සමාස == == තද්ධිත == == ධාතු == == කිතක == කිසියම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ධාතුවකට පසුව ප්‍රත්‍යයක් එකතු කොට සාදා ගන්නා පද '''<nowiki/>'කිතක' (කෘදන්ත)''' නමින් හැඳින්වේ. '''තද්ධිත''' සෑදෙන්නේ නාමයකට පසුව ප්‍රත්‍යයක් එක් කිරීමෙනි. මේ අනුව තද්ධිත සහ කිතක දෙකේ වෙනස වටහා ගත හැක. '''ආඛ්‍යාත''' පද සෑදෙන්නේ ද ධාතු කෙරෙන් ප්‍රත්‍ය එක් කිරීමෙනි. එසේ සෑදෙන ආඛ්‍යාත වනාහි උත්තම, මජ්ඣිම ආදී පුරුෂත්‍රයෙහි හා කර්‍තෘ, කර්ම ආදී කාරකත්‍රයෙහි වන අලිඞ්ගික පද විශේෂයකි. '''කිතක පද''' නාම පද මෙන් විභක්තිවල වරනැගෙන අතර පුල්ලිඞ්ග, ඉත්ථි ලිඞ්ග ආදී ලිඞ්ග භජනය කරන, කාරක වැඩි ගණනක යෙදෙන පද විශේෂයකි. තවද පුරුෂ භේදයක් මෙයට අදාළ නොවේ. මෙලෙස සාදා ගන්නා කිතක පද නාම පද වශයෙන් ද නාම විශේෂණ වශයෙන් ද භාවිත කෙරේ. ''උදා :- '''නාම පද වශයෙන්''''' <nowiki>*</nowiki> අහං '''ධාවන්තං''' පස්සිං <nowiki>*</nowiki> '''ගච්ඡන්තා''' මං පහරිංසු '''නාම විශේෂණ වශයෙන්''' <nowiki>*</nowiki> '''ගච්ඡන්තා''' මනුස්සා <nowiki>*</nowiki> '''විකසිතානි''' පුප්ඵානි කිතක ප්‍රත්‍යයෝ '''කිච්ච''' හා '''කිත්''' යනුවෙන් කොටස් දෙකකි. '''ධාතූන්ගේ අන්තයට හා ප්‍රත්‍යයට පෙර ඉකාරයක් ආගම වේ.''' === කිච්ච ප්‍රත්‍යයයෝ === * තබ්බ * අනීය * ණ්‍ය * තය්‍ය * රිච්ච මේවායින් 'යුතුය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මේවා කර්ම කාරකයෙහි යෙදීමේ දී ලිඞ්ගත්‍රයෙහිම සෑදෙයි. නමුත් භාව කාරකයේ දී නපුංසක ලිඞ්ග ඒක වචනයෙන් පමණක් තැබේ. '''තබ්බ''' '''උදා:-''' පුල්ලිඞ්ග - වාණිජේන චෝරෝ අභිභවිතබ්බෝ (වෙළෙන්දා විසින් සොරා මැඩලිය යුතුය). ඉත්ථිලිඞ්ග - වාණිජේන තණ්හා අභිභවිතබ්බා (වෙළෙන්දා විසින් තණ්හාව මැඩලිය යුතුය). නපුංසක ලිඞ්ග - වාණිජේන ලෝභනං අභිභවිතබ්බං (වෙළෙන්දා විසින් ලෝභ කිරීම මැඩලිය යුතුය). උදා:- අභිභූ + ඉ + තබ්බ = අභිභ් + ඌ + ඉ + තබ්බ = අභිභ් + අවි + තබ්බ = අභිභවිතබ්බ උදා:- අභි + වාදි + ඉ + තබ්බ = අභි + වාද් + ඉ + ඉ + තබ්බ = අභිවාද් + ඒ + තබ්බ = අභිවාදේතබ්බ (වැඳිය යුතු) උදා:- ගහ + අනීය = ගහනීය (ගත යුතු ය) '''ණ්‍ය''' උදා:- 1. කර + ඉ + ණ්‍ය = කාරිය (කළ යුතුය) 2. සාසු + ණ්‍ය = සිස් + ්‍ය = සිස්ස ===කිත් ප්‍රත්‍යයෝ=== කිච්ච නමැති ප්‍රත්‍ය වර්ගයට පරිබාහිර වූ අනෙකුත් ප්‍රත්‍ය වර්ගයෝ කිත් ප්‍රත්‍යයෝ යැයි හැඳින්වේ. මෙම ප්‍රත්‍ය වර්ගය බොහෝ විට කාල තුනෙහිම යෙදේ. නමුත් ඇතැම් ප්‍රත්‍යයෝ අතීත කාලයේ පමණක් හෝ අනාගත කාලයේ පමණක් හෝ යම් කාල දෙකක පමණක් හෝ යනාදී ලෙස යෙදේ. ====කාල තුනෙහිම සමානව යෙදෙන ප්‍රත්‍යයෝ==== # '''<u>ණ</u>''' කර්මයක් මුලින් ඇති කල එම සකර්මක ධාතුවට පසු මෙම ණ ප්‍රත්‍යය යෙදේ. උදා:- කුම්භ + කර + ණ = කුම්භ + කාර = කුම්භකාර (වළං සාදන්නා) කම්ම + කර + ණ = කම්මකාර (කර්මය කරන්නා) ඉහත ණ ප්‍රත්‍යයට පෙර යෙදෙන ආකාරාන්ත ධාතුවට පසු ආය නමැති තවත් ප්‍රත්‍යයක් ආදේශ වේ. උදා:- දානං + දා + ණ = දානාදාය (දන් දෙන්නා) ධඤ්ඤං + මා + ණ = ධඤ්ඤමාය (ධාන්‍ය මනින්නා) '''2. <u>අ</u>''' උදා:- ධම්මං + ධර + අ = ධම්මධර (ධර්මය දරන) දිනං + කර + අ = දිනකර (දවස කරන හෙවත් සූය්‍යර්‍යා) '''3. <u>ණ්වු</u>''' මෙම ප්‍රත්‍යයට අක යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වේ. උදා:- රථං + කර + ණ්වු = රථං + කාර + අක = රථකාරක (රිය සාදන්නා) ගහ + ණ්වු = ගාහක (ගන්නා / ග්‍රාහකයා) ගවෝ + හන + ණ්වු = ගෝඝාතක මෙහිදී හන ධාතුවට ඝාත ආදේශ වේ. '''<u>4. තු ප්‍රත්‍ය</u>''' මෙම ප්‍රත්‍යයට පෙර ඇතැම් තැනක ත් ආදේශ වේ. උදා:- කර + තු = ක + තු ක + ත් + තු = කත්තු දා + තු = දාතු (දෙන්නා) 🔸 ඇතැම් තැනක තු ප්‍රත්‍යයට පෙර න් ආදේශ වේ. උදා:- ගමු + තු = ග + තු ග + න් + තු = ගන්තු (යන්නා) මන + තු = ම + තු ම + න් + තු = මන්තු (හඟින්නා) '''<u>5. ආවි</u>''' දිස + ආවී = දස + ආවී දස් + ස් + ආවී = දස්සාවි '''<u>5. රත්ථු</u>''' මෙහිදී ක්‍රියා ධාතුවේ අගට තිබෙන ව්‍යඤ්ජන අක්ෂරය ලොප් වී රත්ථු ප්‍රත්‍යයේ ර් අකුරද ලොප් වී යයි. උදා:- සාසු + රත්ථු = සා + ත්ථු ස + ත්ථු = සත්ථු '''<u>6. රිතු</u>''' මෙහිදී බොහෝ විට මෙම ප්‍රත්‍යයේ රි අක්ෂරය ලොප් වේ. ප්‍රත්‍යයට පෙර තිබෙන ධාතුවේ පළවෙනි අක්ෂරයේ ස්වරය ඉ හෝ ඊ කාරයක් බවට පත් වේ. උදා:- පා + රිතු = ප් + ඉ + තු = පිතු (රකින්නා/ පියා) ධර + රිතු = ධ් + ඊ + තු (ධීතු/ මවුපියන් විසින් රකින) '''07. රාතු ප්‍රත්‍යය''' මෙහි දී මුල් වචනයේ අග තිබෙන ව්‍ය‌ඤ්ජනය සහ අග වචනයේ මුල් ව්‍යඤ්ජනය ලොප් වීම සිදු වේ. උදාහරණ:- මාන + රාතු = මා + න + රා + තු = මාතු (දරුවන් විසින් පුදන හෙවත් මව) භාස + රාතු = භා + තු = භාතු (සහෝදරයා) '''08. යූ ප්‍රත්‍යය''' මෙම ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල්හී ණ කාරයක් ආදේශ වේ. එවිට යූ ලොප්වේ. 'අන' ආදේශ වේ. මුල තියෙන ව්‍යඤ්ජනය වෘද්ධ වීම සිදු වේ. නමුත් සමහර තැන්වල දී එසේ නොවේ. විශේෂයෙන්ම පළමු ව්‍යඤ්ජනය අකාරයෙන් අවසන් වේ නම් වෘද්ධ වීම සිදු නොවේ. උදාහරණ:- සිව + යු = සි + ව + ණ = සේ + ව + න = සේවන (දිය ඉසීම) සුච + යු = සු + ච + ණ = සෝච + අන = සෝචන (සෝක වීම) * නන්ද, චර, ගහ ආදී ධාතූන් සමඟ මෙම 'යූ' ප්‍රත්‍යය යෙදීමේ දී එම 'යූ' ප්‍රත්‍යය 'න' හෝ 'ණ' යන ප්‍රත්‍යයක් බවට පත් වේ. එමෙන්ම ක්‍රියා ධාතුව විවිධ වෙනස් වීම්වලට / විකරණවලට ලක් වීම ද සිදු වේ. මෙහි දී ඌකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'අව' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද උකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'ඕ' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද සිදු වේ. එමෙන්ම ඒකාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා ධාතුවලට 'ආ' යන ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද සිදු වේ. උදාහරණ:- නන්ද + යු = නන්ද + න = නන්දන (ඇලෙනු ලෑබේ) චර + යු = චර + ණ = චරණ (හැසිරීම) - මෙහි දී 'ර' අකුරට පසුව දන්තජ 'න' වෙනුවට මූර්ධජ 'ණ' යෙදීම සිදු විය. භූ + යු = භව + න = භවන (ගෙය, වාස භවන) රුධ + යු = රෝධ + න = රෝධන (පෙළීම) සූ + යූ = සව + ණ = සවණ (ශ්‍රවණය කිරීම) ඣේ + යූ = ඣා + න = ඣාන (ධ්‍යානය) '''09. ණ ප්‍රත්‍යය''' මෙහි දී ක්‍රියා ධාතු ප්‍රත්‍යය වෘද්ධ වීම සිදු වේ. එනම් උකාරයෙන් ආරම්භ වන ක්‍රියා ධාතු ඕකාරයෙන් ආරම්භ වීමත් අකාරයෙන් ආරම්භ වන ඇතැම් ක්‍රියා ධාතු ආකාරයෙන් ආරම්භ වීමත් සිදු වීම යැ. උදාහරණ: ලුභ + ණ = ලෝ + භ = ලෝභ (ලෝභය) දුස + ණ = දෝ + ස = දෝස (ද්වේශය) ගහ + ණ = ගා + හ = ගාහ (ගැනීම) ගහ + ණ = ඝ + ර = ඝර (ගෘහය) - මෙය සුවිශේෂී අවස්ථාවකි. 'ග' යන්නට 'ඝ' යන්නත් 'හ' යන්නට 'ර' යන්නත් ආදේශ විය. එමෙන්ම 'සං', 'පරි' යන උපසර්ගවලට පසුව යෙදෙන ක්‍රියා ධාතු සමඟ මෙම 'ණ' ප්‍රත්‍යය එකතු වූ කල්හී 'ඛ' සහ 'ර' ක්‍රියා ධාතුවට ආදේශ වීම සිදු වේ. උදාහරණ: සං + කර + ණ = සංඛාර (සංස්කාරය) පරි + කර + ණ = පරික්ඛාර (පිරිකර) '''10. ක්වි ප්‍රත්‍යය (ලොප් වේ)''' සෑම තැනම ක්වී ප්‍රත්‍යය ලොප් වේ. උදාහරණ: සං + භූ + ක්වී = සම්භූ (හටගන්නා) අභි + භූ + ක්වී = අභිභූ (මැඩ පවත්වන්නා) සයං + භූ + ක්වී = සයම්භූ (තෙමේම දැනගත්තාවූ හෙවත් ස්වයම්භූ) සහ + භා + ක්වී = සභා (සභාව) සහ ශබ්දයට ස ආදේශ විය. * ක්වී ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි සමහර තැනක ප්‍රත්‍ය සමඟ වන පෙර ඇති ක්‍රියා ධාතුව ලොප් වෙයි. උදාහරණ: භුජ + ගමු + ක්වී = භුජග (සර්පයා) උර + ගමු + ක්වී = උරග (උරගයා) විහාස + ගමු + ක්වී = විහග (විහඟ, කුරුල්ලා) - මෙහිදී විහාස යන ශබ්දයට විහ යන ශබ්දය ආදේශ විය. පංක + ජන + ක්වී = පංකජ (මඩෙහි උපන් හෙවත් නෙළුම) '''11. රම්ම ප්‍රත්‍යය''' මෙහිදී "රම්" යන කොටස ලොප් වේ. උදාහරණ: ධර + රම්ම = ධම්ම (ධර්මය) කර + රම්ම = කම්ම (කර්මය) ==මේවාත් බලන්න== පාලි විකිපීඩියාව [[W:pi:पालि Pāli]] ==External links== *[https://www.docs.google.com/file/d/0B06JOlm5x83YdWNJY2cyMmNINlk/edit?usp=sharing '''Sinhala to Hindi translator'''] - This program can translate Sinhala into Hindi. It also converts Sinhala script to/from Devanagari script. *පාලි කියල භාෂාවක් නෑ, ආචාර්ය රාජ සෝමදේව (explained on 78th episode of Unlimited History program on Neth FM, not allowing to insert you tube link here) {{interwiki|code=pi|පාලි}} {{wiktionary|පාලි}} ne868b99ef1jvbobo6beoj1ow67itxl 0 48441 799932 712986 2026-09-20T14:50:22Z WrdSrchSi 55524 Fixed (grammar). 799932 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{more citations needed}} {{Taxobox | image = babysnake800pix.jpg | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | subphylum = [[Vertebrate|Vertebrata]] | classis = [[Reptile|Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Serpentes]] | familia = [[Viperidae]] | subfamilia = [[Crotalinae]] | genus = ''[[Hypnale]]'' | species = '''''H. hypnale''''' | binomial = ''Hypnale hypnale'' | binomial_authority = ([[Blasius Merrem|Merrem]], 1820) | synonyms = * [''Cophias''] ''Hypnale'' <small>Merrem, 1820</small> * ''Trigonoc''[''ephalus'']. ''hypnale'' <br><small>&ndash; [[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1837</small> * ''Trimeresurus'' ? ''Ceylonensis'' <br><small>[[John Edward Gray|Gray]], 1842</small> * ''Trigonocephalus Zara'' <small>Gray, 1849</small> * ''Trigonocephalus hypnalis'' <br><small>&ndash; [[Edward Blyth|Blyth]] ''In'' [[Edward Frederick Kelaart|Kelaart]], 1852</small> * ''Hypnale affinis'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1871</small> * ''Trimaculatus'' (?) ''Ceylonensis'' <br><small>&ndash; Higgins, 1873</small> * ''Ancistrodon hypnale'' <br><small>&ndash; [[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1890</small> * ''Ancistrodon millardi'' <small>[[Frank Wall|Wall]], 1908</small> * [''Agkistrodon''] ''hypnale'' <small>&ndash; [[Clifford H. Pope|Pope]], 1935</small> * [''Agkistrodon''] ''millardi'' <small>&ndash; Pope, 1935</small> * ''Agcistrodon hypnale'' <br><small>&ndash; [[Paules Edward Pieris Deraniyagala|Deraniyagala]], 1949</small> * ''Hypnale hypnale'' <small>&ndash; [[Howard K. Gloyd|Gloyd]], 1977</small><ref name="McD99">McDiarmid RW, [[Jonathan A. Campbell|Campbell JA]], Touré T. 1999. ''Snake Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, vol. 1''. Herpetologists' League. 511 pp. ISBN 1-893777-00-6 (series). ISBN 1-893777-01-4 (volume).</ref> }} '''පොළොං තෙලිස්සා හෙවත් කුණකටුවා''' නිශාචර භෞමික වාසී සර්ප විශේෂයකි. සිලින්ඩරාකාර ශරීරයක් දරන මේ සර්පයාගේ ගෙල පැහැදිලිව ගෙලෙන් වෙන් වී පවතී. ත්‍රිකෝණාකාර මහත හිසක් ඇත. පෘෂ්ඨයක් මතුපිට සිටින විට හිස අංශක 45කින් පමණ ඔසවාගෙන සිටී. කුඩා නාස් පුඩු දරන මේ සර්පයාට මදක් ඉදිරියට නෙරූ දුඹුරු පාට ඇස් පිහිටා ඇත. ශරීරයේ කලු පාට පැල්ලම් දැකිය හැක. 35 cm පමණ දිගකට වැඩෙන කුණකටුවා කුඩා සර්ප බිත්තර, කුඩා ක්ෂීරපායින්, සිකනලුන්, ගෙම්බන් ආහාරයට ගනී.වැඩුනු ගැහැනු සත්තු මාර්තු ජුලි අතර කාලයේ පැටවුන් දැමීම සිදු කරති. වරකට පැටවුන් 7ත් 14ත් අතර සංඛ්‍යාවක් උපත ලබන අතර උපතේ දී මේ සර්පයෝ 15 cm දිගකින් යුක්ත වෙති. ==උප විශේෂ== පොළොං තෙලිස්සා සහ කුණකටුවා වෙනස් විෂ සහිත සර්ප වර්ග දෙකක් ලෙස සිංහල වෛද්‍යවරු සලකති. එ නමුත් සතත්‍ව විද්‍යත්මකව තවමත් උප විශේෂ නම්කිරීමක් සිදුවී නැත. එ නමුත් විවිධ වර්ණ වලින් යුක්ත සතුන් හමුවෙන අතර මොවුහු වර්ණ වෙනස්කම් රාශියක් පෙන්වති. බොහෝ විට අදුරු දුඹුරු පාටයි. ඇතැම් විට තද දුඹුරු පාටින් යුක්ත වෙති. ==දෂ්ඨකිරීම== දෂ්ඨණ මාරාන්තික විය හැකි සර්පයෙකි. සර්පයා දෂ්ඨ කළ පසු තුවාලය අවට දැඩි වේදනාවක් ඇතිවේ. රාත්‍රී කාලයට ක්‍රියාශීලි වන මේ සර්පයා දිවා කාලයේ දිරාගිය කොළ රොඩු, ගල් කොටන් යට සැඟවී සිටී. රාත්‍රී කාලයේ දී සිදුවූ පහරදීම් වාර්තා වේ. කුපිත වූ විට වලිගය තදින් සෙලවීමක් මේ සර්පයාගෙන් දැක ගත හැක. == ආශ්‍රිත ලිපි== * [[පාතරට තෙලිස්සා]] ==මූලාශ්‍ර== [[ප්‍රවර්ගය:පොළොං තෙලිස්සා සහ කුණකටුවා]] rowtq4levi2uhdi6u8qvat9cu7rp0w5 0 66787 799933 798661 2026-09-20T16:56:44Z KSLwiki24 70498 799933 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ. එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි. ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ. 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය අබියස සෙල්ලිපි අටක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඉන් සෙල්ලිපි දෙකක් ස්තූපය අසලද, අනෙක් සෙල්ලිපි හය දාගැබට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක් වන එරික් ස්වෝන් පර්වතයේද දක්නට ලැබේ. එම සෙල්ලිපි අතර ස්ථූපය සමීපයේ පිහිටි පේළි දහයකින් යුත් විශාල පුවරු ලිපිය විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. එම සෙල්ලිපි අතරින් කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් ලිපියක මණි අගිය නම් රාජමහා විහාරයට සිදුකළ පූජාවක් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. එහි විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව කර්මාන්ත කටයුතු සඳහා ආදායම් යෙදවීම, එසේ අවශ්‍ය නොවන අවස්ථාවක සංඝයා වෙත දානය සැපයීම, උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම සහ විහාරයේ නඩත්තුව හා ආරක්ෂාව සඳහා විවිධ නියෝග පැනවීම පිළිබඳ කරුණු ඇතුළත් වේ. සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව හමුවන සෙල්ලිපිවලින් පැරණි ඉතිහාසයට අදාළ වැදගත් තොරතුරු රැසක් අනාවරණය වේ. * '''කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 164–192 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මණි අගිය රාජමහා විහාරයේ නඩත්තුව, ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව ඉදිකිරීම් සඳහා ආදායම් යෙදවීම පිළිබඳ රාජ්‍ය නියෝගයක් සඳහන් වේ. එමෙන්ම විහාරයේ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම, විහාරයට අයත් තොටුපළ තුනක් ලබාදීම සහ විහාරයේ ආරක්ෂාව සඳහා විහාරයට අයත් ඉඩම්වල පදිංචිකරුවන් යොදාගැනීම පිළිබඳවද කරුණු දැක්වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 9–ක්‍රි.ව. 21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මහානාග රජුගේ පුත් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයට “රජඅඩපිටි” නම් ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. * '''කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 41–19 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් “දෙගම” නම් දියඇළක් ඉදිකර කුඹුරුවලට ජලය සැපයීම පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 9–21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා විහාරය ආසන්නයේ පිහිටි “රජලි” නම් කුඹුරෙන් සත් කරිසක් සංඝසතු කොට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. * '''ගාමිණී අභය රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 112–134 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් රජඇළෙහි පිහිටි ගමක ආදායම “මණිඅගිය” විහාරයට පවරා දීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. 22–31 අතර කාලයේ රජ කළ ආමණ්ඩගාමිණී අභය රජුට අයත් සෙල්ලිපියක පේළි දෙකක පමණ කොටසක්ද හඳුනාගෙන ඇති අතර, එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ පිහිටි තවත් සෙල්ලිපියක් විනාශ වී ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමවලට පුරාණ රජවරුන් විසින් ලබාදුන් රාජ්‍ය අනුග්‍රහය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදානය, ජල සම්පාදනය, විහාර නඩත්තුව සහ ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන්කිරීම පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] 8m965z8v8efimleitr8z3ivf8b02k33 799934 799933 2026-09-20T17:04:56Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799934 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය අබියස සෙල්ලිපි අටක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඉන් සෙල්ලිපි දෙකක් ස්තූපය අසලද, අනෙක් සෙල්ලිපි හය දාගැබට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක් වන එරික් ස්වෝන් පර්වතයේද දක්නට ලැබේ. එම සෙල්ලිපි අතර ස්ථූපය සමීපයේ පිහිටි පේළි දහයකින් යුත් විශාල පුවරු ලිපිය විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. එම සෙල්ලිපි අතරින් කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් ලිපියක මණි අගිය නම් රාජමහා විහාරයට සිදුකළ පූජාවක් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. එහි විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව කර්මාන්ත කටයුතු සඳහා ආදායම් යෙදවීම, එසේ අවශ්‍ය නොවන අවස්ථාවක සංඝයා වෙත දානය සැපයීම, උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම සහ විහාරයේ නඩත්තුව හා ආරක්ෂාව සඳහා විවිධ නියෝග පැනවීම පිළිබඳ කරුණු ඇතුළත් වේ. සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව හමුවන සෙල්ලිපිවලින් පැරණි ඉතිහාසයට අදාළ වැදගත් තොරතුරු රැසක් අනාවරණය වේ. * '''කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 164–192 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මණි අගිය රාජමහා විහාරයේ නඩත්තුව, ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව ඉදිකිරීම් සඳහා ආදායම් යෙදවීම පිළිබඳ රාජ්‍ය නියෝගයක් සඳහන් වේ. එමෙන්ම විහාරයේ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම, විහාරයට අයත් තොටුපළ තුනක් ලබාදීම සහ විහාරයේ ආරක්ෂාව සඳහා විහාරයට අයත් ඉඩම්වල පදිංචිකරුවන් යොදාගැනීම පිළිබඳවද කරුණු දැක්වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 9–ක්‍රි.ව. 21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මහානාග රජුගේ පුත් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයට “රජඅඩපිටි” නම් ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. * '''කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 41–19 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් “දෙගම” නම් දියඇළක් ඉදිකර කුඹුරුවලට ජලය සැපයීම පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 9–21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා විහාරය ආසන්නයේ පිහිටි “රජලි” නම් කුඹුරෙන් සත් කරිසක් සංඝසතු කොට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. * '''ගාමිණී අභය රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 112–134 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් රජඇළෙහි පිහිටි ගමක ආදායම “මණිඅගිය” විහාරයට පවරා දීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. 22–31 අතර කාලයේ රජ කළ ආමණ්ඩගාමිණී අභය රජුට අයත් සෙල්ලිපියක පේළි දෙකක පමණ කොටසක්ද හඳුනාගෙන ඇති අතර, එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ පිහිටි තවත් සෙල්ලිපියක් විනාශ වී ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමවලට පුරාණ රජවරුන් විසින් ලබාදුන් රාජ්‍ය අනුග්‍රහය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදානය, ජල සම්පාදනය, විහාර නඩත්තුව සහ ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන්කිරීම පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] dkl285f3ig7ss57lm417cm8sgbgoleh 799935 799934 2026-09-20T17:07:49Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක */ 799935 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ==අභිලේඛන== පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය අබියස සෙල්ලිපි අටක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඉන් සෙල්ලිපි දෙකක් ස්තූපය අසලද, අනෙක් සෙල්ලිපි හය දාගැබට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක් වන එරික් ස්වෝන් පර්වතයේද දක්නට ලැබේ. එම සෙල්ලිපි අතර ස්ථූපය සමීපයේ පිහිටි පේළි දහයකින් යුත් විශාල පුවරු ලිපිය විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. එම සෙල්ලිපි අතරින් කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් ලිපියක මණි අගිය නම් රාජමහා විහාරයට සිදුකළ පූජාවක් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. එහි විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව කර්මාන්ත කටයුතු සඳහා ආදායම් යෙදවීම, එසේ අවශ්‍ය නොවන අවස්ථාවක සංඝයා වෙත දානය සැපයීම, උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම සහ විහාරයේ නඩත්තුව හා ආරක්ෂාව සඳහා විවිධ නියෝග පැනවීම පිළිබඳ කරුණු ඇතුළත් වේ. සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව හමුවන සෙල්ලිපිවලින් පැරණි ඉතිහාසයට අදාළ වැදගත් තොරතුරු රැසක් අනාවරණය වේ. * '''කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 164–192 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මණි අගිය රාජමහා විහාරයේ නඩත්තුව, ප්‍රතිසංස්කරණ හා නව ඉදිකිරීම් සඳහා ආදායම් යෙදවීම පිළිබඳ රාජ්‍ය නියෝගයක් සඳහන් වේ. එමෙන්ම විහාරයේ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම, විහාරයට අයත් තොටුපළ තුනක් ලබාදීම සහ විහාරයේ ආරක්ෂාව සඳහා විහාරයට අයත් ඉඩම්වල පදිංචිකරුවන් යොදාගැනීම පිළිබඳවද කරුණු දැක්වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 9–ක්‍රි.ව. 21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් මහානාග රජුගේ පුත් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයට “රජඅඩපිටි” නම් ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. * '''කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.පූ. 41–19 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් “දෙගම” නම් දියඇළක් ඉදිකර කුඹුරුවලට ජලය සැපයීම පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. * '''මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 9–21 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් නකල කුමාරයා විසින් පිහිටුවන ලද “පාචීන නාගාරාම” විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා විහාරය ආසන්නයේ පිහිටි “රජලි” නම් කුඹුරෙන් සත් කරිසක් සංඝසතු කොට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. * '''ගාමිණී අභය රජුගේ සෙල්ලිපිය''' — ක්‍රි.ව. 112–134 අතර කාලයට අයත් මෙම ලිපියෙන් රජඇළෙහි පිහිටි ගමක ආදායම “මණිඅගිය” විහාරයට පවරා දීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. 22–31 අතර කාලයේ රජ කළ ආමණ්ඩගාමිණී අභය රජුට අයත් සෙල්ලිපියක පේළි දෙකක පමණ කොටසක්ද හඳුනාගෙන ඇති අතර, එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ පිහිටි තවත් සෙල්ලිපියක් විනාශ වී ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමවලට පුරාණ රජවරුන් විසින් ලබාදුන් රාජ්‍ය අනුග්‍රහය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදානය, ජල සම්පාදනය, විහාර නඩත්තුව සහ ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන්කිරීම පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] ryfn39h2t68usyvsshoko6zwu4hspsf 799936 799935 2026-09-20T17:09:49Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන */ 799936 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> == අභිලේඛන == පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref><ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref> === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref><ref name="Paranavitana1983" /> මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana1983" /> එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.<ref name="Nicholas1963" /> === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> === ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය === මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="Paranavitana2001" /> එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.<ref name="Nicholas1963" /><ref name="Paranavitana2001" /> සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana2001" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /><ref name="Nicholas1963" />මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] 6dphtll4ydwrf28yjk9qjdxzfjfbed3 799937 799936 2026-09-20T17:15:15Z KSLwiki24 70498 /* වර්තමාන සංරක්ෂණය */ 799937 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> == අභිලේඛන == පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref><ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref> === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref><ref name="Paranavitana1983" /> මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana1983" /> එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.<ref name="Nicholas1963" /> === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> === ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය === මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="Paranavitana2001" /> එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.<ref name="Nicholas1963" /><ref name="Paranavitana2001" /> සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana2001" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /><ref name="Nicholas1963" />මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-20 }}</ref>20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2017 }}</ref> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.<ref name="UNESCO" />21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera" />2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.<ref>{{cite web |title=Excavation at Somawathie |url=https://archaeology.gov.lk/ |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref>වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.<ref name="UNESCO" /> ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] qrnmut3tuif776whjtxulp0t75tpd9m 799938 799937 2026-09-20T17:20:09Z KSLwiki24 70498 /* වැඩිදුර කියවීම */ 799938 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> == අභිලේඛන == පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref><ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref> === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref><ref name="Paranavitana1983" /> මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana1983" /> එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.<ref name="Nicholas1963" /> === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> === ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය === මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="Paranavitana2001" /> එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.<ref name="Nicholas1963" /><ref name="Paranavitana2001" /> සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana2001" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /><ref name="Nicholas1963" />මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-20 }}</ref>20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2017 }}</ref> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.<ref name="UNESCO" />21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera" />2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.<ref>{{cite web |title=Excavation at Somawathie |url=https://archaeology.gov.lk/ |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref>වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.<ref name="UNESCO" /> ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == *{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |publisher=- |location=ලන්ඩන් |year=1962 |pages=153 |language=si }} *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2019 |isbn=978-955-30-2450-3 |pages=792 |language=si }} * *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2017 |isbn=978-955-30-7385-3 |pages=104 |language=si }} == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] kfbnch3kutcg555i7g80fjafiuqukke 799939 799938 2026-09-20T17:20:58Z KSLwiki24 70498 799939 wikitext text/x-wiki {{completed}} {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> == අභිලේඛන == පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref><ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref> === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref><ref name="Paranavitana1983" /> මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana1983" /> එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.<ref name="Nicholas1963" /> === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> === ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය === මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="Paranavitana2001" /> එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.<ref name="Nicholas1963" /><ref name="Paranavitana2001" /> සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana2001" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /><ref name="Nicholas1963" />මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-20 }}</ref>20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2017 }}</ref> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.<ref name="UNESCO" />21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera" />2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.<ref>{{cite web |title=Excavation at Somawathie |url=https://archaeology.gov.lk/ |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref>වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.<ref name="UNESCO" /> ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == *{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |publisher=- |location=ලන්ඩන් |year=1962 |pages=153 |language=si }} *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2019 |isbn=978-955-30-2450-3 |pages=792 |language=si }} * *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2017 |isbn=978-955-30-7385-3 |pages=104 |language=si }} == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] 4wmh2rk6y4r7tsm9f9ynssak3wovmq5 799940 799939 2026-09-20T17:21:37Z KSLwiki24 70498 799940 wikitext text/x-wiki {{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}} {{completed}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය<br><small>(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)<small/> | infobox_width = | image = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg | image_size = | alt = | caption = ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය<br> (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය) | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,<ref>{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&view=article&id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&catid=52%3Aknowledge&Itemid=143&lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}</ref> පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව. | coordinates = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[බෞද්ධ]] | rite = | region = | state = | province = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව. | territory = | prefecture = | sector = | district = පොලොන්නරුව | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]<ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}</ref> (7 July 1967) | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය) | architecture_style = | founded_by = නකුල නම් කුමරු<br>(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය) | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 = APMSL | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}</ref>2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}</ref> ==ඉතිහාසය== පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref> එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.<ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref><ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref> ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.<ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref><ref name="Dias1991">{{cite book |last=Dias |first=Malini |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18) |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1991 |pages=29, 31 }}</ref> 13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.<ref>{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017">{{cite book |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |editor-last=Garg |editor-first=Santosh |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia |publisher=Manohar Publishers & Distributors |year=2017 |pages=545–556 }}</ref> 2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.<ref name="Godakumbura1965">{{cite journal |last=Godakumbura |first=C. E. |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa |year=1965 }}</ref><ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref>2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" />මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" />මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.<ref name="ChandraratneRanaweera2017" /> == අභිලේඛන == පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=1983 |pages=1–2, 39–40, 48, 102 }}</ref><ref name="Dias2001">{{cite journal |last=Dias |first=Malini |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions |journal=Epigraphia Zeylanica |volume=VIII |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |year=2001 |page=49 }}</ref> පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001">{{cite book |last=Paranavitana |first=Senarat |editor-last=Dias |editor-first=Malini |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka |year=2001 |pages=131–136 }}</ref> === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි === මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.<ref name="Nicholas1963">{{cite journal |last=Nicholas |first=C. W. |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society |volume=VI |year=1963 |pages=42, 194 }}</ref><ref name="Paranavitana1983" /> මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana1983" /> එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.<ref name="Nicholas1963" /> === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය === කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2021 }}</ref> === ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය === මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි === කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.<ref name="Paranavitana2001" /> එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.<ref name="Nicholas1963" /><ref name="Paranavitana2001" /> සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.<ref name="Paranavitana2001" /><ref name="ChandraratneRanaweera" /> === සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම === පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /><ref name="Nicholas1963" />මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.<ref name="Paranavitana1983" /><ref name="Paranavitana2001" /> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-20 }}</ref>20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.<ref>{{cite web |title=Sri Lanka's First Dalada |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/ |publisher=Explore Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref> ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.<ref name="ChandraratneRanaweera">{{cite journal |last=Chandraratne |first=R. M. M. |last2=Ranaweera |first2=Dilan Chathuranga |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka |year=2017 }}</ref> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.<ref name="UNESCO" />21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="ChandraratneRanaweera" />2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.<ref>{{cite web |title=Excavation at Somawathie |url=https://archaeology.gov.lk/ |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka |access-date=2026-09-20 }}</ref>වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.<ref name="UNESCO" /> ==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්== වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.</ref> මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.</ref> පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක "මණි අගිය රජ මහ විහර"(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.<br> මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.</ref> මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025}}</ref> මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}} ===නිවැරදි හඳුනාගැනීම=== ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් 2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.<ref>[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]</ref> මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ "සෝමාවතිය විහාරය" යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.<ref name=Hiru>[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] </ref> ==අමතර ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[දකුණු දළදා වහන්සේ]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist|refs= }} == වැඩිදුර කියවීම == *{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |publisher=- |location=ලන්ඩන් |year=1962 |pages=153 |language=si }} *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2019 |isbn=978-955-30-2450-3 |pages=792 |language=si }} * *{{cite book |last=විජේරත්න |first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් |title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම |publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ |location=කොළඹ |year=2017 |isbn=978-955-30-7385-3 |pages=104 |language=si }} == බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]] sfwdcvq8e7et2tftoo7fjof4x4ejvkc 0 71842 799931 536897 2026-09-20T13:54:21Z WrdSrchSi 55524 Fixed (grammar). 799931 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|name=නාච්චාදූව වැව|native_name=|native_name_lang=si|location=[[Anuradhapura|<span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="42">අනුරාධපුර</span>]]|coords={{coord|05|15|09.8|N|80|29|05.5|E|region:LK_type:waterbody|display=inline,title}}|type=<span lang="si">වැව්<br> </span> [[Reservoir|<nowiki></nowiki>]]|catchment=623&#x20;^{වර්ග කිලෝමී‍ටර්} (241&nbsp;sq&nbsp;mi)|volume={{convert|55700000|cuft|m3|lk=off|abbr=on}}}} '''නාච්චාදූව වැව''' ශ්‍රී ලංකාවේ අනුරාධපුර නගරයේ නාච්චාදූව නගරයට ආසන්න වන්නට පිහිටා ඇත. මෙම වැව [[කලා වැව|කලා වැවේ]] සිට [[යෝධ ඇළ]] ඔස්සේ ගලන ජලය ගබ‍ඩා කිරීම සදහා භාවිතා කෙරෙයි.<ref name="DS">{{cite web|url=http://nachchaduwa.ds.gov.lk/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=17&lang=en|title=ඔ්වර් වීව්|publisher=නාච්චාදූව ඩිවිෂනල් සෙක්‍රටේරියට්|date= |accessdate=16 මැයි 2016}}</ref><ref name="ft"/> මෙම ජලාශය 1957 දැඩි ගංවතුර නිසා හානියට පත් වූ අතර වැවේ ප්‍රතිසංස්කරණ ක‍ටයුතු 1958 දී නිම කරන ලදී.<ref name="so">{{cite web|url=http://www.sundayobserver.lk/2011/05/29/jun05.asp|title=නාච්චාදූව වැව|publisher=[[සන්ඩේ ඔබ්සවර් (ශ්‍රී ලංකාව)|සන්ඩේ ඔබ්සවර්]]|date=29 මැයි 2011|accessdate=16 මැයි 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101701/http://www.sundayobserver.lk/2011/05/29/jun05.asp|archivedate=4 මාර්තු 2016}}</ref> == ඉතිහාසය == මෙම වැව මහසෙන් රජු (277 – 304)  විසින් ගොඩනගන ලද වැව් අතුරින් එකක් බවට සඳහන් වේ.<ref name="lp">{{cite web|url=https://www.lankapradeepa.com/2019/03/nachchaduwa-wewa.html|title=නාච්චාදූව වැව|publisher=ලංකා ප්‍රදීප|date=30 මාර්තු 2019|accessdate=2 මැයි 2020|}}</ref> නගරයට ජලය සම්පාදනය කර ගැනීමට හා නගරය ගංවතුරින් ආරක්ෂා කරගැනීමට රජු විසින් මෙම වැව ඉදිකෙරෙන්නට ඇතැ යි පැවසෙයි.<ref name="ft">{{cite web|url=http://www.ft.lk/columns/Lower-Malwathu-Oya-project-%E2%80%93-A-series-of-misconception-errors/4-639380|title=ලෝවර් මල්වතු ඔය ප්‍රොජෙක්ට් – අ සීරි ඔෆ් මිස්කන්සෙප්ෂන් ඒරර්ස් |publisher=Daily FT|date=12 සැප්තැම්බර් 2017|accessdate=2 මැයි 2020|}}</ref> කෙසේ වෙතත්, මහාවංශයට අනුව මෙය [[දෙවන මුගලන් රජ|දෙවන මුගලන් රජුගේ]] (540-560) කාලයේදී ඉදි කැරැවුණු බව සඳහන් වේ. == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} hqv669shk89hk8vv2hfb5f1vyj4ibrk 0 93308 799928 742213 2026-09-20T13:16:15Z ~2026-50752-18 81166 /* */ added school 799928 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = චාමර වීරසිංහ <br> Chamara Weerasinghe | image = https://www.google.com/search?q=chamara+weerasinghe&newwindow=1&sca_esv=570352775&tbm=isch&sxsrf=AM9HkKmEyvPl8uJgU1OdFYI2a7tIXwQZ8w:1696353670901&source=lnms&sa=X&ved=2ahUKEwjjrN7vsdqBAxW4zTgGHQUgCU8Q_AUoAXoECAIQAw&biw=1290&bih=614&dpr=1.06#imgrc=IdkfNYFkHHii8M | image_size = 220 | alt = | caption = චාමර වීරසිංහ | birth_name = චාමර වීරසිංහ | birth_date = {{birth date and age|1981|04|21}}<ref>{{cite web |url=https://www.hirunews.lk/entertainment/188883/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%8B%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |title=Chamara Weerasinghe celebrates his birthday |publisher=ceylon24x7.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174043/https://www.hirunews.lk/entertainment/188883/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%8B%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[මාතර]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | other_names = | education = ශාරිපුත්‍ර විද්‍යාලය මාතර | occupation = {{hlist|Singer|dancer}}<!--Please do not add any more occupations to the list, it is long enough already--> | spouse = ප්‍රසන්ගි වීරසිංහ | children = 2 | mother = | father = | relatives = | awards = | website = http://chamaraweerasinghe.com/ | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | instrument = ගායක | genre = <!--These music genres are all sourced under the section #Musical themes and genres-->{{hlist|Pop|[[Soul music|soul]]|{{nowrap|[[rhythm and blues]]}}|[[Indian classical music]]}} | years_active = 2000–සිට තවමත් | label = {{hlist|රන්සිළු |}} | associated_acts = }} | signature = }} '''චාමර වීරසිංහ''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රිය සංගීතඥයෙක් සහ ගායන ශිල්පියෙකි. හදවතේ ගායකයා ලෙසද හදුන්වන ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රියතම ගායකයා ලෙස සම්මාන රැසක් හිමිකරගත්තේය. එලිමහන් සංගීත ප්‍රදර්ශනවල ඉතා ජනාදරයට පත් ගායකයෙකි.<ref>{{cite web |url=https://www.itnnews.lk/2023/12/23/540719/ |title=චාමර වීරසිංහ මහතා නිල ෆේස්බුක් ගිණුමේ සටහනක් තබයි |publisher=itnnews.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223102226/https://www.itnnews.lk/2023/12/23/540719/ |url-status=live }}</ref> <ref name= ill>{{cite web |url=https://www.saaravita.lk/latest_news/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B6%AD-%E0%B6%9C%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%BA-%E0%B6%A0%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%84-%E0%B6%85%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B6%BA%E0%B6%B1/100-717293 |title=හදවතේ ගායකයා, චාමර වීරසිංහ අසනීපයෙන් |publisher=saaravita.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174149/https://www.saaravita.lk/latest_news/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B6%AD-%E0%B6%9C%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%BA-%E0%B6%A0%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%84-%E0%B6%85%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B6%BA%E0%B6%B1/100-717293 |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.sarasaviya.lk/news/2023/12/28/26193/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%AF%E0%B7%90%E0%B6%A9%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%92%E0%B6%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BA%E0%B7%9A |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයේ |publisher=sarasaviya.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=January 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102152502/https://www.sarasaviya.lk/news/2023/12/28/26193/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%AF%E0%B7%90%E0%B6%A9%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%92%E0%B6%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BA%E0%B7%9A |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lifetraveler.lk/2023/12/20/chamara-weerasinghe/ |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයට |publisher=lifetraveler.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174202/https://www.lifetraveler.lk/2023/12/20/chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://divaina.lk/%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%B1-%E0%B7%81%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%93-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-icu/ |title=ගායන ශිල්පී චාමර වීරසිංහ ICU හි ප්‍රතිකාර ලබයි |publisher=divaina.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231222015308/https://divaina.lk/%e0%b6%9c%e0%b7%8f%e0%b6%ba%e0%b6%b1-%e0%b7%81%e0%b7%92%e0%b6%bd%e0%b7%8a%e0%b6%b4%e0%b7%93-%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%b8%e0%b6%bb-%e0%b7%80%e0%b7%93%e0%b6%bb%e0%b7%83%e0%b7%92%e0%b6%82%e0%b7%84-icu/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itnnews.lk/2023/12/21/540038/ |title=ගායන ශිල්පී චාමර වීරසිංහ කළුබෝවිල රෝහලේ දැඩිසත්කාර ඒකකයට |publisher=itnnews.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221012014/https://www.itnnews.lk/2023/12/21/540038/ |url-status=live }}</ref> ==පුද්ගලික දිවිය== චාමර වීරසිංහ 1981 අප්‍රේල් 21 වන දින උපත ලැබුවේ සහෝදර සහෝදරියන් 5 දෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලේ පස්වන දරුවා ලෙසය. ඔහුට වැඩිමහල් සහෝදරියන් තිදෙනෙක්, එක් වැඩිමහල් සහෝදරයෙක් සහ එක් බාල සහෝදරයෙක් සිටී. ඔහුගේ පියා ඇඳුම් මහන්නෙකු වූ අතර මව මාතර වල්ගම පදිංචි එඩිකෙටියේ හේවගේ ශික්ෂිතා මානෙල් ගෘහණියක් විය. චාමරට වයස අවුරුදු 11 දී ඔහුගේ පියා මිය ගියේය.<ref name= mother>{{cite web |url=https://gossip.hirufm.lk/77435/2022/07/chamara-weerasinghe.html |title=Interview with Chamara Weerasinghe's mother |publisher=hirufm.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174155/https://gossip.hirufm.lk/77435/2022/07/chamara-weerasinghe.html |url-status=live }}</ref> ඔහු ප්‍රසාංගි වීරසිංහ සමඟ විවාහ වී සිටින අතර මෙම යුවළට එක් පුතෙකු සහ එක් දියණියක් සිටී.<ref>{{cite web |url=https://www.ceylon24x7.com/i-dont-want-my-son-to-be-like-me-and-my-wife-heart-singer-chamara-weerasinghe/ |title=Interview with Chamara Weerasinghe |publisher=ceylon24x7.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=March 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321235448/https://www.ceylon24x7.com/i-dont-want-my-son-to-be-like-me-and-my-wife-heart-singer-chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://blog.hirutv.lk/news/16245/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%BA%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B4%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%A7 |title=චාමර වීරසිංහ යලිත් පියපදවියට |publisher=hirutv.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174628/https://blog.hirutv.lk/news/16245/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%BA%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B4%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%A7 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rategossip.com/5237/2016/11/chamara-weerasinghe-article.html |title=ඒ අයට ඕන කොහෙන්හරි වාසි ප්‍රයෝජනයක් ගන්න: චාමර වීරසිංහ |publisher=rategossip.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174715/http://www.rategossip.com/5237/2016/11/chamara-weerasinghe-article.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.silumina.lk/2024/08/31/rasanduna/24279/එයත්-එක්ක-ජීවත්-වෙන්න-ගත්/ |title=එයත් එක්ක ජීවත් වෙන්න ගත්තට පස්සේ තමයි ජනප්‍රියයි කියල තේරුණේ |publisher=silumina.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> ==සංගීත දිවිය== පාසල් කාලයේදී ඔහු සංගීතය හා කලාව ඉගෙන ගැනීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු කුඩා කාලයේදී ඒක පුද්ගල සංගීත ප්‍රසංගයක් ද පැවැත්වීය.<ref name= mother /> පසුව ඔහු "පර්පල් රේන්ජ්" සංගීත කණ්ඩායම සමඟ ප්‍රධාන ගායකයා ලෙස සම්බන්ධ වූ අතර රට පුරා එළිමහන් සංගීත සංදර්ශනවල ජනප්‍රිය විය.<ref>{{cite web |url=https://24.siyathafm.lk/chamara-weerasinghe-news/ |title=චාමර වීරසිංහ පර්පල් රේන්ජ් සංගීත කණ්ඩායමෙන් ඉවත්වෙයි |publisher=siyathafm.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216103717/http://24.siyathafm.lk/chamara-weerasinghe-news/ |url-status=live }}</ref> ඔහුගේ ජනප්‍රිය ගීත අතර:''සිතින් විතරක්'', ''දකුණේ පින් ඇති'', ''ඇතුගල වෙහෙර වදින'', ''වැල් දොඩම් මලක්'', ''කිරි වෙහෙර'', ''කන්දේ විහාරය'', ''සඳට සඳ එළිය'', ''බුදු පදවි පතේන'', ''සුදු සදුන් මලක'', ''ඔය සුසුම්'', ''තණුව අහමි'', ''තනමල්විල'' වේ.<ref>{{cite web |url=https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-2/ |title=චාමර වීරසිංහ ප්‍රේක්ෂකයෙක් වෙද්දී මුළු ප්‍රේක්ෂකාගාරයම චාමර වීරසිංහ වෙයි |publisher=asianmirror.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174651/https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-2/ |url-status=live }}</ref> චාමර වීරසිංහ 12 වන වරටත් වසරේ ජනප්‍රියම පිරිමි ගායකයා ලෙස ස්ලිම් කන්ටාර් සම්මානය දිනා ගත්තේය.<ref>{{cite web|url=https://cbr.lk/markets-and-financial/slim-nielsen-peoples-awards-reveal-true-voice-sri-lanka/|title=The SLIM Nielsen Peoples Awards Reveal the True Voice of Sri Lanka|publisher=cbr.lk|accessdate=7 February 2024|archive-date=February 9, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174701/https://cbr.lk/markets-and-financial/slim-nielsen-peoples-awards-reveal-true-voice-sri-lanka/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://webgossip.lk/70682-2/ |title=චාමර වීරසිංහ |publisher=webgossip.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174703/http://webgossip.lk/70682-2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sarasaviya.lk/news/2020/03/12/17212/%E0%B6%AF%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B7%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B6%A7%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%B6%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B7%92 |title=දොළොස් වැනි වරටත් මාලිනිය ස්ලිම් නීල්සන් අබිසෙස් ලබයි |publisher=Sarasaviya |accessdate=7 February 2024 |archive-date=October 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020014512/http://www.sarasaviya.lk/news/2020/03/12/17212/%E0%B6%AF%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B7%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B6%A7%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%B6%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=live }}</ref> == සෞඛ්‍ය ගැටළු == 2016 දී, ඔහු යතුරුපැදිය පදවාගෙන යමින් සිටියදී මාර්ග අනතුරකින් තුවාල ලැබීය.<ref>{{cite web |url=http://kotuwapaththare.blogspot.com/2016/11/blog-post_85.html |title=චාමර වීරසිංහ අනතුරට ලක්වෙලා |publisher=kotuwapaththare.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224205448/http://kotuwapaththare.blogspot.com/2016/11/blog-post_85.html |url-status=live }}</ref> 2021 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඔහු අසනීපයක් හේතුවෙන් ඩුබායි රෝහලක රෝහල් ගත කරන ලදී.<ref name= ill /> 2023 දෙසැම්බර් 17 වන දින, ශ්වසන අපහසුතා හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පැවති අසනීප තත්ත්වයක් හේතුවෙන් චාමර වීරසිංහ මහතා දකුණු කොළඹ ශික්ෂණ රෝහලේ දැඩි සත්කාර ඒකකයට (ICU) ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{cite web |url=https://divaina.lk/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B6%AD%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%92-%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B7%8A-%E0%B6%BB%E0%B7%9D%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A/ |title=චාමර තව කෙටි කාලයක් රෝහලේ – කළුබෝවිල රෝහල් අධ්‍යක්‍ෂ |publisher=divaina.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174709/https://divaina.lk/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B6%AD%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%92-%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B7%8A-%E0%B6%BB%E0%B7%9D%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ceylonwire.lk/chamara-weerasinghe-is-hospitalized-suddenly/ |title=චාමර වීරසිංහ හදිසියේ රෝහල්ගත කරයි |publisher=ceylonwire.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174647/https://www.ceylonwire.lk/chamara-weerasinghe-is-hospitalized-suddenly/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=95806 |title=Popular singer Chamara Weerasinghe admitted to ICU |publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.adaderana.lk/news/191117 |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයට |publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220182737/https://sinhala.adaderana.lk/news/191117 |url-status=live }}</ref> බොහෝ රසිකයන් රෝහල වටා එක්රැස් වීමට පටන් ගැනීමත් සමඟ, ඔහු බැලීමට සමීප ඥාතීන්ට පමණක් අවසර ඇති බව රෝහල දැනුම් දුන්නේය.<ref>{{cite web |url=https://srilankamirror.com/entertainment/hospital-informs-public-arent-allowed-to-visit-chamara-weerasinghe/ |title=Hospital informs public aren’t allowed to visit Chamara Weerasinghe |publisher=srilankamirror.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221103551/https://srilankamirror.com/entertainment/hospital-informs-public-arent-allowed-to-visit-chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-3/ |title=චාමර වීරසිංහ බලන්න ICU එකට එන්න එපා – රෝහලෙන් පණිවිඩයක් |publisher=asianmirror.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> ඔහු අසනීපයෙන් මිය ගිය බවට කටකතා කිහිපයක් පැතිර ගියද, රට පුරා ජනයා යාඥා කිරීමට සහ බෝධි පූජා පැවැත්වීමට පටන් ගත්හ.<ref>{{cite web |url=https://lankacnews.com/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%9C%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%B6%E0%B7%80%E0%B6%A7-%E0%B7%80/ |title=චාමර වීරසිංහ මියගිය බවට වාර්තා.. |publisher=lankacnews.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227061710/https://lankacnews.com/%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%b8%e0%b6%bb-%e0%b7%80%e0%b7%93%e0%b6%bb%e0%b7%83%e0%b7%92%e0%b6%82%e0%b7%84-%e0%b6%b8%e0%b7%92%e0%b6%ba%e0%b6%9c%e0%b7%92%e0%b6%ba-%e0%b6%b6%e0%b7%80%e0%b6%a7-%e0%b7%80/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.adaderana.lk/news/191219 |title=චාමර වීරසිංහට සෙත් පතා විශේෂ බෝධි පූජාවක්|publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://gossip.hirufm.lk/87854/2023/06/chamara-weerasinghe.html |title=Facebook message from Chamara Weerasinghe|publisher=hirufm.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> == ගිත ලැයිස්තුව == === සිතින් විතරක් === {{Track listing | headline = සිතින් විතරක් ඇල්බමය | total_length = 59:31 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = දකුණේ පිං ඇති | length1 = 3:58 | lyrics1 = කවි කීර්ති හිමි | music1 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title2 = වැල් දොඩම් මලක් | length2 = 2:43 | lyrics2 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music2 = සුදත් ජනක ලාල් | title3 = කිරි වෙහෙරට | length3 = 3:53 | lyrics3 = කවි කීර්ති හිමි | music3 = සිරිල් පෙරේරා | title4 = කන්දේ විහාරේ | length4 = 3:15 | lyrics4 = ලහිරු සඳවින්න | music4 = ලහිරු සඳවින්න | title5 = සොඳුරු ලදුනි | length5 = 4:03 | lyrics5 = හේමසිරි හල්පිට | music5 = සරත් ද අල්විස් | title6 = සිතින් විතරක් | length6 = 5:04 | lyrics6 = ආරාධනා ඒකනායක | music6 = නවරත්න ගමගේ | title7 = අමාවකට අත වනනා | length7 = 4:58 | lyrics7 = කවි කීර්ති හිමි | music7 = නවරත්න ගමගේ | title8 = බැද්දට සඳ | length8 = 3:56 | lyrics8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | music8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title9 = සඳට සඳ එලියට | length9 = 2:51 | lyrics9 = ලුවී මාකස් | music9 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title10 = බුදු පදවි පතාගෙන | length10 = 3:22 | lyrics10 = කවි කීර්ති හිමි | music10 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title11 = සුදු සදුන් මලක | length11 = 3:22 | lyrics11 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music11 = ලහිරු සඳවින්න | title12 = ඔය සුසුම් | length12 = 3:48 | lyrics12 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = තනුව අහිමි | length13 = 4:00 | lyrics13 = දීපිකා කන්නන්ගර | music13 = ලක්ෂ්මන් | title14 = උඩවැඩියා මල | length14 = 3:03 | lyrics14 = කවි කීර්ති හිමි | music14 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title15 = මදුනාගල අහසේ | length15 = 3:21 | lyrics15 = කවි කීර්ති හිමි | music15 = ලහිරු සඳවින්න | title16 = තණමල්විල | length16 = 3:47 | lyrics16 = කවි කීර්ති හිමි | music16 = නවරත්න ගමගේ }} === දේවතාවී === {{Track listing | headline = දේවතාවී ඇල්බමය | total_length = 59:47 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = ගුරු ගෙදරට | length1 = 3:18 | lyrics1 = කවිකීර්ති හිමි | music1 = ජයලත් වටවල | title2 = දේවතාවියේ | length2 = 4:16 | lyrics2 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music2 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title3 = කිවිටිකිරා | length3 = 4:14 | lyrics3 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music3 = සිරිල් පෙරේරා | title4 = කිරිවෙහෙරේ | length4 = 3:22 | lyrics4 = කසුන් මධුසංක මැන්දිස් | music4 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title5 = උස්සන්ගොඩ | length5 = 3:19 | lyrics5 = ප්‍රසන්න කුමාර දම්මලගේ | music5 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title6 = මහළු මඩමේ | length6 = 3:36 | lyrics6 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music6 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title7 = හුම්මානේ | length7 = 3:36 | lyrics7 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music7 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title8 = කුමුදු ලියේ | length8 = 3:57 | lyrics8 = ආරාධනා ඒකනායක | music8 = නවරත්න ගමගේ | title9 = හිමි සඳු අහිමිව | length9 = 4:02 | lyrics9 = ආරාධනා ඒකනායක | music9 = සිරිල් පෙරේරා | title10 = සයුරේ හෝ හඬ | length10 = 4:06 | lyrics10 = ඩෙන්සිල් නුගේගොඩ | music10 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title11 = සුදු රළ ගල්කුල | length11 = 4:00 | lyrics11 = හේමසිරි හල්පිට | music11 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title12 = මතකයන් ඔබේ | length12 = 4:23 | lyrics12 = ආරාධනා ඒකනායක | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = ගෙදර බුදුන් | length13 = 3:31 | lyrics13 = කවිකීර්ති හිමි | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = දුබල එළිය ඇති | length14 = 3:52 | lyrics14 = හේමසිරි හල්පිට | music14 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title15 = ඔබේ අතින් මල් මහලා | length15 = 2:38 | lyrics15 = කවිකීර්ති හිමි | music15 = ලහිරු සඳවින්න | title16 = වන වදුලේ වසන්තයට | length16 = 3:20 | lyrics16 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music16 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු }} === සුන්දර රාත්‍රියක් === {{Track listing | headline = සුන්දර රාත්‍රියක් ඇල්බමය | total_length = 56:54 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = සමාවෙලා | length1 = 4:40 | lyrics1 = ආරාධනා ඒකනායක | music1 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title2 = සුන්දර රාත්‍රියක් | length2 = 3:50 | lyrics2 = සුනිල් ආරියරත්න | music2 = රෝහණ වීරසිංහ | title3 = ලෙන්ගතුකම | length3 = 3:56 | lyrics3 = ආරාධනා ඒකනායක | music3 = නවරත්න ගමගේ | title4 = පෙර සංසාරේ | length4 = 4:16 | lyrics4 = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු | music4 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title5 = බිනර සඳට | length5 = 4:44 | lyrics5 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music5 = නවරත්න ගමගේ | title6 = පාත දෙවුන්දර | length6 = 3:37 | lyrics6 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music6 = සිරිල් පෙරේරා | title7 = නුඹට පෙම්කල | length7 = 3:17 | lyrics7 = කවිකීර්ති හිමි | music7 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title8 = අම්මලාගේ හිත හදන්න | length8 = 3:03 | lyrics8 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title9 = පුතුනේ නුඹට තැලුවේ | length9 = 4:58 | lyrics9 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music9 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title10 = හිනහෙන්නට එපා | length10 = 3:55 | lyrics10 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music10 = රෝහණ වීරසිංහ | title11 = මල් පැලේ පහන | length11 = 4:04 | lyrics11 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music11 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title12 = ගැටබරු කන්දේ | length12 = 4:00 | lyrics12 = සමන් ඒකනායක | music12 = හිරාන් පුෂ්පකුමාර | title13 = රන් හුයෙන් බැඳුණු | length13 = 4:49 | lyrics13 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = ගාඩි කෙල්ලේ | length14 = 3:36 | lyrics14 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music14 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු }} === මා ආදර අම්මා === {{Track listing | headline = මා ආදර අම්මා ඇල්බමය | total_length = 1:00:28 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = ඈතින් ඇතට | length1 = 3:24 | lyrics1 = ජනජීව වේහැල්ල | music1 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title2 = සඳසේ දවසක | length2 = 3:26 | lyrics2 = මහේෂ් රත්සර | music2 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title3 = මා ආදර අම්මා | length3 = 4:16 | lyrics3 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music3 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title4 = සෙනෙහස දුක | length4 = 4:18 | lyrics4 = කවිකීර්ති හිමි | music4 = නවරත්න ගමගේ | title5 = පිණිමල් සීතෙට | length5 = 3:53 | lyrics5 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music5 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title6 = දලදාවේ | length6 = 3:28 | lyrics6 = මහේෂ් රත්සර | music6 = රෝහණ වීරසිංහ | title7 = සුදු සද එළිය | length7 = 3:38 | lyrics7 = රත්න ශ්‍රී විජේසිංහ | music7 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title8 = ඇතුගල වෙහෙර වඳින | length8 = 3:46 | lyrics8 = චතුර ගීතනාත් | music8 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title9 = එක දවසක් මට | length9 = 3:46 | lyrics9 = ආරාධනා ඒකනායක | music9 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title10 = තව ටික කාලෙකින් | length10 = 3:39 | lyrics10 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music10 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title11 = උමතු කලා | length11 = 3:30 | lyrics11 = සුනිල් ආරියරත්න | music11 = රෝහණ වීරසිංහ | title12 = සරසවියේ | length12 = 4:03 | lyrics12 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = ලියන්නට පෙම් හසුන් | length3 = 3:44 | lyrics13 = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = යාල් දේවි | length14 = 3:44 | lyrics14 = ලාල් මුහන්දිරම් | music14 = නවරත්න ගමගේ | title15 = ගැල් පදවන්නේ | length15 = 3:59 | lyrics15 = චතුර ගීතනාත් | music15 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title16 = අඩි සීයේ පාර ගාව | length16 = 3:47 | lyrics16 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music16 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ }} === සුදු නෝනේ === {{Track listing | headline = සුදු නෝනේ ඇල්බමය | total_length = 58:47 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = මගේ ඇගිලි තුඩක | length1 = 3:02 | lyrics1 = මහේෂ් රත්සර | music1 = නවරත්න ගමගේ | title2 = රෑ තුන්යම | length2 = 3:35 | lyrics2 = ලක්ෂ්මන් රඳාවාන | music2 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title3 = මල්ලියේ මෙතුවක් | length3 = 3:58 | lyrics3 = මහේෂ් රත්සර | music3 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title4 = කුරුඳු සුවදැති | length4 = 4:02 | lyrics4 = කැලුම් ශ්‍රීමාල් | music4 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title5 = තිස්ස වැවේ ඉවුර | length5 = 4:01 | lyrics5 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music5 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title6 = කාසි වාසි සැප සම්පත් | length6 = 3:53 | lyrics6 = කවිකීර්ති හිමි | music6 = නවරත්න ගමගේ | title7 = මහරගමට වහින්නැතුව | length7 = 3:09 | lyrics7 = [[සුනිල් ආරියරත්න]] | music7 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title8 = සුන්දර දුම දමනා | length8 = 3:44 | lyrics8 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music8 = සංගීත් වික්‍රමසිංහ | title9 = ලය ගින්දරින් | length9 = 3:18 | lyrics9 = කවිකීර්ති හිමි | music9 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title10 = ලොවින් අඩක් | length10 = 3:39 | lyrics10 = මහේෂ් රත්සර | music10 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title11 = ජීවිතයේ හොඳම හරිය | length11 = 3:36 | lyrics11 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music11 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title12 = දලදා හාමුදුරුවනේ | length12 = 3:36 | lyrics12 = කවිකීර්ති හිමි | music12 = ජයලත් වටවල | title13 = ඔබ මා හමුවන | length13 = 4:11 | lyrics13 = මහේෂ් රත්සර | music13 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title14 = මට ඉන්න දෙන්න | length14 = 3:16 | lyrics14 = මහේෂ් රත්සර | music14 = නවරත්න ගමගේ | title15 = හිත හෙමිහිට හදාගන්න | length15 = 3:49 | lyrics15 = ආරාධනා ඒකනායක | music15 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title16 = අතුරු සිදුරු නැතිව | length16 = 3:51 | lyrics16 = මහේෂ් රත්සර | music16 = සංගීත් වික්‍රමසිංහ }} === සදහම් සිසිලෙන් === {{Track listing | headline = සදහම් සිසිලෙන් ඇල්බමය | total_length = 58:57 | all_lyrics = කවිකීර්ති හිමි | music_credits = yes | title1 = ඔබේ පාමුල | length1 = 4:20 | music1 = නවරත්න ගමගේ | title2 = බුදුන් දැක නිවන් | length2 = 3:39 | music2 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title3 = අසු හාරදහසක් බණ | length3 = 4:30 | music3 = නවරත්න ගමගේ | title4 = වන්දනීය සිතුල් පව්ව | length4 = 4:01 | music4 = නවරත්න ගමගේ | title5 = දෙස බස නැණ විකිනෙන | length5 = 3:49 | music5 = නවරත්න ගමගේ | title6 = ගමට වැඩ ඇති | length6 = 5:25 | music6 = සිරිල් පෙරේරා | title7 = තල් පැදුරක් | length7 = 3:58 | music7 = සිරිල් පෙරේරා | title8 = මඩ සෝදාගත් | length8 = 4:12 | music8 = සිරිල් පෙරේරා | title9 = මෙත්තා මුදිතා | length9 = 4:02 | music9 = නවරත්න ගමගේ | title10 = අට පිරිකර | length10 = 3:51 | music10 = සිරිල් පෙරේරා | title11 = වාරියපොල සුමංගල | length11 = 3:58 | music11 = නවරත්න ගමගේ | title12 = දිලිසෙන්නට | length12 = 3:54 | music12 = සිරිල් පෙරේරා | title13 = මහා සෑයේ | length13 = 4:21 | music13 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title14 = අමා මහ නිවන් | length14 = 4:52 | music14 = සිරිල් පෙරේරා }} === යුග ගීත === # ප්‍රේමය පුද දී අවසානයි - රජිකා ප්‍රසාදිනී # කවුරුන්ද කවුළුව වැහුවේ - ශෂිකා නිසංසලා # රුහුණු කරේ - රජිකා ප්‍රසාදිනී # දෙඅත් අහිමි - රජිකා ප්‍රසාදිනී # වැදූ අම්මා නොවුණමුත් - ඉඳුනිල් අන්ද්‍රමාන සමග # ඔබ එක ඉවුරකි - උරේෂා රවිහාරි === තවත් ගීත === # අප්පච්චී මං ආවා # ආදර වෙඩිල්ල # අත්හැරලා # මා අමතක වී යාවී # මං දහඩිය බිංදු හෙලන්නේ # නිදි නැති හැම රැය # නුඹම හිත තුළ # නුවන් චාමර සලා # ඔබත් සිතනවා # පමා වුණත් සිකුරු තරුව # පෙම් පුරවපු # කන්ද උඩින් හිරිගල් පොජ්ජෙන් # රෝස පෙති අතුරාලා # සුසුමන් ගලා # තාත්තා (දිවියම වාගේ) # ඔබ ගැන සිතුවා # ආදරයට කඳුළු ගෙනත් # කවදාවත් ඔබ මාගෙන් # රුහුණු මල් කිනිත්තියේ ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} {{Sinhala music|state=collapsed}} [[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ගායකයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල ගායකයෝ]] ieppwo3nfcysp8cy6x4t8a2awa4r885 799929 799928 2026-09-20T13:21:29Z ~2026-50752-18 81166 /* සංගීත දිවිය */ added content 799929 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = චාමර වීරසිංහ <br> Chamara Weerasinghe | image = https://www.google.com/search?q=chamara+weerasinghe&newwindow=1&sca_esv=570352775&tbm=isch&sxsrf=AM9HkKmEyvPl8uJgU1OdFYI2a7tIXwQZ8w:1696353670901&source=lnms&sa=X&ved=2ahUKEwjjrN7vsdqBAxW4zTgGHQUgCU8Q_AUoAXoECAIQAw&biw=1290&bih=614&dpr=1.06#imgrc=IdkfNYFkHHii8M | image_size = 220 | alt = | caption = චාමර වීරසිංහ | birth_name = චාමර වීරසිංහ | birth_date = {{birth date and age|1981|04|21}}<ref>{{cite web |url=https://www.hirunews.lk/entertainment/188883/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%8B%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |title=Chamara Weerasinghe celebrates his birthday |publisher=ceylon24x7.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174043/https://www.hirunews.lk/entertainment/188883/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%8B%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[මාතර]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | other_names = | education = ශාරිපුත්‍ර විද්‍යාලය මාතර | occupation = {{hlist|Singer|dancer}}<!--Please do not add any more occupations to the list, it is long enough already--> | spouse = ප්‍රසන්ගි වීරසිංහ | children = 2 | mother = | father = | relatives = | awards = | website = http://chamaraweerasinghe.com/ | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | instrument = ගායක | genre = <!--These music genres are all sourced under the section #Musical themes and genres-->{{hlist|Pop|[[Soul music|soul]]|{{nowrap|[[rhythm and blues]]}}|[[Indian classical music]]}} | years_active = 2000–සිට තවමත් | label = {{hlist|රන්සිළු |}} | associated_acts = }} | signature = }} '''චාමර වීරසිංහ''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රිය සංගීතඥයෙක් සහ ගායන ශිල්පියෙකි. හදවතේ ගායකයා ලෙසද හදුන්වන ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රියතම ගායකයා ලෙස සම්මාන රැසක් හිමිකරගත්තේය. එලිමහන් සංගීත ප්‍රදර්ශනවල ඉතා ජනාදරයට පත් ගායකයෙකි.<ref>{{cite web |url=https://www.itnnews.lk/2023/12/23/540719/ |title=චාමර වීරසිංහ මහතා නිල ෆේස්බුක් ගිණුමේ සටහනක් තබයි |publisher=itnnews.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223102226/https://www.itnnews.lk/2023/12/23/540719/ |url-status=live }}</ref> <ref name= ill>{{cite web |url=https://www.saaravita.lk/latest_news/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B6%AD-%E0%B6%9C%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%BA-%E0%B6%A0%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%84-%E0%B6%85%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B6%BA%E0%B6%B1/100-717293 |title=හදවතේ ගායකයා, චාමර වීරසිංහ අසනීපයෙන් |publisher=saaravita.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174149/https://www.saaravita.lk/latest_news/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B6%AD-%E0%B6%9C%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%BA-%E0%B6%A0%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%84-%E0%B6%85%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B6%BA%E0%B6%B1/100-717293 |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.sarasaviya.lk/news/2023/12/28/26193/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%AF%E0%B7%90%E0%B6%A9%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%92%E0%B6%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BA%E0%B7%9A |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයේ |publisher=sarasaviya.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=January 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102152502/https://www.sarasaviya.lk/news/2023/12/28/26193/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%AF%E0%B7%90%E0%B6%A9%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%92%E0%B6%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BA%E0%B7%9A |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lifetraveler.lk/2023/12/20/chamara-weerasinghe/ |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයට |publisher=lifetraveler.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174202/https://www.lifetraveler.lk/2023/12/20/chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://divaina.lk/%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%BA%E0%B6%B1-%E0%B7%81%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%93-%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-icu/ |title=ගායන ශිල්පී චාමර වීරසිංහ ICU හි ප්‍රතිකාර ලබයි |publisher=divaina.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231222015308/https://divaina.lk/%e0%b6%9c%e0%b7%8f%e0%b6%ba%e0%b6%b1-%e0%b7%81%e0%b7%92%e0%b6%bd%e0%b7%8a%e0%b6%b4%e0%b7%93-%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%b8%e0%b6%bb-%e0%b7%80%e0%b7%93%e0%b6%bb%e0%b7%83%e0%b7%92%e0%b6%82%e0%b7%84-icu/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.itnnews.lk/2023/12/21/540038/ |title=ගායන ශිල්පී චාමර වීරසිංහ කළුබෝවිල රෝහලේ දැඩිසත්කාර ඒකකයට |publisher=itnnews.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221012014/https://www.itnnews.lk/2023/12/21/540038/ |url-status=live }}</ref> ==පුද්ගලික දිවිය== චාමර වීරසිංහ 1981 අප්‍රේල් 21 වන දින උපත ලැබුවේ සහෝදර සහෝදරියන් 5 දෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලේ පස්වන දරුවා ලෙසය. ඔහුට වැඩිමහල් සහෝදරියන් තිදෙනෙක්, එක් වැඩිමහල් සහෝදරයෙක් සහ එක් බාල සහෝදරයෙක් සිටී. ඔහුගේ පියා ඇඳුම් මහන්නෙකු වූ අතර මව මාතර වල්ගම පදිංචි එඩිකෙටියේ හේවගේ ශික්ෂිතා මානෙල් ගෘහණියක් විය. චාමරට වයස අවුරුදු 11 දී ඔහුගේ පියා මිය ගියේය.<ref name= mother>{{cite web |url=https://gossip.hirufm.lk/77435/2022/07/chamara-weerasinghe.html |title=Interview with Chamara Weerasinghe's mother |publisher=hirufm.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174155/https://gossip.hirufm.lk/77435/2022/07/chamara-weerasinghe.html |url-status=live }}</ref> ඔහු ප්‍රසාංගි වීරසිංහ සමඟ විවාහ වී සිටින අතර මෙම යුවළට එක් පුතෙකු සහ එක් දියණියක් සිටී.<ref>{{cite web |url=https://www.ceylon24x7.com/i-dont-want-my-son-to-be-like-me-and-my-wife-heart-singer-chamara-weerasinghe/ |title=Interview with Chamara Weerasinghe |publisher=ceylon24x7.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=March 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321235448/https://www.ceylon24x7.com/i-dont-want-my-son-to-be-like-me-and-my-wife-heart-singer-chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://blog.hirutv.lk/news/16245/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%BA%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B4%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%A7 |title=චාමර වීරසිංහ යලිත් පියපදවියට |publisher=hirutv.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174628/https://blog.hirutv.lk/news/16245/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%BA%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B4%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%A7 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rategossip.com/5237/2016/11/chamara-weerasinghe-article.html |title=ඒ අයට ඕන කොහෙන්හරි වාසි ප්‍රයෝජනයක් ගන්න: චාමර වීරසිංහ |publisher=rategossip.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174715/http://www.rategossip.com/5237/2016/11/chamara-weerasinghe-article.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.silumina.lk/2024/08/31/rasanduna/24279/එයත්-එක්ක-ජීවත්-වෙන්න-ගත්/ |title=එයත් එක්ක ජීවත් වෙන්න ගත්තට පස්සේ තමයි ජනප්‍රියයි කියල තේරුණේ |publisher=silumina.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> ==සංගීත දිවිය== පාසල් කාලයේදී (ශාරිපුත්‍ර විද්‍යාලය) ඔහු සංගීතය හා කලාව ඉගෙන ගැනීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු කුඩා කාලයේදී ඒක පුද්ගල සංගීත ප්‍රසංගයක් ද පැවැත්වීය.<ref name= mother /> පසුව ඔහු "පර්පල් රේන්ජ්" සංගීත කණ්ඩායම සමඟ ප්‍රධාන ගායකයා ලෙස සම්බන්ධ වූ අතර රට පුරා එළිමහන් සංගීත සංදර්ශනවල ජනප්‍රිය විය.<ref>{{cite web |url=https://24.siyathafm.lk/chamara-weerasinghe-news/ |title=චාමර වීරසිංහ පර්පල් රේන්ජ් සංගීත කණ්ඩායමෙන් ඉවත්වෙයි |publisher=siyathafm.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216103717/http://24.siyathafm.lk/chamara-weerasinghe-news/ |url-status=live }}</ref> ඔහුගේ ජනප්‍රිය ගීත අතර:''සිතින් විතරක්'', ''දකුණේ පින් ඇති'', ''ඇතුගල වෙහෙර වදින'', ''වැල් දොඩම් මලක්'', ''කිරි වෙහෙර'', ''කන්දේ විහාරය'', ''සඳට සඳ එළිය'', ''බුදු පදවි පතේන'', ''සුදු සදුන් මලක'', ''ඔය සුසුම්'', ''තණුව අහමි'', ''තනමල්විල'' වේ.<ref>{{cite web |url=https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-2/ |title=චාමර වීරසිංහ ප්‍රේක්ෂකයෙක් වෙද්දී මුළු ප්‍රේක්ෂකාගාරයම චාමර වීරසිංහ වෙයි |publisher=asianmirror.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174651/https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-2/ |url-status=live }}</ref> චාමර වීරසිංහ 12 වන වරටත් වසරේ ජනප්‍රියම පිරිමි ගායකයා ලෙස ස්ලිම් කන්ටාර් සම්මානය දිනා ගත්තේය.<ref>{{cite web|url=https://cbr.lk/markets-and-financial/slim-nielsen-peoples-awards-reveal-true-voice-sri-lanka/|title=The SLIM Nielsen Peoples Awards Reveal the True Voice of Sri Lanka|publisher=cbr.lk|accessdate=7 February 2024|archive-date=February 9, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174701/https://cbr.lk/markets-and-financial/slim-nielsen-peoples-awards-reveal-true-voice-sri-lanka/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://webgossip.lk/70682-2/ |title=චාමර වීරසිංහ |publisher=webgossip.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174703/http://webgossip.lk/70682-2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sarasaviya.lk/news/2020/03/12/17212/%E0%B6%AF%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B7%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B6%A7%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%B6%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B7%92 |title=දොළොස් වැනි වරටත් මාලිනිය ස්ලිම් නීල්සන් අබිසෙස් ලබයි |publisher=Sarasaviya |accessdate=7 February 2024 |archive-date=October 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020014512/http://www.sarasaviya.lk/news/2020/03/12/17212/%E0%B6%AF%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B7%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B6%A7%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%B6%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=live }}</ref> == සෞඛ්‍ය ගැටළු == 2016 දී, ඔහු යතුරුපැදිය පදවාගෙන යමින් සිටියදී මාර්ග අනතුරකින් තුවාල ලැබීය.<ref>{{cite web |url=http://kotuwapaththare.blogspot.com/2016/11/blog-post_85.html |title=චාමර වීරසිංහ අනතුරට ලක්වෙලා |publisher=kotuwapaththare.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224205448/http://kotuwapaththare.blogspot.com/2016/11/blog-post_85.html |url-status=live }}</ref> 2021 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඔහු අසනීපයක් හේතුවෙන් ඩුබායි රෝහලක රෝහල් ගත කරන ලදී.<ref name= ill /> 2023 දෙසැම්බර් 17 වන දින, ශ්වසන අපහසුතා හේතුවෙන් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පැවති අසනීප තත්ත්වයක් හේතුවෙන් චාමර වීරසිංහ මහතා දකුණු කොළඹ ශික්ෂණ රෝහලේ දැඩි සත්කාර ඒකකයට (ICU) ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{cite web |url=https://divaina.lk/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B6%AD%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%92-%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B7%8A-%E0%B6%BB%E0%B7%9D%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A/ |title=චාමර තව කෙටි කාලයක් රෝහලේ – කළුබෝවිල රෝහල් අධ්‍යක්‍ෂ |publisher=divaina.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174709/https://divaina.lk/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B6%AD%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%92-%E0%B6%9A%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B7%8A-%E0%B6%BB%E0%B7%9D%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ceylonwire.lk/chamara-weerasinghe-is-hospitalized-suddenly/ |title=චාමර වීරසිංහ හදිසියේ රෝහල්ගත කරයි |publisher=ceylonwire.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209174647/https://www.ceylonwire.lk/chamara-weerasinghe-is-hospitalized-suddenly/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=95806 |title=Popular singer Chamara Weerasinghe admitted to ICU |publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.adaderana.lk/news/191117 |title=චාමර වීරසිංහ දැඩි සත්කාර ඒකකයට |publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220182737/https://sinhala.adaderana.lk/news/191117 |url-status=live }}</ref> බොහෝ රසිකයන් රෝහල වටා එක්රැස් වීමට පටන් ගැනීමත් සමඟ, ඔහු බැලීමට සමීප ඥාතීන්ට පමණක් අවසර ඇති බව රෝහල දැනුම් දුන්නේය.<ref>{{cite web |url=https://srilankamirror.com/entertainment/hospital-informs-public-arent-allowed-to-visit-chamara-weerasinghe/ |title=Hospital informs public aren’t allowed to visit Chamara Weerasinghe |publisher=srilankamirror.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221103551/https://srilankamirror.com/entertainment/hospital-informs-public-arent-allowed-to-visit-chamara-weerasinghe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.asianmirror.lk/gossip/chamara-weerasinghe-3/ |title=චාමර වීරසිංහ බලන්න ICU එකට එන්න එපා – රෝහලෙන් පණිවිඩයක් |publisher=asianmirror.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> ඔහු අසනීපයෙන් මිය ගිය බවට කටකතා කිහිපයක් පැතිර ගියද, රට පුරා ජනයා යාඥා කිරීමට සහ බෝධි පූජා පැවැත්වීමට පටන් ගත්හ.<ref>{{cite web |url=https://lankacnews.com/%E0%B6%A0%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B6%BB-%E0%B7%80%E0%B7%93%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%82%E0%B7%84-%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%9C%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%B6%E0%B7%80%E0%B6%A7-%E0%B7%80/ |title=චාමර වීරසිංහ මියගිය බවට වාර්තා.. |publisher=lankacnews.com |accessdate=7 February 2024 |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227061710/https://lankacnews.com/%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%b8%e0%b6%bb-%e0%b7%80%e0%b7%93%e0%b6%bb%e0%b7%83%e0%b7%92%e0%b6%82%e0%b7%84-%e0%b6%b8%e0%b7%92%e0%b6%ba%e0%b6%9c%e0%b7%92%e0%b6%ba-%e0%b6%b6%e0%b7%80%e0%b6%a7-%e0%b7%80/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sinhala.adaderana.lk/news/191219 |title=චාමර වීරසිංහට සෙත් පතා විශේෂ බෝධි පූජාවක්|publisher=adaderana.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://gossip.hirufm.lk/87854/2023/06/chamara-weerasinghe.html |title=Facebook message from Chamara Weerasinghe|publisher=hirufm.lk |accessdate=7 February 2024}}</ref> == ගිත ලැයිස්තුව == === සිතින් විතරක් === {{Track listing | headline = සිතින් විතරක් ඇල්බමය | total_length = 59:31 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = දකුණේ පිං ඇති | length1 = 3:58 | lyrics1 = කවි කීර්ති හිමි | music1 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title2 = වැල් දොඩම් මලක් | length2 = 2:43 | lyrics2 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music2 = සුදත් ජනක ලාල් | title3 = කිරි වෙහෙරට | length3 = 3:53 | lyrics3 = කවි කීර්ති හිමි | music3 = සිරිල් පෙරේරා | title4 = කන්දේ විහාරේ | length4 = 3:15 | lyrics4 = ලහිරු සඳවින්න | music4 = ලහිරු සඳවින්න | title5 = සොඳුරු ලදුනි | length5 = 4:03 | lyrics5 = හේමසිරි හල්පිට | music5 = සරත් ද අල්විස් | title6 = සිතින් විතරක් | length6 = 5:04 | lyrics6 = ආරාධනා ඒකනායක | music6 = නවරත්න ගමගේ | title7 = අමාවකට අත වනනා | length7 = 4:58 | lyrics7 = කවි කීර්ති හිමි | music7 = නවරත්න ගමගේ | title8 = බැද්දට සඳ | length8 = 3:56 | lyrics8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | music8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title9 = සඳට සඳ එලියට | length9 = 2:51 | lyrics9 = ලුවී මාකස් | music9 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title10 = බුදු පදවි පතාගෙන | length10 = 3:22 | lyrics10 = කවි කීර්ති හිමි | music10 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title11 = සුදු සදුන් මලක | length11 = 3:22 | lyrics11 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music11 = ලහිරු සඳවින්න | title12 = ඔය සුසුම් | length12 = 3:48 | lyrics12 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = තනුව අහිමි | length13 = 4:00 | lyrics13 = දීපිකා කන්නන්ගර | music13 = ලක්ෂ්මන් | title14 = උඩවැඩියා මල | length14 = 3:03 | lyrics14 = කවි කීර්ති හිමි | music14 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title15 = මදුනාගල අහසේ | length15 = 3:21 | lyrics15 = කවි කීර්ති හිමි | music15 = ලහිරු සඳවින්න | title16 = තණමල්විල | length16 = 3:47 | lyrics16 = කවි කීර්ති හිමි | music16 = නවරත්න ගමගේ }} === දේවතාවී === {{Track listing | headline = දේවතාවී ඇල්බමය | total_length = 59:47 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = ගුරු ගෙදරට | length1 = 3:18 | lyrics1 = කවිකීර්ති හිමි | music1 = ජයලත් වටවල | title2 = දේවතාවියේ | length2 = 4:16 | lyrics2 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music2 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title3 = කිවිටිකිරා | length3 = 4:14 | lyrics3 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music3 = සිරිල් පෙරේරා | title4 = කිරිවෙහෙරේ | length4 = 3:22 | lyrics4 = කසුන් මධුසංක මැන්දිස් | music4 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title5 = උස්සන්ගොඩ | length5 = 3:19 | lyrics5 = ප්‍රසන්න කුමාර දම්මලගේ | music5 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title6 = මහළු මඩමේ | length6 = 3:36 | lyrics6 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music6 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title7 = හුම්මානේ | length7 = 3:36 | lyrics7 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music7 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title8 = කුමුදු ලියේ | length8 = 3:57 | lyrics8 = ආරාධනා ඒකනායක | music8 = නවරත්න ගමගේ | title9 = හිමි සඳු අහිමිව | length9 = 4:02 | lyrics9 = ආරාධනා ඒකනායක | music9 = සිරිල් පෙරේරා | title10 = සයුරේ හෝ හඬ | length10 = 4:06 | lyrics10 = ඩෙන්සිල් නුගේගොඩ | music10 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title11 = සුදු රළ ගල්කුල | length11 = 4:00 | lyrics11 = හේමසිරි හල්පිට | music11 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title12 = මතකයන් ඔබේ | length12 = 4:23 | lyrics12 = ආරාධනා ඒකනායක | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = ගෙදර බුදුන් | length13 = 3:31 | lyrics13 = කවිකීර්ති හිමි | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = දුබල එළිය ඇති | length14 = 3:52 | lyrics14 = හේමසිරි හල්පිට | music14 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title15 = ඔබේ අතින් මල් මහලා | length15 = 2:38 | lyrics15 = කවිකීර්ති හිමි | music15 = ලහිරු සඳවින්න | title16 = වන වදුලේ වසන්තයට | length16 = 3:20 | lyrics16 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music16 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු }} === සුන්දර රාත්‍රියක් === {{Track listing | headline = සුන්දර රාත්‍රියක් ඇල්බමය | total_length = 56:54 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = සමාවෙලා | length1 = 4:40 | lyrics1 = ආරාධනා ඒකනායක | music1 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title2 = සුන්දර රාත්‍රියක් | length2 = 3:50 | lyrics2 = සුනිල් ආරියරත්න | music2 = රෝහණ වීරසිංහ | title3 = ලෙන්ගතුකම | length3 = 3:56 | lyrics3 = ආරාධනා ඒකනායක | music3 = නවරත්න ගමගේ | title4 = පෙර සංසාරේ | length4 = 4:16 | lyrics4 = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු | music4 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title5 = බිනර සඳට | length5 = 4:44 | lyrics5 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music5 = නවරත්න ගමගේ | title6 = පාත දෙවුන්දර | length6 = 3:37 | lyrics6 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music6 = සිරිල් පෙරේරා | title7 = නුඹට පෙම්කල | length7 = 3:17 | lyrics7 = කවිකීර්ති හිමි | music7 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title8 = අම්මලාගේ හිත හදන්න | length8 = 3:03 | lyrics8 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music8 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title9 = පුතුනේ නුඹට තැලුවේ | length9 = 4:58 | lyrics9 = උපාලි බණ්ඩාර වීරසේකර | music9 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title10 = හිනහෙන්නට එපා | length10 = 3:55 | lyrics10 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music10 = රෝහණ වීරසිංහ | title11 = මල් පැලේ පහන | length11 = 4:04 | lyrics11 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music11 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title12 = ගැටබරු කන්දේ | length12 = 4:00 | lyrics12 = සමන් ඒකනායක | music12 = හිරාන් පුෂ්පකුමාර | title13 = රන් හුයෙන් බැඳුණු | length13 = 4:49 | lyrics13 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = ගාඩි කෙල්ලේ | length14 = 3:36 | lyrics14 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music14 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු }} === මා ආදර අම්මා === {{Track listing | headline = මා ආදර අම්මා ඇල්බමය | total_length = 1:00:28 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = ඈතින් ඇතට | length1 = 3:24 | lyrics1 = ජනජීව වේහැල්ල | music1 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title2 = සඳසේ දවසක | length2 = 3:26 | lyrics2 = මහේෂ් රත්සර | music2 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title3 = මා ආදර අම්මා | length3 = 4:16 | lyrics3 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music3 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title4 = සෙනෙහස දුක | length4 = 4:18 | lyrics4 = කවිකීර්ති හිමි | music4 = නවරත්න ගමගේ | title5 = පිණිමල් සීතෙට | length5 = 3:53 | lyrics5 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music5 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title6 = දලදාවේ | length6 = 3:28 | lyrics6 = මහේෂ් රත්සර | music6 = රෝහණ වීරසිංහ | title7 = සුදු සද එළිය | length7 = 3:38 | lyrics7 = රත්න ශ්‍රී විජේසිංහ | music7 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title8 = ඇතුගල වෙහෙර වඳින | length8 = 3:46 | lyrics8 = චතුර ගීතනාත් | music8 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title9 = එක දවසක් මට | length9 = 3:46 | lyrics9 = ආරාධනා ඒකනායක | music9 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title10 = තව ටික කාලෙකින් | length10 = 3:39 | lyrics10 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music10 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title11 = උමතු කලා | length11 = 3:30 | lyrics11 = සුනිල් ආරියරත්න | music11 = රෝහණ වීරසිංහ | title12 = සරසවියේ | length12 = 4:03 | lyrics12 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music12 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title13 = ලියන්නට පෙම් හසුන් | length3 = 3:44 | lyrics13 = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු | music13 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title14 = යාල් දේවි | length14 = 3:44 | lyrics14 = ලාල් මුහන්දිරම් | music14 = නවරත්න ගමගේ | title15 = ගැල් පදවන්නේ | length15 = 3:59 | lyrics15 = චතුර ගීතනාත් | music15 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title16 = අඩි සීයේ පාර ගාව | length16 = 3:47 | lyrics16 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music16 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ }} === සුදු නෝනේ === {{Track listing | headline = සුදු නෝනේ ඇල්බමය | total_length = 58:47 | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | title1 = මගේ ඇගිලි තුඩක | length1 = 3:02 | lyrics1 = මහේෂ් රත්සර | music1 = නවරත්න ගමගේ | title2 = රෑ තුන්යම | length2 = 3:35 | lyrics2 = ලක්ෂ්මන් රඳාවාන | music2 = ලක්ෂ්මන් හිල්මි | title3 = මල්ලියේ මෙතුවක් | length3 = 3:58 | lyrics3 = මහේෂ් රත්සර | music3 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title4 = කුරුඳු සුවදැති | length4 = 4:02 | lyrics4 = කැලුම් ශ්‍රීමාල් | music4 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title5 = තිස්ස වැවේ ඉවුර | length5 = 4:01 | lyrics5 = ෂෙහාන් ගලහිටියාව | music5 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title6 = කාසි වාසි සැප සම්පත් | length6 = 3:53 | lyrics6 = කවිකීර්ති හිමි | music6 = නවරත්න ගමගේ | title7 = මහරගමට වහින්නැතුව | length7 = 3:09 | lyrics7 = [[සුනිල් ආරියරත්න]] | music7 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title8 = සුන්දර දුම දමනා | length8 = 3:44 | lyrics8 = සරත් ශාන්ත ජයගොඩ | music8 = සංගීත් වික්‍රමසිංහ | title9 = ලය ගින්දරින් | length9 = 3:18 | lyrics9 = කවිකීර්ති හිමි | music9 = දර්ශන වික්‍රමතුංග | title10 = ලොවින් අඩක් | length10 = 3:39 | lyrics10 = මහේෂ් රත්සර | music10 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title11 = ජීවිතයේ හොඳම හරිය | length11 = 3:36 | lyrics11 = සත්‍යජිත් ලක්මාල් | music11 = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු | title12 = දලදා හාමුදුරුවනේ | length12 = 3:36 | lyrics12 = කවිකීර්ති හිමි | music12 = ජයලත් වටවල | title13 = ඔබ මා හමුවන | length13 = 4:11 | lyrics13 = මහේෂ් රත්සර | music13 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title14 = මට ඉන්න දෙන්න | length14 = 3:16 | lyrics14 = මහේෂ් රත්සර | music14 = නවරත්න ගමගේ | title15 = හිත හෙමිහිට හදාගන්න | length15 = 3:49 | lyrics15 = ආරාධනා ඒකනායක | music15 = ප්‍රියන්ත නාවලගේ | title16 = අතුරු සිදුරු නැතිව | length16 = 3:51 | lyrics16 = මහේෂ් රත්සර | music16 = සංගීත් වික්‍රමසිංහ }} === සදහම් සිසිලෙන් === {{Track listing | headline = සදහම් සිසිලෙන් ඇල්බමය | total_length = 58:57 | all_lyrics = කවිකීර්ති හිමි | music_credits = yes | title1 = ඔබේ පාමුල | length1 = 4:20 | music1 = නවරත්න ගමගේ | title2 = බුදුන් දැක නිවන් | length2 = 3:39 | music2 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title3 = අසු හාරදහසක් බණ | length3 = 4:30 | music3 = නවරත්න ගමගේ | title4 = වන්දනීය සිතුල් පව්ව | length4 = 4:01 | music4 = නවරත්න ගමගේ | title5 = දෙස බස නැණ විකිනෙන | length5 = 3:49 | music5 = නවරත්න ගමගේ | title6 = ගමට වැඩ ඇති | length6 = 5:25 | music6 = සිරිල් පෙරේරා | title7 = තල් පැදුරක් | length7 = 3:58 | music7 = සිරිල් පෙරේරා | title8 = මඩ සෝදාගත් | length8 = 4:12 | music8 = සිරිල් පෙරේරා | title9 = මෙත්තා මුදිතා | length9 = 4:02 | music9 = නවරත්න ගමගේ | title10 = අට පිරිකර | length10 = 3:51 | music10 = සිරිල් පෙරේරා | title11 = වාරියපොල සුමංගල | length11 = 3:58 | music11 = නවරත්න ගමගේ | title12 = දිලිසෙන්නට | length12 = 3:54 | music12 = සිරිල් පෙරේරා | title13 = මහා සෑයේ | length13 = 4:21 | music13 = [[රෝහණ වීරසිංහ]] | title14 = අමා මහ නිවන් | length14 = 4:52 | music14 = සිරිල් පෙරේරා }} === යුග ගීත === # ප්‍රේමය පුද දී අවසානයි - රජිකා ප්‍රසාදිනී # කවුරුන්ද කවුළුව වැහුවේ - ශෂිකා නිසංසලා # රුහුණු කරේ - රජිකා ප්‍රසාදිනී # දෙඅත් අහිමි - රජිකා ප්‍රසාදිනී # වැදූ අම්මා නොවුණමුත් - ඉඳුනිල් අන්ද්‍රමාන සමග # ඔබ එක ඉවුරකි - උරේෂා රවිහාරි === තවත් ගීත === # අප්පච්චී මං ආවා # ආදර වෙඩිල්ල # අත්හැරලා # මා අමතක වී යාවී # මං දහඩිය බිංදු හෙලන්නේ # නිදි නැති හැම රැය # නුඹම හිත තුළ # නුවන් චාමර සලා # ඔබත් සිතනවා # පමා වුණත් සිකුරු තරුව # පෙම් පුරවපු # කන්ද උඩින් හිරිගල් පොජ්ජෙන් # රෝස පෙති අතුරාලා # සුසුමන් ගලා # තාත්තා (දිවියම වාගේ) # ඔබ ගැන සිතුවා # ආදරයට කඳුළු ගෙනත් # කවදාවත් ඔබ මාගෙන් # රුහුණු මල් කිනිත්තියේ ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} {{Sinhala music|state=collapsed}} [[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ගායකයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල ගායකයෝ]] o66pj64qkpzfz0inhxtr8m5l25mu9hp 10 94801 799926 799879 2026-09-20T12:17:08Z Yasasuru 23090 799926 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gandhara | title = [[ගන්ධාර|ගන්ධාරය]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist |image = | group1 =ඉතිහාසය | list1 = * [[ගන්ධාර (රාජධානිය)|ගන්ධාර රාජධානිය]] * [[ඇකිමේනීය ඉන්දු නිම්න ආක්‍රමණය]] * [[ඉන්දියාවේ ග්‍රීක ආක්‍රමණ]] * [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]] * [[ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය]] *[[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය]] * [[ඉන්දු-සිතියානුවෝ]] * [[Indo-Parthians]] * [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] * [[Alchon Huns]] * [[තුර්ක් ශාහිවරු]] * [[Hindu Shahi]]s * [[Ghaznavid Empire]] | group2 = සංස්කෘතිය | list2 = * [[ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව]] * [[ග්‍රීක-බුද්ධාගම්]] * [[Hellenistic influence on Indian art]] * [[Silk Road transmission of Buddhism]] * [[:Commons:Category:Art of Gandhara by museum|කෞතුකාගාරය අනුව ගන්ධාර කලාව]] | group3 = පුරාවිද්‍යාව | list3 = {{Navbox|child | group1 = [[පෙශාවර්]] ද්‍රෝණිය | list1 = * [[තඛ්ත්-ඉ-බාහි]] * [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] * [[බාහෝ ඪේරි]] * [[අසීස් ඪේරි]] * [[ශාජි-කී-ඪේරි]] * [[කණිෂ්ක ස්තූපය]] * [[ලෝරියාන් තංගයි]] * [[ජමාල් ගර්හි]] * [[:Commons:Category:Yusufzai|යුසුෆ්සායි‎]] * [[:Commons:Category:Sikri Yusufzai stupa|සික්රි යුසුෆ්සායි]] * [[බුත්කාර ස්තූපය]] * [[භාමාලා ස්තූපය|භාමාලා]] * [[:Commons:Category:Aziz Dheri Stupa|අසීස් ඪේරි]] * [[:Commons:Category:Shingardara stupa|ශින්ගාර්දාරා]] * [[:Commons:Category:Ali Masjid Stupa|අලි මස්ජිදය]] * [[:Commons:Category:Sphola Stupa|ස්ඵෝලා]] * [[අහින් පොෂ්]] * [[:Commons:Category:Ancient art of the Swat valley|ස්වාට්]] * [[සයිදු ශරීෆ් ස්තූපය|සයිදු ශරීෆ්]] * [[:File:Early stupa 6 meters in diameter with fallen umbrella on side in Chakpat near Chakdara.jpg|චක්පට්]] * [[බාරීකොට්]] * [[චාර්සද්දා]] * [[පුෂ්කලාවතී]] * [[රාණිගට්]] * [[හෂ්ට්නගර්]] * [[සික්රි ස්තූපය]] | group2 = [[තක්ෂිලා]] | list2 = * [[සිර්කප්]] *[[ධර්මරාජික]] *[[ජෝලියන්]] *[[කලවාන්]] *[[මෝහ්රා මුරාදු]] *[[ජන්ඩියාල්]] *[[කුණාල ස්තූපය]] *[[:File:Lalchak Monastery in Taxila.jpg|ලාල්චක් ආරාමය]] * [[:Commons:Category:Badalpur Buddhist stupa and monastery|බදල්පූර්]] * [[:Commons:Category:Buddhist remains around Bhallar stupa, Taxila|භල්ලර්]] * [[මාණික්‍යාලා ස්තූපය|මාන්කියාලා]] * [[භීර් ගොඩැල්ල]] | group3 = නැගෙනහිර [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]] | list3 = * [[හඩ්ඩා, ඇෆ්ඝනිස්තානය|හඩ්ඩා]] **[[තාපා ශෝටර්]] **[[ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි ස්තූපය| ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි]] **[[Commons:Category:Tapa-i Kafariha Monastery|තාපා-ඉ කෆාරිහා]] *[[ශොතෝරාක් ආරාමය|ශොතෝරාක්]] *[[පෛතාවා]] *[[බිමාරාන්]] * [[මෙස් අයිනක්]] * [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තාන්]] * [[ඛෙයර් ඛානේ]] * [[ස්ඵෝලා ස්තූපය]] * [[තෙපේ සර්දාර්|තාපා සර්දාර්]] * [[නාරෙන්ජ් කන්ද|තෙපේ නාරෙන්ජ්]] * [[තෙපේ මාන්ජාන්]] }} | group4 = කෞතුක වස්තූන් | list4 = * [[තක්ෂිලාවේ අරමයික අභිලේඛනය]] * [[බිමාරාන් කරඬුව]] * [[කණිෂ්ක කරඬුව]] * [[ශිලා පලත]] * [[බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා]] * [[බූනර් උන්නත කැටයම්]] * [[සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව]] * [[Post-Mauryan coinage of Gandhara]] * [[Kabul hoard]] * [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] * [[Rukhuna reliquary]] * [[බෙග්‍රාම් හි නිධානය]] * [[Wardak Vase]] * [[ගන්ධාර සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ටෝකියෝ)|සිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] * ''[[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]'' * [[Bajaur casket]] * [[ඉන්ද්‍රවර්මන්ගේ රිදී කරඬුව]] * [[Hephthalite silver bowl]] * [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව| ගාර්ඩීස් ගණේශ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:India templates]] [[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම පිළිබඳ සැකිලි]] </noinclude> f189dddtjs021cf2mphqe17pbrwakb5 0 165115 799942 799216 2026-09-20T17:33:26Z KSLwiki24 70498 799942 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි බෞද්ධ භාවනාරාම(පධානඝර)]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලා == මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව මේ ලෝකයේ ඇත්තේ දළදා වහන්සේලා 4 නමක් පමණයි.ඒවා නම් උඩු වම් දළදා වහන්සේ ,යටි වම් දළදා වහන්සේ, උඩු දකුණු දළදා වහන්සේ,යටි දකුණු දළදා වහන්සේ. කුමක් නිසාද යත්, සතර දළදා වහන්සේලා හැර ඉතිරි දළදා වහන්සේලා 36, කේශ ධාතු සහ ලෝම ධාතු රාශියක් බුදුන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ආදාහනය කරන අවස්ථාවේ එක් එක් සක්වලින් පැමිණි දෙවිවරුන් විසින් රැගෙන ගිය බැවිනි. මූලාශ්‍රවලට අනුව එක් සක්වලකට රැගෙන ගියේ එක් ධාතුන් වහන්සේ නමක් පමණි. මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව ඒවායේ පිහිටීම පහත පරිදි වේ. {| class="wikitable sortable" style="background:#ffffff;" width="70%" ! align="left" style="background:#ffdead;" |දළදා නාමය ! align="left" style="background:#ffdead;" | පෙර ස්ථානය ! align="left" style="background:#ffdead;" | වත්මන් ස්ථානය |- | යටි වම් දළදා වහන්සේ | කාලිංග (ඓතිහාසික කලාපය) රාජධානිය, ඉන්දියාව | ශ්‍රී ලංකාවේ [[මහනුවර]] [[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව|දළදා මාලිගාව]] |- | උඩු වම් දළදා වහන්සේ | [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] - වර්තමාන වයඹදිග පකිස්ථානයේ සහ ඊසානදිග ඇෆ්ගනිස්ථානයේ | නිශ්චිතව හඳුනාගෙන නොමැත |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | ජයසේන නා රජුගේ නාග භවන | සෝමාවතිය ස්තූපය {{small|(සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතිය ස්තූපය හෝ [[සෝමාවතිය විහාරය|පොලොන්නරුව සෝමාවති ස්ථූපය]] විය හැක)}} |} == ඉතිහාසය == === දකුණු දළදා වහන්සේ - ශ්‍රී ලංකාවේ සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපයේ දළදා වහන්සේ === භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නාරජු අතිශයින් ශෝකයට පත් වී “මම අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කරන්නෙමි” යි සිතූහ. ධාතු බෙදීමේදී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම හෙළා තම පාදයෙන් වසාගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය.ඔහු ද්‍රෝණ බමුණාට නොදැනෙන ලෙස ඉර්ධියෙන් දළදා වහන්සේ ගෙන නාගභවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මැද මැණික් ස්තූපයක් තනා දකුණු දළඳා එහි තැන්පත් කර මහා පූජාවන් කළේය. ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජ දවස මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහා මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ නාග භවනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව රැගෙන ලක්දිවට වැඩම කර,සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරි අභය නම් ප්‍රාදේශීය රජුට ස්ථුපයක් කරවීම පිණිස ලබාදුන්නාහ. රජුගේ මෙහෙසිය වන සෝමාදේවිය නමින් කළ එම ස්තූපය "සෝමාවතිය ස්තූපය" නම් වේ. == පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == දකුණු දළදා සෑය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු සියල්ල සලකා බැලීමේදී එය පිහිටා තිබිය යුත්තේ බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ලලාට ධාතුව තැන්පත් සේරුවිල මංගල මහාසෑය පිහිටි පින්බිමේ සිට කි.මී. 05 ක පමණ වපසරියක සේරු වැවේ අනෙක් කෙළවර ය. ඒ අනුව ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක කරුණු සියල්ල සපුරමින් නටබුන් වූ එක් විශාල ස්ථූපයක් ඇත. මෙම ස්තූපය හැර එම ප්‍රදේශයේ වෙනත් පෞරාණික මහා ස්තූපයක් නොමැත. එය 1 වේ&nbsp;[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ]] සිට කි.මී. තොප්පූර් මුස්ලිම් ගම්මානයට මායිම්ව සේරු නම් විල කෙළවර උතුරු කෙළවරට කිලෝමීටර් 04 ක් පමණ දුරින් නටබුන් වූ පුරාණ ස්ථූපයක් තිබුනේය,එය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හැඳින්වේ. ඉහත කී විල්ගම්වෙහෙර ඓතිහාසික සෝමාවතිය ස්තූපයවිය හැකි බව දැන් හඳුනාගෙන ඇත. දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳ ‘පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලි’ ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් සියලුම ඓතිහාසික කරුණු සහ භූගෝලීය සාධක සමඟ මෙම ස්තූපය සැසදෙයි.විල්ගම්වෙහෙර චෛත්‍යයේ පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලදී ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත ගඩොල් කැණීමේදී හමුවූ අතර එම යුගයට අයත් චෛත්‍යවල පවතින ශෛලමය චත්‍රය සහ යූප ස්ථම්භය ද හමුවී ඇත.එම යුගයේ ලක්‍ෂණ සහිත සිරිපතුල් ගල් හා ශෛලමය පද්ම ද මළුවේ තිබී හමුවිය.තවද අනුරාධපුර මුල් යුගයේ ලක්ෂණ පෙන්වන ඉපැරණි ඇත් පවුරක් ද හමුවිය.මෙම චෛත්‍යය; යුග කිහිපයක් පුරා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද දැවැන්ත ව්‍යුහයක් වන අතර එහි මුල් ඉදිකිරීම් ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවසේ බව තහවුරු වී ඇත. මෙම විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිලට නුදුරින් පිහිටි තොප්පූර් මුස්ලිම් නගරය ආසන්නයේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 16 සහ 17 වැනි සියවස් වල සිට එම ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටි මුස්ලිම්වරුන්ගේ වාග් ව්‍යවහාරය අනුව (සෝම්පුර ➤ සෝම්පූර් ➤ තෝම්පූර් ➤ තෝප්පුර්) ලෙස විකාශනය වී ඇති බව වාග් විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. (ථූපපුර ➤ ථූප්පුර් ➤ තෝප්පුර්) යන්න තවත් මතයකි.මේ මත වඩාත් තහවුරු වේ. මෙම විල්ගම්වෙහෙර විහාරස්ථානය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතිය විහාරස්ථානය ලෙස පිළිගනිමින් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් රචිත "සේරුවවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය" ([[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජමහා විහාරය]] පිළිබඳ) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ (ආචාර්ය) ග්‍රන්ථය හොඳම සිංහල ස්වාධීන බහු-විනය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය සඳහා වන රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය (2012 වසර). මේ පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු ඉහත කී මහාචාර්යවරයා විසින් රචිත “ශ්‍රී දකුණු දළදා වහන්සේ විසින් නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම” නමැති ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කිරීමෙන් තහවුරු කරගත හැකිය. එමෙන්ම 2020 වසරේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පිහිටි ස්ථානයේ පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී කියා සිටියේ විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පැරණි සෝමාවතී මහා සෑය විය හැකි බවට කරුණු තහවුරු වී ඇති බවයි.<ref>https://www.hirunews.lk/245888</ref><ref>https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502</ref> සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර විහාරය දෙතිස්ඵලරුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ විහාරස්ථානයක් ලෙස ද ඇතැමුන් සලකනු ලබන්නේ;බෝධි වංශයේ "සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම්වෙහෙර" ලෙසින් සඳහන් වන බැවිනි.නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම බෝධීන් වහන්සේ මීට නුදුරුව පිහිටා තිබුණු කිලිවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය බවට ද මත පල කරයි.එම බෝධීන් වහන්සේ අද දක්නට නොමැත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 5ftot5jcp9cs6pr08s38erz5wce3e8o 799943 799942 2026-09-20T17:35:42Z KSLwiki24 70498 799943 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලා == මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව මේ ලෝකයේ ඇත්තේ දළදා වහන්සේලා 4 නමක් පමණයි.ඒවා නම් උඩු වම් දළදා වහන්සේ ,යටි වම් දළදා වහන්සේ, උඩු දකුණු දළදා වහන්සේ,යටි දකුණු දළදා වහන්සේ. කුමක් නිසාද යත්, සතර දළදා වහන්සේලා හැර ඉතිරි දළදා වහන්සේලා 36, කේශ ධාතු සහ ලෝම ධාතු රාශියක් බුදුන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ආදාහනය කරන අවස්ථාවේ එක් එක් සක්වලින් පැමිණි දෙවිවරුන් විසින් රැගෙන ගිය බැවිනි. මූලාශ්‍රවලට අනුව එක් සක්වලකට රැගෙන ගියේ එක් ධාතුන් වහන්සේ නමක් පමණි. මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව ඒවායේ පිහිටීම පහත පරිදි වේ. {| class="wikitable sortable" style="background:#ffffff;" width="70%" ! align="left" style="background:#ffdead;" |දළදා නාමය ! align="left" style="background:#ffdead;" | පෙර ස්ථානය ! align="left" style="background:#ffdead;" | වත්මන් ස්ථානය |- | යටි වම් දළදා වහන්සේ | කාලිංග (ඓතිහාසික කලාපය) රාජධානිය, ඉන්දියාව | ශ්‍රී ලංකාවේ [[මහනුවර]] [[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව|දළදා මාලිගාව]] |- | උඩු වම් දළදා වහන්සේ | [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] - වර්තමාන වයඹදිග පකිස්ථානයේ සහ ඊසානදිග ඇෆ්ගනිස්ථානයේ | නිශ්චිතව හඳුනාගෙන නොමැත |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | ජයසේන නා රජුගේ නාග භවන | සෝමාවතිය ස්තූපය {{small|(සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතිය ස්තූපය හෝ [[සෝමාවතිය විහාරය|පොලොන්නරුව සෝමාවති ස්ථූපය]] විය හැක)}} |} == ඉතිහාසය == === දකුණු දළදා වහන්සේ - ශ්‍රී ලංකාවේ සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපයේ දළදා වහන්සේ === භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නාරජු අතිශයින් ශෝකයට පත් වී “මම අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කරන්නෙමි” යි සිතූහ. ධාතු බෙදීමේදී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම හෙළා තම පාදයෙන් වසාගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය.ඔහු ද්‍රෝණ බමුණාට නොදැනෙන ලෙස ඉර්ධියෙන් දළදා වහන්සේ ගෙන නාගභවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මැද මැණික් ස්තූපයක් තනා දකුණු දළඳා එහි තැන්පත් කර මහා පූජාවන් කළේය. ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජ දවස මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහා මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ නාග භවනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව රැගෙන ලක්දිවට වැඩම කර,සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරි අභය නම් ප්‍රාදේශීය රජුට ස්ථුපයක් කරවීම පිණිස ලබාදුන්නාහ. රජුගේ මෙහෙසිය වන සෝමාදේවිය නමින් කළ එම ස්තූපය "සෝමාවතිය ස්තූපය" නම් වේ. == පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == දකුණු දළදා සෑය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු සියල්ල සලකා බැලීමේදී එය පිහිටා තිබිය යුත්තේ බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ලලාට ධාතුව තැන්පත් සේරුවිල මංගල මහාසෑය පිහිටි පින්බිමේ සිට කි.මී. 05 ක පමණ වපසරියක සේරු වැවේ අනෙක් කෙළවර ය. ඒ අනුව ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක කරුණු සියල්ල සපුරමින් නටබුන් වූ එක් විශාල ස්ථූපයක් ඇත. මෙම ස්තූපය හැර එම ප්‍රදේශයේ වෙනත් පෞරාණික මහා ස්තූපයක් නොමැත. එය 1 වේ&nbsp;[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ]] සිට කි.මී. තොප්පූර් මුස්ලිම් ගම්මානයට මායිම්ව සේරු නම් විල කෙළවර උතුරු කෙළවරට කිලෝමීටර් 04 ක් පමණ දුරින් නටබුන් වූ පුරාණ ස්ථූපයක් තිබුනේය,එය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හැඳින්වේ. ඉහත කී විල්ගම්වෙහෙර ඓතිහාසික සෝමාවතිය ස්තූපයවිය හැකි බව දැන් හඳුනාගෙන ඇත. දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳ ‘පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලි’ ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් සියලුම ඓතිහාසික කරුණු සහ භූගෝලීය සාධක සමඟ මෙම ස්තූපය සැසදෙයි.විල්ගම්වෙහෙර චෛත්‍යයේ පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලදී ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත ගඩොල් කැණීමේදී හමුවූ අතර එම යුගයට අයත් චෛත්‍යවල පවතින ශෛලමය චත්‍රය සහ යූප ස්ථම්භය ද හමුවී ඇත.එම යුගයේ ලක්‍ෂණ සහිත සිරිපතුල් ගල් හා ශෛලමය පද්ම ද මළුවේ තිබී හමුවිය.තවද අනුරාධපුර මුල් යුගයේ ලක්ෂණ පෙන්වන ඉපැරණි ඇත් පවුරක් ද හමුවිය.මෙම චෛත්‍යය; යුග කිහිපයක් පුරා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද දැවැන්ත ව්‍යුහයක් වන අතර එහි මුල් ඉදිකිරීම් ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවසේ බව තහවුරු වී ඇත. මෙම විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිලට නුදුරින් පිහිටි තොප්පූර් මුස්ලිම් නගරය ආසන්නයේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 16 සහ 17 වැනි සියවස් වල සිට එම ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටි මුස්ලිම්වරුන්ගේ වාග් ව්‍යවහාරය අනුව (සෝම්පුර ➤ සෝම්පූර් ➤ තෝම්පූර් ➤ තෝප්පුර්) ලෙස විකාශනය වී ඇති බව වාග් විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. (ථූපපුර ➤ ථූප්පුර් ➤ තෝප්පුර්) යන්න තවත් මතයකි.මේ මත වඩාත් තහවුරු වේ. මෙම විල්ගම්වෙහෙර විහාරස්ථානය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතිය විහාරස්ථානය ලෙස පිළිගනිමින් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් රචිත "සේරුවවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය" ([[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජමහා විහාරය]] පිළිබඳ) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ (ආචාර්ය) ග්‍රන්ථය හොඳම සිංහල ස්වාධීන බහු-විනය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය සඳහා වන රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය (2012 වසර). මේ පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු ඉහත කී මහාචාර්යවරයා විසින් රචිත “ශ්‍රී දකුණු දළදා වහන්සේ විසින් නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම” නමැති ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කිරීමෙන් තහවුරු කරගත හැකිය. එමෙන්ම 2020 වසරේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පිහිටි ස්ථානයේ පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී කියා සිටියේ විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පැරණි සෝමාවතී මහා සෑය විය හැකි බවට කරුණු තහවුරු වී ඇති බවයි.<ref>https://www.hirunews.lk/245888</ref><ref>https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502</ref> සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර විහාරය දෙතිස්ඵලරුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ විහාරස්ථානයක් ලෙස ද ඇතැමුන් සලකනු ලබන්නේ;බෝධි වංශයේ "සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම්වෙහෙර" ලෙසින් සඳහන් වන බැවිනි.නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම බෝධීන් වහන්සේ මීට නුදුරුව පිහිටා තිබුණු කිලිවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය බවට ද මත පල කරයි.එම බෝධීන් වහන්සේ අද දක්නට නොමැත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] i79dt5stw694txw8qgnbsiwf3xkb00o 799944 799943 2026-09-20T17:36:34Z KSLwiki24 70498 /* ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලා */ 799944 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === දකුණු දළදා වහන්සේ - ශ්‍රී ලංකාවේ සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපයේ දළදා වහන්සේ === භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නාරජු අතිශයින් ශෝකයට පත් වී “මම අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කරන්නෙමි” යි සිතූහ. ධාතු බෙදීමේදී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම හෙළා තම පාදයෙන් වසාගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය.ඔහු ද්‍රෝණ බමුණාට නොදැනෙන ලෙස ඉර්ධියෙන් දළදා වහන්සේ ගෙන නාගභවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මැද මැණික් ස්තූපයක් තනා දකුණු දළඳා එහි තැන්පත් කර මහා පූජාවන් කළේය. ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජ දවස මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහා මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ නාග භවනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව රැගෙන ලක්දිවට වැඩම කර,සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරි අභය නම් ප්‍රාදේශීය රජුට ස්ථුපයක් කරවීම පිණිස ලබාදුන්නාහ. රජුගේ මෙහෙසිය වන සෝමාදේවිය නමින් කළ එම ස්තූපය "සෝමාවතිය ස්තූපය" නම් වේ. == පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == දකුණු දළදා සෑය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු සියල්ල සලකා බැලීමේදී එය පිහිටා තිබිය යුත්තේ බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ලලාට ධාතුව තැන්පත් සේරුවිල මංගල මහාසෑය පිහිටි පින්බිමේ සිට කි.මී. 05 ක පමණ වපසරියක සේරු වැවේ අනෙක් කෙළවර ය. ඒ අනුව ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක කරුණු සියල්ල සපුරමින් නටබුන් වූ එක් විශාල ස්ථූපයක් ඇත. මෙම ස්තූපය හැර එම ප්‍රදේශයේ වෙනත් පෞරාණික මහා ස්තූපයක් නොමැත. එය 1 වේ&nbsp;[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ]] සිට කි.මී. තොප්පූර් මුස්ලිම් ගම්මානයට මායිම්ව සේරු නම් විල කෙළවර උතුරු කෙළවරට කිලෝමීටර් 04 ක් පමණ දුරින් නටබුන් වූ පුරාණ ස්ථූපයක් තිබුනේය,එය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හැඳින්වේ. ඉහත කී විල්ගම්වෙහෙර ඓතිහාසික සෝමාවතිය ස්තූපයවිය හැකි බව දැන් හඳුනාගෙන ඇත. දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳ ‘පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලි’ ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් සියලුම ඓතිහාසික කරුණු සහ භූගෝලීය සාධක සමඟ මෙම ස්තූපය සැසදෙයි.විල්ගම්වෙහෙර චෛත්‍යයේ පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලදී ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත ගඩොල් කැණීමේදී හමුවූ අතර එම යුගයට අයත් චෛත්‍යවල පවතින ශෛලමය චත්‍රය සහ යූප ස්ථම්භය ද හමුවී ඇත.එම යුගයේ ලක්‍ෂණ සහිත සිරිපතුල් ගල් හා ශෛලමය පද්ම ද මළුවේ තිබී හමුවිය.තවද අනුරාධපුර මුල් යුගයේ ලක්ෂණ පෙන්වන ඉපැරණි ඇත් පවුරක් ද හමුවිය.මෙම චෛත්‍යය; යුග කිහිපයක් පුරා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද දැවැන්ත ව්‍යුහයක් වන අතර එහි මුල් ඉදිකිරීම් ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවසේ බව තහවුරු වී ඇත. මෙම විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිලට නුදුරින් පිහිටි තොප්පූර් මුස්ලිම් නගරය ආසන්නයේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 16 සහ 17 වැනි සියවස් වල සිට එම ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටි මුස්ලිම්වරුන්ගේ වාග් ව්‍යවහාරය අනුව (සෝම්පුර ➤ සෝම්පූර් ➤ තෝම්පූර් ➤ තෝප්පුර්) ලෙස විකාශනය වී ඇති බව වාග් විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. (ථූපපුර ➤ ථූප්පුර් ➤ තෝප්පුර්) යන්න තවත් මතයකි.මේ මත වඩාත් තහවුරු වේ. මෙම විල්ගම්වෙහෙර විහාරස්ථානය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතිය විහාරස්ථානය ලෙස පිළිගනිමින් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් රචිත "සේරුවවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය" ([[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජමහා විහාරය]] පිළිබඳ) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ (ආචාර්ය) ග්‍රන්ථය හොඳම සිංහල ස්වාධීන බහු-විනය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය සඳහා වන රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය (2012 වසර). මේ පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු ඉහත කී මහාචාර්යවරයා විසින් රචිත “ශ්‍රී දකුණු දළදා වහන්සේ විසින් නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම” නමැති ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කිරීමෙන් තහවුරු කරගත හැකිය. එමෙන්ම 2020 වසරේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පිහිටි ස්ථානයේ පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී කියා සිටියේ විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පැරණි සෝමාවතී මහා සෑය විය හැකි බවට කරුණු තහවුරු වී ඇති බවයි.<ref>https://www.hirunews.lk/245888</ref><ref>https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502</ref> සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර විහාරය දෙතිස්ඵලරුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ විහාරස්ථානයක් ලෙස ද ඇතැමුන් සලකනු ලබන්නේ;බෝධි වංශයේ "සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම්වෙහෙර" ලෙසින් සඳහන් වන බැවිනි.නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම බෝධීන් වහන්සේ මීට නුදුරුව පිහිටා තිබුණු කිලිවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය බවට ද මත පල කරයි.එම බෝධීන් වහන්සේ අද දක්නට නොමැත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 71dftbwugrl4e8krqz7icw7lpeln88a 799945 799944 2026-09-20T17:53:45Z KSLwiki24 70498 /* ඉතිහාසය */ 799945 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == දකුණු දළදා සෑය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු සියල්ල සලකා බැලීමේදී එය පිහිටා තිබිය යුත්තේ බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ලලාට ධාතුව තැන්පත් සේරුවිල මංගල මහාසෑය පිහිටි පින්බිමේ සිට කි.මී. 05 ක පමණ වපසරියක සේරු වැවේ අනෙක් කෙළවර ය. ඒ අනුව ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක කරුණු සියල්ල සපුරමින් නටබුන් වූ එක් විශාල ස්ථූපයක් ඇත. මෙම ස්තූපය හැර එම ප්‍රදේශයේ වෙනත් පෞරාණික මහා ස්තූපයක් නොමැත. එය 1 වේ&nbsp;[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ]] සිට කි.මී. තොප්පූර් මුස්ලිම් ගම්මානයට මායිම්ව සේරු නම් විල කෙළවර උතුරු කෙළවරට කිලෝමීටර් 04 ක් පමණ දුරින් නටබුන් වූ පුරාණ ස්ථූපයක් තිබුනේය,එය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හැඳින්වේ. ඉහත කී විල්ගම්වෙහෙර ඓතිහාසික සෝමාවතිය ස්තූපයවිය හැකි බව දැන් හඳුනාගෙන ඇත. දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳ ‘පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලි’ ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් සියලුම ඓතිහාසික කරුණු සහ භූගෝලීය සාධක සමඟ මෙම ස්තූපය සැසදෙයි.විල්ගම්වෙහෙර චෛත්‍යයේ පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලදී ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත ගඩොල් කැණීමේදී හමුවූ අතර එම යුගයට අයත් චෛත්‍යවල පවතින ශෛලමය චත්‍රය සහ යූප ස්ථම්භය ද හමුවී ඇත.එම යුගයේ ලක්‍ෂණ සහිත සිරිපතුල් ගල් හා ශෛලමය පද්ම ද මළුවේ තිබී හමුවිය.තවද අනුරාධපුර මුල් යුගයේ ලක්ෂණ පෙන්වන ඉපැරණි ඇත් පවුරක් ද හමුවිය.මෙම චෛත්‍යය; යුග කිහිපයක් පුරා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද දැවැන්ත ව්‍යුහයක් වන අතර එහි මුල් ඉදිකිරීම් ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවසේ බව තහවුරු වී ඇත. මෙම විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිලට නුදුරින් පිහිටි තොප්පූර් මුස්ලිම් නගරය ආසන්නයේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 16 සහ 17 වැනි සියවස් වල සිට එම ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටි මුස්ලිම්වරුන්ගේ වාග් ව්‍යවහාරය අනුව (සෝම්පුර ➤ සෝම්පූර් ➤ තෝම්පූර් ➤ තෝප්පුර්) ලෙස විකාශනය වී ඇති බව වාග් විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. (ථූපපුර ➤ ථූප්පුර් ➤ තෝප්පුර්) යන්න තවත් මතයකි.මේ මත වඩාත් තහවුරු වේ. මෙම විල්ගම්වෙහෙර විහාරස්ථානය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතිය විහාරස්ථානය ලෙස පිළිගනිමින් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් රචිත "සේරුවවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය" ([[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජමහා විහාරය]] පිළිබඳ) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ (ආචාර්ය) ග්‍රන්ථය හොඳම සිංහල ස්වාධීන බහු-විනය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය සඳහා වන රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය (2012 වසර). මේ පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු ඉහත කී මහාචාර්යවරයා විසින් රචිත “ශ්‍රී දකුණු දළදා වහන්සේ විසින් නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම” නමැති ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කිරීමෙන් තහවුරු කරගත හැකිය. එමෙන්ම 2020 වසරේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පිහිටි ස්ථානයේ පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී කියා සිටියේ විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පැරණි සෝමාවතී මහා සෑය විය හැකි බවට කරුණු තහවුරු වී ඇති බවයි.<ref>https://www.hirunews.lk/245888</ref><ref>https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502</ref> සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර විහාරය දෙතිස්ඵලරුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ විහාරස්ථානයක් ලෙස ද ඇතැමුන් සලකනු ලබන්නේ;බෝධි වංශයේ "සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම්වෙහෙර" ලෙසින් සඳහන් වන බැවිනි.නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම බෝධීන් වහන්සේ මීට නුදුරුව පිහිටා තිබුණු කිලිවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය බවට ද මත පල කරයි.එම බෝධීන් වහන්සේ අද දක්නට නොමැත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 07oghzjjuyzpn72e7qb9lqfdxqd9f8b 799946 799945 2026-09-20T17:54:46Z KSLwiki24 70498 /* පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක 2 */ 799946 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] gay0jmay2qnor3kaibjiw9i7orsqeuw 799947 799946 2026-09-20T17:59:27Z KSLwiki24 70498 /* ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් */ 799947 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.<ref name="Lankadeepa2020" />පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === අභිලේඛන === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 8gjpyzn32futq4ve899iclgkoq2g9p3 799948 799947 2026-09-20T18:00:07Z KSLwiki24 70498 /* අභිලේඛන 2 */ 799948 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.<ref name="Lankadeepa2020" />පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === අභිලේඛන === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 0xbo4ew1iaiqpppiweeicg10ks0064y 799951 799948 2026-09-20T18:26:03Z KSLwiki24 70498 /* වර්තමාන සංරක්ෂණය */ 799951 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.<ref name="Lankadeepa2020" />පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === අභිලේඛන === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ==පූර්ව වාර්තා== == වර්තමාන සංරක්ෂණය == එවකට සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටි සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනායක හිමියන්,කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් සහ සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ පසුව විහාරාධිපති ධුරයට පත්වුණු අලුදෙණියේ සුබෝධි හිමියන් ප්‍රමුඛ [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] විසින් 2015 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව මෙහි පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කළ අතර එමගින් මෙම ස්ථානයේ අක්කර 49ක පමණ ප්‍රදේශයක පැරණි ස්තූපය ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම පිළිබඳ විධිමත් අධ්‍යයනයක් සිදු විය.<ref>{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%84%E0%B7%99%E0%B6%BB/57-577511 |website=Lankadeepa |date=2020-08-22}}</ref> 2016 වර්ෂයේදී විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑයේ වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණයේ දී ධාතූන් වහන්සේල නිධන් කල අතර එහිදී සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සහ අංගුලිමාල මහරහතන් වහන්සේගේ අරහන්තක ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහැරකින් සේරුවිල විහාරයේ සිට විල්ගම්වෙහෙරට වැඩමවා ධාතු නිධානය සිදු කර ඇත.2020 වසරේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් උච්චතම අවස්ථාවට ලඟා වූ අතර එහිදී පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් මෙම කැණීම් කරන ස්ථානය පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා ස්ථූපය යැයි අනුමාන කරන බවට කරුණු ප්‍රකාශ කළහ.2024 වසර වනවිට ස්ථූපය සහ ස්ථූප මලුවේ සංරක්ෂණය කටයුතු සම්පූර්ණයෙන් ම අවසන් විය.<ref>{{cite web |title=සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර ධාතු නිධාන පුණ්‍ය මහෝත්සවය සහ මහ පෙරහැර |url=https://mahamevnawa.lk/seruwila-dhathu-nidhanothsawaya/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය |date=2016-03-21}}</ref><ref>{{cite web |title=තාවතිංස යාත්‍රා – අභය දාන |url=https://mahamegha.lk/2017/04/07/thawathinsa-yathra/ |website=මහමෙඝ |date=2017-04-07}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] g7i6nfrfb40nt5bxlq90ver2cyhtfto 799952 799951 2026-09-20T18:27:10Z KSLwiki24 70498 /* පූර්ව වාර්තා */ 799952 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.<ref name="Lankadeepa2020" />පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === අභිලේඛන === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.<ref name="Lankadeepa2020" /> <!-- ==පූර්ව වාර්තා== මෙහි පූර්ව වාර්තා පිළිබඳ අන්තර්ගතය... --> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == එවකට සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටි සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනායක හිමියන්,කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් සහ සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ පසුව විහාරාධිපති ධුරයට පත්වුණු අලුදෙණියේ සුබෝධි හිමියන් ප්‍රමුඛ [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] විසින් 2015 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව මෙහි පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කළ අතර එමගින් මෙම ස්ථානයේ අක්කර 49ක පමණ ප්‍රදේශයක පැරණි ස්තූපය ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම පිළිබඳ විධිමත් අධ්‍යයනයක් සිදු විය.<ref>{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%84%E0%B7%99%E0%B6%BB/57-577511 |website=Lankadeepa |date=2020-08-22}}</ref> 2016 වර්ෂයේදී විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑයේ වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණයේ දී ධාතූන් වහන්සේල නිධන් කල අතර එහිදී සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සහ අංගුලිමාල මහරහතන් වහන්සේගේ අරහන්තක ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහැරකින් සේරුවිල විහාරයේ සිට විල්ගම්වෙහෙරට වැඩමවා ධාතු නිධානය සිදු කර ඇත.2020 වසරේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් උච්චතම අවස්ථාවට ලඟා වූ අතර එහිදී පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් මෙම කැණීම් කරන ස්ථානය පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා ස්ථූපය යැයි අනුමාන කරන බවට කරුණු ප්‍රකාශ කළහ.2024 වසර වනවිට ස්ථූපය සහ ස්ථූප මලුවේ සංරක්ෂණය කටයුතු සම්පූර්ණයෙන් ම අවසන් විය.<ref>{{cite web |title=සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර ධාතු නිධාන පුණ්‍ය මහෝත්සවය සහ මහ පෙරහැර |url=https://mahamevnawa.lk/seruwila-dhathu-nidhanothsawaya/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය |date=2016-03-21}}</ref><ref>{{cite web |title=තාවතිංස යාත්‍රා – අභය දාන |url=https://mahamegha.lk/2017/04/07/thawathinsa-yathra/ |website=මහමෙඝ |date=2017-04-07}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 54o21sxw2jggo48zlgevekyu2zq7449 799953 799952 2026-09-20T18:27:49Z KSLwiki24 70498 799953 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{completed}} {{Infobox ancient site |name = {{larger|විල්ගම්වෙහෙර<br> සෝමාවතී රජ මහා විහාරය}}(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය) |alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief = yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} |map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = සේරුවාවිල |type = පධානඝර සහ මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු |material = |built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස |abandoned = |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]] |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] |public_access = හැක |website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}} |notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ. |designation1 = APMSL |designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = පධානඝර |designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |designation1_free1name = |designation1_free1value = |designation1_free2name = |designation1_free2value = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා කරවන ලද '''"සෝමවතී ස්තූපය"''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> == ඉතිහාසය == === සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය === පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ. පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.<ref name="Dhatuvamsa">{{cite book |title=ධාතුවංශය |language=si }}</ref><ref name="Jinakalamali">{{cite book |last=බුද්ධදත්ත |first=පොල්වත්තේ |title=ජිනකාලමාලී |year=1962 |language=si }}</ref> [[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම === සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref name="Dhatuvamsa" /><ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam">{{cite web |title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර |url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ |website=මහමෙව්නාව |date=2016-12-03 |language=si }}</ref> ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.<ref name="Jinakalamali" /> විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> === සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.<ref name="Jinakalamali" /><ref name="MahameghaWilgam" /> වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /> මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.<ref name="Jinakalamali" /> === සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර === සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam">{{cite web |title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන් |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04 |website=බුදුසරණ |date=2016-04-21 |language=si }}</ref> මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ === විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය. ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය === මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> === පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.<ref name="Lankadeepa2020" /> === හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක === විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය: * පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම. * සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම. * සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය. * විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම. * සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම. * ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම. * ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම. * තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය. * 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු. * 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.<ref name="Lankadeepa2020" /><ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="BudusaranaWilgam" /> මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.<ref name="MahameghaWilgam" /><ref name="Jinakalamali" /> ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> == ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් == === වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.<ref name="Lankadeepa2020">{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511 |website=ලංකාදීප |date=2020-08-22 |language=si }}</ref> මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> === ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව === ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක === ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.<ref name="Lankadeepa2020" /> ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.<ref name="Lankadeepa2020" />පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.<ref name="Lankadeepa2020" /> === අභිලේඛන === විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.<ref name="Lankadeepa2020" /> <!-- ==පූර්ව වාර්තා== මෙහි පූර්ව වාර්තා පිළිබඳ අන්තර්ගතය... --> == වර්තමාන සංරක්ෂණය == එවකට සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටි සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනායක හිමියන්,කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් සහ සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ පසුව විහාරාධිපති ධුරයට පත්වුණු අලුදෙණියේ සුබෝධි හිමියන් ප්‍රමුඛ [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] විසින් 2015 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව මෙහි පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කළ අතර එමගින් මෙම ස්ථානයේ අක්කර 49ක පමණ ප්‍රදේශයක පැරණි ස්තූපය ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම පිළිබඳ විධිමත් අධ්‍යයනයක් සිදු විය.<ref>{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%84%E0%B7%99%E0%B6%BB/57-577511 |website=Lankadeepa |date=2020-08-22}}</ref> 2016 වර්ෂයේදී විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑයේ වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණයේ දී ධාතූන් වහන්සේල නිධන් කල අතර එහිදී සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සහ අංගුලිමාල මහරහතන් වහන්සේගේ අරහන්තක ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහැරකින් සේරුවිල විහාරයේ සිට විල්ගම්වෙහෙරට වැඩමවා ධාතු නිධානය සිදු කර ඇත.2020 වසරේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් උච්චතම අවස්ථාවට ලඟා වූ අතර එහිදී පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් මෙම කැණීම් කරන ස්ථානය පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා ස්ථූපය යැයි අනුමාන කරන බවට කරුණු ප්‍රකාශ කළහ.2024 වසර වනවිට ස්ථූපය සහ ස්ථූප මලුවේ සංරක්ෂණය කටයුතු සම්පූර්ණයෙන් ම අවසන් විය.<ref>{{cite web |title=සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර ධාතු නිධාන පුණ්‍ය මහෝත්සවය සහ මහ පෙරහැර |url=https://mahamevnawa.lk/seruwila-dhathu-nidhanothsawaya/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය |date=2016-03-21}}</ref><ref>{{cite web |title=තාවතිංස යාත්‍රා – අභය දාන |url=https://mahamegha.lk/2017/04/07/thawathinsa-yathra/ |website=මහමෙඝ |date=2017-04-07}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 2oqn4nlbpnvbzg761rlgvsihng5hgb7 0 185847 799930 799831 2026-09-20T13:23:32Z WrdSrchSi 55524 Fixed (grammar). 799930 wikitext text/x-wiki {{Infobox weather event|image=An image of Cyclone Ditwah reaching high intensity.png|caption=නොවැම්බර් 29 වන දින දිට්වා උච්චතම තීව්‍රතාවයට ආසන්න වේ|formed=2025 නොවැම්බර් 26|low=2025 නොවැම්බර් 30|dissipated=}} {{Infobox weather event/IMD|winds=40|pressure=1001}} {{Infobox weather event/JTWC|winds=35|pressure=1002}} {{Infobox weather event/Effects|fatalities=647|missing=209+|year=2025|damage=ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 1.64 (USD 1.64 billion)|areas={{flatlist| * [[ශ්‍රී ලංකාව]] * [[දකුණු ඉන්දියාව]]}}|damage-suffix=}} {{Infobox weather event/Footer|season=[[2025 උතුරු ඉන්දියානු සාගර සුළි කුණාටු සමය]]}}'''දිට්වා සුළි''' '''කුණාටුව''' යනු ක්‍රියාකාරී හා මාරාන්තික [[නිවර්තන සුළි කුණාටු|නිවර්තන සුළි කුණාටුවක්]] වන අතර එය 2025 නොවැම්බර් අග සහ දෙසැම්බර් මුලදී [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවට]] සහ [[දක්‍ෂිණ භාරතය|දකුණු ඉන්දියාවට]] තද වැසි ගෙන ආවේය. එය 2025 උතුරු ඉන්දියානු සාගර සුළි කුණාටු සමයේදී ඇති වූ දහහතරවන [[නිවර්තන සුළි කුණාටු|නිවර්තන අවපාතය]] සහ සිව්වන සුළි කුණාටුව විය. මෙම පද්ධතිය හොඳින් සලකුණු කරන ලද පහළ මට්ටමක සිට පැමිණ, පසුව ක්‍රමයෙන් සුළි කුණාටුවක් බවට පත් වී ශ්‍රී ලංකාව තුළ ගොඩබිමට ඇතුළු වූ අතර, එමඟින් පුද්ගලයෝ 647 ක් පමණ මිය ගියහ. ඉන්පසු ඩිට්වා ශ්‍රී ලංකාවෙන් ඉවතට ගොස් [[බෙංගාල බොක්ක]] වෙත ඇතුළු වූ අතර, එහිදී එය නැවත තීව්‍ර වී ඉන්දියාවේ නැගෙනහිර වෙරළට සමාන්තරව ගමන් කිරීමට පටන් ගත්තේය. නොවැම්බර් 30 වන දින, ක්‍රමයෙන් අහිතකර තත්ත්වයන් හේතුවෙන් පද්ධතිය දුර්වල වීමට පටන් ගත්තේය. කුණාටුව සඳහා තත්වයන් නරක අතට හැරෙන විට එය එදිනම පසුව ගැඹුරු අවපාතයක් දක්වා දුර්වල විය. ==කාලගුණ විද්‍යා ඉතිහාසය== {{Storm path|Ditwah 2025 path.png|colors=new}}2025 නොවැම්බර් 26 වන දින UTC 18:00 ට, ඉන්දියානු කාලගුණ විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (IMD) ශ්‍රී ලංකාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට ඔබ්බෙන් හොඳින් සලකුණු කරන ලද පහත් ස්ථානයක සිට නිර්මාණය වූ අවපාතයක් නිරීක්ෂණය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඉහළ මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය සහ මධ්‍යම මට්ටමේ සිරස් සුළං කැපීම අඩු වීම (නොට් 10–15) වැනි හිතකර තත්වයන් හේතුවෙන් ය.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=|website=rsmcnewdelhi.imd.gov.in|date=26 November 2025|url=https://rsmcnewdelhi.imd.gov.in/uploads/archive/2/2_0e5bdc_TROPICAL_CYCLONE_ADVISORY_NO.7_based_1800_UTC_of_26.11.2025.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20251126215156/https://rsmcnewdelhi.imd.gov.in/uploads/archive/2/2_0e5bdc_TROPICAL_CYCLONE_ADVISORY_NO.7_based_1800_UTC_of_26.11.2025.pdf|archive-date=26 November 2025|url-status=dead|access-date=27 November 2025}}</ref> අවපාතය තවදුරටත් තීව්‍ර වනු ඇත, පළමුව නොවැම්බර් 27 වන දින UTC 00:00 ට ගැඹුරු අවපාතයක් බවටත්, පසුව 06:00 UTC ට සුළි කුණාටුවක් බවටත් පත් වනු ඇත, එය ඩිට්වා යන නම ලැබුණු විට,<ref name=":02">{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=|website=web.archive.org|url=http://web.archive.org/screenshot/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127162606/http://web.archive.org/screenshot/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-date=27 November 2025|url-status=dead|access-date=27 November 2025}}</ref> යේමනය විසින් සපයන ලද නම, සොකෝත්‍රා දූපතේ ඩෙට්වා කලපුව ගැන සඳහන් කරයි. ඩිට්වාහි වලාකුළු ඉක්මනින්ම වක්‍ර කලාප රටාවකට වැඩි වැඩියෙන් සංවිධානය විය.<ref name=":02" /> ඊළඟ දින කිහිපය තුළ, සුළි කුණාටු තීව්‍රතාවය පවත්වා ගනිමින් දිට්වා [[ශ්‍රී ලංකාව]] හරහා ගමන් කළ අතර, නොවැම්බර් 29 වන දින [[බෙංගාල බොක්ක]] වෙත ගමන් කර උතුරු දෙසට ගමන් කළේය. ජලය මතට නැවත පැමිණීමත් සමඟ ඩිට්වා තරමක් තීව්‍ර වූ අතර, නොවැම්බර් 30 වන දින සුළං කප්පාදුව, වියළි වාතය ගලා ඒම සහ සිසිල් මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය හේතුවෙන් දුර්වල වීමට පටන් ගත්තේය. එදිනම පසුව, දිට්වා UTC 12:00 ට ගැඹුරු අවපාතයක් දක්වා දුර්වල විය.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|website=mausam.imd.gov.in|access-date=29 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251129213227/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-date=29 November 2025|title=DEMS-RSMC special tropical cyclones New Delhi dated 29.11.2025}}</ref><ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Regional specialised meteorological centre-tropical cyclones, New Delhi tropical cyclone advisory|url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|website=mausam.imd.gov.in|access-date=30 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130140036/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-date=30 November 2025|language=en}}</ref><ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Cyclone|url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|website=mausam.imd.gov.in|access-date=30 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130181746/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-date=30 November 2025|language=en}}</ref> ඉන්පසු පද්ධතිය දෙසැම්බර් පළමු දින දක්වා ගැඹුරු අවපාතයක් ලෙස දකුණු ඉන්දියාවේ වෙරළ තීරයට සෙමින් සමාන්තරව ගමන් කළේය.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=DEMS-RSMC special tropical cyclones New Delhi dated 1.12.2025|website=mausam.imd.gov.in|url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/cyclone.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20251201062511/https%3A%2F%2Fmausam.imd.gov.in%2Fimd_latest%2Fcontents%2Fcyclone.php|archive-date=1 December 2025|url-status=dead|ref={{sfnref|mausam.imd.gov.in}}|access-date=1 December 2025}}</ref> ==බලපෑම== === ශ්‍රී ලංකාව === ශ්‍රී ලංකාවේ අධික වර්ෂාව හේතුවෙන් ගංවතුර සහ නායයෑම් ඇති වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අවම වශයෙන් මරණ 390 ක්, තුවාල 14 කට වැඩි පිරිසක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|date=28 November 2025|title=Death toll from Sri Lanka landslides and floods rises to 69|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/28/sri-lanka-landslides-floods-death-toll-rises-to-56-offices-schools-shut|access-date=30 November 2025|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> සහ අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයින් 352 ක් වාර්තා විය.<ref name="dmc">{{උපන්‍යාස වෙබ්|website=Disaster Management Centre|date=1 December 2025|access-date=1 December 2025|title=Situation Report on 2025.12.01 at 18.00 p.m|url=https://www.dmc.gov.lk/images/dmcreports/Situation_Report_at_1800hrs_on_2025__1764606483.pdf}}</ref> ඊට අමතරව, සහන මෙහෙයුම් අතරතුර [[වෙන්නප්පුව|වෙන්නප්පුවේදී]] [[ශ්‍රී ලංකා ගුවන් හමුදාව|ශ්‍රී ලංකා ගුවන් හමුදාවේ]] බෙල් 212 හෙලිකොප්ටරයක් කඩා වැටීමෙන් නියමුවා මිය ගොස් තවත් හතර දෙනෙක් තුවාල ලැබූ හ.<ref>{{Cite news|date=30 November 2025|title=Air Force pilot killed in helicopter crash in Wennappuwa|url=https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Air-Force-pilot-killed-in-helicopter-crash-in-Wennappuwa/108-326540|access-date=30 November 2025|publisher=[[Daily Mirror (Sri Lanka)|Daily Mirror]]}}</ref> [[මහනුවර පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ]] මරණ 88 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 150 ක්, [[බදුල්ල පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ]] මරණ 82 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 48 ක්, [[නුවරඑළිය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|නුවරඑළිය දිස්ත්‍රික්කයේ]] මරණ 75 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 62 ක්, [[කුරුණෑගල පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල]] දිස්ත්‍රික්කයේ මරණ 52 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 27 ක්, [[මාතලේ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ]] මරණ 24 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 6 ක් සහ එල්වෙහෙරේ මරණ 69 ක් සහ අතුරුදහන් වූවන් 59 ක් වාර්තා විය.<ref name="dmc" /> ගංගොඩ ගම්මානයේ සිදු වූ නායයෑමකින් පුද්ගලයෝ 20 දෙනෙක් මිය ගියහ.<ref name="adaderana">{{Cite news|work=Ada Derana|title=Death toll due to adverse weather climbs to 47 in Sri Lanka, 21 missing|url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=115235|date=27 November 2025|access-date=27 November 2025|archive-date=9 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209155943/http://www.adaderana.lk/news.php?nid=115235|url-status=dead}}</ref> අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ සයින්දමරුතු හි ඔවුන්ගේ මෝටර් රථය ගංවතුරට ගසාගෙන යාමෙන් පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් මිය ගියහ.<ref>{{Cite news|title=Three killed as car topples into canal in Sainthamaruthu|url=https://www.newswire.lk/2025/11/27/three-killed-as-car-topples-into-canal-in-sainthamaruthu/|access-date=30 November 2025|work=Newswire|date=27 November 2025}}</ref> ජලාශ සහ ගංගා පිටාර ගැලීමෙන් මාර්ග අවහිර වූ අතර බලපෑමට ලක් වූ පළාත් සම්බන්ධ කරන ප්‍රධාන මාර්ග වසා දමන ලදී. [[අනුරාධපුර පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ]] ජලයෙන් යට වූ බස් රථයකින් 69 දෙනෙකු හමුදාව බේරා ගත්හ.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Sri Lanka Declares Emergency As Cyclone Ditwah Death Count Hits 132|url=https://www.ndtv.com/world-news/sri-lanka-declares-emergency-as-cyclone-ditwah-death-count-hits-132-9721877|access-date=29 November 2025|publisher=[[NDTV]]}}</ref> [[ත්‍රිකුණාමල පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[Mavil Aru|මාවිල්ආරු]] හි වේල්ලක් ස්ථාන දහයක පමණ කැඩී ගිය අතර පදිංචිකරුවෝ ඉවත් කෙරුණ හ.<ref>{{Cite news|date=30 November 2025|title=Sri Lanka's Mavil Aru Reservoir bund breached in multiple places|url=https://economynext.com/sri-lankas-mavil-aru-reservoir-bund-breached-in-multiple-places-250778/|access-date=30 November 2025|publisher=EconomyNext}}</ref> මඩ, ගල් සහ ගස් දුම්රිය මාර්ග මතට කඩා වැටීමෙන් පසු බලධාරීන් කඳුකර කලාපයේ සමහර ප්‍රදේශවල දුම්රිය නතර කළ අතර ඒවායින් සමහරක් ගංවතුරින් යට විය.<ref name="ap">{{Cite news|work=[[Associated Press]]|title=Heavy rains trigger landslides and floods in Sri Lanka, leaving more than 40 dead|url=https://apnews.com/article/sri-lanka-weather-landslides-floods-ef3a2354448a7ec58cfe4ac5d8f750d1|date=27 November 2025|access-date=27 November 2025}}</ref> දැඩි කාලගුණය හේතුවෙන් පුළුල් විදුලි බිඳවැටීම් ඇති වූ අතර එය කලාපයේ සියයට 25 සිට 30 දක්වා බලපා ඇත. ප්‍රධාන [[ජලවිදුලිය|ජල විදුලි බලාගාර]] දෙකක් වන [[කොත්මලේ]] සහ රන්ටැඹේ විදුලි රැහැනක් බිඳවැටීමෙන් පසු වසා දමන ලදී. නිවාස ගණනාවක් විනාශ වූ අතර දහස් ගණනක් නිවාස අහිමි විය. නවතම මූලාශ්‍රවලට අනුව, පවුල් 318,252 ක පුද්ගලයින් 1,156,860 ක් පමණ පුලුල්ව පැතිර ගිය ගංවතුරෙන් පීඩාවට පත් වූ අතර,<ref name="newsfirst2">{{Cite news|date=30 November 2025|access-date=30 November 2025|title=334 Dead, 370 Missing in Sri Lanka Flood Catastrophe|url=https://www.newsfirst.lk/2025/11/30/334-dead-370-missing-in-sri-lanka-flood-catastrophe|work=[[News First]]}}</ref> පවුල් 59,266 ක් හදිසි මධ්‍යස්ථාන 1,529 ක නවාතැන් ගත්හ.<ref name="HT">{{Cite news|date=29 November 2025|title=Over 80 dead as Cyclone Ditwah triggers massive flooding, landslides in Sri Lanka|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/over-80-dead-as-cyclone-ditwah-triggers-massive-flooding-landslides-in-sri-lanka-101764347068350.html|access-date=28 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> ගුවන් ගමන් කිහිපයක් අවලංගු කිරීමෙන් පසු දින තුනක් තිස්සේ [[කොළඹ]] [[බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ|බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ]] පුද්ගලයෝ 300 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් අතරමං වූහ.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: 300 Indian passengers stranded in Colombo|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-location-tracker-live-updates-heavy-rainfall-tamil-nadu-chennai-andhra-pradesh-weather-imd-101764387755050.html?id=101764397548333&utm_source=ht_site_copyURL&utm_medium=social&utm_campaign=ht_site|access-date=29 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> === ඉන්දියාව === බලධාරීහු චෙන්නායි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ ගුවන් ගමන් 83ක් අවලංගු කළ අතර [[තමිල්නාඩු|තමිල්නාඩුවේ]] පාසල් වසා දැමූහ.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=54 Flights Cancelled, Schools Shut: Cyclone Ditwah Affects Tamil Nadu|url=https://www.ndtv.com/tamil-nadu-news/sri-lanka-floods-india-humanitarian-aid-to-sri-lanka-imd-forecast-cyclone-ditwah-disrupts-tamil-nadu-as-flights-cancelled-colleges-schools-closed-9719591|access-date=29 November 2025|publisher=[[NDTV]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: 35 flights to and from Chennai cancelled on Saturday, 47 flights on Sunday|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-location-tracker-live-updates-heavy-rainfall-tamil-nadu-chennai-andhra-pradesh-weather-imd-101764387755050.html?id=101764432650472&utm_source=ht_site_copyURL&utm_medium=social&utm_campaign=ht_site|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> තමිල්නාඩුවේ සමහර ප්‍රදේශ සඳහා රතු අනතුරු ඇඟවීමක් නිකුත් කරන ලදී. <ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: Red alert in parts of Tamil Nadu|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-location-tracker-live-updates-heavy-rainfall-tamil-nadu-chennai-andhra-pradesh-weather-imd-101764387755050.html?id=101764389181978&utm_source=ht_site_copyURL&utm_medium=social&utm_campaign=ht_site|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> තමිල්නාඩුවේ දිට්වා නිසා ඇති වූ වර්ෂාපතනය ආශ්‍රිත සිදුවීම්වලින් අවම වශයෙන් පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් සහ ගවයෝ 149 දෙනෙක් මිය ගියහ. තූතුකුඩි සහ තන්ජාවූර් හි බිත්ති කඩා වැටීමෙන් පුද්ගලයින් දෙදෙනෙකු මිය ගිය අතර, මයිලදුතුරෙයි හි විදුලි සැර වැදීමෙන් 20 හැවිරිදි තරුණයෙක් මිය ගියේය. තවත් තිදෙනෙක් ද තුවාල ලැබූ හ. ගොවිබිම් හෙක්ටයාර 57,000 ක් බලපෑමට ලක් වූ අතර, පැල්පත් 234 කට හානි සිදුවිය.<ref>{{Cite news|date=30 November 2025|title=Cyclone Ditwah: 3 killed as heavy rains lash Tamil Nadu, 234 huts damaged|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-3-killed-as-heavy-rains-lash-tamil-nadu-234-huts-damaged-101764494382406.html|access-date=30 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref name="Hindu Live">{{Cite news|date=30 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: IMD issues yellow alert across various districts of T.N., Puducherry|url=https://www.thehindu.com/news/national/cyclone-ditwah-live-updates-rains-tamil-nadu-andhra-pradesh-sri-lanka-november-30-2025/article70340893.ece|access-date=30 November 2025|work=[[The Hindu]]}}</ref> [[ආන්ධ්‍ර ප්‍රදේශ්|ආන්ද්‍ර ප්‍රදේශ්හි]] සමහර ප්‍රදේශවල ද අධික වර්ෂාපතනයක් වාර්තා විය.<ref>{{Cite news|date=30 November 2025|title=Cyclone Ditwah Tracker Live: 3 dead in Tamil Nadu; flight services hit at Chennai airport amid heavy rainfall|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/cyclone-ditwah-tracker-live-updates-cyclone-impact-in-tamil-nadu-andhra-pradesh-puducherry-heavy-rain-warning-latest-news/liveblog/125667898.cms|access-date=30 November 2025|work=[[The Times of India]]}}</ref> සුළි කුණාටුවෙන් උෂ්ණත්වය පහත වැටීම හේතුවෙන් [[තෙලගානා|තෙලන්ගානාව]] දින ගණනාවක් තිස්සේ තියුණු සීතලක් අත්වින්දේ ය.<ref>{{Cite news|date=30 November 2025|title=Telangana Sees Sharp Chill as Temps Dip Due to Cyclone Ditwah|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/telangana-sees-sharp-chill-as-temps-dip-due-to-cyclone-ditwah-1920753|access-date=30 November 2025|publisher=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == පසු බලපෑම් == {{බහුවිධ රූපය | perrow = 2 | total_width = 400 | image1 = Indian Air Force Ilyushin Il-76MD.jpg | image2 = Operation Sagar Bandhu.jpg | image3 = Indian Air Force Lockheed C-130J Hercules.jpg | image4 = Operation Sagar Bandhu 2.jpg | footer = ශ්‍රී ලංකාවේ සහන මෙහෙයුම් සඳහා සූදානම් වන ඉන්දියානු ගුවන් හමුදාවේ Il-76MD සහ C-130J ගුවන් යානා }} ශ්‍රී ලංකාව හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, [[ශ්‍රී ලංකා සන්නද්ධ හමුදා|ශ්‍රී ලංකා සන්නද්ධ හමුදාවන්]] සහන කටයුතු සඳහා 25,000+ ක පිරිසක් යොදවා තිබුණි. මෙයට බෙල් 212, බෙල් 206, බෙල් 412 සහ මිල් Mi-17 හෙලිකොප්ටර් භාවිතා කරන SAR මෙහෙයුම්, [[බීච් ක්‍රාෆ්ට් සුපර් කිං එයා|KA-360ER]] භාවිතා කරන නිරීක්ෂණ මෙහෙයුම් සහ වියළි සලාක ගුවන් මගින් එසවීම, [[ශ්‍රී ලංකා ගුවන් හමුදාව|ශ්‍රී ලංකා ගුවන් හමුදාවේ]] Y-12 භාවිතා කරන HADR උපකරණ, යුනිකෝන්/යුනි බෆල් වාහන, [[ශ්‍රී ලංකා යුද්ධ හමුදාව|ශ්‍රී ලංකා හමුදාවේ]] WMZ/BTR වාහන සහ [[ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදාව|ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදාවේ]] නාවික බෝට්ටු ඇතුළත් විය.<ref>{{Cite news|title=Sri Lanka declares State of Public Emergency|url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=115329|access-date=30 November 2025|publisher=[[TV Derana]]|date=29 November 2025|archive-date=29 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251229152508/http://www.adaderana.lk/news.php?nid=115329|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=SLAF Bell 212 rescues three persons stranded by floods in Mahawa (Ella)|url=https://www.airforce.lk/news.php?news=7706|access-date=30 November 2025|publisher=[[Sri Lanka Air Force]]|date=27 November 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sri Lanka Army Continues Rescue and Relief Operations for People Affected by the Emergency Disaster Situation|url=https://www.army.lk/news/sri-lanka-army-continues-rescue-and-relief-operations-people-affected-emergency-disaster|access-date=30 November 2025|publisher=[[Sri Lanka Army]]|date=29 November 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sri Lanka Navy mobilizes for ongoing disaster relief following adverse weather|url=https://news.navy.lk/operation-news/2025/11/29/202511291000/|access-date=30 November 2025|publisher=[[Sri Lanka Navy]]|date=29 November 2025|archive-date=29 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251129110605/https://news.navy.lk/operation-news/2025/11/29/202511291000/|url-status=dead}}</ref> [[ඉන්දියාව]] ඉන්දීය ගුවන් හමුදාවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට ගුවන් යානා දෙකක් යවා ඇත: ඉලියුෂින් ඉල්-76 එම්ඩී යානයක් සහ ලොක්හීඩ් මාටින් සී-130ජේ සුපර් හර්කියුලිස් යානයක්, එහි කාර්ය මණ්ඩලය 80 කට අධික සංඛ්‍යාවක් සහ ජාතික ආපදා ප්‍රතිචාර බලකායෙන් සහන සැපයුම් සහ ගලවා ගැනීමේ උපකරණ සාගර් බන්ධු මෙහෙයුම යටතේ [[කොළඹ|කොළඹට]] යවා ඇත.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: India dispatches 12 tonnes of humanitarian aid to Colombo|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-location-tracker-live-updates-heavy-rainfall-tamil-nadu-chennai-andhra-pradesh-weather-imd-101764387755050.html?id=101764389132926&utm_source=ht_site_copyURL&utm_medium=social&utm_campaign=ht_site|access-date=29 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah live updates: IAF IL-76 arrives in Sri Lanka|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-location-tracker-live-updates-heavy-rainfall-tamil-nadu-chennai-andhra-pradesh-weather-imd-101764387755050.html?id=101764398901483&utm_source=ht_site_copyURL&utm_medium=social&utm_campaign=ht_site|access-date=29 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> සමස්තයක් වශයෙන්, ඉන්දියාව ඒරොස්පේෂල් ඇලූට් III සහ මිල් එම්අයි-17 හෙලිකොප්ටර් දෙකක් පිටත් කර හැරියේය.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Cyclone Ditwah:India sends relief items, rescue teams to Sri Lanka|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyclone-ditwah-india-sends-relief-items-rescue-teams-to-sri-lanka-101764443294612.html|access-date=29 November 2025|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> ඉන්දියාව සෙවීමේ සහ ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුම් සඳහා අයිඑන්එස් ''වික්‍රාන්ට්'', අයිඑන්එස් ''උදයගිරි'' සහ අයිඑන්එස් ''සුකන්‍යා'' [[ගුවන් යානා ගෙන යන නෞකා|යන ගුවන් යානා වාහක නෞකා]] ද යෙදවූ අතර, දෙවැන්න සහන ද්‍රව්‍ය රැගෙන ගියේය.<ref>{{Cite news|title=India sends more relief to Sri Lanka after Cyclone Ditwah|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-sends-more-relief-to-sri-lanka-after-cyclone-ditwah/article70339494.ece|access-date=30 November 2025|work=[[The Hindu]]|date=29 November 2025}}</ref> [[පාකිස්ථානය]] ශ්‍රී ලංකාවේ සෝදිසි සහ ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුම් සඳහා PNS Saif (F253) හි Harbin Z-9 නෞකාව යෙදවීය. ශ්‍රී ලංකාවට සහනාධාර සහ ගලවා ගැනීමේ කණ්ඩායමක් යැවීමට ද පාකිස්ථානය කටයුතු අවසන් කළේය. සහන පැකේජයට ගලවා ගැනීමේ බෝට්ටු, ජීවිතාරක්ෂක කබා සහ ජලය ඉවත් කිරීමේ පොම්ප වැනි අත්‍යවශ්‍ය ආධාරක අයිතම ඇතුළත් වේ.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Pakistan to send mobile field hospital to provide medical care for flood victims in Sri Lanka|url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=115367|website=Ada Derana|access-date=30 November 2025|language=en}}</ref> [[ස්පේස් එක්ස්|SpaceX]] චන්ද්‍රිකා තාරකා මණ්ඩලය සහ අන්තර්ජාල සේවාවක් වන Starlink දෙසැම්බර් අවසානය දක්වා නව සහ පවතින ගනුදෙනුකරුවන්ට නොමිලේ සේවාවක් ලබා දුන් අතර අතිරේක සහාය ලබා දීම සඳහා ශ්‍රී ලංකා රජය සමඟ කටයුතු කළේය.<ref>{{Cite news|date=29 November 2025|title=Indonesia and Sri Lanka Flood Response|url=https://starlink.com/support/article/e7fdec09-75e5-4483-1b9e-3d9394d18dec|access-date=29 November 2025|publisher=[[Starlink]]}}</ref>{{Clear}} ==මූලාශ්‍ර== <references /> == බාහිර සබැඳි == * [https://www.bmkg.go.id/ කාලගුණ විද්‍යාව, දේශගුණ විද්‍යාව සහ භූ භෞතික විද්‍යාව සඳහා ඉන්දුනීසියානු ඒජන්සිය] ( [[ඉන්දුනීසියානු භාෂාව|ඉන්දුනීසියානු]] භාෂාවෙන්) * [https://www.metoc.navy.mil/jtwc/jtwc.html ඒකාබද්ධ ටයිෆූන් අනතුරු ඇඟවීමේ මධ්‍යස්ථානය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809215228/https://www.metoc.navy.mil/jtwc/jtwc.html |date=2020-08-09 }} {{Authority control}} tdpgv0yhn6d7hgzyms6d9jp5lk1byrn 1 195881 799941 795237 2026-09-20T17:25:25Z KSLwiki24 70498 /* template එකක භාවිතය සම්බන්ධව */ නව ඡේදය 799941 wikitext text/x-wiki {{සාකච්ඡා ශීර්ෂකය}} == template එකක භාවිතය සම්බන්ධව == {{Done}}/{{completed}} යන template වල සැබෑ භාවිතය කුමක් සදහා ද?? @[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:25, 20 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) 7so3ofeo3m3txspb4m5hb4rlk7ycs5f 799958 799941 2026-09-21T09:10:43Z Lee 85 සැකිලි දිගහැරීම නැවැත්වීම 799958 wikitext text/x-wiki {{සාකච්ඡා ශීර්ෂකය}} == template එකක භාවිතය සම්බන්ධව == {{tl|Done}}/{{tl|completed}} යන template වල සැබෑ භාවිතය කුමක් සදහා ද?? @[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:25, 20 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) cq25quxmef7h8p7xibm84z94fbg4596 799959 799958 2026-09-21T09:12:09Z Lee 85 /* template එකක භාවිතය සම්බන්ධව */ Reply 799959 wikitext text/x-wiki {{සාකච්ඡා ශීර්ෂකය}} == template එකක භාවිතය සම්බන්ධව == {{tl|Done}}/{{tl|completed}} යන template වල සැබෑ භාවිතය කුමක් සදහා ද?? @[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:25, 20 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], [[:සැකිල්ල:Done#Example]] තුළ හොඳ උදාහරණයක් පවතිනවා නේද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 09:12, 21 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) 53whvtglkbgxe944stixzm9xe0ef6qs 4 196768 799954 799787 2026-09-21T02:05:15Z Xqbot 1966 Fixing double redirect from [[විකිපීඩියා:අවසර සඳහා ඉල්ලීම්/Confirmed/Administrator instructions]] to [[විකිපීඩියා:අවසර සඳහා ඉල්ලීම්/තහවුරුකල පරිශීලක/Administrator instructions]] 799954 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[විකිපීඩියා:අවසර සඳහා ඉල්ලීම්/තහවුරුකල පරිශීලක/Administrator instructions]] 9wxxls1du8olb9720hugzpxjeo956l8 0 196797 799921 2026-09-20T12:11:15Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354620662|Shinkot casket]]" 799921 wikitext text/x-wiki {{Infobox artifact|name=ශීන්කෝට් කරඬුව|image=[[File:Shinkot relic casket.jpg|300px]]|image_caption=ශීන්කෝට් ධාතු කරඬුව. මෙහි ''මිනාද්‍රස මහාරාජස'' ("මහා රජ මිනැන්ඩර්") යන්න මෙහි පියනෙහි පිටත දාරයේ අන්තර්ගත වේ.|material=ස්ටියටයිට්|size=විෂ්කම්භය: 28.7 සෙන්ටිමීටර, 11.3 අඟල්.<br>උස: 8.38 සෙන්ටිමීටර, 3.3 අඟල්|writing=|created=ක්‍රි.පූ. 2වන සියවස|discovered=ශීන්කෝට්, බාජාවූර්<br>{{coord|34.66|N|71.5|E|display=inline, title}}|location=|id=|registration=|map={{Location map|Pakistan#Gandhara |width = |float = center |border = |caption = |alt = |relief = yes |AlternativeMap= |overlay_image = |label = බාජාවූර් |label_size = |position = right |background = |mark = |marksize = |link = |lat_deg = 34 |lat_min = 41 |lat_sec = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 71 |lon_min = 30 |lon_sec = 0 |lon_dir = E }}}} [[File:Shinkot_casket_inscription_segments_A_A1_and_C.jpg|thumb| අහීන්කෝට් කරඬුවෙහි අභිලේඛන A, A1 සහ C කොටස් සහ [[ඛරෝෂ්ඨී]] අක්ෂරවලින් ''මිනාද්‍රස මහාරාජස'' යන්න අන්තර්ගත කොටසක්.]] [[File:Shinkot_casket_inscription_segments_B_and_D.jpg|thumb| ශීන්කෝට් කරඬුව, B සහ D ශිලා ලේඛන කොටස්]] '''මිනැන්ඩර් පාලන සමයයට අයත් බාජාවූර් ධාතු කරඬුව''' ලෙසද හැඳින්වෙන '''ශීන්කෝට් කරඬුව''', [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] බාජාවූර් ප්‍රදේශයෙන් හමුවූ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] [[ධාතු කරඬුව|ධාතු කරඬුවකි]] . එය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය|ඉන්දු-ග්‍රීක]] රජු වන I වන මිනැන්ඩර්ගේ පාලන සමය ගැන සඳහන් කරන බව සැලකේ. <ref name="SB">{{උපන්‍යාස පොත |last=Baums |first=Stefan |url=http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id={51184689-60EE-4F62-A6D5-8A95D4D53181} |title=A framework for Gandharan chronology based on relic inscriptions, in "Problems of Chronology in Gandharan Art" |date=2017 |publisher=Archaeopress}}</ref> ස්ටීටයිට් කරඬුව සොයා ගන්නා අවස්ථාවේ රිදී සහ රන් ධාතු කරඬුවක් තිබූ බව කියනු ලැබේ, නමුත් ඒවා නැති වී ඇත. <ref name="EI">{{උපන්‍යාස පොත |last=Chakravarti |first=N. P |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56526 |title=Epigraphia Indica Vol.24 |date=1937 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56526/page/n160 1]–10}}</ref> == අභිලේඛනය == මෙම කරඬුව බොහෝ විට [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] ප්‍රදේශයෙන් හමු වූ පැරණිතම අභිලේඛනගත බෞද්ධ ධාතු කරඬුව විය හැකිය. <ref name="SB" /> එහි එක් අභිලේඛනයක, පියනේ, මෙසේ සඳහන් වේ: ''මිනෙද්‍රස මහාරාජස කටියාස දිවාස 44411'', " මහාරාජ මිනාද්‍රගේ පාලන සමයේදී, කාර්තිකයේ 14 වන දින" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත, අදාළ ''මහාරාජ'' ("මහා රජ") ''මිනාද්‍ර'' මිනැන්ඩර් ය. <ref name="SB" /> <ref name="EI" /> මිනැන්ඩර් රජු ප්‍රකට වන්නේ ඔහුගේ කාසි වලින් වන අතර, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් ග්‍රීක සහ ඛරෝෂ්ඨී භාෂාවලින් ද්විභාෂා වන අතර, එහිදී ඔහුගේ ඛරෝෂ්ඨී නාමය ''මෙනාද්‍ර'' ලෙස දක්වා ඇත. <ref name="EI" /> ඔහුගේ කාසියේ, මිනැන්ඩර් රජුගේ සම්පූර්ණ පදවි නාමය ''මෙනද්‍රාස මහරාජස ත්‍රතාරේස'' "ගැලවුම්කාර මහා රජ මිනැන්ඩර්" ලෙස දැක්වේ. <ref name="EI" /> [[මිලින්ද ප්‍රශ්නය|මිලින්දපන්හයේ]] ඔහුගේ නම ''මිලින්ද'' ලෙස දක්වා ඇත. <ref name="EI" /> විවිධ කොටස්වල පරිවර්තනයක් සිදු කර ඇත: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Inscription of the Shinkot casket, Epigraphia Indica, Vol.24<ref name="EI" /> !Inscription !Original (Kharosthi script) !Transliteration !English translation !Hellenistic Greek |- |'''A''' |{{Large|𐨨𐨁𐨣𐨅𐨡𐨿𐨪𐨯 𐨨𐨱𐨪𐨗𐨯 𐨐𐨚𐨁𐨀𐨯 𐨡𐨁𐨬𐨯 𐩃 𐩃 𐩃 𐩀 𐩀 𐨤𐨿𐨪𐨞𐨯𐨨𐨅𐨡 𐨭𐨪𐨁𐨪 𐨧𐨒𐨬𐨟𐨆}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|Minedrasa maharajasa kaṭiasa divasa 4 4 4 1 1 praṇasameda śarira bagavato}} |... of Menandros the great king, on the month Kārttika's 14th day, relics of the Lord, |ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΕΚΑΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΤΟΥ ΜΗΝΟΣ ΚΑΡΤΙΚΚΟΥ ΕΠΙ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ |- |'''A¹''' |{{Large|𐨤𐨿𐨪𐨟𐨁𐨠𐨬𐨁 𐨟 ...}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|Śakamunisa pratithavi ta}} |the Śākya sage, were established; |ΤΟΥ ΣΑΚΥΑ ΣΟΦΟΥ ΕΘΕΜΕΛΙΩΘΗ |- |'''A²''' |{{Large|𐨤𐨿𐨪𐨞𐨯𐨨𐨅𐨡 ... 𐨭𐨐𐨨𐨂𐨣𐨁𐨯}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|praṇasameda śarira bhagavato Śakamunisa}} |relics of the Lord, the Śākya sage, that are endowed with life. |ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΑΚΥΑ ΣΟΦΟΥ ΖΩΟΠΟΙΟΥΜΕΝΑ |- |'''C1''' |{{Large|𐨬𐨁𐨗𐨩𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪𐨅𐨞}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|Vijayamitreṇa}} |By Vijayamitra |ΥΠΟ ΒΙΤΖΑΓΙΑΜΙΤΡΑ |- |'''C2''' |{{Large|𐨤𐨟𐨅 𐨤𐨿𐨪𐨡𐨁𐨠𐨬𐨁𐨡𐨅}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|pate pradithavide}} |this bowl is established. |Η ΚΥΒΩΤΟΣ ΑΥΤΗ ΕΘΕΜΕΛΙΩΘΗ |- |'''D1''' |{{Large|𐨀𐨁𐨨𐨅 𐨭𐨪𐨁𐨪 𐨤𐨫𐨂𐨒𐨧𐨂𐨟𐨀𐨆 𐨣 𐨯𐨐𐨪𐨅𐨀𐨟𐨁 𐨟𐨯 𐨭𐨪𐨁𐨀𐨟𐨁 𐨐𐨫𐨡𐨅 𐨣 𐨭𐨢𐨿𐨪𐨆 𐨣 𐨤𐨁𐨎𐨜𐨆𐨩 𐨐𐨅 𐨩𐨁 𐨤𐨁𐨟𐨿𐨪𐨁 𐨒𐨿𐨪𐨁𐨞𐨩𐨟𐨁 𐨟𐨯 𐨩𐨅 𐨤𐨟𐨿𐨪𐨅 𐨬𐨤𐨆𐨨𐨂𐨀}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|ime śarira palughabhutao na sakareati tasa śariati kalade na śadhro na piṃḍoya ke yi pitri griṇayati tasa ye patre vapomua}} |These relics, having become broken, are not treated with respect. [...] after some time. Nobody provides the funerary ritual nor food nor water to the ancestors. The bowl that belongs to it is barely covered. |ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΑΥΤΑ ΚΑΤΑΣΤΡΑΦΕΝΤΑ ΟΥ ΣΕΒΟΝΤΑΙ [...] ΜΕΤΑ ΧΡΟΝΟΝ ΟΥΔΕΙΣ ΠΑΡΕΧΕΙ ΤΑΦΑΣ ΟΥΔΕ ΣΙΤΙΣΙΝ ΟΥΔΕ ΥΔΩΡ ΤΟΙΣ ΠΡΟΓΟΝΟΙΣ. Η ΚΥΒΩΤΟΣ Ἡ ΠΡΟΣ ΑΥΤΑ ΜΟΛΙΣ ΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ |- |'''B''' |{{Large|𐨬𐨁𐨩𐨐𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨕𐨪𐨗𐨯}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|Viyakamitra Apracarajasa}} |Of Vijayamitra, king of Apraca, |Ο ΒΙΤΖΑΓΙΑΜΙΤΡΑ, ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΑΠΡΑΚΑΣ |- |'''D2''' |{{Large|𐨬𐨮𐨩𐨅 𐨤𐨎𐨕𐨨𐨩𐨅 𐩃 𐩀 𐨬𐨅𐨭𐨑𐨯 𐨨𐨯𐨯 𐨡𐨁𐨬𐨯 𐨤𐨎𐨕𐨬𐨁𐨭𐨩𐨅 𐨀𐨁𐨩𐨆}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|vaṣaye paṃcamaye 4 1 veśakhasa masasa divasa paṃcaviśaye iyo}} |in the fifth - 5 - year, on the 25th day of the month Vaiśākha, |ΕΝ ΤΩ ΠΕΜΠΤΩ ΕΤΕΙ ΤΗ ΕΙΚΑΔΙ ΚΑΙ ΠΕΜΠΤΗ ΤΟΥ ΜΗΝΟΣ ΒΕΣΑΚΧΑ |- |'''D3''' |{{Large|𐨤𐨿𐨪𐨟𐨁𐨠𐨬𐨁𐨟𐨅 𐨬𐨁𐨗𐨩𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪𐨅𐨣 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨕𐨪𐨗𐨅𐨣 𐨧𐨒𐨬𐨟𐨂 𐨭𐨐𐨁𐨨𐨂𐨞𐨁𐨯 𐨯𐨨𐨯𐨦𐨂𐨢𐨯 𐨭𐨪𐨁𐨪}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|pratithavite Vijayamitrena Apracarajena bhagavatu Śakimuṇisa samasabudhasa śarira}} |is established by Vijayamitra, king of Apraca, this relic of the Śākya sage, the completely enlightened one. |ΕΘΕΜΕΛΙΩΘΗ ΥΠΟ ΒΙΤΖΑΓΙΑΜΙΤΡΑ, ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΤΗΣ ΑΠΡΑΚΑΣ, ΤΟΥΤΟ ΤΟ ΛΕΙΨΑΝΟΝ ΤΟΥ ΣΑΚΥΑ ΣΟΦΟΥ ΤΟΥ ΤΕΛΕΙΩΣ ΠΕΦΩΤΙΣΜΕΝΟΥ |- |'''E''' |{{Large|𐨬𐨁𐨭𐨿𐨤𐨁𐨫𐨅𐨣 𐨀𐨞𐨎𐨐𐨩𐨅𐨞}} |{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|Viśpilena aṇaṃkayeṇa likhite}} |Written by Viśpilena, the [...]. |ΓΡΑΦΕΙΣΑ ΥΠΟ ΒΙΣΠΙΛΕΝΑ, ΤΟΥ [...] |} == මෙයද බලන්න == * [[බිමාරාන් කරඬුව]] == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == මූලාශ්‍ර == * {{උපන්‍යාස පොත |last=Baums |first=Stefan |url=http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id={51184689-60EE-4F62-A6D5-8A95D4D53181} |title=A framework for Gandharan chronology based on relic inscriptions, in "Problems of Chronology in Gandharan Art" |date=2017 |publisher=Archaeopress}} * {{උපන්‍යාස පොත |last=Chakravarti |first=N. P |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56526 |title=Epigraphia Indica Vol.24 |date=1937 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56526/page/n160 1]–10}} * {{Cite journal|last=Falk|first=Harry|date=2007|title=Ancient Indian Eras: An Overview|journal=Bulletin of the Asia Institute|volume=21|pages=137|jstor=24049367}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] s5dkryeij3qd7itrl96ano47q5o8bmr 0 196798 799922 2026-09-20T12:11:55Z Yasasuru 23090 [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799922 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] dms4mun6juqls7drpslswu480zpker9 0 196799 799923 2026-09-20T12:12:14Z Yasasuru 23090 [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799923 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] dms4mun6juqls7drpslswu480zpker9 0 196800 799924 2026-09-20T12:12:37Z Yasasuru 23090 [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799924 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] dms4mun6juqls7drpslswu480zpker9 0 196801 799925 2026-09-20T12:12:56Z Yasasuru 23090 [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799925 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ශීන්කෝට් කරඬුව]] dms4mun6juqls7drpslswu480zpker9