සිංහල බස

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>සිංහල බස</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1663</id>
    <revision>
      <id>800294</id>
      <parentid>788670</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30747" sha1="rux62xpsptaaz9rmv4lxoluerrlpzgh" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}
{{Infobox Language
|name=සිංහල
|nativename=සිංහල ''{{IAST|siṁhala}}''
|region= {{flag|ශ්‍රී ලංකාව}}

|speakers= මිලියන 20
|familycolor=Indo-European
&lt;!--
|familycolor=ඉන්දු-යුරෝපීය
--&gt;
|fam2=[[ඉන්දු-ඉරානීය භාෂා|ඉන්දු-ඉරානීය]]
|fam3=[[ඉන්දු-ආර්ය භාෂා|ඉන්දු-ආර්ය]]
|fam4=[[බටහිර සහ නිරිතදිග කොටස|දකුණු ප්‍රදේහය]]
|fam5=[[සිංහල-මාල දිවයින භාෂා|සිංහල-මාල දිවයින]]
|script=[[සිංහල අක්ෂර|සිංහල අබුගිඩා]] (බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර අබුගිඩා වලින් පැවත එයි)
|nation= {{flag|ශ්‍රී ලංකාව}}
|iso1=si|iso2=sin|iso3=sin
&lt;!--
|notice=Indic
--&gt;
|image=File:සිංහල_in_Noto_Serif_Sinhala_Black.svg}}

[[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රධාන ජාතිය වන ''සිංහල'' ජනයාගේ මව් බස ''සිංහල'' වෙයි. අද වන විට මිලියන 20 කට අධික සිංහල සහ මිලියන 3කට අධික සිංහල නොවන ජනගහනයක් සිංහල භාෂාව භාවිත කරති. සිංහල‍ [[ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා]]වල උප ගණයක් වන [[ඉන්දු-ආර්ය භාෂා]] ගණයට අයිති වන අතර [[මාල දිවයින]] භාවිත කරන [[දිවෙහි භාෂාව]] සිංහල බසට බොහෝ දුරට සමාන භාෂාවකි. සිංහල ශ්‍රී ලංකාවේ නිල භාෂාවයි.

ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ පටන් පැවති [[හෙළබස]] ඈත අතීතයේ ඉන්දියානු භාෂා හා යටත් විජිත සමයේ බටහිර භාෂා සමග සම්මිශ්‍රණයෙන් වත්මන් [[සිංහල]] භාෂාව බිහිවී ඇත.සින්හල භාෂාවේ ස්වර 18 කි.

==නිරුක්තිය==
සිංහල යනු මධ්‍යම ඉන්දු-ආර්ය  (එළු ) &quot;සිහල&quot; යන වචනයට අනුරූප  සංස්කෘත පදය වේ. මෙය  &quot;සිංහ&quot; යන  සංස්කෘත වචනයේ ව්‍යුත්පන්නයක්  වේ&lt;ref&gt;Caldwell, Robert (1875). &quot;A comparative grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages&quot;. London: Trübner &amp; Co.: p.86.&lt;/ref&gt;. &quot;භගවත පුරාණයෙ&quot;හි ''සිංහලය'',  දිවයිනේ සංස්කෘත නාමය ලෙස සඳහන් කර ඇත. මෙම නම සමහර අවස්ථාවලදී &quot;සිංහයන්ගේ වාසස්ථානය&quot; ලෙසද හුවා දක්වා ඇත. මෙය අතීතයේ සිංහයන් බහුල වශයෙන් සිටින්නට ඇතැයි යන විශ්වාසය මත යෙදුනක් යැයි කිව හැක&lt;ref&gt;&quot;Chinese Account of Ceylon&quot;. The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia. 20: 30. 1836.&lt;/ref&gt;.

==උපභාෂා==
සිංහල බසෙහි උප භාෂා ලෙස තදින් බෙදීමක් දක්නට නොහැක. නමුත් ප්‍රදේශික වශයෙන් කතා කරන විලාශය හා ආවේනික වූ වචන හා යෙදුම් භාවිතයේ වෙනස්කම් දැකිය හැක. රජරට (උතුරු මැද පළාත), රුහුණ (දකුණු පළාත), ඌව (උව පළාත) මෙසේ වෙනස්කම් දැකිය හැකි පළාත් කිහිපයකි. නමුත් මෙම විශේෂිත යෙදුම් හා කතා විලාශ අනෙකුත් සිංහලයන්ට බොහෝ විට පහසුවෙන් තේරුම්ගත හැක.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Sinhalese_language &quot;Sinhalese language&quot;] Accents and dialects. Retrieved on 13 July 20417.&lt;/ref&gt;

==කථාකරන සහ ලියන සිංහල==
දකුණු ආසියාවේ බොහෝ භාෂාවල දක්නට ලැබෙන දෙදිව් වහර (කතාකරන බස (කථික බස) සහ ලියන බස (ලිඛිත බස) අතර ඇති පැහැදිලි වෙනස) සිංහල භාෂාවෙහිද විශේෂයෙන් දැකිය හැක.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!කථික බස (කතා කරන බස)
!ලිඛිත බස (ලියන බස)
|-
| මං ගෙදර යනවා.
|මම ගෙදර යමි.
|-
| අපි පන්සල් යනවා.
|අපි පන්සල් යමු.
|-
| එයා ඊයෙ හිටියා.
|ඔහු ඊයේ සිටියේය.
|}

==ස්වරශාස්ත්‍රය==
සිංහල ස්වර ශබ්ද නැගීමේ රටාව බොහෝ දුරට අනෙකුත් ඉන්දියානු භාෂා වලට සමගාමී වේ . නමුත් එම භාෂා හා සසඳන විට සිංහලයටම  ආවේනික වූ ලක්ෂණ කීපයක් දැක ගත හැක. ඒවායින් සමහරක් නම් සඤ්ඤක අකුරු පෙළ එක් වීම, ''ඇ, ඈ'' ස්වර එක් වීම, මහා ප්‍රාණ අකුරු (සංස්කෘතයෙන් ආ වචන සඳහා) ඇති මුත් නොමුසු සිංහල බස සඳහා ඒවා ඇවැසි නොවීම ආදියයි.


සිංහල ස්වර ශබ්ද නැගීම
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | ස්වර
! colspan=&quot;2&quot; | පූර්ව
! colspan=&quot;2&quot; | කේන්ද්‍ර
! colspan=&quot;2&quot; | පශ්ව
|-
! &lt;small&gt;හ්‍රස්ව&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;දීර්ඝ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;හ්‍රස්ව&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;දීර්ඝ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;හ්‍රස්ව&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;දීර්ඝ&lt;/small&gt;
|-
! සංවෘත
| ඉ ({{IPA|i}}) || ඊ ({{IPA|iː}}) || || || උ ({{IPA|u}}) || ඌ ({{IPA|uː}})
|-
! මධ්‍ය
| එ ({{IPA|e̞}}) || ඒ ({{IPA|e̞ː}}) || අ ({{IPA|ə}}) || අ(ර්) ({{IPA|əː}}) || ඔ ({{IPA|o̞}}) || ඕ ({{IPA|o̞ː}})
|-
! අර්ධ-විවෘත
| ඇ ({{IPA|æ}}) || ඈ ({{IPA|æː}}) || || || ||
|-
! විවෘත
| || || අ ({{IPA|a}}) || ආ ({{IPA|aː}}) || ||
|}


සිංහල ව්‍යංජන ශබ්ද නැගීම
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |
! ඕෂ්ඨ‍්‍ය&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
! දන්ත්‍ය/&lt;br /&gt;වර්ත්ස්‍ය&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
! මූර්ධන්‍ය&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
! තාලව්‍ය/&lt;br /&gt;පශ්වර්ත්ස්‍ය&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
! කන්ඨ‍්‍ය&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
! ග්ලොටල්&lt;br /&gt;&lt;small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | නාසික්‍ය
| ම ({{IPA|m}})|| න ({{IPA|n̪}}) || ණ ({{IPA|ɳ}}) || ඤ ({{IPA|ɲ}}) || ඞ ({{IPA|ŋ}}) ||
|-
! rowspan=&quot;5&quot; | ස්පර්ශ/&lt;br /&gt;ස්පර්ශ-සංඝර්ෂ || &lt;small&gt; අඝෝෂ අල්පප්‍රාණ &lt;/small&gt;
| ප ({{IPA|p}})|| ත ({{IPA|t̪}}) || ට ({{IPA|ʈ}}) || ච ({{IPA|t͡ʃ}}) || ක ({{IPA|k}}) ||
|-
! &lt;small&gt; අඝෝෂ මහාප්‍රාණ &lt;/small&gt;
| ඵ ({{IPA|pʰ}}) || ථ (t̪ʰ) || ඨ (ʈʰ) || ඡ (t͡ʃʰ) || ඛ (kʰ) ||
|-
! &lt;small&gt; ඝෝෂ අල්පප්‍රාණ &lt;/small&gt;
| බ ({{IPA|b}}) || ද ({{IPA|d̪}}) || ඩ ({{IPA|ɖ}}) || ජ ({{IPA|d͡ʒ}}) || ග ({{IPA|ɡ}}) ||
|-
!&lt;small&gt; ඝෝෂ මහාප්‍රාණ &lt;/small&gt;
| භ ({{IPA|bʱ}}) || ධ (d̪ʱ) || ඪ (ɖʱ) || ඣ (d͡ʒʱ) || ඝ (ɡʱ) ||
|-
! &lt;small&gt; අර්ධානුනාසික්‍ය &lt;/small&gt;
| ඹ ({{IPA|ᵐb}}) || ඳ ({{IPA|ⁿd̪}}) || ඬ ({{IPA|ᶯɖ}}) || ඦ (ᶮd͡ʒ) || ඟ ({{IPA|ᵑɡ}}) ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | සංඝර්ෂ || &lt;small&gt; අඝෝෂ &lt;/small&gt;
| ෆ {{IPA|(f)}} || ස ({{IPA|s̪}}) || ෂ ({{IPA|ʂ}}) || ශ ({{IPA|ʃ}}) || ||
|-
! &lt;small&gt; ඝෝෂ &lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | ව ({{IPA|ʋ}}) || || || || || හ ({{IPA|ɦ}})
|-
! colspan=&quot;2&quot; | අන්තස්ථ
| || || ය ({{IPA|j}}) || ||
|-
! colspan=&quot;2&quot; | උත්ක්ෂිප්ත
| || ර ({{IPA|ɾ}}) || || ||
|-
! colspan=&quot;2&quot; | පාර්ශ්වික අන්තස්ථ
| || ල ({{IPA|l}}) || ළ (ɭ) || || ||
|}

==ලේඛන ක්‍රමය==
බොහෝ ඉන්දියානු අකුරු මාලා මෙන් සිංහල හෝඩිය ද පැරණි බ්‍රාහ්මී අක්ෂර මාලාව මත පදනම්වී ඇත. ක්‍රි.පූ. 500දී පමණ ශ්‍රී ලංකාවට මෙම පැරණි බ්‍රාහ්මීය අකුරු හැඳින්වී ඇති  බව පුරාවිද්‍යාඥයන්  පවසන නමුත් හෙළ හවුල ප්‍රධාන පිරිසක් එම මතය බැහැකරයි. සිංහල අකුරු පෙළ, දකුණු ඉන්දියානු [[w:en:Grantha alphabet|ග්‍රන්ථ]] අක්ෂර මාලාවට  සමීප සම්බන්ධයක්  ඇති අතර, [[w:en:Kadamba alphabet|කාදම්බ]] අක්ෂර මාලාවෙන්ද ආභාෂය ලබා ඇති බව පෙනේ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ancientscripts.com/sinhala.html|title=Ancient Scripts: Sinhala|website=www.ancientscripts.com|access-date=2016-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fcQSAAAAMAAJ|title=History of the Evolution of the Sinhala Alphabet|last=Jayarajan|first=Paul M.|date=1976-01-01|publisher=Colombo Apothecaries' Company, Limited|language=en}}&lt;/ref&gt;

සිංහල හෝඩියේ අකුරු 60ක් ඇති අතර ඉන් 4ක් මෑත කාලයේ දී ඇතුළත් වූ ඒවා වෙයි. සිංහල භාෂාවෙහි ස්වර විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත.

=== සිංහල හෝඩි ===
{{මූලික|සිංහල හෝඩි}}
සිංහල හෝඩි කීපයක් ඇත. 

1. අමිශ්‍ර සිංහල හෝඩිය (අක්ෂර 30 කි). වෙනත් භාෂාවක අක්ෂර හා මිශ්‍ර නොවී පවතින ශුද්ධ සිංහල අක්ෂර මෙයට අයත් වේ.

2. මිශ්‍ර සිංහල හෝඩිය (අක්ෂර 54 කි). මිශ්‍ර සිංහල හෝඩිය වෙනත් භාෂාවල අක්ෂර සමග එක් වීමෙන් පැවත එයි.(පාලි හා සංස්කෘත භාෂා වලින් ඈඳුනු අක්ෂර).

3. නූතන සිංහල හෝඩිය (සිංහල වර්ණ මාලාව) (අක්ෂර 60 කි). ඉහත සඳහන් හෝඩි දෙකටම අයත් නොවූ මෑතකදී සිංහල භාෂාවට එක් වූ අකුරු අලලා ජාතික අධ්‍යාපන ආයතනය මැදිහත්ව 1989දී මෙම හෝඩිය සකස් කර ඇත. මෙය හෝඩියකට වඩා වර්ණ මාලාවක් ලෙස වටහාගැනීම යෝග්‍ය වේ.

නූතන සිංහල හෝඩිය (සිංහල වර්ණ මාලාව) පහත දැක්වේ.
{{col-begin|width=70%}}{{col-break|width=40%}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |ස්වර (18)
|-
|අ ||ආ ||ඇ ||ඈ ||ඉ ||ඊ
|-
|උ ||ඌ ||ඍ ||ඎ ||ඏ ||ඐ
|-
|එ ||ඒ ||ඓ ||ඔ ||ඕ ||ඖ
|-
! colspan=&quot;6&quot; |මිශ්‍ර ස්වර (2)
|-
|අං||අඃ
|}

{{col-break|width=60%}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |ව්‍යංජන (40)
|-
|ක ||ඛ ||ග ||ඝ ||ඞ ||ඟ
|-
|ච ||ඡ ||ජ ||ඣ ||ඤ ||ඦ
|-
|ට ||ඨ ||ඩ ||ඪ ||ණ ||ඬ
|-
|ත ||ථ ||ද ||ධ ||න ||ඳ
|-
|ප ||ඵ ||බ ||භ ||ම ||ඹ
|-
|ය ||ර ||ල ||ව || ||
|-
|ශ ||ෂ ||ස ||හ ||ළ ||ෆ
|}
{{col-end}}

=== සිංහල අක්ෂර වින්‍යාසය ===
{{මූලික|සිංහල අක්ෂර වින්‍යාසය}}
සිංහල භාෂාවේ අක්ෂර වින්‍යාසය ඉන්දියානු භාෂාවල ඇති  [[w:en:Abugida|අබුගිඩා]] අක්ෂර විලාසය අනුගමනය කෙරේ. එනම් ශුද්ධ ස්වර සඳහා වෙනම අකුරු පෙලක්ද, ව්‍යංජන සඳහා වෙනම අකුරු පෙලක්ද , ව්‍යංජන ස්වර ආකාරයෙන් වෙනස් කර ගැනීම සඳහා ව්‍යංජන වලට පිලි යොදා ගැනීම ආදී වශයෙන් වේ.

=== සිංහල ඉලක්කම් ===
නවතම අධ්‍යයනයන් තුළින් සිංහලයට ආවේණික වූ ඉලක්කම් සොයාගෙන ඇත. ඈත අතීතයේ සිට ම මෙම ඉලක්කම් භාවිත කොට ඇත. මහනුවර යුගය තෙක්ම මෙම ඉලක්කම් භාවිත කොට ඇති බවට සාක්ෂි ලැබේ. පසුකාලීනව පෘතුගීසි, ලන්දේසි, ඉංග්‍රීසි බලපෑමෙන් හින්දු-අරාබි ඉලක්කම් හදුන්වා දීමත් සමග සිංහල ඉලක්කම් අභාවයට ගොස් ඇත. සිංහල යුනිකොඩ් තුලට සිංහල ඉලක්කම් ඇතුළු කිරීමෙ යොජනාවක් ඇත.

=== සිංහල යුනිකේත ===
[[යුනිකේත]] ([[w:en:Unicode|Unicode]]) සම්මතයේ 4.0 සංස්කරණයෙහි සිට සිංහල බස ([[සිංහල හෝඩි|සිංහල යුනිකේත]]) ද ඇතුළත්ව ඇත &lt;ref&gt;[http://www.unicode.org/charts Sinhala]&lt;/ref&gt;. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඕනෑ ම අයෙකුට කියවිය හැකි පරිදි සිංහලයෙන් වෙබ් පිටුවක් පවත්වා ගැනීම හෝ යමක් පළ කිරීම තවදුරටත් සිහිනයක් නොවේ. මෘදුකාංග සිංහල නිසි ලෙස හැසිරවීමට සමත් වීමට කලක් ගතවනු ඇත. උදාහරණයක් ලෙස යංශය, රේඵය, රකාරංශය යනාදී අර්ධ ස්වර රූප නිරූපණයට අත්‍යවශ්‍ය ZWJ (zero width joiner) කේතය ඇතැම් මෘදුකාංග මඟින් නොතකා හැරීම දැක්විය හැක.මෙම zwj කේතය මෘදුකාංග තුළට ඇතුළත් කළ යුතු කාලය එළඹ ඇත.

==ව්‍යාකරණ==
{{main|සිංහල ව්‍යාකරණ}}
සිංහල  භාෂාවේ උක්තාඛ්‍යාත පද සම්බන්ධය පහත සඳහන් අයුරු බෙදේ.
#වචන භේදය (ඒක වචන, බහු වචන)
#පුරුෂ භේදය (උත්තම පුරුෂ, මධ්‍යම පුරුෂ, ප්‍රථම පුරුෂ)
#කාල භේදය (අතීත, අනතීත)
#ලිංග භේදය (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක)
#කාරක භේදය (කර්තෘකාරක, කර්‍මකාරක වැකි)
#විභක්ති
##ප්‍රථමා විභක්තිය
##කර්ම විභක්තිය
##කර්තෘ විභක්තිය
##කරණ විභක්තිය
##සම්ප්‍රදාන විභක්තිය
##අවධි විභක්තිය
##සම්බන්ධ විභක්තිය
##ආධාර විභක්තිය
##ආලපන විභක්තිය
:වාක්‍ය සැදීමේදී ඉහත සඳහන් විභක්ති රීති යොදා ගනු ලැබේ. අනෙකුත් ඉන්දියානු භාෂා (උදා . සංස්කෘත, දෙමළ, තෙලිඟු ආදී) සමඟ සසඳන විට කර්තෘ විභක්තිය සිංහල බසට පමණක් සිමා වූවක් ලෙස දැක්විය හැක.

==වාග්මාලාව==
===සිංහල පද===
{{main|සිංහල පද}}
සිංහල පද වර්ග පහත පෙන්වා ඇති අයුරු බෙදේ.
* [[සිංහල නාම පද|නාම පද]] - කිසියම් 'කෙනෙකු, දෙයක්, තැනක්, සතෙකු හෝ යම් ස්වභාවයක් / විලාසයක්' හඳුන්වා දීමට භාවිතා කරන පද නාම පද සේ සැලකේ.&lt;ref&gt;කොඩිකාර, රත්න (2016). සිංහල භාෂාව හා ව්‍යාකරණ පි. 49&lt;/ref&gt;
* [[සිංහල ක්‍රියා පද|ක්‍රියා පද]] - කිසියම් සජීවී පුද්ගලයකු හෝ සතෙකු කරන දෙයක්, නිරායාසයෙන් සිදුවන දෙයක්, නො එසේ නම් ජීවියෙකුට දැනෙන හෝ විඳින දෙයක් හැඟවීම පිණිස යොදන පද ක්‍රියා පද සේ සැලකේ.&lt;ref&gt;කොඩිකාර, රත්න (2016). සිංහල භාෂාව හා ව්‍යාකරණ පි.589&lt;/ref&gt;
*[[සිංහල නිපාත පද|නිපාත පද]]&lt;ref&gt;දිසානායක, ජේ. බී. (2010). සිංහල භාෂාවේ නව මුහුනුවර පි. 55&lt;/ref&gt;
* [[සිංහල විශේෂණ පද|විශේෂණ පද]]&lt;ref&gt;දිසානායක, ජේ. බී. (2010). සිංහල භාෂාවේ නව මුහුනුවර පි. 55&lt;/ref&gt;
** [[සිංහල නාම විශේෂණ|නාම විශේෂණ (ගුණ පද)]]
** [[සිංහල ක්‍රියා විශේෂණ|ක්‍රියා විශේෂණ (විලාස පද)]]
*[[සිංහල විස්තාර පද|විස්තාර පද]]&lt;ref&gt;දිසානායක, ජේ. බී. (2010). සිංහල භාෂාවේ නව මුහුනුවර පි. 57&lt;/ref&gt;

අතීතයේ උපසර්ග පද මුලික පද වර්ගයක් ලෙස සැලකුවද වර්තමානයේ එසේ නොසැලකේ. විස්තාර පද මුලික පද වර්ගයක් ලෙස සැලකිය යුතු බව ආචාර්ය ජේ. බී. දිසානායකගේ වර්තමාන යෝජනාවකි.
 
පහත සඳහන් වන්නේ සිංහලයේ නව  පද නිර්මාණය  හෝ අරුත වෙනස් කිරීම සඳහා යෙදෙන විධි ය.

===උපසර්ග===
{{main|සිංහල උපසර්ග}}
නාම පද මුලින් පමණක දී එහි අරුත වෙනස් (අඩු, වැඩි, විරුද්ධ ) කිරීමක් උපසර්ග පද වලින් කෙරේ. උපසර්ග පද තද අකුරින් දක්වා ඇත
*ප - '''ප'''බල, '''ප'''සිඳු 
*උප - '''උප'''ගුරු, '''උප'''වාර 
*නි - '''නි'''දුක් , '''නි'''හඬ

===සමාස යෙදුම===
{{main|සිංහල සමාස}}
පද කීපයක් විවිධාකාරයට එක වී දෙන  අරුත  දියහැකි  ලෙස තනි වචනයක්  ගැලපීම හෙවත් සාධනය සමාස නම් වේ. සමාස වර්ග 5කි. සමාස වූ පද '''තද''' අකුරින් දක්වා ඇත.

#දකාරාර්ථ සමාසය (උදා. පොත් ද පත් ද - '''පොත්පත්''')
#විශේෂණ සමාසය (උදා. සුදු පාට මල් - '''සුදුමල්''' ) 
#විභක්ති සමාසය (උදා. ගත් කරනුයේ - '''ගත්කරු''') 
#අන්‍යාර්ථ සමාසය (උදා. නෙත් තුනක් ඇත්තේ - '''තිනෙත්''' (ඊශ්වර දෙවි )) 
#අව්‍යය සමාසය (උදා. ඉතා මිහිරි වන්නේ - '''ඉමිහිරි''')

===පද සන්ධි වීම===
{{main|සිංහල සන්ධි}}
වචන දෙකක් එකට බද්ධ වීම හෙවත් සන්ධි වීම මගින්, උච්චාරණයේ පහසුව පිණිස මෙලෙස අලුත් පද සැදීම සන්ධි කිරීම නම් වේ. සිංහල බසේ පද සන්ධිය බෙහෙවින් භාවිතා වේ. සිංහලයේ පද අතර සන්ධි වීම සිදුවන ක්‍රම දහයකි.

පද සන්ධි උදාහරණ;
*වම් + අතින් = වමතින්
*ගුරු + උතුමා = ගුරුතුමා 
*ග්‍රාම + උදය = ග්‍රාමෝදය

==සිංහල යෙදුම්==
===ප්‍රස්ථාව පිරුළු ===
{{main|ප්‍රස්ථා පිරුළු (සිංහල භාෂාව)}}
සිංහල භාෂාවේ විශේෂ ප්‍රයෝගයක් වශයෙන් ප්‍රස්ථා පිරුළු සැලකිය හැකියි. ප්‍රස්ථාව පිරුළ වශයෙන් ද මෙය ව්‍යවහාර වන අතර සමාජයේ යම් කරුණක් වඩාත් සාර්ථකව සන්නිවේදනය කිරීමට හැකි භාෂා ක්‍රමයක් වශයෙන් ද ප්‍රස්ථා පිරුළු සැලකිය හැකිය. සිංහල භාෂාවේ ප්‍රස්ථා පිරුළු රැසක් ව්‍යවහාර වන අතර ඇතම් පිරුළු හා බැදුණු ජනප්‍රිය, රසවත් ජන ප්‍රවාද ද පවතී.

නමුත්, වර්තමානයේ ප්‍රස්තාව පිරුළු වැනි යෙදුම් භාවිතය බොහෝ දුරට පහත වැටී ඇත. ඉංග්‍රීසි භාෂාව මෙන් යෙදුම් භාවිතය පුළුල්ව පැතිර නැත.

උදාහරණ;
* බළලා ලව්වා කොස් ඇට බානවා - අනිත් අය ලවා තමාගෙ වැඩ කරවා ගනීම.
* මුහුද හත් ගව්වක් තියල අමුඩ ගහනවා වගේ - යම් වැඩකදී අනවශ්‍ය ලෙස පූර්ව සූදානම
* වක්කඩේ හකුරු හැංගුවා වාගේ - නිෂ්ඵල දෙයක් කිරීම (අවසානයේ දී ප්‍රථිපලයක් නොලැබෙන)

===ඉඟි වැකි හෙවත් රූඨි===
*අනූ  නමයෙන් බේරුනා - යන්තමින් බේරුනා 
*පොතේ ගුරා - මූලිකයා, &quot;පණ්ඩිතයා&quot;
*සායම ගියා - ගෞරවය නැතිවීම

===උපමා===
මේ යෙදුම් වල &quot;'''මුතු, හා පැටවෙකු, නරියෙකු'''&quot; යන පද &quot;උපමා&quot; වේ .
*ඇගේ දත් '''මුතු''' වැනිය 
*ඔහු '''නරියෙකු''' මෙන් කපටිය
*කුඩා දරුවා '''හා පැටවෙකු''' මෙන් අහිංසකය.

'''රූපක'''

මේ යෙදුම් වල '''&quot;සඳකි, කිතුල් රෑන&quot;''' යන පද &quot;රූපක&quot; වේ.

'''*'''  ඇගේ මුහුන සඳකි.

'''*'''  ඇගේ කෙස් කළඹ කිතුල් රෑනකි.

         '''෴'''

==සාහිත්‍යය==
{{main|සිංහල සාහිත්‍යය}}
සිංහල සාහිත්‍යය සැලකීමේ දී පැරණි සිංහල සාහිත්‍යය [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ සාහිත්‍යයයෙන්]] විශාල ආභාසයක් ලබා ඇත. මේවා [[ඉන්දියාව|ඉන්දියානු]] කෘතිවලට සමානතාවක් දක්වයි (ඉන්දියානු සන්දේශ කාව්‍ය). [[කාලිදාස]] සහ එවැනි ඉන්දියානු කිවියන්ගේ ආභාෂය සිංහල සාහිත්‍යයේ ඇති බවට ''කුකවි වැඩ'' විවාදයන් සාක්ෂි දරයි. දකුණු ඉන්දීය [[දෙමළ ඡාතිය|දෙමළ]] ජාතිකයින්ගේ ආක්‍රමණ නිසා බොහෝ දෙමළ වචන සිංහල භාෂාවට ඇතුළු වූ අතර [[පෘතුගාලය|පෘතුගීසි]], [[ලන්දේසි ලංකාව|ලන්දේසි]] සහ [[එංගලන්තය|ඉංග්‍රීසි]] ආක්‍රමණ නිසා සිංහල භාෂාවට එම භාෂාවන්ගේ වචන ද ඇතුළු වී ඇත. සිංහල භාෂාව ලිවීමට [[සිංහල අකුරු]] යොදාගනී.

සිංහල භාෂාවට දුරස්ම අනු-භාෂාව කතා කරන්නේ [[රොඩී]] කුළයෙහි පුද්ගලයින් ය. [[වැද්දන්]] කතා කරන භාෂාව සිංහලට සමානතාවක් දැක්වූවත්, එහි වෙනත් භාෂාවල නැති වචන විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත. 

[[ක්‍රි.ව. 20 වන ‍ශතවර්ෂය|ක්‍රි.ව. 20 වන ‍ශත වර්ෂයේ]] මුල් වකවානුවේ [[කුමාරතුංග මුනිදාස]] පඬිඳු ඇරඹි ''හෙළ බස'' ව්‍යාපෘතිය නීසා ද, දිනමිණ වැනි පුවත් පත් නිසා ද සිංහල භාෂාවට නව ජීවයක් ලැබුණි. ([[මාර්ටින් වික්‍රමසිංහ]]  දිනමිණ පුවත් පතෙහි සිටි ප්‍රසිද්ධ කතුවරයෙකි)

==ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[සිංහල හෝඩි]]
* [[සිංහල අක්ෂර වින්‍යාසය]]
* [[සිංහල ව්‍යාකරණ]]
* [[සිංහල ඉලක්කම්]]

==යොමුව==
{{Reflist}}

==සටහන්==

==තව දුර කියවීමට==
* [https://tipitaka.lk/library/963 ක්‍රියා විවරණය - මුනිදාස කුමාරණතුංග]
* [https://tipitaka.lk/library/969 ව්‍යාකරණ විවරණය - මුනිදාස කුමාරණතුංග, 1937]

== බැහැර පිටු ==
* [http://www.siyabas.lk සියබස් වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930162735/http://www.siyabas.lk/ |date=2007-09-30 }}
* [http://languagesdept.gov.lk/ ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය භාෂා දෙපාර්තමේන්තුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619065056/http://www.languagesdept.gov.lk/ |date=2017-06-19 }}
* [http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html සිංහල හෝඩිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20190805032522/http://www.alooha.net/language_dictionary_english_eng_sinhala_sin.html සිංහල ශබ්දකෝෂය]
* [http://www.ucsc.cmb.ac.lk/wiki/index.php/Sinhala_Terms පරිගණකයේ භාවිතා කරන සිංහල වචන] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919150839/http://ucsc.cmb.ac.lk/wiki/index.php/Sinhala_Terms |date=2008-09-19 }}
* [http://www.akuru.org/index.htm සෙල් ලිපියේ සිට විද්‍යුත් ඥානයට ආ සිංහල අකුරු] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024013637/http://akuru.org/index.htm |date=2007-10-24 }} 

[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දු-ආර්ය භාෂා]]
[[ප්‍රවර්ගය:භාෂා- ශ්‍රී ලංකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:සිංහල භාෂාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:අබුගිඩා ලේඛන භාෂා]]</text>
      <sha1>rux62xpsptaaz9rmv4lxoluerrlpzgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ළමා සොල්දාදුවෝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8025</id>
    <revision>
      <id>800323</id>
      <parentid>593987</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12696" sha1="q7qu80lnsnqrjn3ojl7oliwolmt9i3e" xml:space="preserve">{{wikify|date=දෙසැම්බර් 2011}}
{{Unreferenced}}

==ඉතිහාසය==
ලොව පුරා බොහෝ රටවල යුද්ධය උදෙසා ඝෘජු සහ වක්‍ර ලෙස ළමුන් යොදවා ගන්නා ආකාරය දක්නට ලැබේ. එවන් පසුබිමක් තුල ළමුන් යුද්ධයේ යොදවා ගැනීම පිළිබඳව මෙහි විවරණය කෙරේ. ළමුන් යුධ සේවයේ යොදවා ගැනීම අතීතයේ සිට පැවත එන්නකි. එනයින්ම ඉතිහාසය දෙස බැලීම දගත්ය.ඉතිහාසය තුල බොහෝ සංස්කෘතීන් තුලදී ළමුන් යුධමය කටයුතු වල යොදවා ගැනීම දක්නට ලැබේ. බයිබලය තුල මෙන්ම හිට්ටි සහ ඊජිප්තුයානු කලාකෘති (චිත්‍ර) තුලද නිරූපණය කෙරේ. ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධ සමයේ ළමා සොල්දාදුවන් යොදාගෙන ඇත. 
[[රූපය:Histoy.jpg|right|200px]]

===මධ්‍යතන යුගය යුරෝපය===

වර්ෂ 1212 දී දහස් ගණන් ළමුන් යුධ සේවයේ යොදවා ගෙන ඇත.
*British Royal Navy
*Boer Way
*Robert Baden- Powell

===දෙවන ලෝක යුධ සමය ===
හිට්ලර්ගේ හමුදාව තුල දක්නට විය. 
*Battle of Berlin
[[රූපය:Sudan-child-soldier.jpg|right|100px]]
==ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් නීතිය ==
ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් සහ ප්‍රකාශනයන් මෙන්ම බොහෝ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක හා මහා මණ්ඩල නිර්දේශයන් දක්නට ලැබේ.

===ප්‍රඥප්තීන්===
* Genewa Convention Additional Protocal 1 International Armed Conflict,1997
* Genewa Convention Additional Protocol 2 Non - International Armed Conflict, 1977
* Internationl Convention on the Rights of Child,1989
* African Charter on the Rights and Welfare of the Child, 1999
* Worst forms of Child labour Convention,1999
* Rome Statute of the International Criminal Court, 1998

===එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්‍ෂක මණ්ඩල යෝජනා===
* යෝජනා අංක 1261,  (1999)
* යෝජනා අංක 1314,  (2000) 
* යෝජනා අංක 1379,  (2001)  
* යෝජනා අංක 1460,  (2003) 
* යෝජනා අංක 1539,  (2004) 
* යෝජනා අංක 1612,  (2005)

===අනෙකුත් යෝජනාවන්===
* Cape Town Principles  and Best Practice on the Prevention of Recruitment of Children in to the Armed Forces, 1977
* European Parliament Resolution on Child Soldiers, 1998
* Maputo Declaration on the use of Child Soldiers, 1999
* Montevideo Declaration on the Use of Child Soldiers, 1999
* Amman Declaration on the Use of Child Soldiers, 2001
* Paris Principle, 2007

==ජාත්‍යන්තර මානුෂවාදී නීතිය==
1977 ජිනීවා සම්මුතියෙහි 77 වගන්තිය තුලින් ළමුන් යුධ සේවයෙහි යොදවා ගැනීමට එරෙහිව ප්‍රතිපාදන දක්වාලයි. 
 
==ජාත්‍යන්තර කම්කරු නීතිය==
බලහත්කාරයෙන් හෝ අනිවාර්ය ලෙස ළමුන් යුද්ධයට යොදවා ගැනීමට එරෙහිව සම්මුතීන් නිර්මාණය කොට ඇත. 
*International Labour Organisation Worstforms of Child Labour Convention, 1999
මෙම සම්මුතියට පාර්ශව වූ සෑම රාජ්‍යක්ම ළමුන් යුධ කටයුතු වල යෙදවීම වරදක් කොට දක්වා එහිදි දණ්ඩනයන් දක්වාලිය යුතු වේ. 

==අද දවස තුල ලොව පුරා ළමා සොල්දාදුවන්==
[[රූපය:World_map.jpg|right|200px]]
&amp;nbsp;&amp;nbsp;වර්තමානය වන විට 300,000 කට අධික ලෙස වයස අවුරදු 18 ට අඩු දරුවන් ලොව පුරා රටවල් 30 ක පමණ යුධ සේවයෙහි යෙදී සිටී. ඔවුන්ගෙන් සමහරු ළමුන් වයස අවුරුදු 8 ටත් අඩුය.
===අප්‍රිකාව===
අප්‍රිකානු මහද්වීපය තුල 200,000 කට අධික දරුවන් යුධ සේවයෙහි නියුක්ත වේ. බෲනායි,චැඩ් කොංගෝ රාජ්‍යය, රුවන්ඩා, සියරාලියෝන්, සෝමාලියා, සුඩානය හා උගන්ඩාව දැක්විය හැකිය. උගන්ඩාව තුල Lord Resistance Army ලෙස දක්වයි.
 
=== ආසියාව===
ආසියාව තුල දහස් ගණනක් ළමුන් යුධ සේවයෙහි යෙදී සිටී. ලාඕසය, මියන්මාරය, ඇෆ්ඝනිස්ථානය, ඉන්දුනීසියාව, ශ්‍රි ලංකාව, පිලීපීනය, තුල දක්නට ලැබේ. මොවුන් දුරට රාජ්‍ය විරෝධි කුමන්ත්‍රණ ත්‍රස්ත්‍රවාදීන්ගේ යුධ කටයුතුවල යුක්ත වේ.
 
====ශ්‍රි ලංකාව====
දහස් ගණන් දරුවන් එල්.ටි.ටි.ඊ ත්‍රස්තයින් යටතේ යුධ කටයුතු වල නිරත වේ. මොවුන්ව අන්වර්ථ නාමයෙන් Baby Battalian ලෙස දක්වාලයි.

====වියට්නාමය====
වියට්නාම යුධ සමයේ ඇමරිකානු හමුදාවන්ට එරෙහිව ළමුන් යුධ සේවයේ නිරත විය.

===යුරෝපය===
බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවට (British Army) ඇතුල්වීමට අවම වයස ලෙස අවුරුදු 16 දක්වාලයි. ඒ උදෙසා දෙමාපිය අවසරය අවශ්‍ය වේ. 40% ක් පමණ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන්ට ඒකාග්‍ර වන්නේ මෙම වයස තුලදී බව දක්වාලයි. නමුත් එය ස්වෙච්ඡා සේවාවකි.

===මැද පෙරදිග===
====ඉරාන- ඉරාක  යුද්ධය====
වර්තමාන වාර්තා අනුවද මෙම දෙපාර්ශවයම ළමුන් යුධ කටයුතු වල යොදා ගනී.
====පලස්තීනය====

===උතුරු ඇමරිකාව===
====ඇමරිකාව==== 
යුධ සේවයට බැදීමට අවම වයස අවුරුදු 17 කී

===ලතින් ඇමරිකාව===
ලතින් ඇමරිකාව තුල 11000 ට අධික ළමුන් පිරිසක් යුධ කටයුතු වල නිරත වන බවට දක්වාලයි. එහිදි කොළොම්බියාව ප්‍රධාන කොට ගනී. ගරිල්ලා හා අනෙකුත් රාජ්‍ය විරෝධි කණ්ඩායම් ළමුන් යොදවා ගැනීම දක්නට ලැබේ. බොලීවියාව තුලද 40% ක් පමණ අවුරුදු 18 ට අඩු ළමුන් යුධ කටයුතු වල නිරත වේ.

===පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය රටවල්===
පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය රටවල ස්වෙච්ඡාවෙන් යුද්ධයට බැදීමේ වයස අවුරුදු 16 බව දක්වාලයි. එහිදි ඕස්ට්‍රේලියාව, කැනඩාව, සිංගප්පූරුව මේ අනුව උදාහරණ ලෙස දක්වාලිය හැකියි.
නවසීලන්තය තුලද අවම වයස අවුරුදු 17 ලෙස දැක්වූවද නමුත් වෙඩි තැබීමට හැකියාව ලැබෙනුයේ වයස අවුරුදු 18 ට පසුවීමෙන් අනතුරුවය.

==ළමුන් යුධ කටයුතු වල නිරත වීම වලක්වාලීම==
ළමුන් යුධ කටයුතු වල යෙදීම වලක්වාලීම උදෙසා ලොව පුරා යාන්ත්‍රණයන් ක්‍රියාත්මක වනු දක්නට ලැබේ.
උදාහරණ ලෙස Coalation to Stop the Use of Child Soldiers

යුද්ධයෙන් අනතුරුව එම දරුවන් සමාජය විවෘත කරලීමේදී ප්‍රධාන ලෙසම ගැටලු මතුවනු දක්නට ලැබේ.

* නිසි අධ්‍යාපනයක් නොවීම
* පවුලේ සාමාජිකයින් නොවීම 
* ප්‍රචණ්ඩත්වයට නැඹුරු වීම

මෙම තත්ත්වය තුල ඔවුන් පුනුරුත්තාපනයට ලක් කිරීම අවශ්‍ය වේ.

==ශ්‍රි ලංකාවේ තත්ත්වය==
L.T.T.E සංවිධානය තුල ළමුන් යුධ සේවයට යොදා ගන්නා ලදී.

===ශ්‍රි ලංකාව අපරානුමත කර ඇති සම්මුතීන්===
* Convention on the Rights of the Child.
* Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the involvement of the Children in armed conflict

===දේශීය නීතිය තුල===

*1998 අංක 50 දරණ ජාතික ළමා ආරක්ෂණ අධිකාරි පනත.
*1939 ළමයින් හා තරුණයින් පිළිබඳ පනත.

===කලාපීය එකඟතා===
* Saarc Conention on the Regional Arragement for the promotion of Child Welfare in the South Africa.

==වැදගත් නඩු තීරණයන්==
*2006 Armed Activities on the Territoy of the Congo vs Uganda
[[රූපය:Child_conclusion.jpg]]
==මූලාශ්‍ර==
#International Comparative of Human Rights Law-  Fr Noel Dias
#Sri Lankan Journal of International Law Vol -06 1994
#Sri Lankan Journal of International Law Vol 15 - 2003
#Winning Peace U.N.D.P Magazine
#Sources UNESCO Magazine&lt;br&gt;
=='''පිංතූර ගැලරිය'''==
&lt;gallery&gt;
රූපය:Child_humantarian.jpg|
රූපය:Child_image.jpg|
රූපය:Child_sri_lanka.jpg|
රූපය:Child_soldiier2.jpg|
රූපය:Child_soldiers_africa.jpg|අප්‍රිකාවේ ළමා සොල්දාදුවන්
රූපය:Child_06.jpg|ලොව පුරා ළමා සොල්දාදුවන් 
රූපය:Child_soldier_2.jpg
රූපය:Child-soldier_one.jpg|
&lt;/gallery&gt;&lt;br&gt;
==මේවාද බලන්න== 
*[[මානව අයිතිවාසිකම්]]
*[[මානව අයිතිවාසිකම් 1945 ට පෙර හා පසු]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ ළමා අයිතිවාසිකම්]]

==බාහිර සබැඳි==
*[http://www.hrw.org/campaigns/crp/facts.htm]ළමා සොල්දාදුවන්&lt;br&gt;
*[https://web.archive.org/web/20080917233421/http://www.amnestyusa.org/children/child-soldiers/page.do?id=1051047&amp;n1=3&amp;n2=78&amp;n3=1270]ළමා සොල්දාදුවන්  &lt;br&gt; 
*[http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/childrensrights/childrenofconflict/soldier.shtml]ළමා සොල්දාදුවන් &lt;br&gt;


{{uncategorized|date=දෙසැම්බර් 2011}}</text>
      <sha1>q7qu80lnsnqrjn3ojl7oliwolmt9i3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශීත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8741</id>
    <revision>
      <id>800274</id>
      <parentid>729182</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7580" sha1="jw8yzcz6kguy1vmkb6ofutgdq9y4loj" xml:space="preserve">'''ශීත''' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ  [[තාපය]] හෝ උණුසුම හෝ නොමැතිවීම හෙවත්, අඩු [[උෂ්නත්වය]] සහිත වීමේ තත්ත්වය හෝ එසේ බවට [[අනුබෝධය]] යි.  [[අයිස්]] සහ [[නිල්]] වර්ණය වැනි බොහෝ දේ, ශීත හා බැඳෙති. 

[[නිරපේක්ෂ ශුන්‍යය]] යනු එළඹිය හැකි අඩුම උෂ්නත්වය වන අතර එය,  [[තාපගතික උෂ්නත්වය|තාපගතික උෂ්නත්ව]] පරිමාණයක් වන [[කෙල්වින් පරිමාණය|කෙල්වින් පරිමාණයෙහි]], 0 K ලෙසින් දැක්වන අතර,  [[සෙල්සියස්]] පරිමාණයෙහි −273.15°  ලෙසින් වේ. නිරපේක්ෂ ශුන්‍යය  [[රැන්කයින් පරිමාණය|රැන්කයින් පරිමාණයෙහි]]  (මෙයද තාපගතික උෂ්නත්ව පරිමාණයකි) 0 °R ට ද  යථාතථ්‍ය වශයෙන් සමතුල්‍ය වන අතර ,  [[ෆැරන්හයිට් පරිමාණය|ෆැරන්හයිට් පරිමාණයෙහි]] එය අංශක −459.67 වේ. 

== සංගණ්‍ය ශීත තත්ත්වයන් ==

*[[බූමරැන්ග් නීහාරිකාව]]  [[විශ්වය|විශ්වයෙහි]] ශීතලම ස්ථානය වන අතර එහි උෂ්නත්වයෙහි නිමානය කරන ලද අගය  1 K ([[කෙල්වින්]]) (−272.15 °C/−457.87 °F) වේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/releases/97/coldspot.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2009-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827115717/http://jpl.nasa.gov/news/releases/97/coldspot.html }}&lt;/ref&gt; 
* නෙප්චූන්ගේ චන්ද්‍රයා [[ට්‍රයිටන් (චක්ද්‍රයා)|ට්‍රයිටන්]] හි පෘෂ්ඨයේ උෂ්නත්වය -235 °C (-390 °F) වන අතර, සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලයෙහි දන්නා ශීතලම උෂ්නත්වයයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/neptune_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2013-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725210332/http://www.nasa.gov/worldbook/neptune_worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
*[[යුරේනස්]] හි වායුගෝලීය උෂ්නත්වය -215 °C (-355 °F) වෙයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2010-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
*[[සෙනසුරු]] ගේ වළාවන් මුදුනෙහි උෂ්නත්වය-175 °C (-285 °F) වෙයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229031643/http://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
*[[බුද (ග්‍රහයා)|බුද]], [[සූර්යයා]]ට සමීපයෙන් පිහිටා තිබුණද , එහි රැය ඇත්තෙන්ම ශීතල වන අතර, උෂ්නත්වය -170 °C (-275 °F) පමණ වේ. බුද ගේ රාත්‍රිය ශීතල වීමට හේතුව, [[සූර්යයා]] විසින් ලබා දෙන [[තාපය]] රඳවා ගනු වස් එහි  [[වායුගෝලය]]ක් නොමැති වීමයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423103959/http://www.nasa.gov/worldbook/mercury_worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
*[[බ්‍රහස්පතී]] හි වළාවන් මුදුනෙහි උෂ්නත්වය -145 °C (-230 °F) පමණ වෙයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810224640/http://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
*[[අඟහරු]] හි උෂ්නත්වය  -125 °C (-195 °F) පමණ වෙයි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nasa.gov/worldbook/mars_worldbook.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2006-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001100002/http://www1.nasa.gov/worldbook/mars_worldbook.html }}&lt;/ref&gt;
* [[පෘථිවිය|පෘථිවියෙහි]] ශීතලම මහාද්වීපය [[ඇන්ටාක්ටිකාව]] වේ.&lt;ref&gt;http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=8070&lt;/ref&gt; පෘථිවියෙහි ශීතලම ස්ථානය,  [[දක්ෂීණ ධ්‍රැවය]] අවට  [[උන්නතාංශය]]  මීටර 3000 පමණ වූ ඇන්‍ටාක්ටික් ප්‍රදේශයක් වන [[ඇන්ටාක්ටික් සානුව]] වේ&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.independent.co.uk/news/science/polar-explorers-reach-coldest-place-on-earth-433074.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108165347/http://www.independent.co.uk/news/science/polar-explorers-reach-coldest-place-on-earth-433074.html |access-date=2009-06-05 |archive-date=2012-01-08}}&lt;/ref&gt;.  විශ්වාසනීය ලෙස මැන ඇති ලොව අඩුම උෂ්නත්වය, 1983 ජූලි 21 දිනදී [[වොස්ටොක් ස්ථානය]] හි {{පෙරලන්න|-89.2|C|F|1}} ලෙසින් මැන ඇත &lt;ref&gt;{{cite journal | author=Budretsky, A.B. | title=New absolute minimum of air temperature | journal=Bulletin of the Soviet Antarctic Expedition | url=http://www.aari.aq/publication/abs_min/abs_min.html | issue=105 | year=1984 | location=[[Leningrad]] | publisher=[[Gidrometeoizdat]] | language=Russian | access-date=2009-06-05 | archive-date=2009-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090227071811/http://www.aari.aq/publication/abs_min/abs_min.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (''බලන්න[[කාලගුණ වාර්තා ලැයිස්තුව]]'').

==මෙයද බලන්න==
*[[ශීත ධ්‍රැවය]]
*[[ගැස්ම (වෛද්‍ය)]]
*[[වෙව්ලිල්ල]]
*[[සන්නිය]]

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

{{commonscat}}

[[ප්‍රවර්ගය:උෂ්නත්වය]]

{{භෞතික විද්‍යාව-කොට ලිපිය}}

&lt;!--维基百科，自由的百科全书--&gt;</text>
      <sha1>jw8yzcz6kguy1vmkb6ofutgdq9y4loj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>භාවනා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8854</id>
    <revision>
      <id>800348</id>
      <parentid>798214</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33837" sha1="6b4lod3j6ndc8yfw4hsixl13qqf6shk" xml:space="preserve">{{Short description|සිහිය පුරුදු කිරීම}}
{{About|නිශ්චිත මාතයන් හෝ සවිඥානක තත්වයන් ඇති කිරීම}}
{{expand}}
{{translate}}
{{multiple image
| perrow = 3
| total_width = 350
| image1 = Swami Vivekananda 1896.jpg
| alt1 = Swami Vivekananda
| image2 = Hsuan Hua Hong Kong 1.jpeg
| alt2 = Hsuan Hua
| image3 = Baduanjin qigong edit1.jpg
| alt3 = kirti qigong
| image6 = AgasthiyarG.jpg
| alt6 = Agasthiyar
| image5 = 犀角達摩像-Buddhist monk Bodhidharma (Chinese- Damo) MET DP253234.jpg
| alt5 = Bodhidharma
| image4 = Sree Narayana guru at Meditation.jpg
| alt4 = Narayana Guru
| footer = භාවනාවේ විවිධ නිරූපණ (ඉහළ වමේ සිට දක්ෂිණාවර්තව):
[[හින්දු ධර්මය|හින්දු]] ස්වාමි විවේකානන්ද, [[බුදු දහම|බෞද්ධ]] භික්ෂුව හුවං හුවා, Taoist Baduanjin qigong, සිද්ධාර් අගස්තියාර්, චන් භික්ෂුව බෝධි ධර්ම සහ සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණවාදියෙකු වූ නාරායන ගුරු
| align = 
| direction = 
| caption1 = 
| caption2 = 
}}
&lt;!--
The definition of meditations: Please do not add unsourced extensions to it, without specific [[WP:RS]] elements, and obtaining consensus through the talk page.
--&gt;
'''භාවනා කිරීම''' යනු භාවනා ක්‍රියාවලියම විනිශ්චය නොකරන{{refn|group=note|name=shapiro82discursive|An influential definition by {{harvtxt|Shapiro|1982}} states that &quot;''meditation refers to a family of techniques which have in common a conscious attempt to focus attention in a nonanalytical way and an attempt not to dwell on discursive, ruminating thought''&quot; (p. 6, italics in original). The term &quot;discursive thought&quot; has long been used in Western philosophy, and is often viewed as a synonym to logical thought.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Reading neoplatonism: Non-discursive thinking in the texts of plotinus, proclus, and damascius|last=Rappe|first=Sara|year=2000|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge; New York|isbn=978-0-521-65158-5|url=https://books.google.com/books?id=t1dNkABrLWkC}}&lt;/ref&gt;}} අතරම මානසිකව පැහැදිලි සහ චිත්තවේගීයව සන්සුන් හා ස්ථාවර තත්වයක් අත්කර ගනිමින් ප්‍රත්‍යාවර්තී &quot;සංවාදාත්මක චින්තනයෙන්&quot;{{refn|group=note|name=shapiro82discursive}} වෙන්වීම සහ අවධානය සහ දැනුවත්භාවය පුහුණු කිරීම සඳහා යම් පුද්ගලයෙක් භාවිතා කරන පිළිවෙතකි.{{sfn|Walsh|Shapiro|2006|pp=228–229}}{{sfn|Cahn|Polich|2006|p=180}}{{sfn|Jevning|Wallace|Beidebach|1992|p=415}}{{sfn|Goleman|1988|p=107}}&lt;ref group=web name=&quot;MW&quot;/&gt;&lt;ref group=web name=&quot;Oxford&quot;/&gt;

තාක්ෂණික ක්රම පුළුල් ලෙස නාභිගත සහ විවෘත නිරීක්ෂණ ක්රම ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. නාභිගත ක්‍රමවලට හුස්ම හෝ මන්ත්‍ර වැනි නිශ්චිත වස්තූන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම ඇතුළත් වන අතර විවෘත නිරීක්‍ෂණයට මානසික සිදුවීම් පිළිබඳ සිහිය සහ දැනුවත්භාවය ඇතුළත් වේ.

==ආකාර සහ ක්‍රම==

===ඉරියව්===
[[File:1590-MT-au-Peru-2011-Consciousness-Based-Education.JPG|thumbnail|right|Young children practicing meditation in a [[Peru]]vian school]]
{{Main|Meditative postures}}
*පද්මාසනය වැනි ශරීර ඉරියව්, කකුල් හරස් කර වාඩි වීම සහ දණින් වැටී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mallinson |first1=James |author1-link=James Mallinson (author) |last2=Singleton |first2=Mark |author2-link=Mark Singleton (yoga scholar) | title=Roots of Yoga |publisher=Penguin Books |year=2017 |isbn=978-0-241-25304-5 |oclc=928480104 |pages=[https://archive.org/details/rootsofyoga0000unse/page/86 86]–87 |title-link=Roots of Yoga}}&lt;/ref&gt;
*ඉඳගෙන සිටීම, වැතිරීම සහ සිටගෙන සිටීම වැනි ඉරියව්.  
*ඇවිදින විට, ''&quot;කින්හින්&quot;'' ලෙස හැඳින්වේ.
*&quot;''සමු''&quot; ලෙස හඳුන්වන සරල කාර්යයක් සිහියෙන් කරන අතරතුර.
* වැතිර සිටින විට, ''&quot;ශවසන&quot;'' ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mindworks.org/blog/meditation-positions-lying-down/ |title=Meditation (savasana) |date=14 August 2017 |access-date=23 February 2020 |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223165233/https://mindworks.org/blog/meditation-positions-lying-down/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ng |first1=Teng-Kuan |title=Pedestrian Dharma: Slowness and Seeing in Tsai Ming-Liang's Walker |journal=Religions |date=2018 |volume=9 |issue=7 |page=200 |doi=10.3390/rel9070200|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===සංඛ්‍යාතය===

=== උපකාරක ආධාරක භාවිතය===
*යාඥා පබළු භාවිතය&lt;ref name=Binz3 &gt;'' Mysteries of the Rosary'' by Stephen J. Binz 2005 {{ISBN|1-58595-519-1}} p. 3&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sach &gt;'' The everything Buddhism book'' by Jacky Sach 2003 {{ISBN|978-1-58062-884-6}} p. 175&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For a general overview, see {{cite book | last1=Henry | first1=Gray | last2=Marriott | first2=Susannah | title=Beads of faith: pathways to meditation and spirituality using rosaries, prayer beads, and sacred words | publisher=Fons Vitae |location=Louisville, KY | date=2008 | isbn=978-1-887752-95-4 | oclc=179839679}}&lt;/ref&gt;
*භාවනා කරන්නාගෙන් (ගුරු) උපකාර ලබා ගැනීමෙන්.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://tricycle.org/magazine/encouragement-stick-7-views/ |last=Foulk |first=T. Griffith |title=The Encouragement Stick: 7 Views |journal=Tricycle |issue=Winter |year=1998 |access-date=6 May 2020 |archive-date=16 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216131425/https://tricycle.org/magazine/encouragement-stick-7-views/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*ආඛ්‍යානයක් භාවිතා කිරීම.&lt;ref name=&quot;abcnews1&quot;/&gt;


==භාවනා සම්ප්‍රදායන්==
[[File:Brooklyn Museum - Man Meditating in a Garden Setting.jpg|thumb|upright|''Man meditating in a garden setting'' (19th century)]]

===සම්භවයන්===


===ඉන්දියානු ආගම්===
{{Expand section}}
==== හින්දු ආගම ====
{{Main|හින්දු භාවනාව}}
{{See also|යෝගා}}

[[File:Patanjali Statue.jpg|thumb|A statue of [[Patanjali|Patañjali]] practicing [[Dhyana in Hinduism (Self-knowledge)|dhyana]] in the [[Padmaasana|Padma-asana]] at [[Patanjali Yogpeeth]]]]


===== මන්ත්‍ර භාවනාව =====


==== ජෛන ආගම ====
[[File:Lord Mahavira Omniscience.jpg|thumb|Lord [[Mahavir]] attaining omniscience in ''shukla dhyana'', the highest level of meditation]]
{{Main|ජෛන භාවනාව}}


====බුද්ධාගම====
[[File:BodhidharmaYoshitoshi1887.jpg|thumb|upright|[[Bodhidharma]] practicing [[zazen]]]]
{{Main|බෞද්ධ භාවනාව}}

බෞද්ධයන් පිබිදීම සහ නිර්වාණය කරා යන මාර්ගයේ කොටසක් ලෙස භාවනාව අනුගමනය කරයි.{{refn|group=note|For instance, {{harvtxt|Kamalashila|2003|p=4}}, states that Buddhist meditation &quot;includes any method of meditation that has [[Bodhi|Enlightenment]] as its ''ultimate'' aim.&quot; Likewise, {{harvtxt|Bodhi|1999}} writes: &quot;To arrive at the experiential realization of the truths it is necessary to take up the practice of meditation.... At the climax of such contemplation the mental eye ... shifts its focus to the unconditioned state, [[Nirvana|Nibbana]]....&quot; A similar although in some ways slightly broader definition is provided by:{{sfn|Fischer-Schreiber|Ehrhard|Diener|1991|p=142}} &quot;'''Meditation'''&amp;nbsp;– general term for a multitude of religious practices, often quite different in method, but all having the same goal: to bring the consciousness of the practitioner to a state in which he can come to an experience of 'awakening,' 'liberation,' 'enlightenment.'&quot; {{harvtxt|Kamalashila|2003}} further allows that some Buddhist meditations are &quot;of a more preparatory nature&quot; (p. 4).}} 

=====ධ්‍යාන=====


=====සමථ සහ විපස්සනා=====
බුදුන් වහන්සේ &quot;භාවනා&quot; තුළින් මතුවන &quot;සමථ&quot; (&quot;සන්සුන් බව&quot;) සහ &quot;විපස්සනා&quot; (&quot;තීක්ෂණ&quot;) යනුවෙන් අධිමානසික ගුණාංග දෙකක් හඳුනා ගත්හ.

====සික් ආගම====


===ආබ්‍රහමීය ආගම්===
{{Expand section}}
====යුදෙව් ආගම====
{{Main|යුදෙව් භාවනාව}}


====ක්රිස්තියානි ධර්මය====
[[File:Padre Pio.jpg|thumb|upright|Saint [[Pio of Pietrelcina]] stated: &quot;Through the study of books one seeks God; by meditation one finds Him.&quot;&lt;ref&gt;''The Rosary: A Path Into Prayer'' by Liz Kelly 2004 {{ISBN|0-8294-2024-X}} pp. 79, 86&lt;/ref&gt;]]
{{Main|ක්‍රිස්තියානි භාවනාව}}


====ඉස්ලාම්====
[[File:Whirling dervishes, Rumi Fest 2007.jpg|thumb|Whirling dervishes]]

====බහායි ඇදහිල්ල====


===නූතන අධ්‍යාත්මික ===
{{Expand section}}
[[File:Jawlensky Meditation 1290065.jpg|thumb|upright|''Meditation''. [[Alexej von Jawlensky]], 1918]]

==සටහන්==

{{reflist|group=note|35em}}

==යොමු කිරීම්==
{{Reflist}}

==මූලාශ්‍ර== &lt;!--Do not delete this section until the article is finished, keep for easy access to future translators or contributors--&gt;
'''මුද්රිත මූලාශ්‍ර'''
{{refbegin|40em}}
&lt;!-- A --&gt;
* {{Citation | last =Aguirre | first =Blaise  |year =2018 | title =Mindfulness and Meditation: Your Questions Answered | publisher =ABC-CLIO}}
&lt;!-- B --&gt;
* {{cite book |last1=Benson |first1=Herbert |first2=Miriam Z. |last2=Klipper |year=2000 |orig-date=1972 |title=The Relaxation Response. |url=https://archive.org/details/relaxationrespon00bens_0 |publisher=Harper |isbn=0-380-81595-8}}
* {{cite journal |last1=Bond |first1=Kenneth |last2=Ospina |first2=Maria B. |last3=Hooton |first3=Nicola |last4=Bialy |first4=Liza |last5=Dryden |first5=Donna M. |last6=Buscemi |first6=Nina |last7=Shannahoff-Khalsa |first7=David |last8=Dusek |first8=Jeffrey |last9=Carlson |first9=Linda E. |title=Defining a complex intervention: The development of demarcation criteria for 'meditation' |journal=Psychology of Religion and Spirituality |date=2009 |volume=1 |issue=2 |pages=129–137 |doi=10.1037/a0015736 }}&lt;!-- {{sfn |Bond |Ospina |Hooton |Bialy |2009 |p=}} --&gt; &lt;small&gt;(NB: {{harvtxt|Bond|Ospina|Hooton|Bialy|2009}} has substantial overlap with the full report by {{harvtxt|Ospina|Bond|Karkhaneh|Tjosvold|2007}}, listed below. Overlap includes the first 6 authors of this paper, and the equivalence of Table 3 on p.&amp;nbsp;134 in this paper with Table B1 on p.&amp;nbsp;281 in the full report)&lt;/small&gt;
* {{cite book |first=Bhikkhu |last=Bodhi |author-link=Bhikkhu Bodhi |url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/waytoend.html |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |year=1999 |access-date=4 July 2006 |archive-date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828222920/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/waytoend.html |url-status=live }}
* {{Citation | last =Bodhi | first =Bhikkhu | year =2005 | title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon | publisher =Simon and Schuster}}
* {{Citation | last =Bronkhorst | first =Johannes | author-link = Johannes Bronkhorst | year =1993 | title=The Two Traditions Of Meditation In Ancient India | publisher =Motilal Banarsidass Publ.}}&lt;!-- {{sfn |Bronkhurst|1993 |p=}} --&gt;
&lt;!-- C --&gt;
* {{cite journal |last1=Cahn |first1=B. Rael |last2=Polich |first2=John |title=Meditation states and traits: EEG, ERP, and neuroimaging studies |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2006-03_132_2/page/180 |journal=Psychological Bulletin |date=2006 |volume=132 |issue=2 |pages=180–211 |doi=10.1037/0033-2909.132.2.180 |pmid=16536641 |s2cid=2151810 }}&lt;!-- {{sfn |Cahn|Polich|2006 |p=}} --&gt;
* {{cite journal | last1=Chan-Ob | first1=T | last2=Boonyanaruthee | first2=V | year=1999 | title=Meditation in association with psychosis | journal =Journal of the Medical Association of Thailand | publisher =Chotmaihet Thangphaet | volume=82 | issue=9 | issn=0125-2208 | pmid=10561951 | pages=925–30 |url=https://www.researchgate.net/publication/12739139}}
&lt;!-- E --&gt;
* {{Citation | last1 =Everly | first1 =George S. | last2 =Lating | first2 =Jeffrey M. | year =2002 | title =A clinical guide to the treatment of human stress response | publisher =Springer Science &amp; Business Media | isbn =0-306-46620-1}}&lt;!-- {{sfn|Everly|Lating|2002|p=}} --&gt;
* {{cite book |first=Mark |last=Epstein |title=Thought without a Thinker: Psychotherapy from a Buddhist Perspective |url=https://archive.org/details/thoughtswithoutt00epst |publisher=Basic Books |year=1995}}
&lt;!-- F --&gt;
* {{cite journal | last1= Farias  | first1=M. | last2= Maraldi | first2=E. | last3= Wallenkampf | first3=K. C.| last4= Lucchetti | first4=G. | year=2020 | title= Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review. | journal= Acta Psychiatrica Scandinavica | volume=142 | issue=5| pages=374–393  |  pmid=32820538 |doi= 10.1111/acps.13225 |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acps.13225}}
* {{cite book |editor-last=Fischer-Schreiber |editor-first=Ingrid |editor-first2=Franz-Karl |editor-last2=Ehrhard |editor-first3=Michael S. |editor-last3=Diener |title=The Shambhala Dictionary of Buddhism and Zen |publisher=Shambhala Publications |year=1991}}&lt;!-- {{sfn|Fischer-Schreiber|Ehrhard|Diener|1991|p=}} --&gt;
&lt;!-- G --&gt;
* {{Citation | last1 =Gangadharan | first1 =Shobana | last2 =Hemamalini | first2 =M. | year =2021 | title =Community Health Nursing: Framework for Practice: Vol 2-E-Book | publisher =Elsevier Health Sciences}}
* {{cite book |last1=Gethin |first1=Rupert |title=The foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |year=1998 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-289223-1}}
* {{cite book |last1=Goldstein |first1=Joseph |title=One Dharma: the emerging Western Buddhism |url=https://archive.org/details/onedharmaemergin00gold |year=2003 |publisher=Harper Collins |location=New York |isbn=0-06-251701-5}}
* {{Cite book |last=Goleman |first=Daniel |author-link=Daniel Goleman |year=1988 |title=The meditative mind: The varieties of meditative experience |publisher=Tarcher |location=New York |isbn=978-0-87477-833-5 |url=https://archive.org/details/meditativemind00dani }}&lt;!-- {{sfn |Goleman|1988 |p=}} --&gt;
* {{cite journal | last1=Goud | first1=S. S. | year=2022 | title=A Double-Edged Sword-A Case Report of Psychosis Associated with Excessive Unguided Meditation.  | journal= Case Reports in Psychiatry | volume=2022 | issue=2661824| pmid=36316997 | pmc= 9617715 | doi=10.1155/2022/2661824 | doi-access=free }}
&lt;!-- J --&gt;
* {{cite journal |last1=Jevning |first1=R. |last2=Wallace |first2=R.K. |last3=Beidebach |first3=M. |title=The physiology of meditation: A review. A wakeful hypometabolic integrated response |url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-and-biobehavioral-reviews_fall-1992_16_3/page/415 |journal=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |date=September 1992 |volume=16 |issue=3 |pages=415–424 |doi=10.1016/s0149-7634(05)80210-6 |pmid=1528528 |s2cid=2650109 }}
&lt;!-- K --&gt;
* {{Citation | last =Kamalashila | year =2003 | title =Meditation: The Buddhist art of tranquility and insight | publisher =Birmingham: Windhorse Publications}}
* {{cite book |last=Kaplan |first=A. |year=1978 |title=Meditation and the Bible |place=Maine |publisher=Samuel Weiser}}
* {{cite book |last=Kaplan |first=A. |year=1982 |title=Meditation and Kabbalah |place=Maine |publisher=Samuel Weiser}}
* {{cite book |last1=Kapleau |first1=Phillip |title=The three pillars of Zen: teaching, practice, and enlightenment |year=1989 |publisher=Anchor Books |location=New York |isbn=0-385-26093-8 |edition=25th anniversary}}
&lt;!-- L --&gt;
* {{Citation | last1 =Lai  |first1 =Whalen | last2 =Cheng | first2 =Yu-yin | year =2008 | chapter =Chinese Buddhist Philosophy from Han through Tang | editor-last1 =Mou | editor-first1=Bo | title =The Routledge History of Chinese Philosophy | publisher =Routledge}}
* {{cite book |last =Larson |first=Gerald James |author-link=Gerald James Larson |url=https://books.google.com/books?id=p6pURGdBBmIC |title=The Encyclopedia of Indian Philosophies: Yoga: India's philosophy of meditation |publisher=Motilal Banarsidass |year=2008 |isbn=978-81-208-3349-4}}
* {{cite journal | last1 =Lindahl | first1 =J.R. | last2 =Fisher | first2 =N.E. | last3 =Cooper | first3 =D.J. | year =2017 | title =The varieties of contemplative experience: A mixed-methods study of meditation-related challenges in Western Buddhists | journal =PLOS ONE | volume =12 | issue =5 | pages =e0176239 | doi =10.1371/journal.pone.0176239 | doi-access =free | pmid =28542181 | pmc =5443484 | bibcode =2017PLoSO..1276239L }}
* {{Citation | last =Lusthaus  |first =Dan | year =2018 | title =Samkhya | publisher =acmuller.net, Resources for East Asian Language and Thought, Musashino University}}&lt;!-- {{sfn|Lusthaus|2018|p=}} --&gt;
&lt;!-- M --&gt;
* {{Citation | last1 =Matko | first1= Karin | last2 =Sedlmeier | first2 =Peter | title =What Is Meditation? Proposing an Empirically Derived Classification System | journal =Front. Psychol. |date=15 October 2019 | volume= 10 |issue=Sec. Cognition | page= 2276 | doi =10.3389/fpsyg.2019.02276| pmid= 31681085 | pmc= 6803504 | doi-access= free }}
* {{Citation | last =McRae | first =John | year =1986 | title =The Northern School and the Formation of Early Chʻan Buddhism | publisher =University of Hawaii Press}}
&lt;!-- N --&gt;
* {{Cite book |last1=Naranjo |first1=Claudio |title=On the psychology of meditation |url=https://archive.org/details/onpsychologyofme00nara |last2=Ornstein |first2=Robert E. |publisher=The Viking Press |year=1972 |isbn=978-0-670-52506-5 |series=A Viking compass book |location=New York |lccn=76149720 |orig-date=1971}}
&lt;!-- O --&gt;
* {{cite journal |last1=Ospina |first1=MB |last2=Bond |first2=K |last3=Karkhaneh |first3=M |last4=Tjosvold |first4=L |last5=Vandermeer |first5=B |last6=Liang |first6=Y |last7=Bialy |first7=L |last8=Hooton |first8=N |last9=Buscemi |first9=N |last10=Dryden |first10=DM |last11=Klassen |first11=TP |title=Meditation practices for health: state of the research |journal=Evidence Report/Technology Assessment |date=June 2007 |issue=155 |pages=1–263 |pmid=17764203 |pmc=4780968 }}&lt;!-- {{sfn|Ospina|Bond|Karkhaneh|Tjosvold|2007|p=}} --&gt;
&lt;!-- P --&gt;
* {{cite journal | last1=Perez-De-Albeniz | first1=Alberto | last2=Holmes | first2=Jeremy | year=2000 | title=Meditation: Concepts, Effects And Uses In Therapy | journal=International Journal of Psychotherapy | volume=5 | issue=1| pages=49–58 | doi=10.1080/13569080050020263}}&lt;!-- {{sfn|Perez-De-Albeniz|Holmes|2000|p=}} --&gt;
* {{Citation | last =Polak | first = Grzegorz | year =2011 | title =Reexamining Jhana: Towards a Critical Reconstruction of Early Buddhist Soteriology | publisher =UMCS}}
&lt;!-- S --&gt;
* {{cite journal | last1 =Salguero | first1 =C. Pierce | year =2023 | title =&quot;Meditation Sickness&quot; in Medieval Chinese Buddhism and the Contemporary West |journal=Journal of Buddhist Ethics |access-date=14 February 2024 |volume=30 |issue=2 |pages=169–211 |issn=1076-9005 |url=https://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2023/08/Salguero-Finalized-ms-for-publication47.pdf |archive-date=2024-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603231854/https://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2023/08/Salguero-Finalized-ms-for-publication47.pdf |url-status=live }}
* {{Citation | last =Schaik | first =Sam van | year =2018 | title =The spirit of Zen | publisher =Yale University Press}}
* {{Cite journal | last1 =Schlosser | first1 =Marco | last2 =Sparby |first2=Terje |last3=Vörös |first3=Sebastjan |last4=Jones |first4=Rebecca |last5=Marchant |first5=Natalie L. | date =2019 | title=Unpleasant meditation-related experiences in regular meditators: Prevalence, predictors, and conceptual considerations |journal=PLOS ONE |volume=14 |issue=5 |pages=e0216643 |doi=10.1371/journal.pone.0216643 |pmid=31071152 |pmc=6508707 |bibcode=2019PLoSO..1416643S |doi-access=free }}
* {{cite journal |last1=Shapiro |first1=D. H. |year=1982|title=Overview: Clinical and physiological comparison of meditation with other self-control strategies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1982-03_139_3/page/267 |journal=American Journal of Psychiatry |volume=139 |issue=3 |pages=267–74|doi=10.1176/ajp.139.3.267 |pmid=7036760   }} Reprinted as chapter 1 (pp.&amp;nbsp;5–10) in {{cite book |last1=Shapiro |first1=Deane H. |first2=Roger N. |last2=Walsh |author-link2=Roger Walsh |year=1984 |title=Meditation, classic and contemporary perspectives |publisher=Aldine |location=New York |isbn=978-0-202-25136-3 |url=https://books.google.com/books?id=w9sv49ZHqWUC |access-date=2016-10-14 |archive-date=2023-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317095244/https://books.google.com/books?id=w9sv49ZHqWUC |url-status=live |ref=none}} (the book was republished in 2008: {{ISBN|978-0-202-36244-1|0-202-36244-2}})
* {{Citation |last=Sharf |first=Robert |year=2014 |title=Mindfulness and Mindlessness in Early Chan |journal=Philosophy East &amp; West |volume=64 |issue=4 |pages=933–964 |doi=10.1353/pew.2014.0074 |s2cid=144208166 }}
* {{Citation | last =Sharf | first =Robert H. | year =2015 | title =Is mindfulness Buddhist? (and why it matters) | journal =Transcultural Psychiatry | volume =52 | issue =4 | pages =470–484 | doi =10.1177/1363461514557561 | pmid =25361692 | s2cid =18518975 | url =https://www.academia.edu/26441098 | access-date =2022-09-07 | archive-date =2023-03-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230317095150/https://www.academia.edu/26441098 | url-status =live }}
* {{Citation | last =Suzuki | first =D.T. | year =2014 | title =Selected Works of D.T. Suzuki, Volume I: Zen | publisher =University of California Press}}
&lt;!-- T --&gt;
* {{Cite journal | last1 =Taylor | first1 =Eugene | year =1999 |title=Introduction |editor1-first=Michael |editor1-last=Murphy |editor2-first=Steven |editor2-last=Donovan |editor3-first=Eugene |editor3-last=Taylor |journal=The Physical and Psychological Effects of Meditation: A Review of Contemporary Research with a Comprehensive Bibliography 1931–1996 |pages=1–32 |url=http://library.noetic.org/library/publication-bibliographies/physical-and-psychological-effects-meditation |access-date=2016-10-13 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013224102/http://library.noetic.org/library/publication-bibliographies/physical-and-psychological-effects-meditation |url-status=live }}
* {{Cite book|last=Thera|first=Nyanaponika|author-link=Nyanaponika Thera|year=1996|title=The Heart of Buddhist Meditation: A Handbook of Mental Training based on the Buddha's Way of Mindfulness|url=https://archive.org/details/heartofbuddhistm0000nyan|location=York Beach, ME|publisher= Samuel Weiser|isbn=0-87728-073-8}}
&lt;!-- V --&gt;
* {{Citation | last =Vetter | first =Tilmann | year =1988 | title =The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism | publisher =BRILL}}
* {{cite journal | last1 =Vörös | first1 =Sebastjan | year =2016 | title =Sitting with the Demons – Mindfulness, Suffering, and Existential Transformation | journal =Asian Studies |doi=10.4312/as.2016.4.2.59-83 |volume=4 |issue=2 |pages=59–83 |doi-access=free}}
&lt;!-- W --&gt;
* {{cite journal |last1=Walsh |first1=Roger |last2=Shapiro |first2=Shauna L. |title=The meeting of meditative disciplines and western psychology: A mutually enriching dialogue |journal=American Psychologist |date=2006 |volume=61 |issue=3 |pages=227–239 |doi=10.1037/0003-066X.61.3.227 |pmid=16594839 |s2cid=3015768 |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7885t0n6 }}&lt;!-- {{sfn|Walsh|Shapiro|2006|p=}} --&gt;
&lt;!-- Y --&gt;
* {{cite journal | last1= Yadav  | first1=J. | last2= Bhardwaj | first2=A. | last3= Jangid | first3=P.| last4= Singh | first4=P. | last5= Gupta | first5=R. | title= Meditation-A Slippery Slope for Psychosis: A Case Series With Review of Evidence | journal= The Journal of Nervous and Mental Disease | volume=211 | issue=8 |  year=2023 | pages=634–638  |  pmid=37505896 |doi= 10.1097/NMD.0000000000001656 |url=https://journals.lww.com/jonmd/abstract/2023/08000/meditation_a_slippery_slope_for_psychosis__a_case.12.aspx}}
* {{Citation | last =Yu | first =Jimmy | year =2021 | title =Reimagining Chan Buddhism: Sheng Yen and the Creation of the Dharma Drum Lineage of Chan | publisher =Routledge}}
{{refend}}

'''වෙබ් මූලාශ්‍ර'''
{{reflist|group=web|refs=
&lt;!-- F --&gt;
&lt;!-- &quot;Farias_2015_Independent&quot; --&gt;
&lt;ref group=web name=&quot;Farias_2015_Independent&quot;&gt;{{cite news | author =Miguel Farias | title =Meditation is touted as a cure for mental instability but can it actually be bad for you? | date =2015 | url =https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/features/meditation-is-touted-as-a-cure-for-mental-instability-but-can-it-actually-be-bad-for-you-10268291.html?amp |website =www.independent.co.uk | access-date =2018-05-08 | archive-date =2018-05-08 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180508185621/https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/features/meditation-is-touted-as-a-cure-for-mental-instability-but-can-it-actually-be-bad-for-you-10268291.html?amp |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- I --&gt;
&lt;!--  --&gt;
&lt;ref group=web name=&quot;Ivtzan_2016_PT&quot;&gt;{{cite web | author =Itai Ivtzan | date =2016 | title =Dangers of Meditation | website =Psychology Today | url =https://www.psychologytoday.com/us/blog/mindfulness-wellbeing/201603/dangers-meditation | access-date =2018-05-07 |archive-date =2023-03-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230317095215/https://www.psychologytoday.com/us/blog/mindfulness-wellbeing/201603/dangers-meditation |url-status =live }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &quot;MW&quot; --&gt;
&lt;ref group=web name=&quot;MW&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/meditate |title=Definition of meditate |publisher=Merriam-Webster Dictionary |date=18 December 2017 |access-date=25 December 2017 |archive-date=24 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224220520/https://www.merriam-webster.com/dictionary/meditate |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- N --&gt;
&lt;-- &quot;nhs.Bazian&quot; --&gt;
&lt;ref group=web name=&quot;nhs.Bazian&quot;&gt;{{cite web | author =unknown | date =2017-05-26 | title=Does meditation carry a risk of harmful side effects?| website =nhs.uk | access-date =2018-05-07 | url =https://www.nhs.uk/news/lifestyle-and-exercise/does-meditation-carry-a-risk-of-harmful-side-effects/ | archive-date =2021-01-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210103073652/https://www.nhs.uk/news/lifestyle-and-exercise/does-meditation-carry-a-risk-of-harmful-side-effects/ }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &quot;Oxford&quot; --&gt;
&lt;ref group=web name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/meditate|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926015939/https://en.oxforddictionaries.com/definition/meditate|archive-date=26 September 2016|title=meditate |website=Oxford Dictionaries – English}}&lt;/ref&gt;
}}

==වැඩිදුර කියවීම ==
{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=Austin |first=James H. |title=Zen and the Brain: Toward an Understanding of Meditation and Consciousness |url=https://archive.org/details/zenbraintowardun0000jame |place=Cambridge |publisher=MIT Press |year=1999 |isbn=0-262-51109-6 |ref=none}}
* {{cite book |last=Brahm |first=Ajahn |author-link=Ajahn Brahm |title=Mindfulness Bliss and Beyond |url=https://archive.org/details/mindfulnessbliss0000ajah |year=2006 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-86171-275-5 |ref=none}}
* {{cite journal |last1=Craven |first1=John L. |title=Meditation and Psychotherapy |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_1989-10_34_7/page/n25 |journal=The Canadian Journal of Psychiatry |date=October 1989 |volume=34 |issue=7 |pages=648–653 |doi=10.1177/070674378903400705 |pmid=2680046 |s2cid=27930160 |ref=none}}
* {{Cite book | last1=Hanson | first1=Rick | last2=Mendius | first2=Richard | year=2009 | title=Buddha's Brain: The Practical Neuroscience of Happiness, Love, and Wisdom | publisher=New Harbinger Publications | isbn=978-1-57224-695-9 | url=https://archive.org/details/isbn_9781572246959 |url-access=registration |ref=none}}
* {{cite book |last=Hart |first=William |title=Art of Living: Vipassana Meditation |url=https://archive.org/details/artoflivingvipas00hart |year=1987 |publisher=Harper Collins |isbn=978-0-06-063724-8 |ref=none}}
* {{cite book |author-link=Jiddu Krishnamurti |last=Krishnamurti |first=Jiddu |title=This Light in Oneself: True Meditation |url=https://archive.org/details/thislightinonese00kris |year=1999 |publisher=[[Shambhala Publications]] |isbn=1-57062-442-9 |ref=none}}
* {{cite journal |last1=Kutz |first1=I |last2=Borysenko |first2=JZ |last3=Benson |first3=H |title=Meditation and psychotherapy: a rationale for the integration of dynamic psychotherapy, the relaxation response, and mindfulness meditation |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1985-01_142_1/page/n5 |journal=American Journal of Psychiatry |date=January 1985 |volume=142 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1176/ajp.142.1.1 |pmid=3881049 |ref=none}}
* {{cite book | last=Larson | first=Gerald James | author-link=Gerald James Larson | title=Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning | publisher=Motilal Banarasidass | year=1998 | location=London | url=https://books.google.com/books?id=Ih2aGLp4d1gC | isbn=81-208-0503-8 }}
* {{cite book |last=Levin |first=Michal |title=Meditation, Path to the Deepest Self |publisher=[[Dorling Kindersley]] |year=2002 |isbn=978-0-7894-8333-1 |ref=none}}
* {{cite journal |last1=Lutz |first1=A. |last2=Greischar |first2=L. L. |last3=Rawlings |first3=N. B. |last4=Ricard |first4=M. |last5=Davidson |first5=R. J. |title=Long-term meditators self-induce high-amplitude gamma synchrony during mental practice |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-11-16_101_46/page/16369 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=16 November 2004 |volume=101 |issue=46 |pages=16369–16373 |doi=10.1073/pnas.0407401101 |pmid=15534199 |pmc=526201 | bibcode=2004PNAS..10116369L|doi-access=free |ref=none}}
&lt;!-- note &quot;Paramahamsa Sri Nithyananda&quot; and other permutations have been previously deleted, and deleted again, watchout for nithyananda's spammers--&gt;
* {{cite journal |last1=Shapiro |first1=Deane H. |title=Adverse effects of meditation: a preliminary investigation of long-term meditators |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-society-of-psychosomatic-dentistry-and-medicine_1992_39_1-4/page/62 |journal=International Journal of Psychosomatics |date=1992 |volume=39 |issue=1–4 |pages=62–7 |pmid=1428622 |s2cid=52203383 |ref=none}}
* {{cite book |author=[[Sogyal Rinpoche]] |title=[[The Tibetan Book of Living and Dying]] |year=1994 |publisher=HarperCollins |isbn=0-06-250834-2 |ref=none}}
* {{cite book | editor-last=Tart | editor-first=Charles T. | editor-link=Charles Tart | title=Altered states of consciousness: a book of readings | url=https://archive.org/details/alteredstatesofc0000unse |location=New York |publisher=Wiley | date=1969 | isbn=978-0-471-84560-7 | oclc=5476 |ref=none}}
* {{cite web |url=https://www.livescience.com/7306-brain-scans-reveal-meditation-works.html |last=Wenner |first=Melinda |title=Brain Scans Reveal Why Meditation Works |website=LiveScience.com |date=30 June 2007 |access-date=2 August 2022 |archive-date=14 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014222314/https://www.livescience.com/7306-brain-scans-reveal-meditation-works.html |url-status=live |ref=none}}
{{refend}}

{{Meditation}}
{{New Age Movement}}
{{Religion topics}}
{{Authority control}}

[[Category:Meditation| ]]
[[Category:Articles containing video clips]]
[[Category:Concepts in the philosophy of mind]]
[[Category:Concepts in the philosophy of science]]
[[Category:History of psychology]]
[[Category:Mind–body interventions]]
[[Category:New Age practices]]
[[Category:Personal development]]
[[Category:Religion articles needing expert attention]]
[[Category:Religious practices]]
[[Category:Spiritual practice]]
[[Category:Silence]]
[[Category:Yoga]]
{{stub}}</text>
      <sha1>6b4lod3j6ndc8yfw4hsixl13qqf6shk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ආඝාතය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9587</id>
    <revision>
      <id>800341</id>
      <parentid>798356</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13060" sha1="o0g81hyhtvposxvlwplc9m5z2g8xt3r" xml:space="preserve">{{පරිවර්තනය නොනිමි|Stroke|ඉංග්‍රීසි|en}}
{{Infobox medical condition (new)
| name            = Stroke
| image = MCA Territory Infarct.svg
| caption = [[CT scan]] of the brain showing a prior right-sided [[ischemic]] stroke from blockage of an artery. Changes on a CT may not be visible early on.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gaillard |first1=Frank |title=Ischaemic stroke |url=https://radiopaedia.org/articles/ischaemic-stroke |website=radiopaedia.org |access-date=3 June 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| field           = [[Neurology]], stroke medicine
| synonyms        = Cerebrovascular accident (CVA), cerebrovascular insult (CVI), brain attack
| symptoms        = [[hemiplegia|Inability to move or feel]] on one side of the body, [[receptive aphasia|problems understanding]] or [[expressive aphasia|speaking]], [[dizziness]], [[Homonymous hemianopsia|loss of vision to one side]]&lt;ref name=Donnan2008/&gt;&lt;ref name=HLB2014S/&gt;
| complications   = [[Persistent vegetative state]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=PhD|first1=Gary Martin|title=Palliative Care Nursing: Quality Care to the End of Life, Third Edition|date=2009|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-5792-8|page=290|url=https://books.google.com/?id=rTexGiX5bqoC&amp;pg=PA290|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803132127/https://books.google.com/books?id=rTexGiX5bqoC&amp;pg=PA290|archive-date=2017-08-03|df=}}&lt;/ref&gt;
| onset           =
| duration        =
| causes          = [[brain ischemia|Ischemic]] (blockage) and [[intracranial hemorrhage|hemorrhagic]] (bleeding)&lt;ref name=HLB2014W/&gt;
| risks           = [[hypertension|High blood pressure]], [[tobacco smoking]], [[obesity]], [[hypercholesterolemia|high blood cholesterol]], [[diabetes mellitus]], previous [[Transient ischemic attack|TIA]], [[atrial fibrillation]]&lt;ref name=Donnan2008/&gt;&lt;ref name=HLB2014C/&gt;
| diagnosis       = Based on symptoms with [[medical imaging]] typically used to rule out bleeding&lt;ref name=HLB2014D/&gt;&lt;ref name=AFP2009/&gt;
| differential    = [[Low blood sugar]]&lt;ref name=HLB2014D/&gt;
| prevention      =
| treatment       = Based on the type&lt;ref name=Donnan2008/&gt;
| medication      =
| prognosis       = Average life expectancy 1 year&lt;ref name=Donnan2008/&gt;
| frequency       = 42.4 million (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre/&gt;
| deaths          = 6.3 million (2015)&lt;ref name=GBD2015De/&gt;
}}

මොළයට රුධිරය සපයන්නා වූ රුධිර වාහිණීවල අවහිරතාවයක් ඇති වීම නිසා  ඉතා ඉක්මනින් මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වය අඩපණවීම හේතුවෙන් '''ආඝාතය''' ({{en|stroke}}) නැමති තත්ත්වය  ඇතිවේ. මෙය මොළයට රුධිරය සැපයීම අඩාල වීමෙන් රුධිර වාහිණි තුල රුධිර කැටියක් සෑදිමෙන් හෝ වෙනත් ස්ථානයක ඇති වූ ලේ කැටියක් මොළයේ රුධිරවාහිණි වෙත ඇතුළුවීමෙන් හෝ මොළය තුල රුධිර ගැලීමකට ලක්වීමෙන් සිදුවිය හැකිය. අන්තිමේදී මෙය මොළයේ රුධිර සංසරණ පද්ධතියයේ වන  අනතුරක් ලෙස හැඳින් වුවද  දැන් ආඝාතය යන වචනය බහුලව ව්‍යවහාර කෙරේ.

නිවැරදිව හඳුනාගෙන අදාල අවස්ථාවන්හි දී  ප්‍රතිකාර ලබා නොදුන හොත් මෙමගින් සදාකාලිකවම ස්නායු අක්‍රියවීමක්, මෙමගින් ඇතිවන සංකූලතාවයන් සහ මරණ පවා ඇති විය හැකිය. මෙය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ හා යුරෝපයේ වැඩිහිටියන් තුල ආබාධිත තත්ත්වයන් ඇති කරන ප්‍රධානතම හේතුව වේ.  දැනට ලොව පුරා සිදුවන මරණ අතරින් එය දෙවැනි ස්ථානයට පත්ව ඇතත් නොබෝ දිනකින්ම  එය අංක එකේ ස්ථානයට පත්වන බවට සාක්ෂි ඇත. වයසින් වැඩිමහළු වත්ම අධික රුධිර පීඩනය, මීට පෙරත් ආඝාතය ඇතිවී තිබීම, දියවැඩියාව, අධි කොරස්ටරෝල් සහිත වීම. දුම්පානය කිරීම, උපත් පාලක පෙති පානය කිරීම සහ රුධිරය කාටි ගැසිමේ වැඩි ප්‍රබලතාවයක් ඇති රෝගීන් හට නැවත වරක් අඝාතය ඇතිවීමේ අවධානමක් ඇත. අධික රුධිර පීඩනය, රෝගය ඇති වීමට ඇති අවධානමක් ඇති සාධක අතරින් වෙන්කළ හැකි වැදගත්ම සාධකය වේ.

1970 දී ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය මගින් රෝගය  සඳහා නිවැරදි අර්ථ දැක්වීමක් ලබාදී ඇත. ''මොළය තුල රුධිර සංසරණ පද්ධතියේ ඇතිවන යම් හේතුවක් නිසාවෙන් ස්නායු වල ඇතිවන දුර්වල තාවයන් පැය විසිහතරක කාලයක් ඇතුලත විනාශ වන ස්නායු පටක වල ක්‍රියාකාරිත්වය නැවත යථාතත්ත්වයට පත්කර ගැනීමේ හැකියාව පිළිබඳව විග්‍රහ කෙරේ. නමුත් මෙම පැය විසිහතරේ කාල සීමාව ඇතැම්විට මතභේදාත්මක වේ. කෙටිකාලීනව මොළයට රුධිරය සැපයීම අවහිර වීම නිසා ඇතිවන ආබාධිත තත්ත්වය අඝාතයකින් වෙනකර හඳුනා ගැනීමට මෙම පැය විසිහතරේ කාලසිමාව භාවිතා වේ. මෙකි තත්ත්වය පැය විසිහතරක කාලයක් තුල නැවත මුළුමනින්ම යථාතත්ත්වයට පත්වේ.  කෙසේ නමුත් ප්‍රතිකාර ක්‍රමවල් සොයාගැනීමත් සමගම අඝාත තත්ත්වය හඳුනාගත් අවස්ථාවේදීම ප්‍රතිකාර කිරීම මගින් රෝගයේ දරුණු ප්‍රතිඵල වලක්වා ගත හැකිය. රුධිර කැටි දියකර හැරීමේ ඖෂධ, රුධිර පට්ටිකා එකතුවීම වලක්වන ඇස්ප්‍රීන්, ඩයිපිරිඩමෝල් වැනි ඖෂධ අධි රුධිර පීඩනය පාලනය කිරීම. කොලෙස්ටරෝල් පාලනය කිරීම සහ රුධිරය කැටිගැසීම වළක්වාලන ඖෂධ මගින් රෝගයට ප්‍රතිකාර ලබාදීමට පුළුවන. මීට අමතරව භෞතචිකිත්සාව හා වෘත්තීමය චිකිත්සාව මගින්ද රෝගීන්ට ප්‍රතිකර කෙරේ.

==ආශ්‍රිත==
{{col div|colwidth=30em}}
*[[Cerebrovascular disease]]
*[[Dejerine–Roussy syndrome]]
*[[Functional Independence Measure]]
*[[Lipoprotein(a)]]
*[[Mechanism of anoxic depolarization in the brain]]
*[[Ultrasound-enhanced systemic thrombolysis]]
*[[Weber's syndrome]]
{{colend}}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=Donnan2008&gt;{{cite journal | vauthors = Donnan GA, Fisher M, Macleod M, Davis SM | title = Stroke | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-10-16-2008_371_9624/page/1612 | journal = The Lancet | volume = 371 | issue = 9624 | pages = 1612–23 | date = May 2008 | pmid = 18468545 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)60694-7 }}{{paywall}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=HLB2014S&gt;{{cite web|title=What Are the Signs and Symptoms of a Stroke?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/signs|website=www.nhlbi.nih.gov|access-date=27 February 2015|date=March 26, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227083736/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/signs|archive-date=27 February 2015|df=}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=HLB2014W&gt;{{cite web|title=What Is a Stroke?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke|website=www.nhlbi.nih.gov/|access-date=26 February 2015|date=March 26, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/|archive-date=18 February 2015|df=}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=HLB2014C&gt;{{cite web|title=Who Is at Risk for a Stroke?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/atrisk|website=www.nhlbi.nih.gov|access-date=27 February 2015|date=March 26, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227085058/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/atrisk|archive-date=27 February 2015|df=}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=HLB2014D&gt;{{cite web|title=How Is a Stroke Diagnosed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/diagnosis|website=www.nhlbi.nih.gov|access-date=27 February 2015|date=March 26, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227083640/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/diagnosis|archive-date=27 February 2015|df=}}
&lt;/ref&gt;

ref name=AFP2009&gt;{{cite journal | vauthors = Yew KS, Cheng E | title = Acute stroke diagnosis | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-07-01_80_1/page/n40 | journal = American Family Physician | volume = 80 | issue = 1 | pages = 33–40 | date = July 2009 | pmid = 19621844 | pmc = 2722757 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=GBD2015Pre&gt;{{cite journal | author =  GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = The Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal | author = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = The Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 }}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=AFP2009&gt;{{cite journal | vauthors = Yew KS, Cheng E | title = Acute stroke diagnosis | journal = American Family Physician | volume = 80 | issue = 1 | pages = 33–40 | date = July 2009 | pmid = 19621844 | pmc = 2722757 }}
&lt;/ref&gt;
}}

==භාහිර සබැඳි==
{{Commons category|Stroke|ආඝාතය}}
* {{curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Neurological_Disorders/Stroke/}}
* [http://www.mdcalc.com/dragon-score-post-tpa-stroke-outcome/ DRAGON Score for Post-Thrombolysis]
* [http://www.mdcalc.com/thrive-score-for-stroke-outcome/ THRIVE score for stroke outcome]
* [https://www.ninds.nih.gov/Disorders/all-disorders National Institute of Neurological Disorders and Stroke]

{{Medical condition classification and resources
 | DiseasesDB     = 2247
 | ICD10          = {{ICD10|I|61||i|60}}-{{ICD10|I|64||i|60}}ner
 | ICD9           = {{ICD9|434.91}}
 | OMIM           = 601367
 | MedlinePlus    = 000726
 | eMedicineSubj  = neuro
 | eMedicineTopic = 9
 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|558}} {{eMedicine2|emerg|557}} {{eMedicine2|pmr|187}}
 | MeshID         = D020521
}}
{{Cerebrovascular diseases}}
{{CNS diseases of the nervous system}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ආඝාතය|*]]
[[ප්‍රවර්ගය:මරණයට හේතු]]
[[Category:RTTEM]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආඝාතය]]</text>
      <sha1>o0g81hyhtvposxvlwplc9m5z2g8xt3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිමායන ජීව විද්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14536</id>
    <revision>
      <id>800322</id>
      <parentid>794475</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11068" sha1="1gbc4hj9xraywxv4b1wjqbr4daxpp9m" xml:space="preserve">'''හිමායන ජීව විද්‍යාව''' යනු [[ජීව විද්‍යාව|ජීව විද්‍යාවෙහි]] ශාඛාවක් වන අතර එහිදී අධ්‍යයනය කරනුයේ ජීවි දෙයට අඩු [[උෂ්ණත්වය|උෂ්ණත්වයෙහි]] බලපෑමයි. ව්‍යවහාරයෙහි දී, හිමායන ජීව විද්‍යාව යනු සාමාන්‍ය අගයට වඩා පහළ උෂ්ණත්වයන්හි දී ජීව විද්‍යාත්මක ද්‍රව්‍යයන් හෝ පද්ධතීන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයයි. අධ්‍යයනයට පාත්‍ර වන්නාවූ ද්‍රව්‍යය හෝ පද්ධතීන් හට [[ප්‍රෝටිනය|ප්‍රෝටීන]], [[සෛලය (ජීව විද්‍යාව)|සෛල]], [[පටකය (ජීව විද්‍යාව)|පටක]], [[ඉන්ද්‍රියයන්]], හෝ සමස්ත [[ජීවින්]] අයත් විය හැක. උෂ්ණත්ව පරාසය, මැදහත් [[අධෝතාපය|අධෝතාපී]] තත්ත්වයන් හි සිට [[හිමායන]] උෂ්ණත්වයන් දක්වා විය හැක.

== ඉංග්‍රීසි වදන ==
මෙයට භාවිත කරන ඉංග්‍රීසි වදන වන ක්‍රයියබයොලොජි යන්න ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ &quot;ක්‍රයිය&quot; = සිසිලස, &quot;බයොස්&quot; = ජීවය, සහ &quot;ලෝගොස්&quot; = විද්‍යාව යන්නාවූ ග්‍රීක වදන් සුසංයෝග වීමෙනි. මෙහි අරුත වන්නේ අඩු උෂ්ණත්වයෙහි දී ජීවය පැවැත්ම පිළිබඳ විද්‍යාව යන්නයි. 

== අර්ථදැක්වීම්/විලක්ෂණයන් ==
;හිමායන ජීව විද්‍යාව: අඩු [[උෂ්ණත්වය]]යන්හි දී [[ජීවය]] පිළිබඳ අධ්‍යයනය.

;[[හිමයන ජනනය]]: (ඉංග්‍රීසියෙන් ක්‍රයියජනික්ස්) යනු ඉතා අඩු [[උෂ්ණත්වය]]න් නිපදවීම හා ඒවායේ භාවිතය පිළිබඳ අධ්‍යයනයට වෙන් වූ [[භෞතික විද්‍යාව]] හා [[ඉංජිනේරු විද්‍යාව]]හි ශාඛාවන්ය. බොහෝ අය පටලවා ගත්ත ද, හිමායන ජනනය යනු හිමාරක්ෂණය (ඉංග්‍රීසියෙන් ක්‍රයියනික්ස්) නොවේ.

;[[හිමාරක්ෂණය]]: (ඉංග්‍රීසියෙන් ක්‍රයියනික්ස්) යනු අනාගත ප්‍රත්‍යානයනය බලාපොරොත්තුවෙන්, අබලි තත්ත්වයෙන් පවත්නා මානවයන් හා සත්ත්වයන්, අඩු උෂ්ණත්වයන් යටතේ සංරක්ෂණය කිරීමයි. හිමාරක්ෂණය යන්න මුඛ්‍යධාරා හිමායන ජීව විද්‍යායෙහි කොටසක් නොවන්නේ හිමාරක්ෂණය තවමත් සමපේක්ෂාත්මක අනාගත තාක්ෂණයක් මත බෙහෙවින් රඳා පවතින බැවිනි.

== හිමායන ජීව විද්‍යාවෙහි ප්‍රධාන අධ්‍යයනාංශ ==

හිමායන ජීව විද්‍යාවෙහි ප්‍රධාන අධ්‍යයනාංශ අවම වශයෙන් 6 න් හඳුනාගත හැක: 
#[[ක්ෂුද්‍ර ජීවියා|ක්ෂුද්‍ර ජීවින්]], [[ශාකය|ශාක]] (= ශිශිර දෘඪතාව), [[අපෘෂ්ඨවංශියා|අපෘෂ්ඨවංශීන්]], සහ [[සත්ත්වයා|සත්තවයන්]] (= [[ශිශිර නිද්‍රාව]]) ගේ ශිශිර-අනුවර්තනය පිළිබඳ අධ්‍යයනය . 
#සත්ත්ව හා මානව සම්භූතී, සෛලයන්, පටකයන්, [[ජන්මාණුව|ජන්මාණු]], සහ [[කලලය|කලල]] (වෛද්‍ය) කර්තව්‍යයන්ට අදාළ දිගු-කාලීන ගබඩාකිරීම් සඳහා හිමායන-සංරක්ෂණයෙහි යෙදීම. අධිශීතනයෙහිදී හා ශීතහරණයෙහිදී සෛලයන්ට සිදුවිය හැකි හානිය වලක්වන ද්‍රව්‍යයන් ([[හිමාරක්ෂකය|හිමාරක්ෂකයන්]]) එක් කිරීම මෙහිදී සාමාන්‍යයෙන් අවශ්‍ය වෙයි.
# අවයවයන්, ප්‍රතිබද්ධය සඳහා, අධෝතාපී තත්ත්වයන් යටතේ සංරක්ෂණය කිරීම. 
# [[ඖෂධය|ඖෂධ]] වල ද්‍රවහරණය ([[ශිත වියලනය|ශීත වියලීම]]). 
#[[හිමායන-සැත්කම]], හිමායජනිත වායුන්/ද්‍රවයන් භාවිතා කොට රෝගී පටක විනාශ කිරීමෙහි ලා භාවිත වන a (අවම වශයෙන්) ආක්‍රමණශීලි ක්‍රමවේදයකි. 
#[[සුපිරිසිසිලනය]], [[අයිස්]] [[න්‍යෂ්ටියනය]]/වර්ධනය පිළිබඳ භෞතික විද්‍යාව සහ සිසිලනය හා උණුසුම් කිරීමෙහිදී සිදුවන [[තාප හුවමාරුව]] පිළිබඳ යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරුමය දැක්ම.
 
== ‍ඓතිහාසික පසුබිම ==


== මානවයයන් විෂයයෙහි හිමායන ජීව විද්‍යාව ==


== ව්‍යවහාරික හිමායන ජීව විද්‍යාව ==


== විද්‍යාත්මක සංගම් ==

== ජර්නල ==
''CRYOBIOLOGY'', (publisher: [[Elsevier]]) is the foremost scientific publication in this area, with approximately 60 refereed contributions published each year. Articles concern any aspect of low temperature biology and medicine (e.g. freezing, [[Freeze drying|freeze-drying]], hibernation, cold tolerance and adaptation, [[cryoprotectant|cryoprotective compounds]], medical applications of reduced temperature, [[cryosurgery]], [[hypothermia]], and perfusion of organs).

''CRYO LETTERS'' is an independent UK based rapid communication journal which publishes papers on the effects produced by low temperatures on a wide variety of biophysical and biological processes, or studies involving low temperature techniques in the investigation of biological and [[ecology|ecological]] topics.

''CELL PRESERVATION TECHNOLOGY'' is a [[peer-reviewed]] quarterly [[scientific journal]] published by [[Mary Ann Liebert, Inc.]] dedicated to the diverse spectrum of preservation technologies including [[cryopreservation]], dry-state ([[Cryptobiosis#Anhydrobiosis|anhydrobiosis]]), [[vitrification|glassy-state]] and hypothermic maintenance.

== සටහන් ==
&lt;references /&gt;

== මෙයද බලන්න ==
* [[Cryogenics]]
* [[Cryonics]]
* [[Cryopreservation]]
* [[Cryoprotectant]]
* [[Cryosurgery]]
* [[Cryptobiosis]]
* [[Freezing]]
* [[Freeze drying]]
* [[Hibernation]]
* [[Hypothermia]]
* [[Organ transplant]]
* [[Perfusion]]
* [[Tissue Engineering]]
* [[Vitrification]]

== බාහිර සබැඳියන් ==
* [http://www.societyforcryobiology.org/mc/page.do සොසයිටි ෆො ක්‍රයියබයොලොජි]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118151900/http://www.societyforcryobiology.org/mc/page.do |date=2010-01-18 }}
* [http://www.SLTB.info සොසයිටි ෆො ලෝ ටෙම්පරේච බයොලොජි]
* [http://www.elsevier.com/locate/cryo ක්‍රයියබයොලොජි]
* [http://www.cryoletters.org ක්‍රයියලෙටර්ස්]
* [http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=110 සෙල් ප්‍රෙසර්වේෂන් ටෙක්නලජි] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904011015/http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=110 |date=2006-09-04 }}
* [http://www.CRYO2006.org 43ර්ඩ් ඇනුවල් ජෙනරල් මීටින් ඔෆ් ද සොසයිටි ෆො ක්‍රයියබයොලොජි ඉන් ඇසෝසියේෂන් විත් ද සොසයිටි ෆො ලෝ ටෙම්පරේච බයොලොජි, ජූලි 23 - 27, 2006, හැම්බර්ග්, ජර්මනිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614182654/http://cryo2006.org/ |date=2021-06-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20120119061338/http://www.cryo2007.org/ 44ත් ඇනුවල් ජෙනරල් මීටින් ඔෆ් ද සොසයිටි ෆො ක්‍රයියබයොලොජි, ජූලි 28 - අගෝස්තු 1, 2007, ලේක් ලුවීස්, කැනඩාව]
* [http://cryo2008.uncc.edu/ 45ත් ඇනුවල් ජෙනරල් මීටින් ඔෆ් ද සොසයිටි ෆො ක්‍රයියබයොලොජි, ජූලි 20 - 23, 2008, චාලොට්, NC, ඇඑජ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205211947/http://cryo2008.uncc.edu/ |date=2009-02-05 }}
* [http://www.phys.unsw.edu.au/~jw/cryoblurb.html සෙලියුලර් ක්‍රයියබයොලොජි ඇන්ඩ් ඇන්ඩ්‍රොබයොලොජි]
* [http://www.scq.ubc.ca/?p=337 ඇන් ඕවරවීව් ඔෆ් ද සයන්ස් බිහයින්ඩ් ක්‍රයියබයොලොජ් ඇට් ද සයන්ස් ක්‍රියෙටිව් ක්වාර්ටර්ලි] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401033119/http://www.scq.ubc.ca/?p=337 |date=2007-04-01 }}

[[ප්‍රවර්ගය:හිමායන ජීව විද්‍යාව| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීව විද්‍යාව]]</text>
      <sha1>1gbc4hj9xraywxv4b1wjqbr4daxpp9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාගර විද්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19801</id>
    <revision>
      <id>800288</id>
      <parentid>783271</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9964" sha1="4ad5bblw1iz9ptopybmtofp8y8s5vln" xml:space="preserve">[[File:Thermohaline Circulation 2.png|thumb|300px|right|තාප දහරා චක්‍රීකරණය]]

[[File:Gulf stream map.gif|thumb|බෙන්ජමින් ෆ්‍රෑන්ක්ලින් විසින් අදින ලද ගල්ෆ් ජල ප්‍රවාහය]]

[[Image:Antarctic frontal-system hg.png|thumb|සමුද්‍ර විද්‍යාත්මක [[දක්ෂිණ අර්ධගෝලය|දක්ෂිණ අර්ධගෝලීය]] ලලාට පද්ධති 
(Oceanographic frontal systems on the [[Southern Hemisphere]])]]

'''සාගර විද්‍යාව''' හෙවත් සමුද්‍ර විද්‍යාව (ග්‍රීක අර්ථය සාගර ලේඛනය යන්නයි.)යනු සාගර අධ්‍යයනය හා දියඹ විද්‍යාව වශයෙන් හැඳින්වෙන පෘථිවියේ සාගර හා මුහුද පිළිබඳව අධ්‍යයනය කරන දියඹ විද්‍යාවේ ශාඛාවකි. එයින් පරාසයක් ආවරණය කරන අතර සාගර ජීවීන් සහ පරිසර පද්ධති, සාගර තරංග, මුහුදු රැළි, භූ භෞතික විද්‍යාත්මක ද්‍රව ගතිකයන්, කැටි භූ ලක්ෂණ, මුහුදු පතුලේ භූ විද්‍යාව සහ සාගර තුළ හා එහි සීමා හරහා මතුවන භෞතික ලක්ෂණ මෙන්ම විවිධ රසායනික සංඝටක ස්‍රාවයන් පිළිබඳව අධ්‍යයනයද ඊට අයත්වේ. මෙම පුළුල්ව පැතිරුණු මාතෘකා මඟින් ප්‍රතිබිම්භනය කරන්නේ ලෝකයේ සාගර පිළිබඳ දැනුම හා එහි ක්‍රියාකාරීත්වයන් පිළිබඳ අවබෝධයට සාගර විද්‍යාඥයින් විසින් වෙනත් මිශ්‍රිත දැනුම සම්භාරයක් හැදෑරිය යුතු බව හා එය බහු විෂයයක් බවය. ඒ යටතට ජීව විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව, භූ විද්‍යාව, කාලගුණික විද්‍යාව හා භෞතික විද්‍යාව අයත්වේ.
                        
== සාගර විද්‍යාවේ උප කාණ්ඩයන් ==
සාගර විද්‍යාව පිළිබඳ හැදැරීම ශාඛා රාශීයකට බෙදිය හැකිය.

*ජීව විද්‍යාත්මක සාගර විද්‍යාව හෙවත් දියඹේ ජීව විද්‍යාව යනු ශාක සතුන් හා වෙනස් සාමුද්‍රික ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් හා ඒවායේ පාරිසරික විද්‍යාත්මක අන්තර් ක්‍රියාවන් පිළිබඳව හැදැරීමයි.
* රසායනික සාගර විද්‍යාව හෙවත් දියඹේ රසායන විද්‍යාව යනු සාගරයේ රසායනය හා වායු ගෝලය සමග එහි රසායනික අන්තර් ක්‍රියා පිළිබඳව හැදැරීමයි. 
* භූ ගෝලීය සාගර විද්‍යාව හෙවත් දියඹේ සාගර විද්‍යාව යනු තැටි භූ ලක්ෂණ හා මුහුදු පතුලේ භූ විද්‍යාව හැදැරීමයි. 
* භෞතික විද්‍යාත්මක සාගර වෙරළ හෙවත් දියඹේ භෞතිකය, උෂ්ණත්වය හා ලවණතා ව්‍යුහය මෙන්ම මිශ්‍රණය වී ඇති ආකාරය, ඒවායේ තරංග, අභ්‍යන්තර තරංග, උදම් හා දියරැලි අන්තර්ගත සාගරයේ භෞතික ලක්ෂණ පිළිබඳව හැදැරීමයි. වඩා රසවත් හැදෑරීමක් වන්නේ ශබ්දයේ හැසිරීම හෙවත් ධ්වනි සාගර විද්‍යාව, ආලෝකය (ප්‍රකාශ සාගර විද්‍යාව) හා සාගරයේ රේඩියෝ තරංගවල හැසිරීම පිළිබඳව හැදැරීමයි.

මෙම ශාඛා ප්‍රතිබිම්භනය කරන්නේ බොහෝ සාගර විද්‍යාඥයන් මුලින්ම සියලු විද්‍යාවන් හා ගණිතයන් පිළිබඳව හදාරා ඔවුන්ගේ අන්තර් විනයානුකූල දැනුම නිපුණතාවයන් හා හැකියාවන් අනතුරුව සාගර විද්‍යාවට යොදන බවයි.

සාගර විද්‍යාව සාගර ඉංජිනේරු විද්‍යාවේදී ද යොදා ගැනේ. තෙල් වේදිකා, නැව්, වරායන් හා සාගරය ආරක්ෂිතව භාවිතා කිරීමට උපකාරීවන වෙනත් ව්‍යුහයන් සැලසුම් කිරීමේදී හා ගොඩ නැංවිමේදී එය අවශ්‍යවේ.

සාගර විද්‍යාත්මක දත්ත කළමනාකරණය යනු සමීක්ෂකයන් සඳහා ඇති අතීත හා වර්තමාන දත්ත සුරක්ෂිත කිරීමේ විෂයයි.

== අමතර අවධානයට ==
{{portal|සාගර|Underwater diving}}
{{div col}}
* {{annotated link|Anoxic event}}
* {{annotated link|Anoxic waters}}
* {{annotated link|Argo (oceanography)}}
* {{annotated link|Astrooceanography}}
* {{annotated link|Bathymetric chart}}
* {{Annotated link|Cabled observatory}}
*{{annotated link|Ecological forecasting}}
* {{annotated link|List of ocean circulation models}}
* [[List of seas]]
* {{annotated link|List of submarine topographical features}}
* {{annotated link|Maritime archaeology}}
* {{annotated link|Marine current power}}
* {{annotated link|Marine engineering}}
* {{annotated link|Naval architecture}}
* {{annotated link|Ocean colonization}}
* {{annotated link|Oceans Act of 2000}}
* [[Ocean optics]]
* [[Ocean color]]
* {{annotated link|Offshore construction}}
* {{annotated link|Outline of oceanography}}
* {{annotated link|Planetary oceanography}}
* {{annotated link|Sea level}}
*[[Ocean chemistry]]
{{div col end}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
{{EB1922 Poster}}
{{Commons category|Oceanography}}
* [http://podaac.jpl.nasa.gov/ NASA Jet Propulsion Laboratory – Physical Oceanography Distributed Active Archive Center (PO.DAAC)]. A data centre responsible for archiving and distributing data about the physical state of the ocean.
* [http://www.scripps.ucsd.edu Scripps Institution of Oceanography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250728171231/https://scripps.ucsd.edu/ |date=2025-07-28 }}. One of the world's oldest, largest, and most important centres for ocean and Earth science research, education, and public service.
* [http://www.whoi.edu Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI)]. One of the world's largest private, non-profit ocean research, engineering and education organizations.
* [http://www.bodc.ac.uk/ British Oceanographic Data Centre]. A source of oceanographic data and information.
* [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA Ocean and Weather Data Navigator]. Plot and download ocean data.
* [http://www.vega.org.uk/video/programme/10 Freeview Video 'Voyage to the Bottom of the Deep Deep Sea' Oceanography Programme] by the [[Vega Science Trust]] and the [[BBC]]/[[Open University]].
* [https://web.archive.org/web/20130508104038/http://atlas.investigadhoc.com/ Atlas of Spanish Oceanography] by [https://web.archive.org/web/20130602181200/http://investigadhoc.com/ InvestigAdHoc].
* [https://web.archive.org/web/20110927020036/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/ Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines ] by Steven K. Baum, Department of Oceanography, Texas A&amp;M University
* [http://barcelona-ocean.com/ Barcelona-Ocean.com ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109094549/http://barcelona-ocean.com/ |date=9 November 2014 }}. Inspiring Education in Marine Sciences
* [https://web.archive.org/web/20180905125513/http://cfoo.co.za/seaatlas/index.php CFOO: Sea Atlas]. A source of oceanographic live data (buoy monitoring) and education for South African coasts.
* {{In Our Time|Oceanography|p00547lb}}
* [https://www.tags-ship.com/ Memorial website for USNS Bowditch, USNS Dutton, USNS Michelson and USNS H. H. Hess]

{{Earth science}}
{{Environmental science}}
{{physical oceanography|expanded=other}}
{{Physical geography topics}}
{{Underwater diving}}

{{Authority control}}

[[Category:Oceanography| ]]
[[Category:Applied and interdisciplinary physics]]
[[Category:Earth sciences]]
[[Category:Hydrology]]
[[Category:Physical geography]]
[[Category:Articles containing video clips]]
[[ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීව විද්‍යාව]]</text>
      <sha1>4ad5bblw1iz9ptopybmtofp8y8s5vln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුපිරි පරිගණක</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20611</id>
    <revision>
      <id>800302</id>
      <parentid>623716</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24151" sha1="h2b87p7v2t86qiqme34esn6v9zaud0h" xml:space="preserve">[[Image:IBM Blue Gene P supercomputer.jpg|300px|thumb|The [[Blue Gene]]/P supercomputer at [[Argonne National Laboratory|Argonne National Lab]] runs over 250,000 processors using normal data center air conditioning, grouped in 72 racks/cabinets connected by a high-speed, optical network&lt;ref&gt;{{Citation |title=IBM Blue gene announcement |url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/21791.wss |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120101539/http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/21791.wss |access-date=2011-11-28 |archive-date=2019-01-20}}&lt;/ref&gt;]]
[[Image:1985-Cray-2-side-view.jpg|thumb|Cray 2, 1985 සිට 1989 දක්වා ලෝකයේ වේගවත්ම පරිගණක විය.
              ]]

සුපිරි පරිගණක යනු මිහිමත ඇති ප්‍රබලතම යන්ත්‍රෝපකරණ කාණ්ඩයයි.
අති විශාල දත්ත සැකසීමේ හා ගණනය කිරීමේ හැකියාවක් ඇති සුපිරි පරිගණකවල දත්ත සකසන [[CPU|(processor)]]
දහස් ගණනක්, ප්‍රධාන මතකය [[සසම්භාවී ප්‍රවේශ මතකය|(RAM)]] සහ දෘඪ තැටි [[Hard Disk Drive|(HDD)]] ධාරිතාවය පෙටාබයිට්/එක්සාබයිට් පරිමාණයක තරම් විශාල අගයක්  
සහ මෙම උපකරණ එකිනෙක සම්බන්ධ කරන අධිවේගී දත්ත හුවමාරුවක්ද ඇත.
1960 ගණන් වල සුපිරි පරිගණක හදුන්වාදීමෙන් පසු ඒවායේ විකාශනය වේගයෙන් සිදුවූ අතර
වර්තමානයේ ගණිතකර්ම, භූවිද්‍යා සමීක්ෂණ, මහාපරිමාණ ජාලා කළමණාකරණය, රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා යුධමය කටයුතු ඇතුළු නානා විධ කර්තව්‍යයන් රාශියක් සදහා සුපිරි පරිගණක දහස් ගණනක් යොදාගනී.

දැනට ලෝකයේ පවතින ප්‍රබලතම සුපිරි පරිගණකය ජපානයේ ෆුජිත්සු ආයතනයට [[Fujitsu|(Fujitsu)]] අයත් [[K computer]] නම් සුපිරි පරිගණකයයි. එහි සකසන හැකියාව පෙටා ෆ්ලොප්ස් (PFLOPS) 10.51කි . එහි [[SPARC64]] VIIIfx  වර්ගයේ [[Central processing unit|දත්ත සකසන]] 88,000ක් [[Server computer|සේවාදායක පරිගණක]] රාක්ක 864ක් පුරා පැතිර ඇත.

සුපිරි පරිගණක ලෙස සලකන ලද්දේ එය හඳුන්වා දෙන ලද කාලයේදී සැකසුම් ධාරිතාව අතින් විශේෂයෙන්ම එහි ගණනය කිරීමේ වේගය අතින් ඉදිරියෙන්ම සිටි පරිගණක විශේෂයය. “සුපිරි පරිගණක (Super computer)” යන යෙදුම මුලින්ම පොදු භාවිතයට පැමිණියේ 1929 දී [[New York World]]  පුවත්පත විසින්, [[IBM]] ආයතනය මඟින් කොළොම්බියා සරසවිය වෙනුවෙන් ගැනුම්කරුගේ ඉල්ලීම අනුව නිපදවන ලද විශාල ඵලක වෙත යොමු කිරීමෙනි.

==ඉතිහාසය==

[[Image:Cray-1-deutsches-museum.jpg|thumb|A [[Cray-1]] supercomputer preserved at the [[Deutsches Museum]]]] 
999999 දශකයේ දී හඳුන්වාදීමට යෙදුණු සුපිරි පරිගණක මුලික වශයෙන්ම නිර්මාණය වුයේ Control Data Corporation (CDC)  හි සේමර් ක්‍රෙරේ විසින් වු අතර, 70 දශ‍කයේ දී ස්වකීය ආයතනයක් පිහිටුවීම සඳහා  ක්‍රෙරේ CDC යෙන් ඉවත්ව යන තෙක්ම එයට වෙළෙඳ3පොලේ ප්‍රධාන තැනක් හිමි ව තිබිණි. අනතුරුව සුපිරි පරිගණක සඳහා හිමි ව තිබු වෙළඳපොල ‍කොටසෙහි ඉහළම ස්ථානය සිය නවතම නිර්මාණ සැලසුම් මඟින් පුරා වසර 5 ක් පුරාවට තමා සතු කර ගැනීමට ඔහු සමත් විය. කෙසේ වෙතත් ක්‍රෙරේ  කිසිවිටෙකත් සිය නිර්මාණයට ‘Super computer (සුපිරි පරිගණක)’ යන යෙදුම භාවිතා නොකල අතර ඒ වෙනුවට ඔහු  ‘computer (පරිගණක)’ යන යෙදුම වඩා ප්‍රිය කළේය. 80 දශ‍කයේ දී ඉන් දශකයකට එපිට මධ්‍ය පරිගණක වෙළඳපොල නිර්මාණය වීමට සමාන්තරව ප්‍රතිවාදි ආයතන විශාල ප්‍රමාණයක් ‍සුපිරි පරිගණක වෙළඳපොල ආක්‍රමණය කළ ද, 90 දශකයේ මැද භාගයේ දී ඇති වු සුපිරි පරිගණක වෙළඳපොල ඇඳ වැටීම (Super computer market crash)ත් සමඟම ඒවා කෙමෙන් වියැකී යන්නට විය. වර්තමානයේ දී සුපිරි පරිගණක යනු සාම්ප්‍රදායික ආයතන කිහිපයක් මඟින්  (IBM, HP)  නිමැවුණු, පරිශිලක අභිරුචිය අනුව තැනුණු, එක්තරා ආකාරයක නිර්මාණ සැලසුමක් ‍ ලෙස සැලකේ. එමෙන්ම IBM හා  HP යන ආයතන වනාහි 80 දශ‍කයේ දී බිහි වු අනෙකුත් ආයතන වල අත්දැකීම් තමන් සතු කර ගැනීම සඳහා ඒවා මිලයට ගත් ආයතන ලෙස සැලකිය හැකිය.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year !! Supercomputer !! [[FLOPS|Peak speed&lt;br /&gt;(Rmax)]] !! Location
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |2008
|rowspan=&quot;2&quot; |[[IBM]] [[IBM Roadrunner|Roadrunner]]
|align=right|1.026&amp;nbsp;PFLOPS
|rowspan=&quot;2&quot; |[[Los Alamos National Laboratory|DoE-Los Alamos National Laboratory]], [[New Mexico]], [[United States|USA]]
|-
|align=right|1.105&amp;nbsp;PFLOPS
|-
|2009
|[[Cray]] [[Jaguar (computer)|Jaguar]]
|align=right|1.759&amp;nbsp;PFLOPS
|[[Oak Ridge National Laboratory|DoE-Oak Ridge National Laboratory]], [[Tennessee]], [[United States|USA]]
|-
|2010
|[[Tianhe-I]]A
|align=right|2.566&amp;nbsp;PFLOPS
|[[National Supercomputing Center]], [[Tianjin]], [[People's Republic of China|China]]
|-
|2011
|[[Fujitsu]] [[K computer]]
|align=right|8.162&amp;nbsp;PFLOPS
|[[RIKEN]], [[Kobe]], [[Japan]]
|-
|2011
|[[Fujitsu]] [[K computer]]
|align=right|10.51&amp;nbsp;PFLOPS
|[[RIKEN]], [[Kobe]], [[Japan]]
|-
&lt;!-- Please do not add new computers unless they appear as #1 on the TOP500 list. See discussion page.--&gt;
|}

==සරල සැකැස්ම==

[[Image:BlueGeneL cabinet.jpg|right|thumb|150px|A [[Blue Gene]]/L cabinet showing the stacked [[Blade server|blade]]s, each holding many processors]]

සුපිරි පරිගණක තෑනීමට යොදාගන්නා දත්ත සකසන (CPU) සංස්කරණය (customize) කරනළද
ඒවා වන අතර සාමාන්‍ය පරිගණක වල මෙන් නොව දත්ත සකසන විශාල ගණනක් එක්ව සමාන්තරව (parallel computing)
දත්ත ගණන කටයුතු ආදිය කරගැනීම සදහා විශේෂයෙන් සකසා ඇත.
දත්ත සකසන (CPU) වලට අමතරව ග්‍රැෆික දත්ත සකසනද (GPU) අද ලොව ප්‍රබල සුපිරි පරිගණක සදහා යොදාගනී.
මෙයට හේතු වනුයේ ඒවායේ ඇති සුපිරි ගණනය කිරීමේ හැකියාවයි.
අද ලොව ප්‍රබලතම සුපිරි පරිගණක හතරෙන් (4) තුනක්ම(3) තම කටයුතු සදහා ග්‍රැෆික දත්ත සකසන (GPU) සහ සාමාන්‍ය දත්ත සකසන (CPU) එක්ව දෙමුහුන්ව
(Hybrid) යොදාගනී, කෙසේවෙතත් සම්පූර්ණයෙන්ම ග්‍රැෆික දත්ත සකසන සුපිරි පරිගණක සදහා යොදාගැනීමක් සිදුනොවේ.

==ප්‍රමාණය==

සුපිරි පරිගණකවල සුපිරි ගණන හැකියාව මෙන්ම ඒවා අත්කරගන්නා ඉඩ ප්‍රමාණයද දෙවෙනි නොවේ
. වර්ග අඩි දහස් ගණනක් පුරා පැතිර ඇති ඩොලර් මිලියන, බිලියන ගණනින් වටිනා , එමෙන්ම මෙගා වොට් (MW)
ගණනින් විදුලිය පරිභෝජනය කරන මෙම සුපිරි යන්ත්‍රවලින් පිටවන අධික තාපය සිසිල් කිරීමට සිසිලන පද්දති (cooling system)
සදහාද විශාල විදුලි ප්‍රමාණයක් සහ මුදලක් වැයවේ.

==මිනුම්දඬු==

සුපිරි පරිගණකවල හැකියාල මනිනු ලබන්නෙ FLOPS (floating point operations per second) වලිනි.
එනම් තප්පරයකට කළහැකි ඉපිලෙන ලක්ෂ ගණනය කිරීම් වලිනි.
බොහෝවිට සුපිරි පරිගණක වල FLOPS ප්‍රමාණය ටෙරා සහ පෙටා (tera and peta) වලින්
එනම් තප්පරයට ගණනය කිරීම් දහයේ 12වන බලයේ සිට 15 වන බලය දක්වා ප්‍රමාණයකින් මනිනු ලබයි.
(teraflops and petaflops).


==මෙහෙයුම් පද්දති==

[[Image:Operating systems used on top 500 supercomputers.svg|thumb|right|400px|More than 90% of today's Supercomputers run some variant of [[Linux]].&lt;ref name=&quot;Top500 OS list&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.top500.org/overtime/list/32/os |title=Top500 OS chart |publisher=Top500.org |date= |accessdate=2010-10-31}}&lt;/ref&gt;]]
Supercomputers today most often use variants of the [[Linux]] [[operating system]] as shown by the graph to the right.&lt;ref name=&quot;Top500 OS list&quot;/&gt;

සුපිරි පරිගණකවල මෙහෙයුම් පද්දති ලෙස බොහෝවිට වේගවත් Linux සහ Unix
මෙහෙයුම් පද්දති යොදාගන්නා අතර සුළු ප්‍රමාණයක් සදහා windows හා mac වැනි මෙහෙයුම් පද්දති යොදාගනී.
මීට අමතරව මෙම මෙහෙයුම් පද්දති සමග විශේෂිත මෘදුකාංගද යොදාගනී.


==අර්ධ සුපිරි පරිගණක (Quasi-supercomputing)==

[[Image:Roadrunner supercomputer HiRes.jpg|thumb|IBM Roadrunner - LANL]]
[[Image:Processor families in TOP500 supercomputers.svg|thumb|right|300px|The CPU Architecture Share of Top500 Rankings between 1993 and 2009.]]

සාමාන්‍ය සුපිරි පරිගණකයක් එකම භූගෝලීය පිහිටුමක එනම් එක් ස්ථානයකට කේන්ද්‍ර වී පවතී.
එහෙත් විශාල භූගෝලීය ප්‍රදේශයක පැතිරුනු (distributed computing) පරිගණක හෝ server
කැටිති (clusters)
රාශියක් එක්ව තනි සුපිරි පරිගණකයක් ලෙස ක්‍රියාකරන අවස්ථාවන් හීදී ඒවා අර්ධ සුපිරි පරිගණක (Quasi-supercomputers) ලෙස හදුන්වයි.
ලක්ශ සංඛ්‍යාත පරිගණක , play station වැනි ක්‍රීඩා උපාංග හා වීඩියෝ කාඩ් (video/graphics card)
වල පරිගණන බලය යොදාගන්නා මෙම කැටිතිවල (clusters) පරිගණන බලය සාමාන්‍ය තනි සුපිරි පරිගණකයකටත් වඩා කිහිප ගුණයකින් වැඩිවිය හැකිය.

විවිධ රෝගාබාද ඇතිකරන බැක්ටීරීයා වයිරස ආදියේ ප්‍රෝටීන අණුක ව්‍යුහය තේරුම් ගැනීම සදහා පිහිටුවන ලද folding@home
ව්‍යාපෘතිය අද ලෝකයේ පවතින විශාලතම සහ බලවත්ම අර්ධ පරිගණක ව්‍යාපෘතියයි.
මෙහි පරිගණන බලයමේ වනවිට 10~ petaflops තරම් අති විශාල අගයක් ගනී. මෙම සුපිරි පරිගණක කැටිතියෙහි
කොටසක් වී ඔබටත් මෙම පුන්‍ය කටයුත්ත සදහා දායකවියහැක.
මේ ඒ සදහා එලකිරි සාමාජිකයන් ගෙනයන වැඩසටහනයි.(click)

SETI@home, MilkyWay@home, Mersenne Prime වැනි තවත් වැඩසටහන් රාශියක් සදහා
මෙවැනි අර්ධ පරිගණක යොදාගන්න අතර ඒවායේහිද ඉතා අධික ගණනය කිරීමේ හැකියාවන් පවතී.

තවද අප කවුරුත් දන්නා හදුනන Google සෙවුම් යන්ත්‍රයට සම්බන්දව ලොව පුරා විසිරී පවතින පරිගණක
server යන්ත්‍ර 450,000ක් එකට සම්බන්දව තැනන Google Cluster
අර්ධ සුපිරි පරිගණකයේ ගණන හැකියාව 20~100 petaflops තරම් විශාල අගයක ගන්නා බව අනුමාන කරයි.
එහෙත් එහි සබෑ තතු හෙලි නොකිරීමට Google සමාගම ක්‍රියා කරයි.

==සුපිරි පරිගණක වල අනාගතය==

[[File:Supercomputers countries share pie.PNG|right|thumbnail|14 countries account for the vast majority of the world's 500 fastest supercomputers, with over half being located in the [[United States]].]] 

1980 දශකයේ අග භාගයේ ඩොලර් මිලියන ගණනක් වටිනා වර්ග අඩි දහස් ගණන්
වසා පැතිර තිබූ සුපිරි පරිගණකවල පරිගණන බලය අද ඔබේ අත රැදි නවීන ජංගම
දුරකතනයේ තිබීබත්
1990 භාගයේ තිබූ වේගවත්ම සුපිරි පරිගණකවල බලය අද ඔබේ පුද්ගලික
පරිගණකයේ අත්විදීමට හැකිවීමත්
2000 වර්ෂයේ තිබූ ප්‍රබලතම සුපිරි පරිගණකවල පරිගණන බලය අද ඔබේ වීඩියෝ
කාඩ්පත්වල
තිබීමෙනුත් කිව හැක්කේ පරිගණක තාක්ශණයේ වේගවත් දියුණුවයි.

“සුපිරි පරිගණක” යන යෙදුම පවා බොහෝදුරට අස්ථිරය. මන්ද අද දවසේ සුපිරි පරිගණකයක් හෙට වන විට සාමාන්‍ය පරිගණකයක් බවට පත්වීමට ‍බොහෝ දුරට ඉඩ ප්‍රස්ථාව ඇති බැවිනි.  CDC හි මුල්ම  පරිගණකය වු කලී සරලවම ඉතා වේගවත් අදිශ ‍සකසනයන්ය. මේවා එකල වු අනෙකුත් ආයතන වලින් ඉදිරිපත් කරන ලද වේගවත්ම පරිගණක වලට වඩා ආසන්න වශයෙන් දස ගුණයක් තරම් වේගවත් විය. 

70 දශකය වන විට සුපිරි පරිගණක බොහෝමයක් වෙන් කර තිබුණේ ‍දෛශික සකසු ක්‍රියාත්මක කරවීමටය. එමනිසා ප්‍රතිවාදි තරඟකරුවෝ බොහොමයක් වෙළඳපොලට පිවිසිම සඳහා ඒ හා සමාන සකසු නිෂ්පාදනය කර අඩු මිලකට ලබාදීමට කටයුතු කලහ. 80 දශකයේ මුල හා මැද භාගය වන විට පිළිගත් සම්මතය බවට පත්ව තිබුණේ සමාන්තරව ක්‍රියාත්මක වු ප්‍රමාණවත් දෛශික සකසු සංඛ්‍යාවක් තිබෙන පරිගණකය. එක් පරිගණකයට අදාල දර්ශීය සකසු සංඛ්‍යාව 4 ත් 16 ත් අතර පරාසයක විය. 80 දශකයේ අග භාගය හා 90 දශකය වන විට ක්ෂේත්‍රයේ අවධානය දෛශික සකසු වෙතින් දහස් ගණනක් සාමාන්‍ය CPU භාවිතා කර සකසනු ලැබු සමාන්තර සකසු පද්ධති කරා යොමු ව තිබුණි. මෙම CPU සමහරක්  off-the-shelf ආකාරයේ ඒවා වු අතර සමහරක් අභිරුචිකෘත නිර්මාණ විය. (මෙය පොදුවේ හාස්‍යජනක ආකාරයට “අති භයානක ක්ෂුද්‍ර ආක්‍රමණය ලෙස ද ව්‍යවහාර කෙරේ) අද වන විට ‍සමාන්තර නිර්මාණ  off-the-shelf, server  පන්තියේ අණු සකසු මත පදනම් වී තිබේ. මේ සඳහා උදාහරණ ලෙස Power PC, Itanium X 86-64 ගෙන හැර දැක්විය හැකි අතර, නුතන පරිගණක බොහොමයක් වෙළඳ සකසු මඟින් පිළියෙල වු ඉතා ඉහල තත්වයේ පරිගණක පොකුරක් වන මේවා අභිරුචික අන්තර් සබැඳි මඟින් සංයුග්ම කර ඇත.

අද තිබෙන අක්කර ගණන් විශාල සුපිරි පරිගණකවල
බලය ඔබේ පුද්ගලික පරිගණකටය එන දිනය වැඩි ඈතක නොවනු ඇත.

සුපිරි පරිගණකවල ගණන හැකියාව 2011 වර්ෂය අවසන් වනවිට 20 petaflops
(පෙටාෆ්ලොප්ස්) දක්වාද
වර්ෂ 2019 වනවිට 1000 petaflops හෙවත් 1 exaflops (එක්සෆ්ලොප්ස්) දක්වාද
වර්ෂ 2030 පමණ වනවිට 1000 exaflops හෙවත් 1 zettaflops (සෙටාෆ්ලොප්ස්)
දක්වාද දියුණු කිරීමට විද්‍යාඥයින් අපේක්ශා කරයි.

==සුපිරි පරිගණකවල යෙදීම්==

කාළගුණ අනාවැකි පැවසීමට (weather forecasting)
දේශගුණික ගවේශණ
ක්වන්ටමීය භෞතික විද්‍යා පරීක්ශණ (quantum physics)
අණුක ආකෘති නිර්මාණය (බහු අවයවික, ස්පටික, රසායනික සංඝටක, ජෙ‍ය්ව අණූ)(molecular modeling)
භෞතික සමාකරණ කටයුතු( න්‍යෂ්ටික අවි, පරමාණූක බිදීම්, ගුවන්යානා වල හැසිරීම)
(physical simulations)
යුදමය කටයුතු වලට ආදාල ගණනයන් සදහා.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Decade !! Uses and computer involved
|-
|1970s
|Weather forecasting, aerodynamic research ([[Cray-1]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.computerhistory.org/resources/text/Cray/Cray.Cray1.1977.102638650.pdf|format=PDF|publisher=Cray Research, Inc|title=The Cray-1 Computer System|accessdate=May 25, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|1980s
|Probabilistic analysis,&lt;ref&gt;{{cite web|last=Joshi|first=Rajani R.|date=9 June 1998|title=A new heuristic algorithm for probabilistic optimization|publisher=Department of Mathematics and School of Biomedical Engineering, Indian Institute of Technology Powai, Bombay, India|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6VC5-3SWXX64-8&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=0a76921c6623fa556491f2dccdf4377e|accessdate=2008-07-01|format=Subscription required}}&lt;/ref&gt; radiation shielding modeling&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abstract for SAMSY - Shielding Analysis Modular System|[publisher=OECD Nuclear Energy Agency, Issy-les-Moulineaux, France|url=http://www.nea.fr/abs/html/iaea0837.html|accessdate=May 25, 2011}}&lt;/ref&gt; ([[CDC Cyber]]).
|-
|1990s
|Brute force code breaking ([[EFF DES cracker]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cosic.esat.kuleuven.be/des/ |title=EFF DES Cracker Source Code |publisher=Cosic.esat.kuleuven.be |date= |accessdate=2011-07-08}}&lt;/ref&gt;

3D nuclear test simulations as a substitute for legal conduct [[Nuclear Proliferation Treaty]] ([[ASCI Q]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acronym.org.uk/dd/dd49/49doe.html |title=Disarmament Diplomacy: - DOE Supercomputing &amp; Test Simulation Programme |publisher=Acronym.org.uk |date=2000-08-22 |accessdate=2011-07-08}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010s
|Molecular Dynamics Simulation ([[Tianhe-1A]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.nvidia.com/2011/06/chinas-investment-in-gpu-supercomputing-begins-to-pay-off-big-time/ |title=China’s Investment in GPU Supercomputing Begins to Pay Off Big Time! |publisher=Blogs.nvidia.com |date= |accessdate=2011-07-08}}&lt;/ref&gt;
|}

== සටහන් ==

{|
|[http://en.wikipedia.org/wiki/Supercomputer Supercomputer]
|-
{|

[[ප්‍රවර්ගය:පරිගණක]]
[[ප්‍රවර්ගය:පරිගණකවේදය]]</text>
      <sha1>h2b87p7v2t86qiqme34esn6v9zaud0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුරේන්‍ද්‍රනාත් බැනර්ජි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24573</id>
    <revision>
      <id>800304</id>
      <parentid>764919</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17395" sha1="ige3bgst7y0h2rfk1v6x3owuy8bugcs" xml:space="preserve">&lt;!-- Please do not remove or change this AfD message until the issue is settled --&gt;
&lt;!-- The nomination page for this article already existed when this tag was added.  If this was because the article had been nominated for deletion before, and you wish to renominate it, please replace &quot;page=සුරේන්‍ද්‍රනාත් බැනර්ජි&quot; with &quot;page=සුරේන්‍ද්‍රනාත් බැනර්ජි (2nd nomination)&quot; below before proceeding with the nomination.
--&gt;{{Article for deletion/dated|page=සුරේන්‍ද්‍රනාත් බැනර්ජි|timestamp=20120802075137|year=2012|month=අගෝස්තු|day=2|substed=yes}}
&lt;!-- For administrator use only: {{Old AfD multi|page=සුරේන්‍ද්‍රනාත් බැනර්ජි|date=2 අගෝස්තු 2012|result='''keep'''}} --&gt;
&lt;!-- End of AfD message, feel free to edit beyond this point --&gt;

[[Image:B 0110A.jpg|thumb|Sir Surendranath Banerjee]]'''ශ්‍රීමත් සුරේන්ද්‍රනාත් බැනර්ජියා (1848 නොවැම්බර් 10 - 1925 අගෝස්තු 6)''' බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්‍ය සමයේ මුල්ම ඉන්දියානු දේශපාලන නායකයන්ගෙන් කෙනෙකි . ඔහු පැරණිතම ඉන්දීය දේශපාලන සංවිධානයක් වන ඉන්දීය ජාතික සංගමය ආරම්භ කළ අතර පසුව ඉන්දීය ජාතික කොංග්‍රසයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ නායකයෙකු බවට පත් විය . ඔහුව හැඳින්වූයේ ''රාෂ්ට්‍රගුරු'' (ජාතියේ ගුරුවරයා) &lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; .

ගොනුව:B 0110A.jpg

සර් සුරේන්ද්‍රනාත් බැනර්ජි.

== ළමා අවධිය ==
සුරේන්ද්‍රනාත් බැනර්ජි බෙංගාල පළාතේ කල්කටාවේ බෙංගාලි පවුලක උපත ලැබීය. ඔහු ලිබරල්, ප්‍රගතිශීලී චින්තනයට ගැඹුරින් බලපෑම් කළේ වෛද්‍යවරයකු වූ ඔහුගේ පියා දුර්ගා චරන් බැනර්ජි විසිනි. බැනර්ජි මාපිය අධ්‍යයන ආයතනයෙන් සහ හින්දු විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබීය . කල්කටා විශ්ව විද්‍යාලයෙන් උපාධිය ලැබීමෙන් පසු ඔහු 1868 දී ඉන්දීය සිවිල් සේවයට තරඟ කිරීම සඳහා රොමේෂ් චන්දර් දත් සහ බෙහාරි ලාල් ගුප්තා සමඟ එංගලන්තයට ගියේය. ඔහු 1869 දී තරඟ විභාගය සමත් වූ නමුත් ඔහුගේ නිශ්චිත වයස පිළිබඳ ආරවුලක් හේතුවෙන් එය තහනම් විය. උසාවියේදී කාරණය පැහැදිලි කිරීමෙන් පසු, බැනර්ජි 1871 දී නැවත විභාගය සමත් වූ අතර සිල්හෙට්හි සහකාර මහේස්ත්‍රාත්වරයා ලෙස පත් කරන ලදී . කෙසේ වෙතත්, වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම හේතුවෙන් බැනර්ජි ඉක්මනින්ම ඔහුගේ රැකියාවෙන් නෙරපා හරින ලදී. මෙම තීරණයට විරෝධය දැක්වීමට බැනර්ජි එංගලන්තයට ගිය නමුත් එය අසාර්ථක විය. ඔහු එංගලන්තයේ රැඳී සිටි කාලය තුළ (1874-1875) එඩ්මන්ඩ් බර්ක්ගේ සහ අනෙකුත් ලිබරල් දාර්ශනිකයන්ගේ කෘති අධ්‍යයනය කළේය .

== දේශපාලන ජීවිතය ==
1875 ජුනි මාසයේදී ඉන්දියාවට ආපසු පැමිණි පසු, බැනර්ජි 1882 දී ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද මෙට්‍රොපොලිටන් ආයතනයේ, නිදහස් පල්ලියේ ආයතනයේ සහ රිපන් විද්‍යාලයේ ඉංග්‍රීසි මහාචාර්යවරයෙකු බවට පත්විය. ඔහු 1876 ජූලි 26 වැනි දින එවැනි ආකාරයේ පළමු ඉන්දියානු දේශපාලන සංවිධානය වන ආනන්ද් මෝහන් බෝස් සමඟ ඉන්දියානු ජාතික සංගමය ආරම්භ කළේය. ICS විභාග සඳහා පෙනී සිටින ඉන්දියානු සිසුන්ගේ වයස් සීමාව පිළිබඳ ගැටලුව විසඳීමට ඔහු එම සංවිධානය භාවිතා කළේය. බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් විසින් ඉන්දියාවේ සිදු කරන ලද වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම් ඔහු රට පුරා දේශන මගින් හෙළා දුටු අතර එමඟින් ඔහු ඉතා ජනප්‍රිය විය.

1879 දී ඔහු ''The Bengalee'' පුවත්පත ආරම්භ කළේය . 1883 දී, අධිකරණයට අපහාස කිරීමේ ප්‍රකාශයක් ප්‍රකාශ කිරීම සම්බන්ධයෙන් බැනර්ජි අත්අඩංගුවට ගත් විට, බෙංගාලය පුරා සහ අග්‍රා , ෆයිසාබාද් , අම්රිත්සාර් , ලාහෝර් සහ පූනේ වැනි ඉන්දියානු නගරවල විරෝධතා සහ හර්තාල් පුපුරා ගියේය . INA සැලකිය යුතු ලෙස පුළුල් වූ අතර කල්කටාවේ පැවති එහි වාර්ෂික සමුළුවට සහභාගී වීමට ඉන්දියාව පුරා නියෝජිතයෝ සිය ගණනක් පැමිණියහ. 1885 දී බොම්බායේ ඉන්දියානු ජාතික කොංග්‍රසය පිහිටුවීමෙන් පසු , බැනර්ජි ඔවුන්ගේ පොදු අරමුණු සහ සාමාජිකත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ සංවිධානය එයට ඒකාබද්ධ කළේය. ඔහු කොන්ග්‍රස් සභාපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය1895 දී පූනා සහ 1902 දී අහමදාබාද්හිදී.

සුරේන්ද්‍රනාත් 1905 දී බෙංගාල පළාත බෙදීමට විරෝධය පළ කළ වැදගත්ම මහජන නායකයන්ගෙන් කෙනෙකි. බැනර්ජි ව්‍යාපාරයේ ඉදිරියෙන්ම සිටි අතර බෙංගාලය සහ ඉන්දියාව පුරා විරෝධතා, පෙත්සම් සහ පුළුල් මහජන සහයෝගයක් සංවිධානය කළ අතර, අවසානයේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට එය ආපසු හැරවීමට බල කෙරුනි. 1912 දී බෙදීම. බැනර්ජි ගෝපාල් ක්‍රිෂ්ණා ගෝඛලේ සහ සරෝජිනී නායිදු වැනි නැගී එන ඉන්දීය නායකයින්ගේ අනුශාසක විය . බැනර්ජි &quot;මධ්‍යස්ථ&quot; කොංග්‍රසයේ ජ්‍යෙෂ්ඨතම නායකයින්ගෙන් කෙනෙකි - බ්‍රිතාන්‍යයන් සමඟ නවාතැන් සහ සංවාදයට කැමති අය - &quot;අන්තවාදීන්&quot; ට පසුව - විප්ලවය සහ දේශපාලන ස්වාධීනත්වය වෙනුවෙන් පෙනී සිටි අය - බාල ගංගාධර් තිලක් විසින් පක්ෂයෙන් ඉවත් විය. 1906. බැනර්ජි වැදගත් චරිතයක් වියස්වදේශී ව්‍යාපාරය - විදේශීය නිෂ්පාදනවලට එරෙහිව ඉන්දියාවේ නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම - සහ එහි උච්චතම අවස්ථාවෙහි ඔහුගේ ජනප්‍රියත්වය ඔහු අගය කරන්නන්ගේ වචන වලින්, &quot;බෙංගාලයේ ඔටුනු නොපළන රජු&quot; බවට පත් කළේය.

== පසුකාලීන වෘත්තිය ==
මධ්‍යස්ථ ඉන්දියානු දේශපාලනඥයන්ගේ ජනප්‍රියත්වය පිරිහීම ඉන්දියානු දේශපාලනයේ බැනර්ජිගේ භූමිකාවට බලපෑවේය. බැනර්ජියා 1909 මෝර්ලි-මින්ටෝ ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා සහාය දැක්වීය - ඉන්දියානු මහජනතාව සහ ජාතිකවාදී දේශපාලනඥයන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරය විසින් එය ප්‍රමාණවත් නොවන සහ අර්ථ විරහිත යැයි අමනාපයට හා සමච්චලයට ලක් කරන ලදී. බැනර්ජියා ඉන්දීය ජාතිකවාදීන්ගේ සහ කොංග්‍රස් පක්ෂයේ නැගී එන ජනප්‍රිය නායකයා වන මොහාන්දාස් ගාන්ධි විසින් යෝජනා කරන ලද සිවිල් අකීකරු ක්‍රමයේ විවේචකයෙකි . බෙංගාල ආණ්ඩුවේ අමාත්‍ය ධුරය භාරගැනීම ඔහුට ජාතිකවාදීන්ගේ සහ බොහෝ මහජනතාවගේ කෝපයට හේතු වූ අතර, ඔහු 1923 දී බෙංගාල ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට පැවති මැතිවරණයෙන් ස්වරාජ්‍ය පක්ෂයේ අපේක්ෂකයා වූ බිදාන් චන්ද්‍ර රෝයිට පරාජය විය.- සියලු ප්‍රායෝගික අරමුණු සඳහා ඔහුගේ දේශපාලන ජීවිතය අවසන් කිරීම. අධිරාජ්‍යයේ දේශපාලන සහයෝගය වෙනුවෙන් ඔහුට නයිට් පදවිය හිමි විය. බැනර්ජි බෙංගාල රජයේ ඇමතිවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරමින් කල්කටා මහ නගර සංස්ථාව වඩාත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතනයක් බවට පත් කළේය.

බැනර්ජියා 1925 දී මිය ගියේය. ඔහු ඉන්දියානු දේශපාලනයේ පුරෝගාමී නායකයෙකු ලෙස අද දින සිහිපත් කරනු ලබන අතර පුලුල්ව ගෞරවයට පාත්‍ර වේ. ''ඔහු A Nation in Making'' නම් වැදගත් කෘතියක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර එය පුළුල් ලෙස පිළිගැනීමට ලක්විය.

බ්‍රිතාන්‍යයන් ඔහුට ගරු කළ අතර ඔහුගේ පසු කාලය තුළ ඔහුව හැඳින්වූයේ &quot;යටත් නොවන්න&quot; බැනර්ජියා යනුවෙනි.

නමුත් ඉන්දියාවේ ජාතිකවාදී දේශපාලනය යන්නෙන් අදහස් කළේ විරුද්ධත්වය වන අතර, වැඩි වැඩියෙන් විරුද්ධත්වය වඩාත් ප්‍රබල වූ සහ කේන්ද්‍රස්ථානයට පැමිණි තවත් අය සිටියහ. එවකට ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස මතුවෙමින් තිබූ දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳ අන්තවාදී දැක්ම හෝ ගාන්ධිගේ සහයෝගී නොවීම බැනර්ජිට පිළිගත නොහැකි විය. 1919 මොන්ටාගු-චෙල්ම්ස්ෆෝර්ඩ් ප්‍රතිසංස්කරණ කොන්ග්‍රසයේ ඉල්ලීම් සැලකිය යුතු ලෙස ඉටු කරන බව බැනර්ජි දුටු අතර, එය ඔහුව තවදුරටත් හුදකලා කළේය. ඔහු 1921 දී බෙංගාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට තේරී පත් වූ අතර, එම වසරේම නයිට් පදවියට පත් වූ අතර, 1921 සිට 1924 දක්වා ප්‍රාදේශීය ස්වයං පාලනය සඳහා අමාත්‍යවරයා ලෙස ද කටයුතු කරන ලදී. 6, 1925.

==See also==
{{Indian independence movement}}
{{Indian National Congress Presidents}}
{{Bengal Renaissance}}
[[List of Kolkata Presidencians]]

==වැදගත් කරුණු ==
{{reflist}}
නමුත් ඉන්දියාවේ ජාතිකවාදී දේශපාලනය යන්නෙන් අදහස් කළේ විරුද්ධත්වය වන අතර, වැඩි වැඩියෙන් විරුද්ධත්වය වඩාත් ප්‍රබල වූ සහ කේන්ද්‍රස්ථානයට පැමිණි තවත් අය සිටියහ. එවකට ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස මතුවෙමින් තිබූ දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳ අන්තවාදී දැක්ම හෝ ගාන්ධිගේ සහයෝගී නොවීම බැනර්ජිට පිළිගත නොහැකි විය. 1919 මොන්ටාගු-චෙල්ම්ස්ෆෝර්ඩ් ප්‍රතිසංස්කරණ කොන්ග්‍රසයේ ඉල්ලීම් සැලකිය යුතු ලෙස ඉටු කරන බව බැනර්ජි දුටු අතර, එය ඔහුව තවදුරටත් හුදකලා කළේය. ඔහු 1921 දී බෙංගාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට තේරී පත් වූ අතර, එම වසරේම නයිට් පදවියට පත් වූ අතර, 1921 සිට 1924 දක්වා ප්‍රාදේශීය ස්වයං පාලනය සඳහා අමාත්‍යවරයා ලෙස ද කටයුතු කරන ලදී.

==External links==
*[https://web.archive.org/web/20090220184212/http://banglapedia.org/HT/B_0110.HTM At Banglapedia]
*[http://www.FREEwebs.com/sudama/freedomfighters/14.html S. Banerjee]
*[http://www.aicc.org.in/surendranath_banerjea.htm As Congress President]
*[http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Raw%20Sienna/S.%20N.%20BANERJEE Postage stamp issued by India Post on Surendranath]

{{DEFAULTSORT:Banerjee, Surendranath}}
[[Category:Alumni of Presidency College, Kolkata]]
[[Category:Indian independence activists]]
[[Category:Presidents of the Indian National Congress]]
[[Category:University of Calcutta alumni]]
[[Category:University of Calcutta faculty]]
[[Category:Indian Civil Service officers]]
[[Category:1848 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:1925 මරණ]]</text>
      <sha1>ige3bgst7y0h2rfk1v6x3owuy8bugcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුභාස් චන්ද්‍රබෝස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24582</id>
    <revision>
      <id>800303</id>
      <parentid>799868</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5284" sha1="itlo38ldun3ijp4hfnz0ezmbi14ya1x" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = සුභාස් චන්‍ද්‍රබෝස්
|image       = Subhas Chandra Bose NRB.jpg
|image_size  = 200px 
|caption     =
|birth_name  =
|birth_date  = {{birth date|df=yes|1897|1|23}} 
&lt;!-- Do not add flag icons to place of birth/death, per [[Wikipedia:Don't overuse flags]] --&gt;
|birth_place = [[Cuttack, India|Cuttack]], [[Bengal Presidency]], [[British Raj|British India]]
|death_date  =  18 August 1945 (presumed)
|death_place = [[චීනය|තායිවානය]]
|resting_place =
|resting_place_coordinates =
|residence   =
|nationality = [[ඉන්‍දියාව|ඉන්‍දියානු]]
|other_names = 
|known_for   = 
|education   =
|employer    =
|occupation  = 
|title       =
|networth    =
|height      = 
|term        =
|predecessor =
|successor   =
|party       = [[Indian National Congress]], [[Forward Bloc]]
|boards      =
|alma_mater  = [[University of Calcutta]], &lt;br&gt; [[University of Cambridge]]  
|religion    = [[Hinduism]]
|spouse      = [[Emilie Schenkl]]
|partner     =
|children    = [[Anita Bose Pfaff]]
|parents     = Janakinath Bose &lt;br&gt; Prabhavati Devi
|relatives   =
|signature   =
|footnotes   =  
}}

==සටහන්==
{{Reflist|2}} 

== වැඩිදුර කියැවීම්==
* Indian Pilgrim: an unfinished autobiography / Subhas Chandra Bose; edited by Sisir Kumar Bose and Sugata Bose, Oxford University Press, Calcutta, 1997
* The Indian Struggle, 1920-1942 / Subhas Chandra Bose; edited by Sisir Kumar Bose and Sugata Bose, Oxford University Press, Calcutta, 1997 ISBN 978-0-19-564149-3
* Brothers Against the Raj—A biography of Indian Nationalists Sarat and Subhas Chandra Bose / Leonard A. Gordon, [[Princeton University Press]], 1990
* Lost hero: a biography of Subhas Bose / [[Mihir Bose]], Quartet Books, London;  1982
* Jungle alliance, Japan and the Indian National Army / Joyce C. Lebra, Singapore, Donald Moore for Asia Pacific Press,1971
* ''The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence, 1942–1945,'' [[Peter W. Fay]], [[University of Michigan Press]], 1993, ISBN 0-472-08342-2 / ISBN 81-7167-356-2
* Democracy Indian style: Subhas Chandra Bose and the creation of India's political culture / Anton Pelinka; translated by Renée Schell, New Brunswick, NJ : Transaction Publishers ([[Rutgers University Press]]), 2003
* Subhas Chandra Bose: a biography / Marshall J. Getz, Jefferson, N.C. : McFarland &amp; Co., USA, 2002
* The Springing Tiger: Subhash Chandra Bose / Hugh Toye : Cassell, London, 1959
* Netaji and India's freedom: proceedings of the International Netaji Seminar, 1973 / edited by Sisir K. Bose. International Netaji Seminar (1973: Calcutta, India), Netaji Research Bureau, Calcutta, India, 1973
* Correspondence and Selected Documents, 1930-1942 / Subhas Chandra Bose; edited by Ravindra Kumar, Inter-India, New Delhi, 1992.
* Letters to Emilie Schenkl, 1934-1942 / Subhash Chandra Bose; edited by Sisir Kumar Bose and Sugata Bose, Permanent Black : New Delhi, 2004
*  Japanese-trained armies in Southeast Asia: independence and volunteer forces in දෙවන ලෝක යුද්ධය / Joyce C. Lebra, New York : Columbia University Press, 1977
* Burma: The Forgotten War / Jon Latimer, London: John Murray, 2004

== බාහිර සබැදි ==
{{wikiquote}}
{{commons}}
{{Wikisource}}
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* [http://www.calcuttaweb.com/people/netaji.shtml Biography (Calcuttaweb.com)]
* {{cite news
|author=
|title=Mystery over India freedom hero
|date=2006-05-17
|work=[[BBC News]]
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4989868.stm
|accessdate=2008-08-10
}}
* [http://www.yorozubp.com/netaji/ Speeches of Netaji]
* [http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0596.htm Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904085446/http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0596.htm |date=2009-09-04 }} in [[Banglapedia]]
* [http://www.kamat.com/kalranga/itihas/bose.htm Biography]  in [http://www.kamat.com/ Kamat's Potpouri]
* [http://www.tamilnation.org/ideology/bose.htm Excerpts from Mihir Bose's &quot;The lost hero: A Biography of Subhas Bose&quot;]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  in [http://www.tamilnation.org/index.htm Tamilnation.org] {{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://sify.com/itihaas/fullstory.php?id=13401417 Subhas Chandra Bose] in [[Sify]] ''itihaas''
* [https://web.archive.org/web/20030509190242/http://www.tuhl.freeserve.co.uk/tuhl_azad_hind.htm Free Indian Legion]
* [http://www.missionnetaji.org The True Story of Bose]
* [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IG14Df01.html India's Holy Grail: ''Back from Dead'' by Anuj Dhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919052659/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IG14Df01.html |date=2008-09-19 }}, Asia Times Book Review
* [http://www.quotesdaddy.com/author/Netaji+Subhash+Chandra+Bose Quotesdaddy.com]
* [http://netajibosemysteryrevealed.org Netajibosemysteryrevealed.org ]

&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:බෝස්, සුභාස් චන්ද්‍රා}}
[[ප්‍රවර්ගය:1897 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:1945 මරණ]]</text>
      <sha1>itlo38ldun3ijp4hfnz0ezmbi14ya1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අම්පාර පාසල් නාමාවලිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27705</id>
    <revision>
      <id>800376</id>
      <parentid>495827</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51787-48</username>
        <id>81273</id>
      </contributor>
      <comment>පාසල සඳහා බහුලව භාවිතා වන නම එකතු කරා.</comment>
      <origin>800376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="1vor4mokq6v3ivd4n0ksz34p1e3lm4h" xml:space="preserve"># අඩ්ඩලචෙනෙයි මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
# අක්කරයිපත්තු මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
# සර්මෙල් ෆාතිමා විද්‍යාලය, කල්මුනෙයි
# [[ඩී.එස්. සේනානායක ජාතික පාසල අම්පාර|ඩී.එස් සේනානායක ජාතික පාසල]]
# ගසාලි මුස්ලිම් විද්‍යාලය, සම්මන්තුරෙයි
# සම්මන්තුරෙයි මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
# සහිරා විද්‍යාලය, කල්මුනෙයි
# උහන මහාවිද්‍යාලය</text>
      <sha1>1vor4mokq6v3ivd4n0ksz34p1e3lm4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හස්ති පක්‍ෂියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36271</id>
    <revision>
      <id>800319</id>
      <parentid>798281</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23859" sha1="4h0wfdj6qiynf650smki1whlibzwdvu" xml:space="preserve">{{පරිවර්ථනය}}
{{Taxobox
| name = හස්ථි පක්ෂියා
| fossil_range = {{fossil range|Quaternary|Recent}}
| status = EX | status_system = IUCN3.1
| extinct = 17th century
| image = Aepyornis maximus.jpg
| image_width =
| image_caption = ''Aepyornis maximus'' skeleton and egg
| regnum = ඇනිමාලියා
| phylum = ක්‍රෝඩේටා
| classis = [[Aves]]
| superordo = [[Paleognathae]]
| ordo = †Aepyornithiformes
| ordo_authority = [[Alfred Newton|A. Newton]], 1884&lt;ref name=&quot;SN&quot;/&gt;
| familia = [[extinction|†]]'''Aepyornithidae'''
| familia_authority = ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1853)&lt;ref name=&quot;SN&quot;&gt;Brands, S. (2008)&lt;/ref&gt;
| diversity_link = List of Elephant Bird
| diversity = 2 genera, 7 species
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision = 
†''[[Aepyornis]]''&lt;br&gt;
†''[[Mullerornis]]''
}}
හස්ති පක්ෂියා  අභාවයට ගිය පියාඹීමට නොහැකි කුරුල්ලෙකු විය.මෙම පක්ෂීන් ගේ ජන්ම භුමිය මැඩකස්කර් දූපත්විය..

==විස්තරය==
[[Image:Giantbirds.svg|thumb|left|Size of ''Aepyornis maximus'' (purple) compared to a human, an ostrich, and some non-avian [[theropod]] [[dinosaur]]s]] 
17 වන සියවස දක්වා මෙම පක්ෂින් මැඩකස්කරයේ විසූ බව දැක්වේ.ප්‍රංශ ජාතික ආණ්ඩුකාරවරයෙකු වූ එටිනේ ද ෆ්ලැකෝ(ර්)ට් නම් ගේ වර්ථාවල මෙම වීශාල කුරුල්ලා පිළිබද විස්තර ඇතුලත් වේ.එසේම සුප්‍රකට දේශ ගවේශක මාර්කෝ පෝලෝ ගේ දේශාටන වාර්ථාවලද  මෙම පක්ෂියා පිළිබද විස්තර ඇතුලත්ය.&lt;ref&gt;BBC Two Presents (2011)&lt;/ref&gt;''මෙම පක්ෂියා මීටර් 3 පමණ උසින් ද කිලෝ ග්‍රෑම්'' 400&amp;nbsp;kg පමණ බරින්ද යුක්තවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;Davies, S. J. J. F. (2003)&lt;/ref&gt; මෙම පක්ෂියාගේ බිත්තරයක පරිධිය මීටරයකට වඩා තරමක් වැඩිය.බිත්තරයක දිග සෙන්ටි මීටර 34 කි..&lt;ref name=&quot;Mlíkovsky&quot;&gt;Mlíkovsky, J. (2003)&lt;/ref&gt;  සමාන්‍ය කුකුළ් බිත්තරයකට වඩා 160 ගුණයකින් මෙම බිත්තරය විශාල විය.&lt;ref name=&quot;Hawkins&quot;&gt;Hawkins, A. F. A. &amp; Goodman, S. M. (2003)&lt;/ref&gt;

==ආහාර==
මොවුන් බොහෝවිට තාල වර්ගයට අයත් ශාක ඵල ආහාරයට ගෙන ඇත.සර්පයින් පළතුරු ආදී ආහාර වර්ග ඔවුන්ගේ ආහාර වන්නට ඇතිබව විශ්වාස තරයි.&lt;ref&gt;Dransfield, J. &amp; Beentje, H. (1995)&lt;/ref&gt;

== ජෛව භූගෝල විද්‍යාව ==
[[Image:Aepyornis front.JPG|thumb|left|හස්ථි පක්ෂියකුගේ සැකිල්ලේ ඉදිරි පෙනුම]] 
හස්ථි පක්ෂියාද පැස්බර කිවි වැනි පක්ෂීන් මෙන් පියාඹීමට නොහැකි කුරුල්ලෙකි.,&lt;ref&gt;Yoder, A. D. &amp; Nowak, M. D. (2006)&lt;/ref&gt; මොවුත් කුරුලුලොවේ දැවැන්තයන් ලෙස අතීතයේ වාසය කරඇත.&lt;ref&gt;van Tuinen, M. et al. (1998)&lt;/ref&gt; මීට වසර මිලියන 85 කට පෙර මොවුන් පැස්බරුන් හා සමගාමීව වාසය කරඇත.&lt;ref&gt;Hay, W. W., ''et al.'' (1999)&lt;/ref&gt;  කෙසේ වෙතත් පැස්බරා හා හස්ථි පක්ෂියාගේ ජානවල සමානකමත් මෙතෙක් සොයාගෙන නැත.&lt;ref&gt;Cooper, A., ''et al.'' (2001)&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=International Darwin Bicentennial Symposium Ancient DNA |url=http://genome.ist.hokudai.ac.jp/shinka2009/SYMPOSIUM/symposium_ancientDNA.html |access-date=2011-11-16 |archive-date=2009-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204151445/http://genome.ist.hokudai.ac.jp/shinka2009/SYMPOSIUM/symposium_ancientDNA.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newscientist.com/article/dn18628-extinct-giant-bird-dna-recovered-from-fossil-eggs.html Extinct giant bird DNA recovered from fossil eggs]&lt;/ref&gt; [[Image:Aepyornis maximus 01 L.D..jpg|upright|thumb|''හස්ථි පක්ෂියා'']]

හස්ථි පක්ෂියාට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන බිත්තර කැනරි දූපත් වලින් සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name = &quot;Sauer&quot;&gt;Sauer and Rothe, 1972&lt;/ref&gt; මෙම දූපත් ඍජුව අප්‍රිකානු මහද්වීපයට සම්භන්ධවී නැත.මොවුන් මුහුදු මට්ටමින් එතරම් උසින් අඩු වෙරළාසන්න භූමින්හි සැරිසරා ඇත.අප්‍රිකාව මැඩගස්කර් දූපත් ආශ්‍රිතව වෙරළාසන්න පෙදෙස්වල පමණක් මොවුන්ගේ ෆොසිල හමුවී ඇත.

== අභාවය ==
හස්ථි පක්ෂියා මිහිතලයෙන් සදහටම සමු ගැනීම කෙරේ ඍජුවම මානව ක්‍රියාකාරකම් බලපා ඇතිබව සත්ව විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙයි.අතීතයේ මැඩගස්කර් දූපතේ උතුරු මෙන්ම දකුණු දිග කලාපයේද ව්‍යාප්තව පැවතිණ.&lt;ref name=&quot;Hawkins&quot; /&gt; හස්ථි පක්ෂීන් ඉතා දරුණු ලෙස මිනිස් දඩයම්කරුවන්ගේ ගොදුරු බවට පත්වී ඇත.මෙම පක්ෂි බිත්තරද මිනිසා විසින් විනාශ කරන්නට ඇත.හස්ථි පක්ෂීන්ට අයත් යැයි සැළකෙන බත්තර පිළිස්සී තිබීම මගින් ඒබව සනාථ වෙයි.මෙම බිත්තර මිනිසුන් විසින් ආහාරයට ගෙන ඇත.,&lt;ref name=&quot;Pearson&quot;&gt;Pearson and Godden (2002)&lt;/ref&gt;  

මානව ක්‍රියාකරකම් වලට අමතරව අප්‍රිකානු කලාපයේ පැතිරගිය වසංගත රෝගයන්ට ගොදුරුවීම නිසාද මොවුන් විනාශවී ඇත.ඇතැම් පක්ෂි ෆොසිල අධ්‍යනයේදී වසංගත රෝග නිසා මියගිය පක්ෂී ෆොසිල බහුලව සොයාගෙන ඇත.මෙවැනි වසංගත හස්ථි පක්ෂීන්ටද පැතිර යන්නට ඇතැයි සිතිය හැක.[[Image:Aepyornis skull.JPG|thumb|left|''හස්ථි පක්ෂියාගේ  හිස් කබල'']]

== නම් ==
=== ඉංග්‍රීසි ===
''Aepyornis maximus''  යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන හස්ථි පක්ෂියා ඉංග්‍රීස් බසින් 'elephant bird', යන නමින් හඳුන්වයි.මෙම නාමය දේශ ගවේශක මාකො පොලෝ විසින් හඳුන්වාදුන් වදනකි.ඇතකු වැනි විශාල කුරුල්ලකු දුටු බව ඔහු ලියා ඇත.&lt;ref name=&quot;Pearson&quot; /&gt;  අතීත දේශ ගවේශකයන්ගේ සටහන් අනුව මෙම පක්ෂියාගේ බිත්තර මැඩගස්කර් දූපත් අසල දී හමුවී ඇත.&lt;ref&gt;Goodman, S. M. (1994)&lt;/ref&gt; 

== බිත්තර ==
[[Image:Aepyornis eggs.jpg|thumb|''හස්ති පක්ෂියාට අයත් යැයි සැළකෙන බිත්තර'']]
Occasionally the subfossilized eggs are found intact.&lt;ref&gt;BBC News&lt;/ref&gt; The [[National Geographic Society]] in [[Washington, DC|Washington]] holds a specimen of an ''Aepyornis'' egg which was given to [[Luis Marden]] in 1967.  The specimen is intact and contains the skeleton of the unborn bird. The [[Denver Museum of Nature and Science]] (Denver, Colorado) holds two intact eggs, one of which is currently on display. Another giant ''Aepyornis'' egg is on display at the [[Harvard Museum of Natural History]] in Cambridge, MA. A cast of the egg is preserved at the [[University College London#Museums and collections|Grant Museum of Zoology]] at London University.

[[David Attenborough]] owns an almost complete eggshell, dating from 6-700 CE, which he pieced together from fragments that were given to him while making his 1961 BBC series ''[[Zoo Quest|Zoo Quest to Madagascar]]''.&lt;ref name=&quot;Attenborough&quot;&gt;{{Cite episode |title= Attenborough and the Giant Egg |episodelink= |url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b00z6dsg|accessdate= 2011-07-24|credits= |network= [[BBC]] |city= |airdate= 2011-03-02|time= |transcript= |transcripturl= |quote= }}&lt;/ref&gt; In March 2011, the [[BBC]] aired the 60 min. documentary ''Attenborough and the Giant Egg'', presented by Attenborough, about his personal scientific quest to discover the secrets of the elephant bird and its egg.&lt;ref name=&quot;Attenborough&quot; /&gt; 

There is also an intact specimen of an elephant bird's egg (contrasted with the eggs from other bird species, including a hummingbird's) on display at the [[Delaware Museum of Natural History]], just outside Wilmington, [[Delaware]], USA, and another in the [[Natural History Museum]], London, England. 

The [[Melbourne Museum]] in ඕස්ට්‍රේලියාව has two ''Aepyornis'' eggs. The first was acquired for 100 pounds by Professor Frederick McCoy in June 1862, and is an intact example. In 1950 it was subjected to radiological examination, which revealed no traces of embryonic material. A second, side-blown ''Aepyornis'' egg was acquired at a later date.&lt;ref&gt;R.T.M. Pescott, 'Collections of a Century: The History of the First Hundred Years of the National Museum of Victoria, National Museum of Victoria, 1954, p.47.&lt;/ref&gt;

== කලාව හා සාහිත්‍ය ==
[[Image:Aepyornis.jpg|thumb|හස්ති පක්ෂියා]] 
*The [[Roc (mythology)|Rukh]] is  known from [[Sindbad the Sailor]]'s encounter with one in &quot;[[One Thousand and One Nights]]&quot;. Some scholars think the Roc is a distorted account of the Aepyornis. Historical evidence for this can be found in Megiser (1623).
* [[H.G. Wells]] wrote a short story entitled &quot;Aepyornis Island&quot; (1894) about the bird. It was first collected in ''The Stolen Bacillus and Other Incidents'' (1895).
* Wildlife artist [[Walton Ford]] created a painting called &quot;Madagascar&quot; about the Elephant Bird in 2002.

==මේවාත් බලන්න==
==සටහන්==
{{reflist}}

==යොමුව==&lt;!-- Palaeontology44:325. --&gt;
* {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7963484.stm |author =BBC News|accessdate= Mar 26 2009| work=Day in Pictures|title=One minute world news|publisher = BBC News | date=2009-03-25}}
* {{Cite episode| title= BBC-2 Presents: Attenborough and the Giant Egg | episodelink =| url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00z6dsg#broadcasts | series = | serieslink = | credits = Presenter: David Attenborough; Director: Sally Thomson; Producer: Sally Thomson; Executive Producer: Michael Gunton | network= BBC| station=BBC Two| city =| airdate= March 2, 2011| began =| ended =| season= | seriesno=| number=| minutes= | transcript = | transcripturl= }}
* {{cite web| url= http://sn2000.taxonomy.nl/Taxonomicon/TaxonTree.aspx?id=51284 | title=The Taxonomicon : Taxon: Order Aepyornithiformes| accessdate=21 Jan 2010 | author= | last=Brands | first=Sheila J. | authorlink= | coauthors= | date= | year=1989 | month= | format=| work= | publisher=Universal Taxonomic Services | location=Zwaag, Netherlands| pages= | language= | doi= | archiveurl= | archivedate= | dateformat=| quote= }}
* {{cite web| url= http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51286.htm| title=Systema Naturae 2000 / Classification, Genus Aepyornis | accessdate=Feb 04 2009  | last=Brands(a) | first=Sheila | authorlink= | date=Aug 14 2008 | work=Project: The Taxonomicon }}
* {{cite journal |last1=Brodkorb|first1=Pierce  | last2=|first2= |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=1963 |month= |day= |title= Catalogue of Fossil Birds Part 1 (Archaeopterygiformes through Ardeiformes)|journal=Bulletin of the Florida State Museum, Biological Sciences |volume=7 |series= |issue=4 |page= |pages=179–293 |publisher=University of Florida |location= Gainesville, FL |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url=http://ufdc.ufl.edu/UF00001514/00001/98j |language= |format=PDF |accessdate= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}
* {{cite journal |last1=Cooper |first1=A. |last2=Lalueza-Fox |first2=C. |last3=Anderson |first3=S. |last4=Rambaut |first4=A. |last5=Austin |first5=J. |last6=Ward |first6=R. |title=Complete Mitochondrial Genome Sequences of Two Extinct Moas Clarify Ratite Evolution |journal=Nature |volume=409 |pages=704–707 |date=2001-02-08 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-08_409_6821/page/704|doi=10.1038/35055536 |accessdate=2008-04-05 |pmid=11217857 |issue=6821}}
* {{cite encyclopedia |last=Davies |first=S. J. J. F.|editor=Hutchins, Michael |encyclopedia=Grzimek's Animal Life Encyclopedia |title=Elephant birds |edition=2 |year=2003 |publisher=Gale Group |volume=8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins |location=Farmington Hills, MI|isbn=0 7876 5784 0 |pages=103–104}}
* {{cite book |last1=Dransfield|first1= John |authorlink1= |last2=Beentje |first2= Henk |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=The Palms of Madagascar |url=https://archive.org/details/palmsofmadagasca0000dran|format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1995 |month= |origyear= |publisher=Royal Botanic Gardens  |location=Kew, Victoria, ඕස්ට්‍රේලියාව |language= |isbn=0 947643 82 6 |oclc= |doi= |id= |page=  |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite book |last1=Flacourt |first1= Etienne de. |authorlink1= |last2=Allibert |first2=Claude  |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=Histoire de la grande île de Madagascar |url=https://archive.org/details/histoiredelagran0000flac|format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=2007 |month= |origyear= |publisher=Karthala |location=Paris, FR |language=French |isbn=2845865821 |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite journal |last1=Goodman|first1=Steven M. | last2=|first2= |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=1994 |month= |day= |title=Description of a new species of subfossil eagle from Madagascar: ''Stephanoaetus'' (Aves: Falconiformes) from the deposits of Ampasambazimba |journal=Proceedings of the Biological Society of Washington |volume= |series= |issue=107 |page= |pages=421–428 |publisher= |location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |accessdate= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}
* {{cite book |last1Goodman=|first1=S. M. |authorlink1= |last2=Rakotozafy |first2=L. M. A. |editor1-first=S. M. |editor1-last=Goodman|editor2-first=B. D. |editor2-last=Patterson|editor1-link= |others= |title=Natural Change and Human Impact in Madagascar |url=https://archive.org/details/naturalchangehum0000unse|format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1997  |month= |origyear= |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, DC  |language= |isbn=1560986832 |oclc= |doi= |id= |page= |pages=[https://archive.org/details/naturalchangehum0000unse/page/257 257]–279 |chapter=Subfossil birds from coastal sites in western and southwestern Madagascar |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite book |last1=Hawkins|first1=A. F. A. |authorlink1= |last2=Goodman |first2=S. M. |editor1-first=S. M. |editor1-last=Goodman |editor2-first=  J. P.|editor2-last=Benstead |editor1-link= |others= |title=The Natural History of Madagascar |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=2003 |month= |origyear= |publisher=University of Chicago Press |location= |language= |isbn=0226303071 |oclc= |doi= |id= |page= |pages=1026–1029 |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite book |last1=Hay|first1=W. W. | last2=DeConto|first2= R. M. |last3=Wold|first3=C. N. | last4=Wilson|first4=K. M.|last5=Voigt|first5=S.|editor1-first=E. |editor1-last=Barrera |editor2-first= C. C. |editor2-last=Johnson |editor1-link= |others= |title=Evolution of the Cretaceous Ocean Climate System |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1999 |month= |origyear= |publisher=Geological Society of America |location=Boulder, CO |language= |isbn=0813723329 |oclc= |doi= |id= |page= |pages=1–47 |chapter=Alternative global Cretaceous paleogeography |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}} 
* {{cite web| url=http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=search&amp;fam=4.2&amp;lang=EN | title=Aepyornithidae | accessdate=04 Feb 2009 | last=LePage | first=Dennis  |  year=2008| work= Avibase, the World Bird Database}}
* {{cite book |last1=MacPhee|first1=R. D. E. |authorlink1= |last2=Marx |first2=P. A.  |editor1-first=S. M. |editor1-last=Goodman |editor2-first= B. D. |editor2-last=Patterson|editor1-link= |others= |title=Natural Change and Human Impact in Madagascar |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1997 |month= |origyear= |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington DC |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |page= |pages=169–217 |chapter=The 40,000 year plague: humans, hyperdisease, and first-contact extinctions |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite book |last1=Megiser|first1=H. |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=Warhafftige ... so wol Historische als Chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar, sonsten S. Laurentii genandt (etc.) |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1623 |month= |origyear= |publisher=Groß |location=Leipzig |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{cite journal |last1=Mlíkovsky|first1=J. | last2=|first2= |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=2003 |month= |day= |title=Eggs of extinct aepyornithids (Aves: Aepyornithidae) of Madagascar: size and taxonomic identity |journal=Sylvia |volume=39 |series= |issue= |page= |pages=133–138 |publisher= |location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |accessdate=|laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}
* {{cite book |last1=Pearson|first1=Mike Parker |authorlink1= |last2=Godden |first2=K. |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=In search of the Red Slave: Shipwreck and Captivity in Madagascar |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=2002 |month= |origyear= |publisher=The History Press |location=Stroud, Gloucestershire |language= |isbn=0750929383 |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}
* {{Cite journal
  | last = Sauer | first = E. G. Franz  | authorlink =  | coauthors = Rothe, Peter 
  | title = Ratite Eggshells from Lanzarote, Canary Islands
  | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 176 | issue = 4030 | pages = 43–45
  | publisher = [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] | location =  | date = 1972-04-07
  | url = http://www.sciencemag.org/content/176/4030/43.abstract
  | issn =  | doi = 10.1126/science.176.4030.43  | id =  | accessdate = 2011-03-05}}
* {{cite journal |last1=van Tuinen|first1=Marcel | last2=Sibley|first2=Charles G. |last3=Hedges|first3=S. Blair |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=1998 |month= |day= |title=Phylogeny and Biogeography of Ratite Birds Inferred from DNA Sequences of the Mitochondrial Ribosomal Genes |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=15 |series= |issue=4 |page= |pages=370–376 |publisher= |location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url=http://mbe.oxfordjournals.org/content/15/4/370.full.pdf |language= |format=PDF |accessdate= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}
* {{cite journal |last1=Yoder|first1=Anne D. | last2=Nowak|first2=Michael D. |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=2006 |month= |day= |title= Has Vicariance or Dispersal Been the Predominant Biogeographic Force in Madagascar? Only Time Will Tell |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=37 |series= |issue= |page= |pages=405–431 |publisher= |location= |issn= |pmid= |pmc= |doi=10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110239 |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |accessdate= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}

==බාහිර යොමු==
* [http://users.aristotle.net/~swarmack/patra.html Aristotle.net]
* [http://www.delmnh.org Delaware Museum of Natural History]
* [http://digimorph.org/specimens/Aepyornis_maximus/ Digimorph.org]
* [http://www.ornitaxa.com/SM/Fossil/FossilAepyorn.htm Fossil Aepyornithidae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060307211250/http://www.ornitaxa.com/SM/Fossil/FossilAepyorn.htm |date=2006-03-07 }}
* [http://www.classicreader.com/read.php/sid.6/bookid.809/ Stolen Bacillus and Other Incidents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907011927/http://www.classicreader.com/read.php/sid.6/bookid.809/ |date=2008-09-07 }}
* [http://www.shef.ac.uk/archaeology/research/madagascar/madagascar3.html University of Sheffield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606161414/http://www.shef.ac.uk/archaeology/research/madagascar/madagascar3.html |date=2011-06-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20010411230801/http://www.geocities.com/vorompatra/index.html  Vorompatra info]
* [https://web.archive.org/web/20100323070258/http://www.independent.co.uk/news/science/archaeology/fossilised-egg-gives-clue-to-fate-of-ancient-birds-1919138.html Fossilised egg gives clue to fate of ancient birds The Independent]

{{DEFAULTSORT:Elephant Bird}}
[[Category:Bird extinctions since 1500]]
[[Category:Extinct flightless birds]]
[[Category:Higher-level bird taxa restricted to the Malagasy region]]
[[Category:Prehistoric birds]]
[[Category:Ratites]]
[[Category:Endemic fauna of Madagascar]]
[[Category:Holocene extinctions]]
[[Category:Pleistocene birds]]
[[Category:Megafauna]]</text>
      <sha1>4h0wfdj6qiynf650smki1whlibzwdvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමාන්තර පරිගණනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36398</id>
    <revision>
      <id>800282</id>
      <parentid>779616</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99733" sha1="7zokwkmxuy6al1udq1e3s1ykp4vrzl5" xml:space="preserve">[[ගොනුව:IBM Blue Gene P supercomputer.jpg|300px|thumb| ආර්ගොන් ජාතික පර්යේශනායතනයේ පිහිටි [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Gene Blue Gene]/P සුපිරි පරිගණකය. ]]

[[සමාන්තර පරිගණනය]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_computing Parallel Computing]) යනු [[පරිගණකය|පරිගණක]] ආශ්‍රිත ගණනය කිරීම් විශාල සංඛ්‍යාවක් එකවිට එකිනෙකට සමාන්තරව දියත් කිරීමයි.&lt;ref&gt;Almasi, G.S. and A. Gottlieb (1989). Highly Parallel Computing. Benjamin-Cummings publishers, Redwood City, CA.&lt;/ref&gt;. විශාල සහ සංකීර්ණ ප්‍රශ්නයක් කුඩා කොටස් වලට වෙන්කර ඒවා වෙන වෙනම සහ [[CPU- Parallelism|සමාන්තරව]] එක විට ගණනය කිරීම මගින් විසදා ගැනීම මෙහි ප්‍රධාන මූලධර්මයයි. සමාන්තර පරිගණනයේ ප්‍රභේද කීපයකි. ඒවා නම් බිටු මට්ටම ([http://en.wikipedia.org/wiki/Bit-level_parallelism bit level]), විධාන මට්ටම (i[http://en.wikipedia.org/wiki/Instruction_level_parallelism nstruction level]), දත්ත ([http://en.wikipedia.org/wiki/Data_parallelism data]) සහ ක්‍රියා අනුවර්තී වාදයයි ([http://en.wikipedia.org/wiki/Task_parallelism task parallelism]). ක්‍රියා අනුවර්තී වාදය දැනට බොහෝ කලක සිට භාවිතයේ තිබුනද එය ප්‍රධාන වශයෙන් යොදා ගැනුනේ අධි ක්‍රියාකාරි පරිගණක ([http://en.wikipedia.org/wiki/High_performance_computing high-performance computing]) සදහා පමණි. එහෙත් පසුකලක එහි භාවිතය වර්ධනය වන්නට වූයේ සංඛ්‍යාත පරිමාණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Frequency_scaling frequency scaling]) සදහා භෞතික සීමා ඇතිවූ බැවිනි&lt;ref&gt;S.V. Adve et al. (November 2008). &quot;Parallel Computing Research at Illinois: The UPCRC Agenda&quot; (PDF). Parallel@Illinois, University of Illinois at Urbana-Champaign. &quot;The main techniques for these performance benefits – increased clock frequency and smarter but increasingly complex architectures – are now hitting the so-called power wall. The computer industry has accepted that future performance increases must largely come from increasing the number of processors (or cores) on a die, rather than making a single core go faster.&quot;&lt;/ref&gt;. [[CPU - ජව උත්සර්ජනය|පරිගණක සදහා වැය වන ශක්ති ප්‍රමාණය]] (ඒ නිසා ජනනය වන තාපය) මෑත කාලීනව විශාල ලෙස සැලකිල්ලට ලක්වූ නිසා&lt;ref&gt;Asanovic et al. Old [conventional wisdom]: Power is free, but transistors are expensive. New [conventional wisdom] is [that] power is expensive, but transistors are &quot;free&quot;.&lt;/ref&gt; සමාන්තර පරිගණනය පරිගණක නිර්මාණ ශිල්පයේ සහ විශේෂයෙන්ම බහු හර [[මධ්‍යම සැකසුම් ඒකකය (CPU)|දත්ත සකසන]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core_(computing) multicore processor]) සදහා ප්‍රමුඛතම න්‍යායක් බවට පත්විය&lt;ref&gt;Asanovic, Krste et al. (December 18, 2006). &quot;The Landscape of Parallel Computing Research: A View from Berkeley&quot; (PDF). University of California, Berkeley. Technical Report No. UCB/EECS-2006-183. &quot;Old [conventional wisdom]: Increasing clock frequency is the primary method of improving processor performance. New [conventional wisdom]: Increasing parallelism is the primary method of improving processor performance ... Even representatives from Intel, a company generally associated with the 'higher clock-speed is better' position, warned that traditional approaches to maximizing performance through maximizing clock speed have been pushed to their limit.&quot;&lt;/ref&gt;.

සමාන්තර පරිගණකවල [[දෘඪාංග|දෘඩාංග]], ක්‍රියා අනුවර්තීතාවය සදහා සහය දක්වන මට්ටම අනුව දළ ලෙස වර්ග කළහැක. පළමු වැන්න නම් බහු හර ([http://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core milti-core]) සහ බහු දත්ත සැකසුම් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Symmetric_multiprocessing multi-processor]) ඒකක වැනි බහු දත්ත සැකසුම් මූලාශ්‍ර එක්කොට තනාඇති තනි පරිගණක වේ. දෙවැන්න නම් [[පොකුරු පරිගණක]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Computer_cluster clusters]), විශාල ප්‍රමාණයේ සමාන්තර පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Massive_parallel_processing Massive parallel processing]) සහ [[කොට්ටාශ පරිගණනය]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Grid_computing grid computing]) වැනි පරිගණන උපාංග රාශියක් එක්කොට තැනූ ප්‍රභල පරිගණක යන්ත්‍ර වේ. මීට අමතරව සමහර සාමාන්‍ය පරිගණන කටයුතු වේගවත්ව සිදුකරගැනීම සදහා සාම්ප්‍රදායික පරිගණක සමග විශේෂිත සමාන්තර පරිගණන නිර්මාණශිල්ප එක්කර ක්‍රීයාත්මක කිරීමද සිදුකරයි.

සමාන්තර පරිගණන වැඩසටහන් ලිවීම සාමාන්‍ය අනුක්‍රමික [[පරිගණක මෘදුකාංග|වැඩසටහන්]] ලිවීමට වඩා ඉතා අපහසු වේ&lt;ref&gt;Patterson, David A. and John L. Hennessy (1998). Computer Organization and Design, Second Edition, Morgan Kaufmann Publishers, p. 715. ISBN 1-55860-428-6.Patterson, David A. and John L. Hennessy (1998). Computer Organization and Design, Second Edition, Morgan Kaufmann Publishers, p. 715. ISBN 1-55860-428-6&lt;/ref&gt;. මෙයට හේතුව නම් සමාන්තර පරිගණනයේදී වියහැකි [[මෘදුකාංග]] දෝෂ කීපයක් හදුනාගෙන ඇති බැවිනි. උදාහරණයක් ලෙස තරඟකාරී තත්ත්වය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Race_condition race condition]) දැක්විය හැක. වෙන් කරන ලද කුඩා [[පරිගණක මෘදුකාංග|වැඩසටහන්]] කොටස්වල [[සන්නිවේදනය]] සහ [[සමමුහුර්තකරණය]] නිවැරදිව ඉටුකිරීම හොද සමාන්තර පරිගණන වැඩසටහනක් ලිවීමේ ප්‍රධාන අභියෝගය වේ.

සමාන්තර පරිගණනය සදහා ලියන ලද වැඩසටහනක ලබාගතහැකි උපරිම වේගය අම්ඩාල් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law Amdahl]) ගේ නියමයට අනුකූල වේ.

== පසුබිම ==
සාමාන්‍යයෙන් පරිගණක වැඩසටහන් ලියනු ලබන්නේ [[ශ්‍රේණිය (ගණිතය)|ශ්‍රේණිගත]] (Serial) ආකාරයෙනි. ගණිත ගැටලුවක් විසදීම සදහා [[ඇල්ගොරිතම]] ලියනු ලබන්නේ ශ්‍රේණිගතව ගලායන විධාන (Instruction) මාලාවක් ලෙසිනි. මෙම විධාන පරිගණකයේ [[මධ්‍යම සැකසුම් ඒකකය (CPU)|මධ්‍යම සැකසුම් ඒකකයේදී]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Central_processing_unit Central Processing Unit]) සකසනු ලබයි. මෙහිදී එකවිට එක් විධානයක් පමණක් සකසනු ලබන අතර එය නිම වූ පසු අනෙක් විධානය සැලකිල්ලට ගනී&lt;ref&gt;a b Barney, Blaise. &quot;Introduction to Parallel Computing&quot;. Lawrence Livermore National Laboratory. Retrieved 2007-11-09.&lt;/ref&gt;.
අනෙක් අතට ගත්විට සමාන්තර පරිගණනයේදි සිදුවන්නේ විධාන මාලාවක් සමාන්තරව එකවර විසදීමයි. මෙය සිදුකරනු ලබන්නේ මූලික ප්‍රශ්නයෙහි කුඩා කොටස් වෙන්කර එම වෙන් වෙන් කොටස් එකවර අනෙක් සමගාමී කොටස් ද සමග සැකසීමයි. මේ සදහා යොදාගන්න සැකසුම් මූලිකාංග විවිධාකාර වියහැකි අතර බහු දත්ත සැකසුම් ඒකක සහිත තනි පරිගණක, ජාලගත කරනලද [[පරිගණකය|පරිගණක]], විශේෂිත [[දෘඪාංග|දෘඩාංග]] හෝ මේවායින් එකවර කීපයක් යොදා ගතහැකිය.

[[පරිගණකය|පරිගණකවල]] ප්‍රබලතාවය වැඩිකරගැනීම උදෙසා 1980 මැද භාගයේ සිට 2004 දක්වා වූ කාලයේදී ප්‍රමුඛ වූ ප්‍රධානතම සංකල්පය වූයේ [[සංඛ්‍යාතය|සංඛ්‍යාත]] පරිමාණනයයි ([http://en.wikipedia.org/wiki/Frequency_scaling Frequency scaling]). පරිගණක වැඩසටහනක ධාවන කාලය (Runtime) එහි විධාන සං‍ඛ්‍යාවේ සහ එක විධානයක් සැකසීම සදහා ගතවන මධ්‍යන්‍ය කාලයෙහි ගුණිතයක් ලෙස සැලකේ. අනෙක් සියලු කරුණු නියතයක් ලෙස ගත් විට [[මධ්‍යම සැකසුම් ඒකකය (CPU)|මධ්‍යම සැකසුම් ඒකක]]යේ සංඛ්‍යාතය වැඩි කරන විට ඒකක කාලයකදී සකස් කළහැකි විධාන ප්‍රමාණයද ඉහළ යයි. මේ නිසා සංඛ්‍යාතය වැඩිකිරීම මගින් [[පරිගණක වැඩසටහන|පරිගණක වැඩසටහනක]] ධාවන කාල අඩුකරගතහැකිය. මෙය සියළුම [[පරිගණකය|පරිගණක]] සම්බන්ද වැඩසටහන් සදහා සත්‍ය වේ&lt;ref&gt;^ Hennessy, John L. and David A. Patterson (2002). Computer Architecture: A Quantitative Approach. 3rd edition, Morgan Kaufmann, p. 43. ISBN 1-55860-724-2.&lt;/ref&gt;.

කෙසේ උවද [[ක්ෂුද්‍ර සැකසුම් ඒකකය|පරිගණක චිපයක]] ශක්ති පරිභෝජනය සදහා සමීකරණය සලකා බලන්න. 
P = C × V2 × F 
මෙහි P යනු ශක්තියද C යනු කාල චක්‍රයකදී වෙනස්වන ධාරිතාවයද ([http://en.wikipedia.org/wiki/Capacitance Capacitance]) වේ. V යනු [[වෝල්ටීයතාව|වෝල්ටීයතාවද]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Voltage Voltage]) F යනු [[දත්ත සකසන|දත්ත සකසනයේ]] සංඛ්‍යාතයද ( තප්පරයට චලන) වේ&lt;ref&gt;Rabaey, J. M. (1996). Digital Integrated Circuits. Prentice Hall, p. 235. ISBN 0-13-178609-1.&lt;/ref&gt;. මෙහි ආකාරයට දත්ත සකසනයක [[සංඛ්‍යාතය]] වැඩිකිරීම නිසා එය භාවිතා කරන ශක්ති ප්‍රමාණයද ඉහළ යයි. මෙසේ අධික ලෙස ශක්ති පරිභෝජනය කරන දත්ත සකසන කීපයක් 2004 වර්ශයේදී Intel සමාගම විසින් අත්හිටවනු ලැබීය. මෙසේ අත්හිටවනු ලැබූ [http://en.wikipedia.org/wiki/Tejas_and_Jayhawk Tejas සහ Jayhawk] දත්ත සකසන සමගම ශක්ති පරිභෝජනය වැඩී කිරීම මගින් සංඛ්‍යාතය වැඩි කර [[පරිගණකය|පරිගණක]] වැටසටහන් වේගවත් කිරීමේ ක්‍රියාවලියද අවසන් විය&lt;ref&gt;Flynn, Laurie J. &quot;Intel Halts Development of 2 New Microprocessors&quot;. The New York Times, May 8, 2004. Retrieved on April 22, 2008.&lt;/ref&gt;. 

මූවර් ගේ නියමය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Moore%27s_Law Moore's Law]) යනු පරීක්ශණ සහ නිරීක්ශණ පාදක කරගෙන ඉදිරිපත් කරනලද සුප්‍රකට [[න්‍යාය|න්‍යායකි]]. එයින් කියවෙන්නේ සෑම මාස 18 ත් 24 ත් අතර කාලයකදී [[ක්ෂුද්‍ර සැකසුම් ඒකකය|පරිගණක චිපයක]] අඩංගු කළහැකි [[ට්‍රාන්සිස්ටර]] ප්‍රමාණය දෙගුණයකින් ඉහළ යන බවයි&lt;ref&gt;Flynn, Laurie J. &quot;Intel Halts Development of 2 New Microprocessors&quot;. The New York Times, May 8, 2004. Retrieved on April 22, 2008.Moore, Gordon E. (1965). &quot;Cramming more components onto integrated circuits&quot; (PDF). Electronics Magazine. pp. 4. Retrieved 2006-11-11.&lt;/ref&gt;. ශක්ති පරිභෝජනය සම්බන්දව ඉහත කීලෙස විවිධ ගැටලු ඇති වුවද 70 දශකයේදී ඉදිරිපත් කරනලද මුවර්ගේ නීතිය තවමත් එලෙසින්ම නොබිදී පවතී. [[සංඛ්‍යාතය|සංඛ්‍යාත]] පරිමාණන සංකල්පය බිඳවැටීමත් සමගම දත්ත සැකසුම් ඒකක සදහා අළුතෙන් එක්කරන [[ට්‍රාන්සිස්ටර]] යොදා ගැනෙනුයේ සමාන්තර පරිගණනය සදහා අවශ්‍ය නව දෘඩාංග පරිගණක චිප වලට එක් කිරීම සදහායි. 

=== අම්ඩාල් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law Amdahl])ගේ නීතිය සහ ගුස්ටැෆ්සන් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Gustafson%27s_law Gustafson])ගේ නීතිය ===
[[ගොනුව:AmdahlsLaw.svg|right|thumbnail|300px|ආම්ඩාල් ගේ නීතිය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law Amdahl's Law]) ප්‍රස්ථාරික නිරූපණය. යම් වැඩසටහනක් කොපමන ප්‍රමාණයකින් සමාන්තරගත කළහැකිද යන්න අනුව එම වැඩසටහන සමාන්තර පරිගණනය මගින් කොපමණ වේගවත් කළහැකිද යන්න තීරණය වේ. උදාහරණයක් ලෙස යම් වැඩසටහනක් 90% කින් සමාන්තරගත කළහැකි නම් , සමාන්තරගත කළ නොහැකි වැඩසටහන් කොටස 10% නම් , එම වැඩසටහන වේගවත් කළහැකි උපරිමය කොපමන දත්ත සකසන ප්‍රමාණයක් භාවිතා කළද දස ගුණයකට වඩා වැඩි නොවේ. ]]

පරිගණන සමාන්තරකරණය මගින් දත්ත සැකසීම වේගවත් කිරීමේ ක්‍රමයක් ලෙස [[දත්ත සකසනය|දත්ත සකසන ඒකක]] ගණන දෙගුණ කිරීම මගින් වැඩසටහන් ධාවන කාලය අඩකින් අඩුකිරීම දැක්වියහැක. නැවත වාරයක් එසේ දෙගුණ කිරීම මගින් නැවතත් ධාවන කාලය අඩකින් අඩු කළහැකිය. එනම් රේඛීය (linear) ලෙස වේගවත් බව වැඩි කරගත හැකිය. කෙසේ නමුත් මෙසේ ප්‍රශස්ත මට්ටමකට වේගවත් කළහැකි වන්නේ සමාන්තර [[ඇල්ගොරිතම]] කීපයක් පමණි. බොහෝ [[ඇල්ගොරිතම]] මගින් ආසන්න ලෙස හෝ රේඛීය තත්ත්වයෙන් වේගවත් කිරීම් සිදුකරනු ලබන්නේ දත්ත සැකසුම් මූලිකාංග කීපයක් සදහා පමණි. ඉන්පසු දත්ත සැකසුම් මූලිකාංග ඒකක ප්‍රමාණය ඉහළ යත්ම එම රේඛීය භාවය කෙමෙන් ඒකාකාරී තත්වයකට පත්වේ. 

සමාන්තර පරිගණන වේදිකාව (parallel computing platform) සදහා විභව වේගවත් කිරීමේ සමීකරණය අම්ඩාල්ගේ නීතියයි. එය සූත්‍රකෘත කරනු ලැබූයේ 1960 දීයි&lt;ref&gt;Amdahl, G. (April 1967) &quot;The validity of the single processor approach to achieving large-scale computing capabilities&quot;. In Proceedings of AFIPS Spring Joint Computer Conference, Atlantic City, N.J., AFIPS Press, pp. 483–85.&lt;/ref&gt;. එමගින් කියවෙන ආකාරය අනුව ප්‍රධාන වැඩසටහනෙහි අඩංගු කුඩා සමාන්තරකරණය කළ නොහැකි කොටසක් නිසා සම්පූර්ණ වැඩසටහනේම වේගවත් කිරීම අඩාලවේ. විශාල [[ගණිතය|ගණිතමය]] හෝ [[ඉන්ජිනේරු|ඉන්ජිනේරුමය]] ගැටලුවක් විසදීම සදහා ලියනලද [[පරිගණකය|පරිගණක]] වැඩසටහන් වල සමාන්තරීකරණය කළහැකි වැඩසටහන් කොටස් මෙන්ම එසේ කළ නොහැකි කොටස් ද අඩංගු වේ.
මෙසේ සමාන්තරගත කළනැහැකි කුඩා වැඩසටහනෙහි ධාවන කාල භාගය α නම් , එවිට

:&lt;math&gt;S = \frac{1}{\alpha}&lt;/math&gt;

මගින් ලබාදෙනුයේ එම වැඩසටහනේ උපරිම සමාන්තරගතකරණ වේගයයි. වැඩසටහන සදහා අනුක්‍රමික කොටස 10% නම් එම වැඩසටහන සදහා ලබාගතහැකි වේගවත් බව දස ගුණයකට (‍x10) වඩා වැඩි කරගත නොහැක. එනම් ඉන්පසු කොපමන දත්ත සැකසුම් ඒකක තව තවත් එක්කලද ප්‍රතිඵලය එකම වේ. ඒ නිසා සමාන්තරගතව දත්ත සැකසුම් මූලිකාංග එක්කළ හැකි උපරිමයක් ඇත. 

ගුස්ටැෆ්සන් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Gustafson%27s_law Gustafson])ගේ නීතිය තවත් පරිගණනය සම්බන්ද නීතියකි. මෙය අම්ඩාල්ගේ නිතිය හා සමීපව සම්බන්ද වේ&lt;ref&gt;Reevaluating Amdahl's Law (1988). Communications of the ACM 31(5), pp. 532–33.&lt;/ref&gt;.
එයින් කියවෙන පරිදි &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; සංඛ්‍යාවක් දත්ත සැකසුම් ඒකක සමග වැඩසටහනක් වේගවත් කිරීමේදී

[[ගොනුව:Optimizing-different-parts.svg|thumb|400px| යම් නියමිත කර්ත්ව්‍යයක් සදහා එකිනෙකට වෙනස් අනුකොටස් දෙකක් ඇතැයි සිතන්න. ඒවා A සහ B ලෙස ගනිමු. සම්පූර්ණ පරිගණනයෙන් B වල කොටස 25%කි. [[ක්‍රමලේඛන සම්පාදක|පරිගණක ක්‍රමලේඛන සම්පාදකයෙකුට]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Programmer programmer]) මෙම කොටස පස් ගුණයකින් වේගවත් කළහැක, එහෙත් ඉන් මුළු වැඩසටහන වේගවත් වන්නේ ඉතා කෙටි කලකින් පමණි(රූපය). එම නිසා වැඩසටහන වේගවත් කිරීමට නම් A කොටස දෙගුණයක් වේගවත් කළයුතුය. එය B වේගවත් කිරීමට වඩා බෙහෙවින් ඵලදායි වේ.]]

:&lt;math&gt; S(P) = P - \alpha(P-1). \,&lt;/math&gt;

අම්ඩාල්ගේ නීතියේ ආකාරයට අනුව ගන්නා උපකල්පනයක් නම් වැඩසටහනේ සමාන්තරගත කළ නොහැකි අනුක්‍රමික කොටසෙහි ධාවන කාලය, යොදා ගන්නා දත්ත සැකසුම් සංඛ්‍යාවෙන් ස්වාධීනය යන්නයි. එහෙත් මෙම උපකල්පනය ගුස්ටැෆ්සන්ගේ නීතියෙහි භාවිතා නොවේ.

=== පරායත්තතාව (Dependencies) ===

සමාන්තර [[පරිගණකය|පරිගණනය]] සදහා [[ඇල්ගොරිතම]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_algorithm parallel algorithms]) සකස් කිරීමේදී අවශ්‍ය මූලික කරුණක් ලෙස [[දත්ත පරායත්තතාවය]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Data_dependency data dependencies]) අවබෝද කරගැනීම දැක්වියහැක. කිසිම වැඩසටහනකට තම දීර්ඝතම පරායත්ත ගණනය කිරීම් ශ්‍රේණියට වඩා වේගවත්ව [[වැඩසටහන]] නිමා කළ නොහැක ([http://en.wikipedia.org/wiki/Critical_path_method Critical path method]). කුමක් නිසාදයත් අනිත් ගණනය කිරීම් මත යැපෙන ගණනයකිරීම් පිළිවෙලින් එකිනෙක කළයුතු බැවිනි. එහෙත් බොහෝ [[ඇල්ගොරිතම]] වල මෙසේ එකිනෙකට දීර්ඝ ලෙස සම්බන්දිත ගණනය කිරීම් නොමැති නිසා ඒවා සමාන්තර ලෙස වෙන වෙනම ගණනය කළහැක. 

P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; සහ P&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; වැඩසටහනක කොටස් දෙකක් ලෙස ගනිමු. 
මේවා බර්න්ස්ටගේ කොන්දේසි &lt;ref&gt;Bernstein, A. J. (October 1966). &quot;Program Analysis for Parallel Processing,' IEEE Trans. on Electronic Computers&quot;. EC-15, pp.&amp;nbsp;757–62.&lt;/ref&gt; (Bernstein's conditions) වලට අනුකූල වන්නේ එකිනෙකට ස්වාධීන හා සමාන්තරව ගණනය කළහැකිනම් පමණි. 
''P''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;, නම් ''I''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; යනු සියලු ප්‍රධාන විචල්‍යයන්ද ''O''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; යනු ප්‍රතිදානවේ.
ඒ ආකරයෙන්ම ''P''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt;, ''P'' &lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; සහ ''P''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt; එකිනෙකට ස්වාධීනවේ.


* &lt;math&gt; I_j \cap O_i  =  \varnothing, \, &lt;/math&gt;
* &lt;math&gt; I_i \cap O_j  =  \varnothing, \, &lt;/math&gt;
* &lt;math&gt; O_i \cap O_j  = \varnothing. \, &lt;/math&gt;


මෙහි පළමු කොන්දේසිය උල්ලංගනය කිරීම නිසා [[ප්‍රවාහ පරායත්තතාවය]] ඇතිවේ (flow dependency). පළමු ප්‍රකාශයේ පිළිතුරු දෙවැන්න මගින් භාවිතා කරයි. දෙවන ප්‍රකාශයෙන් [[ප්‍රති-පරායත්තතාවක්]] පෙන්නුම් කරයි. 
තුන්වන සහ අවසන් ප්‍රකාශයෙන් පෙන්වාදෙන්නේ ප්‍[[රතිදාන පරායත්තතාව|රතිදාන පරායත්තතාවයි]]. මෙම ප්‍රකාශ දෙක එකම ස්ථානයක සදහන් කළවිට අවසන් ප්‍රතිඵල ලැබිය යුත්තේ තර්කානුකූලව අවසානයේ සකසනය වූ ප්‍රකාශයයි.

පහත දැක්වෙන සමීකරණය බලන්න, එමගින් විවිධ වූ [[පරායත්තතාව|පරායත්තතාවන්]] ආදර්ශනයකරයි.

 1: function Dep(a, b)
 2:    c := a·b
 3:    d := 3·c
 4: end function


මෙහි තුන්වන කණ්ඩය දෙස බලන්න, එය දෙවන කණ්ඩය නොමැතිව ගණනය කළනොහැක (සමාන්තරව වුවද කළ නොහැක), එයට හේතුව නම් දෙවන කණ්ඩයේ පිළිතුර තුන්වන කණ්ඩය සදහා අත්‍යාවශ්‍ය බැවිනි. එනම් එය ඉහත සදහන් කළ පළමු කොන්දේසිය උල්ලංගනය කරමින් [[ප්‍රවාහ පරායත්තතාවය]] ඇතිකරයි (flow dependency).


 1: function NoDep(a, b)
 2:      c := a·b
 3:      d := 3·b
 4:      e := a+b
 5: end function


මෙම උදාහරණයේදී කිසිදු පරායත්තතාවක් නොමැති නිසා මේවා සියල්ල එකවිට සමාන්තරව ගණනය කළහැක.
බර්න්ස්ටෙන්ගේ කොන්දේසි අනුව දත්ත සකසන අතර මතකය හවුලේ බෙදාගැනීමක් සිදු නොකරයි. එහෙත් සමහර අවස්ථා වලදී එසේ බෙදාහැරීම වැදගත් වේ. උදාහරණ: [http://en.wikipedia.org/wiki/Semaphore_(programming) semaphore (programming)], [http://en.wikipedia.org/wiki/Barrier_(computer_science) barrier (computer science)] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Synchronization_(computer_science) Synchronization (computer science)] වැනි අවස්ථා.

=== තරඟකාරී තත්වය (Race conditions), පොදු බැහැර කිරීම (Mutual Exclusion), සමමුහුර්තකරණය (Synchronization) සහ සමාන්තර අඩපනවීම (Parallel Slowdown) ===

සමාන්තර පරිගණන වැඩසටහනක ඇති අනුකොටස් බොහෝ විට නූල් / [http://en.wikipedia.org/wiki/Thread_(computer_science) Thread (computer science)] නමින් හදුන්වයි. සමහර පරිගණක වැඩසටහන් මගින් ඊටත් වඩා කුඩා ඒකක වන තන්තු / [http://en.wikipedia.org/wiki/Fiber_(computer_science) Fiber (computer science)] යොදාගනී.
අනෙක් වැඩසටහන් වඩාත් විශාල අනු කොටස් වල්ගයක් වන සකසන [http://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing) Process (computing)] යොදාගනී. එහෙත් බොහෝවිට සම්මතයක් ලෙස පරිගණක වැඩසටහන් වල අනුකොටස් ලෙස පිළිගන්නේ නූල් / thread ආකාරයෙනි. මෙම නූල් නිතරම ඒවා එකිනෙක හවුලේ තබාගන්නා [[විචල්‍ය]] / [http://en.wikipedia.org/wiki/Variable_(programming) variable (programming)] [[යාවත්කාලීන කිරීම]] සිදුකරයි. වැඩසටහන් දෙකක් අතර විධාන පහත ආකාරයෙන් විවිධ පිළිවෙලින් තිබියහැක. 

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
|Thread A
|Thread B
|-
|1A: Read variable V
|1B: Read variable V
|-
|2A: Add 1 to variable V
|2B: Add 1 to variable V
|-
|3A Write back to variable V
|3B: Write back to variable V     
|}


1B විධානය 1A සහ 3A අතරදී දත්ත සැකසුවහොත් හෝ 1A විධානය 1B සහ 3B අතර දත්ත සකස් කළහොත් වැඩසටහන වැරදි දත්ත නිපදවයි. මෙය තරඟකාරී තත්වය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Race_condition Race conditions]) නමින් හැදින්වේ. වැඩසටහන් ක්‍රමලේඛකයා විසින් අනිවාර්යයෙන් අගුලක් / [http://en.wikipedia.org/wiki/Lock_(computer_science) Lock (computer science)] මේ සදහා සකස්කළ යුතුවේ. එමහින් පොදු බැහැර කිරීමක් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Mutual_exclusion Mutual Exclusion]) සිදුවේ. මෙසේ අගුලක් / lock යනු [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛන භාෂා]] ඉදිකිරීමක් වන අතර එමගින් එක් නූලකට පමණක් විචල්‍යයක පාලනය සියතට ගෙන අනෙක් නූල් වලට එම විචල්‍යය කියවීම හෝ ලිවීමෙන් වලක්වා එය අගුල් දැමීමක් සිදුකරයි. 
මේ එවැනි අගුල් භාවිතා කර නැවත ලියනලද වැඩසටහනයි.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
|Thread A
|Thread B
|-
|1A: Lock variable V
|1B: Lock variable V
|-
|2A: Read variable V
|2B: Read variable V
|-
|3A: Add 1 to variable V
|3B: Add 1 to variable V
|-
|4A Write back to variable V
|4B: Write back to variable V     
|-
|5A: Unlock variable V
|5B: Unlock variable V
|}


මෙහිදී එක් නූලක් පමණක් සාර්ථකව විචල්‍ය V අගුලුලාගනී. අනෙක් නූල මෙහිදී ක්‍රියා විරහිත වන අතර එයට V විචල්‍යය නැවත අගුලු අරිනතුරු කියවීම හෝ ලිවීම කළ නොහැක. මෙම ක්‍රමය නිවැරදි වැඩසටහන් ක්‍රියාකාරීත්වයක් සදහා උදවු වුවද වැඩසටහන බෙහෙවින් මන්දගාමී කළහැක. 

මෙවැනි විචල්‍යයන් කීපයක් එකවර අගුලුලෑම සදහා යොදාගන්නා [[පරමාණු|පරමාණුක]] නොවන ([http://en.wikipedia.org/wiki/Atomic_operation Atomic operation]) වැඩසටහනක් සම්පූර්ණයෙන් ඇනහිටීමක් උවද වියහැක ([http://en.wikipedia.org/wiki/Deadlock deadlock]). පරමාණුක අගුලුලෑමක් මගින් එකවර විචල්‍ය කීපයක් අගුලු ලෑම කළහැකි අතර එකදු විචල්‍යයක් හෝ එසේ අගුලු ලෑම කළනොහැකි නම් එය කිසිදු විචල්‍යයක් අගුලු ලෑමෙන් වැලකී සිටියි. මෙවැනි අවස්ථාවකදී නූලට තම කටයුතු සම්පූර්ණ කළනොහැකි නිසා සම්පූර්ණ වැඩසටහනම අඩපණ වේ. 

බොහෝ සමාන්තර පරිගණන වැඩසටහන් සදහා ඒවායේ අනුකොටස් සමමුහුර්තකරණය අවශ්‍යවේ. 
මෙහිදී පරිගණන බාදකයක් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Barrier_(computer_science) barrier]) යෙදවීම කළයුතු වේ. මෙම බාදක බොහෝ විට [[මෘදුකාංග]] අගුලු භාවිතයෙන් ස්ථාපනය කරයි. 

සියළුම සමාන්තරකරණයන් මගින් වේගවත් බව ලැබෙන්නේද නැත. සාමාන්‍යයෙන් යම් කාර්යයක් කොටස් වලට බෙදා වෙන්කළ විට ඒවා එකිනෙක සන්නිවේදනයේදී යොදාගන්නා කාලයද ඉහළ යයි. මේ නිසා සමහර අවස්ථා වලදී ගැටලු විසදීමට ගතවන කාලයට වඩා වැඩි කාලයක් මෙසේ සන්නිවේදන කටයුතු සදහා වැයවියහැක. මෙසේ අතිරේක සමාන්තරකරණය නිසා වැඩසටහන් වල සිදුවන අඩපනවීම සමාන්තර අඩපනවීම නමින් හදුන්වයි ([http://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_slowdown Parallel Slowdown]).

=== මෘදු මුහුණත (Fine-grained), රළු මුහුණත (coarse-grained) සහ අපහසුතා සමාන්තරකරණය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Embarrassingly_parallel embarrassing parallelism]) ===

[[පරිගණක මෘදුකාංග|පරිගණක වැඩසටහන්]] බොහෝ විට ඒවායේ අනුකොටස් එකිනෙක [[සමමුහුර්තකරණය]] කිරීම කොතරම් ඉක්මනින් කළයුතුද යන්න අනුව වර්ගීකරණය කරයි. මෘදු මුහුණත (Fine-grained) වර්ගයේ වැඩසටහන් වල අනුකොටස් අතර තප්පරයකට කීපවරක් සමමුහුර්ත කිරීම් කළයුතු අතර රළු මුහුණත (coarse-grained) වර්ගයේ වැඩසටහන් සදහා එසේ තප්පරයකට කීපවරක් සමමුහුර්තකරණය අවශ්‍ය නොවේ. අපහසුතා සමාන්තරකරණය (embarrassing parallelism) වර්ගයේ වැඩසටහන් ඉතා කලාතුරකින් සමමුහුර්තකරණය කරන අතර සමහරවිට එසේ කිරීමක් කිසිවිටෙකවත් අවශ්‍ය නොවේ.

=== සංස්ථිතික ආකෘති ([http://en.wikipedia.org/wiki/Consistency_model Consistency models]) ===

සමාන්තර පරිගණනය සදහා යොදා ගන්නා [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛන භාෂා]] සහ දෘඩාංග සදහා සංස්ථිතික ආකෘතියක් තිබීම වැදගත් වේ. මෙම ආකෘතිය මගින් පරිගණක [[පරිගණක මතකය|මතකය]] මෙහෙයවිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව සහ ප්‍රතිඵල දියයුතු ආකාරය පිළිබඳව නීති සහ කොන්දේසි සකසයි.

සංස්ථිතික ආකෘති අතර මුලින්ම පැමිණි ආකෘති වලින් එකක් ලෙස ලෙස්ලි ලැම්පෝර්ට්ගේ (Leslie Lamport) [[අනුක්‍රමික සංස්ථිතික ආකෘතිය]] (sequential consistency) හැදින්විය හැක. අනුක්‍රමික සංස්ථිතිය යනු සමාන්තර පරිගණන වැඩසටහනක කොටසක් වන අතර එමගින් ලැබෙන ප්‍රතිඵල අනුක්‍රමික පරිගණක වැඩසටහනක ප්‍රතිඵල වලට සමාන වේ&lt;ref&gt;Lamport, Leslie (September 1979). &quot;How to Make a Multiprocessor Computer That Correctly Executes Multiprocess Programs&quot;, IEEE Transactions on Computers, C-28,9, pp.&amp;nbsp;690–91.&lt;/ref&gt;.

මෘදුකාංග ගණුදෙණුකාර [[පරිගණක මතකය|මතකය]] යනු සංස්ථිතික ආකෘතියෙහි බහුලව භාවිතාවන අකාරයකි. මෘදුකාංග ගණුදෙණුකාර මතකය මගින් දත්ත කළමනාකරණ පද්දතියෙන් (Database management system) තාවකාලිකව තොරතුරු ලබාගනී. මෙසේ තොරතුරු/ දත්ත ලබාගැනීම සදහා [[පරමාණුව|පරමාණුක]] ගනුදෙනු (atomic transactions) සදහා වූ සංකල්පය යොදාගනී.

=== ෆ්ලින්ගේ වර්ගීකරනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Flynn%27s_taxonomy Flynn's taxonomy]) ===

සමාන්තර පරිගණක සහ අනුක්‍රමික [[පරිගණකය|පරිගණක]] සදහා මුලින්ම [[වර්ගීකරණය|වර්ගීකරණයක්]] ඉදිරිපත් කරනලද්දේ මයිකල් ෆ්ලින් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Michael_J._Flynn Michael J. Flynn]) විසිනි. එය ෆ්ලින්ගේ වර්ගීකරණය නමින් හැදින්වේ. ඔහු ඒවා වර්ගීකරනය කරන ලද්දේ ඒවා භාවිතයට ගන්නා [[විධාන]] ගණන අනුවයි. එනම් එම විධාන භාවිත කරන්නේ ඒකීය දත්ත කට්ටලද නැතහොත් බහු දත්ත කට්ටලද යන්න මතයි. 

{{Flynn's Taxonomy}}

The single-instruction-single-data ([http://en.wikipedia.org/wiki/SISD SISD]) යන වර්ගීකරණය අදාල වන්නේ මුල් කාලීන අනුක්‍රමික වැඩසටහන් සදහායි. The single-instruction-multiple-data ([http://en.wikipedia.org/wiki/MISD SIMD]) වර්ගීකරණය අනුව එකම මෙහෙයුමක් පුන පුනා භාවිතයෙන් විශාල දත්ත ප්‍රමාණයක් සකසනය කිරීම මෙහිදී සිදුවේ. මේවා බහුලව භාවිතා වන්නේ ඒකීය සැකසුම් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Signal_processing signal processing]) වැඩසටහන් වලයි. Multiple-instruction-single-data ([http://en.wikipedia.org/wiki/SIMD MISD]) යනු ඉතා කළාතුරකින් යොදාගන්නා වර්ගීකරණයක් වන අතර වැඩසටහන් කීපයක් මගින් පමණක් මෙය යොදාගනී. 
Multiple-instruction-multiple-data ([http://en.wikipedia.org/wiki/MIMD MIMD]) යන වැඩසටහන් සමාන්තර පරිගණනයේ බහුලවම යෙදෙන වැඩසටහන් වර්ගය වේ.

== අනුවර්තී වාදයේ ප්‍රභේද ==

=== බිටු මට්ටමේ අනුවර්තී වාදය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Bit-level_parallelism Bit-level parallelism]) ===

1970 සිට 1986 වනතෙක් කාලය තුළ VLSI ([http://en.wikipedia.org/wiki/Very-large-scale_integration very-large-scale integration]) [[ක්ෂුද්‍ර සැකසුම් ඒකකය|පරිගණක චිප]] වල පැමිණීමත් සමග පරිගණක නිර්මාණශිල්පයේ දියුණු වීම පරිගණක වචන විශාලත්වය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Word_(data_type) computer word size]) දෙගුණ කිරීම මත තීරණය විය&lt;ref&gt;[[David Culler|Culler, David E.]]; Jaswinder Pal Singh and Anoop Gupta (1999). ''Parallel Computer Architecture - A Hardware/Software Approach''. Morgan Kaufmann Publishers, p.&amp;nbsp;15. ISBN 1-55860-343-3.&lt;/ref&gt;. එනම් දත්ත සකසනයකට එක් චක්‍රයක් සදහා මෙහෙයවිය හැකි තොරතුරු ප්‍රමාණය මත තීරණය විය. වචනයක විශාලත්වය වැඩි කිරීමත් සමග එමගින්  දත්ත සකසනය මගින් පිළිපැදියයුතු උපදෙස් ප්‍රමාණය අඩු විය.  

අතීතයේ සිට බිටු 4 ([http://en.wikipedia.org/wiki/4-bit 4-bit]) [[ක්ෂුද්‍ර සැකසුම් ඒකකය|ක්‍ෂුද්‍ර දත්ත සකසන]] බිටු 8 ([http://en.wikipedia.org/wiki/8-bit 8-bit]) සහ බිටු 16ත් ([http://en.wikipedia.org/wiki/16-bit 16-bit])ඉන්පසු බිටු 32ත් (32-bit) භාවිතා කරන [[ක්ෂුද්‍ර සැකසුම් ඒකකය|ක්‍ෂුද්‍ර දත්ත සකසනත්]] භාවිතයට පැමිණිනි. මෙම නැඹුරුව බිටු 32 ක්‍ෂුද්‍ර දත්ත සකසන හදුන්වාදීමත් සමග අවසන් විය. බිටු 32 වචන විශාලත්වය ඉන්පසු දශක දෙකක් තිස්සේම සම්මතයක් ලෙස පරිගණනයේදී භාවිත කළද මෑතකාලීනව පැමිණි බිටු 64 ([http://en.wikipedia.org/wiki/64-bit 64-bit]) තාක්ෂණය ([http://en.wikipedia.org/wiki/X86-64 x86-64 architectures]) මගින් බිටු 32 තාක්ෂණය අභිබවනු ලැබීය.

=== විධාන මට්ටමේ අනුවර්තී වාදය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Instruction_level_parallelism Instruction level parallelism]) ===

[[ගොනුව:Fivestagespipeline.png|thumb|300px|IF = Instruction Fetch/විධාන කැඳවීම, ID = Instruction Decode/විකේත කිරීම, EX = Execute/ක්‍රියාකාරී කරවීම, MEM = Memory access/මතකයට ඇතුලු කිරීම, WB = Register write back/නැවත ලිවීමයි)]]

පරිගණක වැඩසටහනක් යනු කෙටියෙන් ගත්කළ විධාන ධාරාවක් දත්ත සැකසුම් ඒකකයක් මගින් සකස් කිරීමයි. මෙම විධාන නැවත පෙලගැස්වීමත් එක් කිරීමත් කර ලැබෙන ප්‍රතිථල වල වෙනසකින් තොරව සමාන්තරව ක්‍රියාකරවීම විධාන මට්ටමේ අනුවර්තී වාදය ලෙස හැදින්වේ. 1980 දශකයේ මැද භාගයේ සිට 1990 දශකයේ මැදි භාගය දක්වා පරිගණක නිර්මාණශිල්පයේ කැපී පෙනෙන අංගයක් ලෙස මෙය හැදින්වියහැක&lt;ref&gt;Culler et al. p.&amp;nbsp;15.&lt;/ref&gt;.

නවීන දත්ත සකසන සතුව අදියර කීපයකින් යුතු [http://විධාන%20නල%20මාර්ග විධාන නල මාර්ග]{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([http://en.wikipedia.org/wiki/Instruction_pipeline instruction pipelines]) දැකියහැක. මෙසේ ඇති සෑම අදියරකදීම දත්ත සකසනය මගින් කරන කාර්යය අදාල නල මාර්ගය අනුව වෙනස් වේ. N අදියරේ නල මාර්ග වලට N සං‍ඛ්‍යාවක් වෙනස් විධාන සමාප්තියේදී සටහන් කළහැක.  මෙසේ නලමාර්ගකරනය සදහා හොදම උදාහරණයක් ලෙස [http://en.wikipedia.org/wiki/Reduced_Instruction_Set_Computer RISC] දත්ත සකසනය හැදින්වියහැක. මෙහි ක්‍රියාවලි අදියර 5 කින් යුතු විය. ඒවා නම් විධාන කැඳවීම, විකේත කිරීම, ක්‍රියාකාරී කරවීම, මතකයට ඇතුල් කිරීම සහ නැවත ලිවීමයි.(instruction fetch, decode, execute, memory access, and write back). [[පෙන්ටියම් 4]] වර්ගයේ දත්ත සකසන වල මෙසේ පියවර 35 අඩංගු විය&lt;ref&gt;[[Yale Patt|Patt, Yale]] (April 2004).  &quot;[http://users.ece.utexas.edu/~patt/Videos/talk_videos/cmu_04-29-04.wmv The Microprocessor Ten Years From Now: What Are The Challenges, How Do We Meet Them?] (wmv). Distinguished Lecturer talk at [[Carnegie Mellon University]]. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;. 

අදියර 5ක නලමාර්ගික සුපිරි අදිශ දත්ත සකසන ([http://en.wikipedia.org/wiki/Superscalar superscalar]) වලට එක් චක්‍රයක් සදහා විධාන දෙකක් නිකුත් කළහැක. මේ නිසා ඕනෑම අදියරකදී විධාන දෙකක් තිබියහැක. මෙලෙස විධාන 10 දක්වා එකවිට සකසනය කළහැක. 
නලමාර්ගකරණය මගින් මෙහෙයවන විධාන මට්ටමේ අනුවර්තී වාදයට අමතරව සමහර දත්ත සැකසුම් ඒකක වලට එකවරකට විධාන එකකට වඩා දියහැක. මේවා සුපිරි අදිශ දත්ත සකසන ලෙස හදුන්වයි. මෙහිදී දත්ත වල පරායත්තතාවක් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Data_dependency data dependency]) නොමැති නම් විධාන කන්ඩායම් ගතකළහැක. මෙසේ අනුක්‍රමණයකින් තොර විධාන මට්ටමේ අනුවර්තී වාදය ගොඩනැගියහැකි බහුලව යොදා ගන්නා ක්‍රම ශිල්ප දෙකක් ලෙස [http://en.wikipedia.org/wiki/Scoreboarding Scoreboard] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Tomasulo_algorithm Tomasulo] යන [[ඇල්ගොරිතම]] හැදින්වියහැක.

[[ගොනුව:Superscalarpipeline.svg|thumb|300px|අදියර 5ක නලමාර්ගික සුපිරිඅදිශ දත්ත සකසන ([http://en.wikipedia.org/wiki/Superscalar superscalar]) වලට එක් චක්‍රයක් සදහා විධාන දෙකක් නිකුත් කළහැක. මේ නිසා ඕනෑම අදියරකදී විධාන දෙකක් තිබියහැක. මෙලෙස විධාන 10 දක්වා එකවිට සකසනය කළහැක.]]

=== දත්ත අනුවර්තී වාදය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Data_parallelism Data parallelism]) ===

දත්ත අනුවර්තී වාදය යනු ලූප සහිත වැඩසටහන් සදහා වන සමාන්තරකරණයකි. මෙමගින් එකිනෙකට වෙනස් පරිගණන මාර්ග හරහා සමාන්තර දත්ත පරිවහනය ඉලක්ක කරයි. ලූප ([http://en.wikipedia.org/wiki/Control_flow#Loops program loops]) සමාන්තරකරණය මගින් විශාල දත්ත ආකෘති සදහා එකිනෙකට සමාන මෙහෙයුම් අනුක්‍රමණ දියත් කිරීම සිදුකරයි. විශාල වශයෙන් විද්‍යාත්මක සහ ඉන්ජිනේරු වැඩසටහන් ඉදිරිපත් කිරීම සදහා දත්ත අනුවර්තී වාදය යොදාගනී&lt;ref name=Culler124&gt;Culler et al. p.&amp;nbsp;124.&lt;/ref&gt;. 

[[ලූප|ලූපයක්]] මගින් ගෙනයනු ලබන පරායත්තතාවය යනු ලූපීය අනුශ්‍රේණියකක් පෙර ප්‍රතිඵල මත රදාපැවතීමයි. මේ නිසා ලූපයක් මගින් ගෙනයනු ලබන පරායත්තතාවය මගින් සමාන්තරකරණය අඩාල කරයි. පහත දැක්වෙන [http://en.wikipedia.org/wiki/Pseudocode pseudocode] දෙස බලන්න.

 1:    PREV1 := 0
 2:    PREV2 := 1
 4:    do:
 5:       CUR := PREV1 + PREV2
 6:       PREV1 := PREV2
 7:       PREV2 := CUR
 8:    while (CUR &lt; 10)

මෙම ලූපය සමාන්තරගත කළ නොහැක. එයට හේතුව නම් CUR , PREV2 සහ PREV1 මත රදා පවතින බැවිනි. මේ අයුරින් සෑම ප්‍රතිඵලයක්ම කලින් ප්‍රතිඵලය මත රදා පවතින නිසා මෙය සමාන්තරගත කළ නොහැක. මෙසේ ගැටලුවේ ප්‍රමාණය විශාල වන තරමට දත්ත අනුවර්තී වාදයද වැඩි වේ&lt;ref name=Culler125&gt;Culler et al. p.&amp;nbsp;125.&lt;/ref&gt;.

=== ක්‍රියා අනුවර්තී වාදය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Task_parallelism Task parallelism]) ===

ක්‍රියා අනුවර්තී වාදය යනු සමාන්තර [[පරිගණකය|පරිගණන]] [[මෘදුකාංග|වැඩසටහනක]] දැකියහැකි ගති ලක්ෂණයකි. එයින් කියවෙන්නේ එකම හෝ වෙන වෙනස් දත්ත කට්ටලයක් භාවිතයෙන් එකිනෙකට සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් ගණනය කිරීම් කළහැකි බවයි. මෙය දත්ත සමාන්තරකරණයෙන් වෙනස් වන්නේ ඒවායේ සිදුවන්නේ එකම දත්ත කට්ටලයේ එකම ගණනය කිරීම් සිදුවන බැවිනි. වැඩ සමාන්තරකරණය සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රශ්නයේ විශාලත්වය සමග වැඩි නොවේ.

== දෘඩාංග ==

=== මතකය සහ සන්නිවේදනය ===
[[ගොනුව:Numa.svg|right|thumbnail|400px|A logical view of a [[Non-Uniform Memory Access]] (NUMA) architecture. Processors in one directory can access that directory's memory with less latency than they can access memory in the other directory's memory.]]

=== සමාන්තර පරිගණක ප්‍රභේද (Classes of parallel computers) ===

සමාන්තර පරිගණක ඒවායේ දෘඩාංග සමාන්තරකරණය සදහා දක්වන සගයෝගය මත වර්ග කීපයකට වෙන්කළ හැක. මෙම වර්ගීකරණය සාමාන්‍ය පරිගණක වර්ගීකරනයටද සමීප සබඳතා දක්වයි. උදාහරණ ලෙස [[කොට්ඨාශ පරිගණනය]] සමාන්තර පරිගණනයේ මෙන්ම [[සමමිතික පරිගණනය|සමමිතික පරිගණනයේදීද]] දැකියහැක. 

==== බහු හර පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core_(computing) Multicore computing]) ====

බහු හර දත්ත සකසනයක් තුළ දත්ත සැකසුම් ඒකක එකකට වඩා වැඩි ගණනක් එකම චිපයේ අඩංගු කර තනා ඇත. බහු හර ([http://en.wikipedia.org/wiki/Execution_unit core]) දත්ත සකසනයකට එකවර විධාන කීපයක් නිකුත්කළහැක. එමෙන්ම සෑම බහු හර දත්ත සකසනයකටම super-scalar  උපාංගයක් ලෙසද ක්‍රියා කළහැක. එනම් සෑම හරයකටම එකම විධාන ගලායාමකින්ම විධාන කට්ටල කීපයක් නිකුතකළ හැක. බහුනූල් පරිගණනය මෙම තාක්ශණයට කලින් පැවති ව්‍යාජ බහු හර තාක්ෂණයයි. [http://en.wikipedia.org/wiki/Sony Sony][http://en.wikipedia.org/wiki/PlayStation_3 PlayStation 3] ක්‍රීඩා උපාංගය සදහා සකසන ලද [http://en.wikipedia.org/wiki/IBM IBM] සමාගමේ [http://en.wikipedia.org/wiki/Cell_(microprocessor) Cell] ක්‍ෂුද්‍ර සකසනය මෙසේ සකසනලද බහු හර සකසනයකි.

==== සමමිතික බහුසකසනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Symmetric_multiprocessing Symmetric multiprocessing]) ====

සමමිතික බහුසකසනයක් යනු එකම [[පරිගණක මතකය|මතකයක්]] හවුලේ භාවිතයට ගන්නා එක සමාන දත්ත සකසන රාශියක එකතුවකි&lt;ref name=HP549&gt;Hennessy and Patterson, p.&amp;nbsp;549.&lt;/ref&gt;. මෙහි තාක්ශණික ශිල්පයට (bus architectures) අනුව දත්ත සලසන 32 කට වැඩි ගණනක් එකිනෙක සම්බන්ද කළනොහැක&lt;ref&gt;Patterson and Hennessy, p.&amp;nbsp;714.&lt;/ref&gt;. මෙසේ විශාල දත්ත සැකසුම් ගණනක් යොදා නොගන්නා නිසාත් විශාල පරිගණක මගින් ලබාගන්නා කලාප පළල අඩු නිසාත් මේවා වියදම් කරන මුදලේ ප්‍රමාණය අනුව ඉතා කාර්යක්‍ෂම වේ.

==== ව්‍යාප්ත පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Distributed_computing Distributed computing]) ====

ව්‍යාප්ත පරිගණක (නොහොත් ව්‍යාප්ත මතක බහු දත්ත සකසන) යනු දත්ත සකසනයන් එකිනෙක ජාලගත කරනලද ව්‍යාප්ත මතක පරිගණක පද්දති වේ. මේවා විශාල භූගෝලීය ප්‍රදේශයක පතුරවාලිය හැකිය. 

===== පොකුරු පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Computer_cluster Cluster computing]) =====

[[ගොනුව:Beowulf.jpg|right|thumbnail|upright| [http://en.wikipedia.org/wiki/Beowulf_(computing) Beowulf] පරිගණක පොකුරු ]]

පරිගණක පොකුරක් යනු එකිනෙකට ලිහින්ව සම්බන්දිත එක්ව වැඩ කරන පරිගණක රාශියක එකතුවකි&lt;ref&gt;[http://www.webopedia.com/TERM/c/clustering.html What is clustering?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923142310/http://www.webopedia.com/TERM/C/clustering.html |date=2017-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923142310/http://www.webopedia.com/TERM/C/clustering.html |date=2017-09-23 }} Webopedia computer dictionary. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;. පොකුරු පරිගණනයේදී ස්වාධීන පරිගණක කීපයක් එකිනෙක ජාලගත කර ඇති අතර ඒවාට යොදන භාරය නිසි ලෙස තුලනය කිරීමට ([http://en.wikipedia.org/wiki/Load_balancing_(computing) load balancing]) නම් එම පරිගණක සමමිතික නොවියයුතුය. ප්‍රචලිතම පොකුරු පරිගණක වර්ගය [http://en.wikipedia.org/wiki/Beowulf_(computing) Beowulf] නම් පොකුරු පරිගණකයයි. වාණිජ පරිගණක කීපයක් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Commercial_off-the-shelf commercial off-the-shelf]) [http://en.wikipedia.org/wiki/TCP/IP TCP/IP] [http://en.wikipedia.org/wiki/Ethernet Ethernet] වර්ගයේ ප්‍රාදේශීය ජාලයකට ([http://en.wikipedia.org/wiki/Local_area_network local area network]) සම්බන්ද කිරීමෙන් මෙම ජාල තනා ඇත&lt;ref&gt;[http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0,2542,t=Beowulf&amp;i=38548,00.asp Beowulf definition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010215231/http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C2542%2Ct%3DBeowulf%26i%3D38548%2C00.asp |date=2012-10-10 }} ''PC Magazine''. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;. මෙම තාක්ෂණය දියුණු කරන ලද්දේ [http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Sterling_(computing) Thomas Sterling] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Donald_Becker Donald Becker] විසිනි. ලොව වේගවත්ම සුපිරි පරිගණක 500 ([http://en.wikipedia.org/wiki/TOP500 TOP500]) අතරින් අති බහුතරය මෙසේ පොකුරු පරිගණක ලෙස සැකසූ සුපිරි පරිගණක වේ&lt;ref&gt;[http://www.top500.org/stats/list/29/archtype Architecture share for 06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114212716/http://www.top500.org/stats/list/29/archtype |date=2007-11-14 }}. TOP500 Supercomputing Sites. Clusters make up 74.60% of the machines on the list. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;.

===== විශාලිත සමාන්තර පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Massive_parallel_processing Massive parallel processing]) =====

[[ගොනුව:BlueGeneL cabinet.jpg|right|thumbnail|upright| [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Gene Blue Gene/L] සුපිරි පරිගණකයේ කැබුනෙට්ටුවක්, 2008 වසරේදී ලොව පස්වන ප්‍රභලතම සුපිරි පරිගණකය ලෙස මෙය නම් කෙරිනි. [[TOP500]] . Blue Gene/L යනු massively parallel processor වර්ගයේ සමාන්තර පරිගණන යන්ත්‍රයකි.]]

විශාලිත සමාන්තර දත්ත සකසනයක් යනු ජාලගත කරනලද  දත්ත සකසන රාශියක් සහිත තනි පරිගණකයකි. පොකුරු පරිගණකවල ලක්ශණ රාශියක් මෙම පරිගණක විශේෂයේද දැකියහැක. එහෙත් පොකුරු පරිගණනයේදී මෙන් නොව විශාලිත සමාන්තර පරිගණකවල විශේෂිත වූ සම්බන්දක ජාල දැකියහැක. එමෙන්ම මේවා පොකුරු පරිගණන පද්දති වලට වඩා විශාල වේ. දත්ත සැකසුම් ඒකක 100 කට වඩා විශාල සංඛ්‍යාවක් ඇති අතර සෑම දත්ත සකසනයක් සදහාම මෙහෙයුම් පද්දතියක් සහ වැඩසටහන් වෙන වෙනම අඩංගු වේ&lt;ref&gt;Hennessy and Patterson, p.&amp;nbsp;537.&lt;/ref&gt;. මේවායේ සෑම උප පද්දතියක්ම එකිනෙකට අධිවේගීව සම්බන්ද වී ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0,,t=mpp&amp;i=47310,00.asp MPP Definition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511084523/http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C%2Ct%3Dmpp%26i%3D47310%2C00.asp |date=2013-05-11 }} ''PC Magazine''. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;

===== කොට්ටාශ පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Grid_computing Grid computing]) =====


කොට්ටාශ පරිගණනය යනු සමාන්තර පරිගණනයේ වඩාත්ම පැතිරුන අවස්ථාවයි. මෙහිදී සිදුවන්නේ යම් දෙනලද ගැටලුවක් නිරාකරණය සදහා අන්තර්ජාලය ඔස්සේ පරිගණක රාශියක් ජාලගත වී සන්නිවේදනය කිරීමයි. එහෙත් අන්තර්ජාල පහසුකම් වල ඇති අඩු කලාප පළල නිසාත් අධික ගුප්තතාවය (latency) නිසාත් විශාල ප්‍රමාණයේ සමාන්තරික ප්‍රශ්න ([http://en.wikipedia.org/wiki/Embarrassingly_parallel embarrassingly parallel]) සදහා පමණක් මෙම ක්‍රමය යොදාගනී. කොට්ටාශ පරිගණන වැඩසටහන් විශාල සංඛ්‍යාවක් අතරින් [http://en.wikipedia.org/wiki/SETI@home SETI@home] සහ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Folding@Home Folding@Home] ව්‍යාපෘතීන් වඩාත් ප්‍රකට ඒවායි&lt;ref&gt;Kirkpatrick, Scott (January 31, 2003). &quot;Computer Science: Rough Times Ahead&quot;.  ''Science'', Vol. 299. No. 5607, pp. 668 - 669. DOI: 10.1126/science.1081623&lt;/ref&gt;. 

බොහෝ කොට්ටාශ පරිගණන වැඩසටහන් මගින් යෙදුම් සහ පද්ධති මෘදුකාංග අතර අතරමැදියෙකු ලෙස ක්‍රියා කරන මෘදුකාංග ([http://en.wikipedia.org/wiki/Middleware middleware]) තම කටයුතු පහසු කරගැනීමට යොදාගනී. මේවා පරිගණක මෙහෙයුම් පද්දතිය සහ වැඩසටහන් අතර අතමැදියෙකු ලෙස ක්‍රියා කරමින් ජාලගත සම්පත් කළමනාකරණය සහ මෘදුකාංග අතුරුමුහුණත් ප්‍රමිතිගත කිරීම සිදුකරයි. කොට්ටාශ පරිගණනය සදහා යොදාගන්නා බහුලතම middleware වැඩසටහන [http://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley_Open_Infrastructure_for_Network_Computing Berkeley Open Infrastructure for Network Computing (BOINC)] නම් වේ.

==== විශේෂිත සමාන්තර පරිගණනය (Specialized parallel computers) ====

සමාන්තර පරිගණන ක්ෂේත්‍රයේ යම් කොටසකට පමණක් විශේෂිත වූ සමාන්තර පරිගණන උපකරණද ඇත.
ඒවා තමන්ට විශේෂිත වූ විෂය පථයක ගැටලු නිරාකරණය සදහා විශේෂිත වී ඇත. 

===== Reconfigurable computing with field-programmable gate arrays =====

නැවත සැකසියහැකි පරිගණනය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Reconfigurable_computing Reconfigurable computing]) යනු [http://en.wikipedia.org/wiki/Field-programmable_gate_array field-programmable gate array] (FPGA) හි භාවිතයකි.  FPGA මගින් යම් ඉලක්කගත කර්යයක් සඳහා තමන් විසින්ම යලි තම පරිපථ සකසා ගැනීම සිදුකරයි.

FPGA උපකරණ [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛනය]] කිරීම සදහා [http://en.wikipedia.org/wiki/VHDL VHDL] හෝ [http://en.wikipedia.org/wiki/Verilog Verilog] වැනි දෘඩාංග විස්තරකරණ ([http://en.wikipedia.org/wiki/Hardware_description_language hardware description languages]) භාෂා යොදාගනී. කෙසේ වෙතත් එම [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛන භාෂා]] වලින් ක්‍රමලේඛනය කිරීම ඉතා වෙහෙසකාරී වියහැක.  මේ නිසා සමාගම් කීපයක් මගින් [http://en.wikipedia.org/wiki/C_to_HDL C සිට HDL] යා කරන [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛන භාෂා]] කීපයක් සාදනලදී. [http://en.wikipedia.org/wiki/C_programming_language C ක්‍රමලේඛන භාෂාව] බොහෝ දෙනාට හුරුපුරුදු නිසා මෙම නව භාෂාව මගින් ක්‍රමලේඛනය කිරීම පසු විය. මෙසේ සාදන ලද භාෂා අතරින් ප්‍රචලිත භාෂා අතර Mitrion-C, [http://en.wikipedia.org/wiki/Impulse_C Impulse C], [http://en.wikipedia.org/wiki/DIME-C DIME-C], සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Handel-C Handel-C] ප්‍රමුඛවේ. 

AMD සමාගම මගින් එහි [http://en.wikipedia.org/wiki/HyperTransport HyperTransport] තාක්ෂණය තෙවන පාර්ශව සදහා විවෘත කිරීමත් සමගම අධි කාර්යසාධක නැවත සකස් කළහැකි පරිගණනය තවත් දියුණුවක් ලැබීය.

===== ග්‍රැෆික දත්ත සකසන භාවිතයෙන් පොදු අරමුණු සදහා පරිගණනය (GPGPU) =====

[[ගොනුව:NvidiaTesla.jpg|right|thumbnail| [http://en.wikipedia.org/wiki/Nvidia_Tesla Nvidia Tesla GPGPU] - ග්‍රැෆික් කාඩ්පත]]

[http://en.wikipedia.org/wiki/GPGPU General-purpose computing on graphics processing units] (GPGPU)

ග්‍රැෆික දත්ත සකසන භාවිතයෙන් පොදු අරමුණු සදහා පරිගණනය යනු මෑතකාලීනව බෙහෙවින් ප්‍රකට වූ පරිගණක ඉන්ජිනේරු ගවේශණයකි. ග්‍රැෆික දත්ත සකසන විශේෂයෙන්ම සකසා ඇත්තේ ග්‍රැෆික දත්ත සකසනය සදහායි. දත්ත සමාන්තරව මෙහෙයවීමට, විශේෂයෙන්ම රේඛීය වීජ ගණිතයේ ([http://en.wikipedia.org/wiki/Linear_algebra linear algebra] [http://en.wikipedia.org/wiki/Matrix_(mathematics) matrix])එන මෙහෙයුම් සඳහා ග්‍රැෆික දත්ත සකසන භාවිතවේ.

මුල්කාලීනව ග්‍රැෆික දත්ත සකසන භාවිතයෙන් පොදු අරමුණු සදහා පරිගණන වැඩසටහන් භාවිතා කළේ සාමාන්‍ය ග්‍රැෆික දත්ත සකසන භාවිත කරන වැඩසටහන් අතුරු මුහුණතයි. කෙසේ වෙතත් ග්‍රැෆික දත්ත සකසන වල භාවිතය සදහාම නව ක්‍රමලේඛන වැඩසටහන් සහ වේදිකා [http://en.wikipedia.org/wiki/Nvidia Nvidia] ([http://en.wikipedia.org/wiki/CUDA CUDA]) සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/AMD AMD] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Close_to_Metal CTM]) වැනි සමාගම් මගින් හදුන්වා දෙනලදී. අනෙක් ක්‍රමලේඛන භාෂා අතර BrookGPU, PeakStream සහ RapidMind ප්‍රමුඛ වේ. සාමාන්‍ය දත්ත සැකසුම් ඒකක සහ ග්‍රැෆික දත්ත සැකසුම් ඒකක සඳහා පොදු රාමුවක් (framework) consortium Khronos සමූහය මගින් [http://en.wikipedia.org/wiki/OpenCL OpenCL] නමින් හදුන්වාදුන් අතර [http://en.wikipedia.org/wiki/Apple_Inc. Apple], [http://en.wikipedia.org/wiki/Intel Intel], [http://en.wikipedia.org/wiki/Nvidia Nvidia] සහ අනෙකුත් සමාගම් එම සම්මතයට අනුව තම නිෂ්පාදන සිදුකරයි.

===== වැඩසටහන් විශේෂිත සංඝත පරිපථ ([http://en.wikipedia.org/wiki/Application-specific_integrated_circuit Application-specific integrated circuits]) =====

වැඩසටහන් විශේෂිත සංඝත පරිපථ කීපයක්ම සමාන්තර පරිගණනය සඳහා යෙදවීම් කර ඇත&lt;ref&gt;Maslennikov, Oleg (2002). [http://www.springerlink.com/content/jjrdrb0lelyeu3e9/ &quot;Systematic Generation of Executing Programs for Processor Elements in Parallel ASIC or FPGA-Based Systems and Their Transformation into VHDL-Descriptions of Processor Element Control Units&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200211090535/http://www.springerlink.com/content/jjrdrb0lelyeu3e9/ |date=2020-02-11 }} ''Lecture Notes in Computer Science'', '''2328/2002:''' p.&amp;nbsp;272.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shimokawa, Y.; Y. Fuwa and N. Aramaki (18–21 November 1991). [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=170708 A parallel ASIC VLSI neurocomputer for a large number of neurons and billion connections per second speed.] IEEE International Joint Conference on Neural Networks. '''3:''' pp.&amp;nbsp;2162–67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Acken,  K.P.; M.J. Irwin, R.M. Owens (July 1998). [http://www.ingentaconnect.com/content/klu/vlsi/1998/00000019/00000002/00167697?crawler=true &quot;A Parallel ASIC Architecture for Efficient Fractal Image Coding&quot;.]  ''The Journal of VLSI Signal Processing'', '''19'''(2):97–113(17)&lt;/ref&gt;.

ASIC (වැඩසටහන් විශේෂිත සංඝත පරිපථ - Application-specific integrated circuits) විශේෂයෙන්ම යම් වැඩසටහනක් සදහා සකසා ඇති නිසා ඒවා අදාල ක්‍රියාව සදහා උපරිම කාර්යක්‍ෂමතාවක් පෙන්වයි. කෙසේ වෙතත් ASIC සාදනු ලබන්නේ X කිරණ ලිතෝ මුද්‍රණය ([http://en.wikipedia.org/wiki/X-ray_lithography X-ray lithography]) මගින් වන අතර මෙය බෙහෙවින් මිල අධික තාක්ශණයකි&lt;ref&gt;Kahng, Andrew B. (June 21, 2004) &quot;[http://www.future-fab.com/documents.asp?grID=353&amp;d_ID=2596 Scoping the Problem of DFM in the Semiconductor Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131221732/http://www.future-fab.com/documents.asp?grID=353&amp;d_ID=2596 |date=2008-01-31 }}.&quot; University of California, San Diego. &quot;Future design for manufacturing (DFM) technology must reduce design [non-recoverable expenditure] cost and directly address manufacturing [non-recoverable expenditures] – the cost of a mask set and probe card – which is well over $1&amp;nbsp;million at the 90&amp;nbsp;nm technology node and creates a significant damper on semiconductor-based innovation.&quot;&lt;/ref&gt;. ASIC වල කාර්යක්ෂමතාවය වැඩි උවද පොදු අරමුණු සදහා පරිගණනය මූවර්ගේ නීතියට අනුව වේගයෙන් දියුණු වන නිසා මෙම කාර්යක්ශමතාවය එතරම් ඵලදායි නැත. අධික මූලික වියදමත් පොදු අරමුණු සදහා පරිගණනය මගින් ASIC අභිබවනය කරන නිසාත් මේවා බහුලව දැකියහැකි නොවුවද වර්තමානයේ පෙටා ෆ්ලොප්ස් මට්ටමේ [[සුපිරි පරිගණක]] වලද ([http://en.wikipedia.org/wiki/RIKEN_MDGRAPE-3 RIKEN MDGRAPE-3]) මෙම තාක්ශණය දැකියහැක.

===== දෛශීය දත්ත සකසන ([http://en.wikipedia.org/wiki/Vector_processor Vector processors]) =====
[[ගොනුව:Cray 1 IMG 9126.jpg|right|thumbnail|The [http://en.wikipedia.org/wiki/Cray-1 Cray-1] අතිශයින් ජනප්‍රිය වු vector පරිගණක වර්ගයකි.]]

දෛශීය දත්ත සකසන යනු එකම විධානය විශාල දත්ත කට්ටලයක සම්පූර්ණ කළහැකි වර්ගයේ පරිගණක වර්ගයකි. උපුටා ගැනීම: &quot;Vector processors have high-level operations that work on linear arrays of numbers or vectors. An example vector operation is ''A'' = ''B'' &amp;times; ''C'', where ''A'', ''B'', and ''C'' are each 64-element vectors of 64-bit [http://en.wikipedia.org/wiki/Floating_point floating point numbers].&quot;&lt;ref name=PH751&gt;Patterson and Hennessy, p.&amp;nbsp;751.&lt;/ref&gt; They are closely related to Flynn's SIMD classification.&lt;ref name=PH751/&gt;

[http://en.wikipedia.org/wiki/Cray Cray] පරිගණක පද්දති තම දෛශීය දත්ත සකසන හැකියාව නිසා 1970 සහ 1980 දශක වලදී මහත් ජනප්‍රියත්වයක් ලද්දේය. එසේ වෙතත් අද මෙම දෛශීය දත්ත සකසන භාවිතයේ නොමැත. නූතන දත්ත සකසන විධාන පද්දති ([http://en.wikipedia.org/wiki/Instruction_set processor instruction sets]) වලද යම් තරමකින් දෛශීය දත්ත සකසන විධාන එක්කර ඇත. [http://en.wikipedia.org/wiki/AltiVec AltiVec] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Streaming_SIMD_Extensions Streaming SIMD Extensions] උදාහරණ වේ.

== මෘදුකාංග ==

=== සමාන්තර පරිගණන භාෂා ===

සමාන්තර පරිගණනය සඳහා ‍සමගාමී ක්‍රමලේඛන භාෂා ([http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Concurrent_programming_languages Concurrent programming languages]),  පුස්තකාල ([http://en.wikipedia.org/wiki/Library_(computing) Library]), වැඩසටහන් අතුරුමුහුණත් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Application_programming_interface Application programming interface (APIs)]) සහ සමාන්තර ක්‍රමලේඛන ආකෘති ([http://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_programming_model parallel programming models]) තනා ඇත. මෙම ක්‍රමලේඛන භාෂා ඒවායේ දත්ත නිර්මාන ශිල්පය සදහා උපයෝගී කරගන්නා උපකල්පන පාදක කරගෙන විවිධ කොටස් වලට බෙදේ. ඒවා නම් හවුල් මතකය (shared memory), ව්‍යාප්ත මතකය (distributed memory) හෝ හවුල් ව්‍යාප්ත මතකයයි (shared distributed memory).

හවුල් මතක ක්‍රමලේඛන භාෂා එකිනෙක අතර සන්නිවේදනය කරනුයේ හවුල් දත්ත විචල්‍ය මගිනි. ව්‍යාප්ත මතකය මේ සදහා පණිවිඩ පරිවහන ([http://en.wikipedia.org/wiki/Message_passing message passing]) ක්‍රමය අනුගමනය කරයි. [http://en.wikipedia.org/wiki/POSIX_Threads POSIX] නූල් (thread) සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/OpenMP OpenMP] යනු මේ සදහා බහුලව යොදාගන්නා මතක වැඩසටහන් ක්‍රමලේඛන අතුරුමුහුණත්ය. MPI ([http://en.wikipedia.org/wiki/Message_Passing_Interface Message Passing Interface]) යනු මෙසේ තොරතුරු ගෙනයාම සදහා යොදාගන්නා ප්‍රමුඛතම  තොරතුරු පරිවහන ක්‍රමයයි&lt;ref&gt;The [http://awards.computer.org/ana/award/viewPastRecipients.action?id=16 Sidney Fernbach Award given to MPI inventor Bill Gropp] refers to MPI as &quot;the dominant HPC communications interface&quot;&lt;/ref&gt;. සමාන්තර පරිගණනය සදහා යොදාගන්නා තවත් සංකල්පයක් වන්නේ අනාගත ගිවිසුම් සංකල්පයයි ([http://en.wikipedia.org/wiki/Futures_and_promises Futures and promises]). මෙයින් කියවෙන්නේ යම් වැඩසටහනක් මගින් අනෙක් වැඩසටහන සදහා අවශ්‍ය දත්ත අනාගතයේදී සැපයීම සදහා පොරොන්දු වීමයි. 
[http://en.wikipedia.org/wiki/OpenHMPP OpenHMPP] යනු දිශානුගත පරිගණක ක්‍රමලේඛන ආකෘතියකි. එමගින් කාර්යක්ෂම දෘඩාංග ත්වරණයක් සදහා  කාරක රීති (syntax) සැපයීමත්, දෘඩාංග වල සිට දත්ත එහා මෙහා ගෙනයාම දියුණු කිරීමත් සිදුකරයි.

=== ස්වයංක්‍රීය සමාන්තරකරණය ===

අනුක්‍රමික වැඩසටහනක් සංග්‍රාහකයක් (compiler) මගින් ස්වයංක්‍රීයව සමාන්තරකරණය කළහැකි නම් එය සමාන්තර පරිගණනයේදී ඉතා වැදගත් වේ. ස්වයංක්‍රීය සමාන්තරකරණය සදහා දශක ගණනාවක සිට පර්යේශණ කළද එය තවමත් සාර්ථක මට්ටමක නොපවතී&lt;ref&gt;Shen, John Paul and Mikko H. Lipasti (2005). Modern Processor Design: Fundamentals of Superscalar Processors. McGraw-Hill Professional. p. 561. ISBN 0-07-057064-7. &quot;However, the holy grail of such research - automated parallelization of serial programs - has yet to materialize. While automated parallelization of certain classes of algorithms has been demonstrated, such success has largely been limited to scientific and numeric applications with predictable flow control (e.g., nested loop structures with statically determined iteration counts) and statically analyzable memory access patterns. (e.g., walks over large multidimensional arrays of float-point data).&quot;&lt;/ref&gt;. 

සාමාන්‍ය භාවිතයේ ඇති සමාන්තරකරණය සදහා වූ ක්‍රමලේඛන භාෂා සම්පූර්ණ ලෙස සමාන්තර භාවයෙන් හෝ අර්ධ සමාන්තර භාවයෙන් යුතුවේ. මේවායේ සංග්‍රාහක වෙත විධාන නිකුත් කිරීම මගින් සමාන්තරගතකරණක කරගතයුතුය. කෙසේ වෙතත් සම්පූර්ණයෙන්ම සමාන්තරගත පරිගණක ක්‍රමලේඛන භාෂා ඇත්තේ කීපයක් පමණි. ඒවා නම් SISAL, Parallel Haskell සහ ( FPGAs සදහා) Mitrion-C.

=== වැඩසටහන් සමීක්ශණය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Application_checkpointing Application check-pointing]) ===

පරිගණකයක් විශාල සහ සංකීරණ වන තරමට එහි බිදවැටුමක් හෝ වැරැද්දක් වීමේ සම්භාවිතාවයද වැඩි වේ. වැඩසටහන් සමීක්ශණය යනු පරිගණක පද්දතියක් මගින් දැනට පවතින විචල්‍යයන් සහ සම්පත් වෙන්කරගෙන ඇති ආකාරය පිළිබඳව තබාගන්න සටහනයි. කුමන ආකාරයක හෝ වැටසටහන් බිදවැටුමකදී මෙම දත්ත භාවිතයෙන් නැවත වැඩසටහන පණගැන්වීම කළහැක. මේ නිසා හදිසි බිඳවැටුමකදී වැඩසටහන නැවත මූලික ස්ථානයේ සිට පණගැන්වීමකින් තොරව අවසාන වැඩසටහන් සමීක්ශණ ස්ථානයේ සිට එය ක්‍රියාකාරී කිරීම කළහැක. දින ගණන්, මාස ගණනින් ක්‍රියාකාරී වන වැඩසටහන් සදහා මෙය ඉතා වැදගත් වේ.

== Algorithmic ක්‍රමය ==

සමාන්තර පරිගණක විශාල සහ ප්‍රභල වීමත් සමගම අතීතයේ විසදීමට අසීරු වූ විවිධ ගැටලුද විසදීමේ හැකියාව ඒවාට ලැබිනි. වර්තමානයේ සමාන්තර පරිගණනය ඉතා විශාල පරාසයක භාවිතයන් සදහා යොදාගනී. [http://en.wikipedia.org/wiki/Bioinformatics bioinformatics],  [http://en.wikipedia.org/wiki/Protein_folding protein folding] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Sequence_analysis sequence analysis] පමණක් නොව ආර්ථික කටයුතු [http://en.wikipedia.org/wiki/Mathematical_finance mathematical finance] සදහාද මේවා යොදාගනී.
සමාන්තර පරිගණනයේදී පැන නගින පොදු ගැටලු කිහිපයක් පහත දැක්වේ.&lt;ref&gt;Asanovic, Krste, et al. (December 18, 2006). [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2006/EECS-2006-183.pdf The Landscape of Parallel Computing Research: A View from Berkeley] (PDF). University of California, Berkeley. Technical Report No. UCB/EECS-2006-183. See table on pages 17–19.&lt;/ref&gt;
&lt;!--Note: do not add to or remove from this list. It is copied from the above source--&gt; 
* Dense [http://en.wikipedia.org/wiki/Linear_algebra linear algebra]
* Sparse linear algebra
* Spectral methods (උදාහරණ [http://en.wikipedia.org/wiki/Cooley%E2%80%93Tukey_FFT_algorithm Cooley–Tukey FFT algorithm|Cooley–Tukey fast Fourier transform])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/N-body_simulation n-body simulation|''n''-body problems] (උදාහරණ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Barnes%E2%80%93Hut_simulation Barnes–Hut simulation])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Regular_grid Regular grid|Structured grid problems] (උදාහරණ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Lattice_Boltzmann_methods Lattice Boltzmann methods])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Unstructured_grid Unstructured grid problems] (උදාහරණ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Finite_element_analysis finite element analysis])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Monte_Carlo_method Monte Carlo method|Monte Carlo simulation]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Combinational_logic Combinational logic] (උදාහරණ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Brute_force_attack Brute force attack|brute-force cryptographic techniques])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Graph_traversal Graph traversal] (උදාහරණ [http://en.wikipedia.org/wiki/Sorting_algorithm sorting algorithms])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Dynamic_programming Dynamic programming]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Branch_and_bound Branch and bound methods]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Graphical_model Graphical models] (උදාහරණ  [http://en.wikipedia.org/wiki/Hidden_Markov_model hidden Markov models] and constructing [http://en.wikipedia.org/wiki/Bayesian_network Bayesian networks])
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Finite-state_machine Finite-state machine simulation]

== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:ILLIAC 4 parallel computer.jpg|right|thumbnail|[http://en.wikipedia.org/wiki/ILLIAC_IV ILLIAC IV], &quot;සමහර විටක මෙය ලොව අපකීර්තිමත්ම සුපිරිපරිගණක වියහැකියි&quot;&lt;ref&gt;Patterson and Hennessy, pp. 749–50: &quot;Although successful in pushing several technologies useful in later projects, the ILLIAC IV failed as a computer. Costs escalated from the $8 million estimated in 1966 to $31 million by 1972, despite the construction of only a quarter of the planned machine ... It was perhaps the most infamous of supercomputers. The project started in 1965 and ran its first real application in 1976.&quot;&lt;/ref&gt;]]

සමාන්තරකරණයේ සැබෑ මූලය ෆෙඩ්රිකෝ ලූගි, කොන්ට් මෙනබ්‍රා (Federico Luigi, Conte Menabrea) සහ චර්ස් බැබේජ්ගේ (Charles Babbage) විග්‍රහාත්මක එන්ජිමෙහි කටු සටහන (Analytic Engine) දක්වා අතීතයට දිවයයි.&lt;ref&gt;[[Federico Luigi, Conte Menabrea|Menabrea, L. F.]] (1842).  [http://www.fourmilab.ch/babbage/sketch.html Sketch of the Analytic Engine Invented by Charles Babbage]. Bibliothèque Universelle de Genève. Retrieved on November 7, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PH753&gt;Patterson and Hennessy, p.&amp;nbsp;753.&lt;/ref&gt;
IBM සමාගම මගින් 1974 දී හදුන්වා දුන් 704 නම් පරිගණකය ප්‍රථමවරට සම්පූර්ණයෙන් ස්වයංක්‍රීය [http://ඉපිලෙන%20ලක්ෂ%20ගණිතාංක ඉපිලෙන ලක්ෂ ගණිතාංක]{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (floating point) විධාන භාවිතයට ගත් පරිගණකයයි&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.columbia.edu/acis/history/704.html | title = Columbia University Computing History: The IBM 704 | accessdate = 2008-01-08 | year = 2003 | author = da Cruz, Frank | publisher = Columbia University}}&lt;/ref&gt;.

1958 දී S. ගිල් (S. Gill Ferranti) විසින් සමාන්තර පරිගණනයේදී ශාකනය සහ පොරොත්තුව පිළිබඳව සකච්චා කරන ලදී&lt;ref&gt;Parallel Programming, S. Gill, The Computer Journal Vol. 1 #1,
pp2-10, British Computer Society, April 1958.&lt;/ref&gt;. එමෙන්ම 1958දී IBM සමාගමේ පර්යේෂකයන් වූ ජෝන් කෝක් (John Cocke) සහ ඩැනියෙල් ස්ලොට්නික් (Daniel Slotnick) යන අය විසින් අංක ගණිතය සදහා සමාන්තර පරිගණනය යොදා ගැනීම සාකච්චා කරන ලදී&lt;ref name=G_Wilson&gt;{{cite web | url = http://ei.cs.vt.edu/~history/Parallel.html | title = The History of the Development of Parallel Computing | accessdate = 2008-01-08 | first = Gregory V | last = Wilson | year = 1994|publisher=Virginia Tech/Norfolk State University, Interactive Learning with a Digital Library in Computer Science}}&lt;/ref&gt;. Burroughs සමාගම (Burroughs Corporation) මගින් 1962 දී D825 නම් පරිගණකය හදුන්වා දෙනලදී. මෙය දත්ත සැකසුම් ඒකක හතරක් සහිත මතක [[මොඩියුල]] 16 කට හරස් දඩු ස්වීචයක් (crossbar switch) ඔස්සේ ඇතුල්වියහැකි පරිදි නිපදවන ලදී&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=65878 | title = The Power of Parallelism | author = Anthes, Gry | accessdate = 2008-01-08 | date = November 19, 2001 | work = [[Computerworld]]}}&lt;/ref&gt;. 1967 දී අම්ඩාල් සල ස්ලොට්නික් විසින් AFIPS (American Federation of Information Processing Societies) සම්මන්ත්‍රණය සදහා සමාන්තර පරිගණනය සදහා සාධ්‍යතාවය පිළිබඳව විවාදයක් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදී.  

1969 දී අමෙරිකාවේදී හනිවෙල් සමාගම ([http://en.wikipedia.org/wiki/Honeywell Honeywell]) මගින් ප්‍රථම [[Multics]] පද්දතිය හදුන්වා දෙනලදී. එය සමමිතික බහු දත්ත සකසන ඒකකයක් වූ අතර දත්ත සකසන අටක් එකවර සමාන්තරව ක්‍රියාකරවීමේ හැකියාව තිබිනි. 1970 දී කානෙජි මෙලෝන් විශ්ව විද්‍යාලයේ ([http://en.wikipedia.org/wiki/Carnegie_Mellon_University Carnegie Mellon University]) ඇරබි [http://en.wikipedia.org/wiki/C.mmp C.mmp] නම් දත්ත සකසන එකකට වඩා ඇති බහු දත්ත සකසන පිළිබඳ ව්‍යාපෘතිය එවැනි වර්ගයේ ප්‍රථම පද්දති වලින් එකක් විය. 


SIMD සමාන්තර පරිගණන යන්ත්‍ර 1970 දශකය දක්වා අතීතයකට විහිදේ. මුල් කාලීනව ඉදිකෙරුනු SIMD පද්දති සදහා පෙළබවීමක් ලැබුනේ බහු විධාන සහිත දත්ත සැකසුම් ඒකක මෙහෙයුම් පද්දති ([http://en.wikipedia.org/wiki/Control_unit control unit]) වල ගේට්ටු ප්‍රමාදය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Propagation_delay gate delay]) හේතුවෙනි.  මේ අතර ස්ලොට්නික් විසින් විශාල ප්‍රමාණයේ සමාන්තර පරිගණන ඒකකයක් තැනීම ඇරබීය. ඒ Lawrence Livermore ජාතික විද්‍යාගාරය ([http://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_Livermore_National_Laboratory [Lawrence Livermore National Laboratory]) සදහායි. ඔහුගේ අරමුණ සදහා මූල්‍ය සම්පාදනය අමෙරිකානු ගුවන් හමුදාව මගින් දරනු ලැබීය. එහි ප්‍රථිපල ලෙස  [http://en.wikipedia.org/wiki/ILLIAC_IV ILLIAC IV] පරිගණකය නිර්මානය විය. එහෙත් මෙම ව්‍යාපෘතිය එතරම් සාර්ථක නොවුන අතර ඇස්තමේන්තුගත කාලයට වඩා වැඩි කාලයක් සහ සිවු ගුණයක් මුදල් වැය කර 1976 වනවිට අවසන් කළ මෙම පරිගණකයට වඩා එකල ජනප්‍රියව තිබූ [http://en.wikipedia.org/wiki/Cray-1 Cray-1] වැනි සුපිරි පරිගණක වේගවත් විය.&lt;ref name=&quot;infamous&quot;&gt;Patterson and Hennessy, pp.&amp;nbsp;749–50: &quot;Although successful in pushing several technologies useful in later projects, the ILLIAC IV failed as a computer. Costs escalated from the $8&amp;nbsp;million estimated in 1966 to $31&amp;nbsp;million by 1972, despite the construction of only a quarter of the planned machine&amp;nbsp;... It was perhaps the most infamous of supercomputers. The project started in 1965 and ran its first real application in 1976.&quot;&lt;/ref&gt;.

== මේවත් බලන්න ==
*[[සුපිරි පරිගණක]]
*[[CPU උපදෙස් මට්ටමේ සමාන්තරතාවය]]
*[[CPU පොට මට්ටමේ සමාන්තරතාව]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_important_publications_in_concurrent,_parallel,_and_distributed_computing List of important publications in concurrent, parallel, and distributed computing]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_distributed_computing_conferences List of distributed computing conferences]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Content_Addressable_Parallel_Processor Content Addressable Parallel Processor]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Transputer Transputer]

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;!--- See [[Wikipedia:Footnotes]] on how to create references using &lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; tags which will then appear here automatically --&gt;
{{Reflist}}

== භාහිර පුරුක් ==
* {{dmoz|Computers/Parallel_Computing/}}
* [http://www.llnl.gov/computing/tutorials/parallel_comp/ Lawrence Livermore National Laboratory: Introduction to Parallel Computing]
* [http://www.futurechips.org/tips-for-power-coders/open-mp-pthreads.html Comparing programmability of Open MP and pthreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529192843/http://www.futurechips.org/tips-for-power-coders/open-mp-pthreads.html |date=2011-05-29 }}
* [http://www.futurechips.org/tips-for-power-coders/parallel-programming.html What makes parallel programming hard?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529133159/http://www.futurechips.org/tips-for-power-coders/parallel-programming.html |date=2011-05-29 }}
* [http://www-unix.mcs.anl.gov/dbpp/ Designing and Building Parallel Programs, by Ian Foster]
* [http://wotug.ukc.ac.uk/parallel/ Internet Parallel Computing Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021012122919/http://wotug.ukc.ac.uk/parallel/ |date=2002-10-12 }}
* [http://dsonline.computer.org/portal/site/dsonline/index.jsp?pageID=dso_level1_home&amp;path=dsonline/topics/parallel&amp;file=index.xml&amp;xsl=generic.xsl Parallel processing topic area at IEEE Distributed Computing Online]
* [http://www.new-npac.org/projects/cdroms/cewes-1998-05/copywrite/pcw/book.html Parallel Computing Works Free On-line Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727120355/http://www.new-npac.org/projects/cdroms/cewes-1998-05/copywrite/pcw/book.html |date=2011-07-27 }}
* [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft0f59n73z/ Frontiers of Supercomputing Free On-line Book Covering topics like algorithms and industrial applications]
* [http://www.upcrc.illinois.edu/ Universal Parallel Computing Research Center]
* [http://ppppcourse.ning.com/ Course in Parallel Programming at Columbia University (in collaboration with IBM T.J Watson X10 project)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122110043/http://ppppcourse.ning.com/ |date=2010-01-22 }}
* [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/1008/1008.0011v1.pdf Parallel and distributed Grobner bases computation in JAS]
* [http://sbel.wisc.edu/Courses/ME964/2011/index.htm Course in Parallel Computing at University of Wisconsin-Madison ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826190010/http://sbel.wisc.edu/Courses/ME964/2011/index.htm |date=2011-08-26 }}
* [http://www.openhmpp.org OpenHMPP, A New Standard for Manycore ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616205308/http://openhmpp.org/ |date=2013-06-16 }}

&lt;!--- Categories ---&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:පරිගණක තාක්ෂණය]]</text>
      <sha1>7zokwkmxuy6al1udq1e3s1ykp4vrzl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36453</id>
    <revision>
      <id>800316</id>
      <parentid>757713</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48717" sha1="qo4le3ugrf8n0krot52j6iyut2ly6x8" xml:space="preserve">{{pp-move-indef}}
{{Chembox
| verifiedrevid = 455312229
| ImageFile = Hydrochloric acid 30 percent.jpg
| ImageFile_Ref = {{chemboximage|correct|??}}
| ImageSize = 150px
| ImageName = Sample of hydrochloric acid in a bottle
| IUPACName = Hydrochloric acid{{Citation needed|date=May 2011}}
| OtherNames = Muriatic acid&lt;br /&gt;
Spirit of salt
| Section1 = {{Chembox Identifiers
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 17883
| CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}}
| CASNo = 7647-01-0
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/ClH/h1H
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = VEXZGXHMUGYJMC-UHFFFAOYSA-N
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 307
| UNII = QTT17582CB
| UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
}}
| Section7 = {{Chembox Hazards	 
| ExternalMSDS = [http://msds.chem.ox.ac.uk/HY/hydrochloric_acid.html External MSDS]	 
| NFPA-H = 3|NFPA-F = 0|NFPA-R=1|NFPA-O = COR &lt;!-- 32–38% solution--&gt;	 
| EUClass = Toxic ('''T''')&lt;br/&gt;Corrosive ('''C''')&lt;br/&gt;Dangerous for the environment ('''N''') &lt;!-- 25-38% solution --&gt;	 
| EUIndex = 017-002-01-X	 
| FlashPt = Non-flammable.	 
| RPhrases = {{R35}}, {{R37}}	 
| SPhrases = {{S1/2}}, {{S26}}, {{S45}}	 
}}
| Section8 = {{Chembox Related
| Function = [[hydrohalic acid]]s
| OtherFunctn = [[Hydrobromic acid]]&lt;br /&gt;
[[Hydrofluoric acid]]&lt;br /&gt;
[[Hydroiodic acid]]
}}
}}
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය යනු ජලයේ දියවූ හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  ද්‍රාවණයකි. එය බොහෝ කාර්මික අවශ්‍යතා සදහා යොදා ගන්නා ප්‍රබල ,අකාබනික, විකාදක අම්ලයකි.එය ස්වාභාවිකව ආමාශයික අම්ලය ලෙසින්  හමුවේ.අතීතානුකූලව මියුට්‍රියක් අම්ලය,සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් සාන්ද්‍රිතය ලෙස හැදින්වු මෙය  සල්පියුරික් අම්ලය හා සාමාන්‍ය ලුනු යොදා නිපදවයි.  මෙය පලමු වරට දක්නට ලැබුනේ පුනරුදය කාලයේය .ඉන් පසු එය ග්ලෝබර් ,ප්‍රියෙස්ට්ලි, ඩේවි  යන රසායනඥයන් විසින් විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සදහා යොදා ගන්නා ලදී .
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලයේ  අධික නිෂ්පාදනය සිදුවුයේ කාර්මික විප්ලවය තුලදීය.හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය ,රසායනික  ප්‍රතිකාරකයක් ලෙස මහා පරිමාණයෙන් විනිල්  ක්ලෝරයිඩ්   නිෂ්පාදනයට ගන්නා ලදී.මෙම විනිල් ක්ලෝරයිඩ්   
PVC ප්ලාස්ටික් ,පොලියුරෙතේන් සඳහා MDI/TDI නිෂ්පාදනයට යොදා ගන්නා ලදී.එයට බොහෝ කුඩා පරිමාණ භාවිත ඇත.ඒවා නම්  ගෘහස්ථ  පිරිසිදු කිරීම ජෙලටීන් නිෂ්පාදනය , ආහාර සංකලන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය ,  තුලිතකාරකයක් ලෙස,සමින් නිමවුණු  දෑ සකස් කිරීමවේ. වාර්ෂිකව හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය මෙට්රික් ටොන් මිලියන 20 නිපදවයි.

==නිරුක්තිය==
යුරෝපීය රසායනඥයන් විසින් ක්ෂාර අම්ලය සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් සාන්ද්‍රිතය ලෙස මෙය හදුන්වන ලදී. මෙම නම් 2ම තවම භාවිතාවේ. විශේෂයෙන්ම ඉංග්‍රීසි නොවන භාෂාවලදී එනම් ජර්මන් වලදී සෝල්සෝ ලෙසද ලන්දේසි වලදී සෝවුටෙර් ලෙසද හැදින්වේ. වායුමය HCl   නාවික අම්ල වායුව ලෙස හැදින්වේ .පැරණී (පූර්ව වර්ගීකරණය)  නම වන මියුට්‍රියක් අම්ලයට ද ඇත්තේ සමාන සම්භවයකි.&quot;මියුට්‍රියක්  යනු අති ක්ෂාර හෝ ලුණුවලටසම්බන්ධකමක් තියනවා යන්නයි&quot;).මෙම නම තවම භාවිතාවේ                           


==ඉතිහාසය==
[[ඇක්වා රෙජීයා]] යනු හයිඩ්‍රෝක්ලෝරික් අම්ලය හා [[නයිට්‍රික් අම්ලය]] අඩංගු මිශ්‍රණයකි.මෙය  නයිට්‍රික් අම්ලය හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේ දියකර සාදා ගෙන ඇති බව මුල්වරට විස්තර කරන ලද්දේ යුරෝපීය රසායනඥයකු වු  [[සුවුඩෝ ගෙබර්]] විසිනි.අනික්  සටහනක් ඉදිරිපත්  කරනුයේ   පළමු සඳහන් කිරීම කර ඇත්තේ නැගෙනහිර [[රෝම අධිරාජ්‍යයට]] අයත් 13 වන සියවසේ අත් පිටපතකින් බවය   .කලින්ම කරන ලද අනාවරණයකින් ඉදිරිපත් කරනුයේ [[ජබීර් ඉබ් හයාන්]] යන රසායනඥයකු විසිනි .


නිදහස් හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය  ගැන මුල්වරට රූපාත්මකව ඉදිරිපත් කලේ 16 වන සියවසේ විසූ [[ලිබවියස්]] විසිනි.  ඔහු එය මැටි කෝවක ලුනු දමා රත් කිරීම මගින් පෙන්වීය.අනිකුත්  උත්පාදකයන් අයිතිවාසිකම් කියනුයේ ජර්මන් බෙනඩික්ට් පියතුමකු වන [[බැසිල් වැලන්ටයින්]] විසින් ලුනු සහ[[සල්පියුරික් අම්ලය]] රත් කිරීමෙන් 15 වන සියවසේදී මෙය සොයා ගන්නා බවය.අනික් අය පවසනුයේ පිරිසිදු හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය සොයාගැනීම සම්බන්දයෙන් පැහැදිලි සඳහන් කිරීමක්  16 වන සියවස අවසානය   දක්වා  නොමැති බවය  
17 වන සියවසේදී, ජර්මනියේ කර්ස්ටඩ් ඇඩ් මේන් සිට පැමිනි [[ජෝන් රුඩොල්ප් ග්ලෝබර් ]],සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ්  සහ සල්පියුරික් අම්ලය යොදා [[මැන්හෙමින් ක්‍රියාවලිය]] තුලින් [[සෝඩියම් සල්පේට්]] සෑදීමේදි හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ් නිදහස් වන බව සොයාගන්නා ලදී .එංගලන්තයේ ලීඩ්ස් සිට පැමිනි [[ජෝෂෆ් ප්‍රියෙස්ලි]] පිරිසිදු හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  1772 දී සාදන  ලදී.1918දී  එංගලන්තයේ පෙන්සැන්ස් සිට පැමිනි [[හම්ප්‍රී ඩ්‍රේව්]] විසින් හයිඩ්‍රජන් හා ක්ලෝරයිඩ් අතර රසායනික සංයෝජනය ඔප්පු කරන ලදී.[[කාර්මික විප්ලවය]] තුලදී ක්ෂාරමය ද්‍රව්‍යය සදහා ඉල්ලුම වැඩිවිය.[[නිකොලස් ලෙබනැක්]](ඉසෝඖඩම්, ප්‍රංශය) විසින් නව කර්මාන්ත ක්‍රියවලියක් ,මහා පරිමාණයෙන් [[සෝඩියම් කාබනේට්]] (සෝඩා අලු)නිපදවීම සදහා ආරම්භ කරන ලදී.මෙහිදී සාමන්‍ය ලුනු, [[හුණු ගල්]] හා  ගල් අඟුරුයොදා ගෙන සෝඩා අලු  බවට පරිවර්තනය කරන අතර අතුරු පලයක් ලෙස හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  නිදහස්වේ.[[බ්‍රිතාන්‍ය ක්ෂාරමය  පනත]] සහ අනෙකුත් රටවල  නීති සම්පාදනය  වනතුරු අතිරික්ත  HCl  වාතයට විවර කරන ලදී. පනත සම්මත කිරීමෙන් පසු සෝඩා අලු නිපදවන්නන් අපතේ යන වායුව ජලයේ අවශෝෂණය කර හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය කාර්මිකව නිපදවීමට  පෙලඹුණි.
21 වන සියවසේදි [[ලෙබනැක් ක්‍රියවලිය ,සොල්වේ ක්‍රියාවලිය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන අතර මෙමගින් අතුරු පලයක් ලෙස  හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ් ලබා නොදේ.හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය ඒ වන විටත් සම්පූර්ණයෙන්ම වැදගත්  රසායනික ද්‍රව්‍යයක්  ලෙස බොහෝ යෙදීම් වල භාවිතාවූ නිසා , වාණිජ ප්‍රයෝජනය  සදහා  අනික් නිෂ්පාදන විධික්‍රම අරඹන ලදී.තවමත් ඒවායින් සමහර ක්‍රම භාවිතවේ .2000 න් පසු හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය වැඩිපුරම නිපදවනු ලැබුයේ ,කාර්මික කාබනික සංයෝග නිපදවීමේදී සිත් ගන්නා අතුරුපලයක් ලෙස මුදා හැරෙන  හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ් අනුසාරයෙන්ය
ඊට පසු ව 1988,  හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය ,වගුව II යටතේ ලේඛනයට ඇතුළත් කරන  ලද්දේ එක්සත් ජාතීන්ගේ නීති විරෝධී දේවල් ගනුදෙනු  කිරීම හා [[මත් කාරක හා මානසික රෝග වලට එරෙහි සම්මුතිය]] මගිනි.එනම් හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  [[හෙරොයින්]], [[කොකේන්]] ,[[මෙදම්පීටැමින්]] නිපදවීමට යොදා ගන්නා බැවිනි

==රසායන විද්‍යාව==

හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  අම්ලය [[ මොනොප්‍රොට්‍රික්]] අම්ලයකි. එනම්  විකණ්ඩනයේදි ([[අයනීකරණය]]) එක H+ අයනයක් පමනක් නිදහස් කරන බැවිනි.([[ප්‍රෝටෝන්]]) ජලීය හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේදී   H+ , ජලීය අණුවක් සමග එක්වී හයිඩ්‍රෝනියම් අයනය සාදයි H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O+

HCl + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + Cl−

අනික්  අයනය Cl−  සාදයි ,ක්ලෝරයිඩ්  අයනයවේ.එම නිසා හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  අම්ලය, සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් වැනි ලවණ  ක්ලෝරයිඩ්  සෑදීමට ගනී.හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  අම්ලය  [[විකණ්ඩනයේදි]] ජලය තුල සම්පූර්ණයෙන්ම විඝටනය වන නිසා එය ප්‍රබල අම්ලයකි.මොනොප්‍රොට්‍රික් අම්ලයට අදාල විඝටන නියතයක් ඇතka.එමගින් පෙන්වනුයේ  ජලය තුල විඝටනය වන මට්ටමය.ප්‍රබල අම්ල සදහා එය විශාල අගයකි.සිද්ධාන්තමය ලෙස Ka ,සැදූ HCl  වලට යෙදිය හැක.ජලීය HCl වලට .NaCl   ලවණ   එක් කළ විට   ප්‍රායෝගිකව pH අගයට බලපෑමක් නැත.සම්පූර්ණයෙන් විඝටිත  ජලීය ද්‍රාවණය තුල .Cl−  අයන අධික ලෙස දුර්වල ව පවතින බැවිනි.අතරමැදි ප්‍රබල හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ් ද්‍රාවණ සදහා, H+ මවුලිකතාව (ඒකීය සාන්ද්‍රණය) HCl මවුලිකතාවට සම  බව උපකල්පනය කරනුයේ  සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාංක හතරකට එකඟ වීම  තුලින්ය.  රසායන විද්‍යාවේ පොදු ප්‍රබල ඛණිජමය අම්ල හය   අතුරෙන් , අවම හිරිහැරයට පත් විය හැකි  [[ඔක්සිකරණ]]-[[ඔක්සිහරණ]] ප්‍රතික්‍රියා දක්වන මොනොප්‍රොට්‍රික් අම්ලය වනුයේ හයිඩ්‍රජන් ක්ලෝරයිඩ්  අම්ලයයි.එය ආම්ලිකතාව තිබියදීත් ,හසුරුවන විට අඩු ම උපද්‍රව සහිත ප්‍රබල අම්ලයකි  . හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය අනර්ඝ  ආම්ලික ප්‍රතිකාරක බවට හරවන පිරිසිදු ප්‍රතිකාරක ඇත.එය ප්‍රතික්‍රියාවක් නොකරන විෂ නොමැති ක්ලෝරයිඩ් අයනයෙන් සමන්විත  වෙයි.අතරමැදි හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  ද්‍රාවණ   මතුපිට ගබඩා කිරීමේදී, ඔවුන්ගේ සාන්ද්‍රණය  කාලය සමග පවත්වා ගනිමින් බොහෝ සෙයින් ස්ථායි වේ.

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලය  ,[[භස්ම]] ප්‍රමාණය ස්ථිරව සොයා ගැනීමට [[අනුමාපනය]]  කිරීමේදී  යොද ගැනේ.ප්‍රබල අම්ල අනුමාපන ඉතා නිවැරදි බොහෝ පැහැදිලි  [[අන්තලක්ෂයක්]]  ලබා දෙයි.. එසියෝට්‍රොපික්  නොහොත්&quot;අඛණ්ඩ-නැටැවීමකල&quot; හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (දළ වශයෙන් 20.2%)  ,ප්‍රාථමික සම්මතයක් ලෙස  ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණයයේදි යොදා ගත හැකිය, එනමුත් එහි නිවැරදි සාන්ද්‍රණය ,  එය සාදන ලද වායුගෝලීය [[පීඩනය]]  මත රඳා පවතියි .
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය  නිතර   රසායනික විශ්ලේෂණය සඳහා  යොදා ගැනෙන්නේ  &quot;[[පැසවුම් ]]&quot; නියැදි විශ්ලේෂණය සඳහාය . සාන්ද්‍රිත හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලය,  බොහෝ [[ලෝභ]] සහ  ඔක්සිකරණයවු  ලෝහ ක්ලෝරයිඩ් දිය කරන  අතර [[හයිඩ්‍රජන්]] වායුව නිපදවයි.  එය මූලික [[සංයෝග]]   සමග එනම් [[කැල්සියම්]]  [[කාබනේට්]]   හෝ [[තඹ]](II) ඔක්සයිඩ්  සමග ප්‍රතික්‍රියා වෙමින්,විශ්ලේෂණය කල හැකි ද්‍රාවිත ක්ලෝරයිඩ් නිපදවයි.

==භෞතික ගුණ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0 auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=3| [[සාන්ද්‍රණය]]
! [[ඝනත්වය]]
! [[මවුලිකතාවය]]
! [[pH]]
! [[දුස්ස්‍රාවිතාවය]]
! [[විශිෂ්ට තාප ධාරිතාව|විශිෂ්ට&lt;br /&gt;තාපය]]
! [[වාෂ්ප පීඩනය|වාෂ්ප&lt;br /&gt;පීඩනය]]
! [[තාපාංකය]]
! [[ද්‍රවාංකය]]
|-
! කිග්‍රෑ&amp;nbsp;HCl/කිග්‍රෑ&amp;nbsp;
! කිග්‍රෑ&amp;nbsp;HCl/මී&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
! [[Baumé scale|Baumé]]
! කිග්‍රෑ/ලී
! මවුල/ඩෙමී&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
!
! mPa·s
! kJ/(කිග්‍රෑ·K)
! kPa
! °C
! °C
|-
! 10%
| 104.80 || 6.6 || 1.048 || 2.87 || −0.5 || 1.16 || 3.47 || 1.95 || 103|| −18
|-
! 20%
| 219.60 || 13 || 1.098 || 6.02 || −0.8 || 1.37 || 2.99 || 1.40 || 108 || −59
|-
! 30%
| 344.70 || 19 || 1.149 || 9.45 || −1.0 || 1.70 || 2.60 || 2.13 || 90 || −52
|-
! 32%
| 370.88 || 20 || 1.159 || 10.17 || −1.0 || 1.80 || 2.55 || 3.73 || 84 || −43
|-
! 34%
| 397.46 || 21 || 1.169 || 10.90 || −1.0 || 1.90 || 2.50 || 7.24 || 71 || −36
|-
! 36%
| 424.44 || 22 || 1.179 || 11.64 || −1.1 || 1.99 || 2.46 || 14.5 || 61 || −30
|-
! 38%
| 451.82 || 23 || 1.189 || 12.39 || −1.1 || 2.10 || 2.43 || 28.3 || 48 || −26
|-
| colspan=11|ඉහත වගුව සඳහා සමුද්දේශ උෂ්ණත්වය හා [[පීඩනය]] පිළිවෙලින් 20&amp;nbsp;°C සහ වායුගෝල 1 (101.325&amp;nbsp;kPa) කි.&lt;br/&gt;වාෂ්ප පීඩනය ''International Critical Tables'' වෙතින් රැගෙන ඇති අතර, ද්‍රාවණයෙහි මුළු වාෂ්ප පීඩනය වෙත යොමු වන්න.
|}&lt;/center&gt;

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලයේ භෞතික ගුණ [[තාපාංක]] හා සහ [[ද්‍රවාංක]], ඝනත්වය,  [[pH අගය]],  HCl  අම්ල ද්‍රාවණයේ [[සාන්ද්‍රණය]] හෝ [[මවුලිකතාව]] මත රඳා පවති .එම අගයන් ජලය  ඉතා අඩු සාන්ද්‍රණය  0% HCl  අගයන් සිට සධූම
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලයේ  (අධිකව 40% )HCl.අගයන් දක්වා පෙළ ගැස්විය හැක. හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්   අම්ලයේ  ද්විමය (සංඝටක දෙක) මිශ්‍රණය ,එනම් HCl සහ H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O වලට ස්ථීර-[[තාපාංක]] ඇති [[ඒසියෝට්‍රොප්]] මිශ්‍රණය  (සරල ආසවනය
කිරීම   මගින් එහි සංයෝජන අනුපාතය වෙනස් කල නොහැකිය  ) ඇත්තේ 20.2% HCl and 108.6 °C (227 °F) . හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්  අම්ලයේ, ස්ථීර ස්ඵටිකීකරණ සුද්‍රාව්‍ය ලක්ෂයන් හතරක් පවතී.ඒවා නම් (ස්ඵටික ආකාර)  HCl·H&lt;sub&gt; 2&lt;/sub&gt;O(68% HCl), HCl·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (51% HCl), HCl·3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (41% HCl), HCl·6H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (25% HCl), සහ අයිස්වලින් ආවරණයවූ (0% HCl)වේ.[[අයිස්]] සහ  HCl·3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O අතර [[ස්ඵටිකීකරණයේදී]] , [[මිතස්ථායී සුද්‍රාව්‍ය ලක්ෂ්‍යයක්]] 24.8%   දී පවතී
[[File:Phase diagram HCl H2O s l.PNG|thumb| ජලය තුල HCl සාන්ද්‍රණය, විලයන උෂ්ණත්වයේ ශ්‍රිතයක්   ලෙස .&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Gmelins Handbuch der Anorganischen Chemie |chapter=Systemnummer 6 Chlor |publisher=Chemie Berlin |year=1927}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Gmelins Handbuch der Anorganischen Chemie |chapter=Systemnummer 6 Chlor, Ergänzungsband Teil B&amp;nbsp;– Lieferung 1 |publisher=Chemie Weinheim |year=1968}}&lt;/ref&gt;]]

==නිෂ්පාදනය==

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, හයිඩ්‍රජන්  ක්ලෝරයිඩ්  ජලයේ දිය කිරීමෙන් සාදා ගනු ලැබේ. හයිඩ්‍රජන්  ක්ලෝරයිඩ්  බොහෝ ක්‍රම වලින් නිපදවිය හැක.මන්ද යත් හයිඩ්‍රජන්  ක්ලෝරයිඩ්  විවිධ අයුරින් පවතී. විශාල-පරිමාණයේ  
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ල නිෂ්පාදනය,  සැමවිට සම්පූර්ණයෙන්ම වාගේ    කාර්මික පරිමාණයේ වෙනත් රසායන ද්‍රව්‍ය.නිෂ්පාදනය සමග බැදී පවතී.

===කාර්මික වෙළඳ පොල===
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ල නිෂ්පාදනයේදි ,ද්‍රාවණය  38% HCl (සාන්ද්‍රිත ශ්‍රේණිය) දක්වා නිපදවනු ලැබේ. සාන්ද්‍රණය  40%   වඩා  රසායනිකව   වැඩි කල හැකි වුවද එවිට  [[වාෂ්පීකරණය]] අනුපාතය   වැඩිවේ.එවිට  ගබඩා කිරීම සහ පරිහරණය සදහා   අතිරේක පූර්වෝපායයන් එනම්  [[පීඩනය]] සහ අඩු [[උෂ්ණත්වය]] අවශ්‍ය වේ. කාර්මික-ශ්‍රේණියේ වැඩි කොටසක් එම නිසා 30% to 3&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;%, වඩා යහපත් දේ ඵලදායී ප්‍රවාහනය සදහා තෝරාගන්නා අතර  HCl වාෂ්පය නිසා  නිෂ්පාදිත නැති වීම සීමා කරනු ලැබේ.  [[ඇමරිකාව]] තුල ගෘහස්ථ අරමුණ සදහා (වැඩි වශයෙන් පිරිසිදු කිරීම)යොදා ගන්නා ද්‍රාවණය සාමාන්‍යයෙන්  10% -12%, අතර වන අතර පාවිච්චියට පෙර [[තනුක]] කලයුතු බවට නිර්දේශ කර තිබේ.  [[එක්සත් රාජධානිය]] තුල   &quot;ලුණු සාන්ද්‍රිතය  &quot; ලෙස  විකුණන  ලබනුයේ ගෘහස්ථ පිරිසිදු කිරීම සඳහාය  ,  විභවය   ඇමරිකාව  තුල  කාර්මික ශ්‍රේණිය  හා සමානවේ.

ලෝකය පුරා ප්‍රධාන නිෂ්පාදකයන් සැලකූ විට  [[ඩෝ කෙමිකල්ස්]] , වාර්ෂිකව ගණනය කල විට මෙට්‍රික් ටොන්  මිලියන 2 (2 මෙටොන් /වසරකට )  HCl වායුව ද  සහ[[ FMC]], [[ජෝර්ජියා ගල්ෆ් සංස්ථාව]], [[ටොසෝ සංස්ථාව]], [[අක්සෝ නෝබෙල්]] සහ  [[ටෙස්සෙන්ර්ලො]] යන  නිෂ්පාදකයන් සැලකූ විට මෙට්‍රික් ටොන්   0.5 සිට 1.5   දක්වා නිපදවයි.

මුළු ලෝක HCl  නිෂ්පාදනය සංසන්දනය  කල විට ප්‍රකාශිත  තක්සේරුව  වනුයේ  20 මෙටොන් /වසරකට  . මෙහිදී  මෙටොන්  3 වසරකට  කෙළින්ම [[සංශ්ලේෂණය]] කරන අතර ඉතිරිය කාබනික සහ සමාන සංශ්ලේෂණවල අතුරු නිෂ්පාදිත ලෙස සපුරා ගනී.බොහෝ දුරට හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය [[පරිභෝජනය]]  කරනු ලබන්නේ නිශ්පාදකයා විසින්මය .  විවෘත ලෝක වෙළඳ පොල ප්‍රමාණය  ලෙස [[තක්සේරුව]]   වනුයේ  5 මෙටොන් /වසරකට වේ.

==භාවිතයන්==
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය යනු  ප්‍රබල අකාබනික අම්ලයක් වන අතර එය බොහෝ කාර්මික ක්‍රියාවලි සදහා යොදා ගැනේ.  භාවිතයට අනුව බොහෝ විට අවශ්‍ය නිෂ්පාදිත තත්ත්වය තීරණය කරනු ලැබේ

===  වානේ පිරිසිදු ([[Pickling]])කිරීම===
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේ වැදගත් භාවිතයක් වනුයේ වානේ පිරිසිදු ([[Pickling]])  කිරීමය.මෙහිදී  පසුව සිදුවන සැකසීමට පෙර යකඩ හෝ වානේ තුලින්, මලකඩ හෝ යකඩ ඔක්සයිඩ් පොත්ත ඉවත් කරනු ලැබේ .&lt;br /&gt;
නිරසනය, රෝල් කිරීම, ගැල්වනී කිරීම, සහ අනික් ශිල්ප ක්‍රම මෙයට යොදා ගනු ලැබේ.කාබන් වානේ පිරිසිදු  කිරීම සදහා 18% සාන්ද්‍රණය සහිත තාක්ෂණික වර්ගයේ HCl , pickling කාරකය ලෙස  සාමාන්‍යයෙන් යොදා ගනී.&lt;br /&gt;
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේ වැදගත් භාවිතයක්   වනුයේ වානේ පිරිසිදු [[ pickling]]  කිරීමය.මෙහිදී යකඩ හෝ වානේ පසුව සිදුවන සැකසීමට පෙර ඒවා තුලින්  මලකඩ හෝ යකඩ ඔක්සයිඩ  ඉවත් කරනු ලැබේ.&lt;br /&gt;
නිරසනය, රෝල් කිරීම, ගැල්වනී කිරීම සහ අනික් ශිල්ප ක්‍රම මෙයට යොදා ගනු ලැබේ.කාබන් වානේ පිරිසිදු [[pickling]]  කිරීමට සාන්ද්‍රණය 18% වන තාක්ෂණික වර්ගයේ HCl, සාමාන්‍යයෙන්  pickling  කාරකය ලෙස භාවිතාවේ.&lt;br /&gt;
:::Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Fe + 6 HCl → 3 FeCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 3 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;br /&gt;
ගෙවුණු අම්ලය,   යකඩ(II) ක්ලෝරයිඩ් (  ෆෙරස් ක්ලෝරයිඩ්  ලෙසද හදුන්වයි) ද්‍රාවණ සදහා නැවත භාවිතා කරනු ලැබේ, ඒ නමුත් ඉහල බැර-ලෝහ වලදී , මද්‍යසාර මගින් මේ ක්‍රියාව  අඩු කරනු ලැබේ.&lt;br /&gt;
වානේ pickling කර්මාන්තය  මගින් හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ල [[ප්‍රතිජනනය]] ක්‍රියාවලිය වැඩි දියුණු විය. රෝස්ටරය තුල  බින්දු වේගයෙන් විසිරීම හෝ  පත්ල [[තරලතාව]] යන ක්‍රියාවලි එවැනි HCl ප්‍රතිජනන ක්‍රියාවලිවේ  
මෙමගින්  භාවිතා කල  මද්‍යසාර වලින් HCl  ආපසු ලබාගැනීම  සදහා ඉඩ ලබාදේ .  ඉතාමත් ම පොදු ප්‍රතිජනන ක්‍රියාවලිය  වන්නේ ෆයිරෝහයිඩ්‍රෝලිසිස් ක්‍රියාවලියයි,   පහත සඳහන් වන [[සුත්‍රය]] අදාලවේ.&lt;br /&gt;
::4 FeCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 8 HCl+ 2 Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;
භාවිතා කල අම්ලය නැවත ලබා ගැනීමට  සංවෘත අම්ල ලුපයක් ස්ථාපිත කර ඇත.ප්‍රතිජනන [[ක්‍රියාවලිය]] තුල නිපදවන යකඩ(III) ඔක්සයිඩ් විවිධ [[ද්විතීයික]] කර්මාන්ත වල යොදා ගන්නා වටිනා  [[අතුරු ඵලයකි]].

=== කාබනික සංයෝග නිෂ්පාදනය===

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේ අනෙක් ප්‍රධාන  භාවිතයක් වනුයේ  [[කාබනික]] සංයෝග නිෂ්පාදනයවේ.  එනම් [[විනිල් ක්ලෝරයිඩ්]] සහ  PVC සදහා [[ඩයික්ලෝරෝඑතේන්]] වැනි සංයෝගවේ . මෙය බොහෝ විට දේශීයව පරිභෝජනය කිරීමට නිපදවන  අතර ඒවා සැබවින්ම කවරදාකවත් විවෘත වෙළඳ පොල වෙත පැමිණෙන්නේ නැත.   හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය යොදා ගෙන සාදන කාබනික සංයෝග වන්නේ  [[බිස්පීනෝල්]], [[පොලිකාබනේට්]], සක්‍රිය කළ කාබන්, [[ඇස්කෝර්බික් අම්ලය]] සහ බොහෝ ඖෂධ සම්බන්ධ නිපැයුම්වේ.&lt;br /&gt;
::2 CH2=CH2 + 4 HCl + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 ClCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Cl + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ඩයික්ලෝරෝඑතේන්  ඔක්සික්ලෝරිනිකරනය)&lt;br /&gt;
::දැව + HCl + තාපය → සක්‍රිය කළ කාබන් (රසායනික සක්‍රියනය)

=== අකාබනික සංයෝග නිෂ්පාදනය===
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය සමග සාමාන්‍ය අම්ල භෂ්ම  ප්‍රතික්‍රියා මගින්, ප්‍රතිඵලය ලෙස බොහෝ  අකාබනික සංයෝග නිපදවිය හැක.ජලීය ප්‍රතිකාරක රසායන ද්‍රව්‍ය  වන යකඩ(III) ක්ලෝරයිඩ් සහ පොලිඇලුමිනියම් ක්ලෝරයිඩ් (PAC)එවැනි ද්‍රව්‍යවේ.

::Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O3 + 6 HCl → 2 FeCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 3 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O  (යකඩ(III) මැග්නටයිට් වලින් ගත් ක්ලෝරයිඩ් )

යකඩ(III) ක්ලෝරයිඩ් සහ පොලිඇලුමිනියම් ක්ලෝරයිඩ් යන සංයෝග සම්පිණ්ඩන සහ කැටි ගැසීම් කාරක ලෙස , පානීය ජලය නිෂ්පාදනයේදි සහ කඩදාසි නිෂ්පාදනයේදි ද ඊට අමතරව අපද්‍රව්‍ය ප්‍රතිකාරයක් ලෙසද යොදා ගැනේ.
අනික් අකාබනික සංයෝග , හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය සමග  ප්‍රතික්‍රියා කොට මාර්ග සදහා අවශ්‍ය ලුණු සහිත [[කැල්සියම් ක්ලෝරයිඩ්]], [[විදයුත් ලෝහාලේපනය]] සඳහා  [[නිකල් (II) ක්ලෝරයිඩ්]]  සහ    ගැල්වනී කිරීමේ කර්මාන්තය සහ බැටරි නිෂ්පාදනය සඳහා  අවශ්‍ය සින්ක් ක්ලෝරයිඩ් නිපදවයි.  

::CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2 HCl → CaCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (හුණු ගල් වලින් ලබා ගත් කැල්සියම් ක්ලෝරයිඩ් )

===pH අගය පාලනය කිරීම සහ උදාසීන කිරීම===

ද්‍රාවණයක    [[ආම්ලිකතාව]] (pH)    නියාමනය කිරීමට හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය යොදා ගත හැකිය.&lt;br /&gt;
::OH− + HCl → H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + Cl−

අම්ලයේ පවිත්‍රතාව සදහා ඉල්ලුම ඇත්තේ(ආහාර, ඖෂධ සම්බන්ධ, පානීය ජලය)කර්මාන්තවලය.උසස් තත්වයේ හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, ජලය ධාරාවක  pH  අගය පාලනය කිරීමේ  ක්‍රියාවලියට යොදා ගනී .එතරම් ඉල්ලුමක් නොමැති කර්මාන්තවලදී  තාක්ෂණික වර්ගයේ  හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය  අපද්‍රව්‍ය ධාරා උදාසීන කිරීමට සහ පිහිනුම් තටාක සදහා ප්‍රමාණවත්වේ.

===  අයන හුවමාරුකාරක වල ප්‍රතිජනනය===

උසස් තත්වයේ හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, අයන හුවමාරු [[රෙසීන]] ප්‍රතිජනනය කිරීමට යොදා ගනී   .[[ කැටායන]]  හුවමාරුව  පුළුල් ලෙස  යොදා  ගැනෙනුයේ  ජලීය ද්‍රාවණය තුලින් Na+ ,Ca&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+  වැනි අයන  ඉවත් කිරීම සහ  
[[ඛනිජ බවනය]] නොකල ජලය  [[උත්පාදනය]] සදහාය.  අම්ලය යොදා  ගැනෙනුයේ   [[කැටායනය]]  මැලියම් වලින් සේදීම සදහාය .

::Na+ ප්‍රතිස්ථාපනය කරනවා H+විසින් 
::Ca2+ ප්‍රතිස්ථාපනය කරනවා 2 H+විසින් 

[[අයන හුවමාරුකාරක]] සහ ඛනිජ බවනය නොකල ජලය ,පානීය ජලය නිෂ්පාදනය සහ   ආහාර කර්මාන්ත වැනි  සියලු රසායනික කර්මාන්තවලදී යොදා ගැනේ .

===වෙනත්===

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය ,කුඩා පරිමාණයේ යෙදීම් විශාල ප්‍රමාණයක යොදා ගනු ලැබේ .එනම් පදම් කළ සම් සැකසීම,  සාමාන්‍ය ලුණු  පවිත්‍රීකරණය, ගෘහස්ථ පිරිසිදු කිරීම සහ ගොඩනැගිලි නිර්මාණයවේ.  හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය තෙල් ලිං වල පාෂාණ වලට එන්නත් කිරීම මගින් තෙල් නිෂ්පාදනය  උත්තේජනය කල හැක.මෙහිදී පාෂාණකොටස දියකර,විශාල-විවරයක් සහිත ව්‍යුහයක් සාදනු ලැබේ. උතුර මුහුදේ  තෙල් නිෂ්පාදන කර්මාන්තය තුල තෙල් ලිං  [[ආම්ලිකකරනය]] සාමාන්‍ය ක්‍රමයයි .

හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය හා සම්බන්ධ බොහෝ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා ,ආහාර නිෂ්පාදනය, ආහාර අමුද්‍රව්‍ය සහ ආහාර සංකලන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය තුලදී යොදා ගැනේ.   නිපැයුම් වන [[ඇස්පර්ටේම්]] (කෘත්‍රිමරසගන්වන දෙයකි) , [[ෆෲක්ටෝස්]],[[ සිට්‍රික් අම්ලය]], [[ලයිසීන්]], [[ජලවිච්ඡේදනය]] කරන ලද එළවලු ප්‍රෝටීන  ආදිය ආහාර උසස්   කිරීමට යොදා ගැනේ. එමෙන්ම ජෙලටින් නිෂ්පාදනයටද මෙය යොදා ගැනේ. ආහාර-ශ්‍රේණියේ(අතිරේක-ශුද්ධ)   හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය   අවසාන නිෂ්පාදන සදහා අවශ්‍ය විට යොදා ගැනේ

==ජීවවස්තූන්වල  පැවතීම ==
[[File:Stomach mucosal layer labeled.svg|left|ආමාශයේ ක්ෂාරමය [[සෙම් පටලය|සොටුවලින් වැසුන ස්තරය]] තුල ආරක්ෂක යන්ත්‍රණය|thumb]]&lt;br /&gt;

[[ආමාශයික අම්ලය]] යනු ආමාශය තුල නිපදවන ප්‍රධාන ස්‍රාවයකි.එහි ප්‍රධාන වශයෙන්  හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය හා  ආම්ලික දෑ අඩංගු වන අතර  ආමාශය තුල  pH අගය 1ත් 2ත් අතරවේ.    

ක්ලෝරයිඩ් (Cl−) සහ  හයිඩ්‍රජන් (H+) අයන  වෙන වෙනම ස්‍රාවය වන අතර ආමාශයේ වම් කොටසේ ඉහල ප්‍රදේශයේ ඇති [[පාර්ශ්වික සෛල]] මගින්  ආමාශ කුහරයට ස්‍රාවය වීමට පෙර [[බහිස්‍රාවී පද්ධතියට]] ස්‍රාවයවේ. ආමාශයික අම්ලය ආසාදන වැලක්වීමට බාධකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. එමෙන්ම ආහාර ජීරණය සදහාද වැදගත් වේ.එහි අඩු [[pH]] අගය නිසා  ප්‍රෝටීනවල ස්වාභාවික ලක්ෂණ වෙනස් වෙයි.ඒ අනුව එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඒවා පහසුවෙන් [[පෙප්සීන]] වැනි  පාචක[[ එන්සයිම]] බවට පත්වේ . අඩු pH අගය නිසා පුර්ව පෙප්සීන එන්සයිම  සක්‍රිය වන අතර ,ඒවා  ස්වයං-ස්ඵුටනය මගින්  ක්‍රියාශීලී පෙප්සීන  එන්සයිම බවට පත් වෙයි.  ආමාශයයෙන්  පිටවීමෙන් පසු,  ආමාශයේ සිට ග්‍රහණියට යැවෙන ජීර්ණය කළ ආහාර සමග ඇති  හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය, [[සෝඩියම් බයිකාබනේට්]] මගින් [[ග්‍රහණිය]] තුලදි උදාසීන කරනු ලැබේ. 

ප්‍රබල අම්ල වල  ස්‍රාවයෙන් ආරක්ෂිත වීම සදහා   ආමාශය විසින්ම   උකු, ආරක්ෂක තරල ස්තරයක් ස්‍රාවය කරයි.එමෙන්ම [[ප්‍රේරිත]] [[ස්වාරක්ෂක]] සෝඩියම් බයිකාබනේට් සමග ස්‍රාවයවේ.   මෙම යාන්ත්‍රණය අසාර්ථක වූ විට අම්ල අජීර්ණ හෝ ජීර්ණයට අදාළ [[පිළිකා]] වර්ධනය විය හැක . [[හිස්ටමින් විරෝධක]] සහ [[ප්‍රෝටෝන  නිෂේධක]] වර්ගයේ ඖෂධ වලට අම්ල නිෂ්පාදනය නිෂේධ  කල හැක.පවතින අම්ලය  උදාසීන කිරීමට ප්‍රත්‍යාම්ලය යොදා ගැනේ.

==ආරක්ෂාව==
[[File:Dangclass8.png|100px|Dangerous goods label for hydrochloric acid: corrosive|alt=A rhombic-shaped label with letters 8 and &quot;corrosive&quot;, indicating that drops of a liquid corrode materials and human hands.]] [[File:Hazard C.svg|100px|Dangerous goods label for hydrochloric acid: corrosive|alt=A square orange label indicating that drops of a liquid corrode materials and human hands.]]
&lt;/div&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; clear: right;&quot;
|-
! Concentration&lt;br /&gt;by weight
! Classification&lt;ref name='67/548/eec'&gt;{{Cite web |title=Council Directive 67/548/EEC of 27 June 1967 on the approximation of laws, regulations and administrative provisions relating to the classification, packaging and labelling of dangerous substances |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31967L0548:EN:HTML |publisher=EUR-lex |accessdate = 2 September 2008}}&lt;/ref&gt;
! [[List of R-phrases|R-Phrases]]
|-
| 10–25%
| Irritant ('''Xi''')
| {{R36/37/38}}
|-
| &gt; 25%
| Corrosive ('''C''')
| {{R34}} {{R37}}
|}

සාන්ද්‍රිත හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (සධූම හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය) ,ආම්ලික වාෂ්පයක ආකාර ගනී. [[ වාෂ්ප]] සහ  ද්‍රාවණය යන දෙකම මානව [[පටක]]  දියකරවන (දිරාපත්)  සුලු ප්‍රතිඵල ඇති කරයි.ශ්වසන අවයව, ඇස, [[සම]], සහ [[අන්ත්‍රය]]  යන අවයවයන්ට හානිවීමේ හැකියාවක් ඇත. හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය , සාමාන්‍ය [[ඔක්සිකාරක]] රසායන ද්‍රව්‍ය, එනම් සෝඩියම්  හයිපොක්ලෝරයිට් ([[විරංජක]], NaClO) හෝ පොටෑසියම් පර්මැන්ගනේට්(KMnO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) වැනි දේ සමග එක්වී විෂ   [[ක්ලෝරීන්]] වායුව සාදයි.

::NaClO + 2 HCl → H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + NaCl + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

::2 KMnO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 16 HCl → 2 MnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 8 H2O + 2 KCl + 5 Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය පරිහරණය කිරීමේදි ඇතිවන හානි අවම කිරීමට පුද්ගලික ආරක්ෂක උපකරණ , [[රබර්]] හෝ [[PVC]] අත් මේස්, ආරක්ෂක අක්ෂි ආරක්ෂක කන්නාඩි, සහ රසායනික-[[ප්‍රතිරෝධක]] ඇඳුම් පැලඳුම්, සපත්තු  භාවිතා කරනු ලැබේ.
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ පරිසර ආරක්ෂණ නියෝජිත ආයතනය හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලයේ විෂ  පාලනය කිරීමට  නියෝග පනවනු ලැබේ.
[[UN]] ඉලක්කම නොහොත් [[DOT]] ඉලක්කම (උපද්‍රව සහිත ද්‍රව්‍ය හදුනා ගැනීමට යොදන ඉලක්කමකි) වනුයේ1789. මේ ඉලක්කම බහාලූව මත අලවා ඇති දැන්වීමක ප්‍රදර්ශනය කරනු ලැබේ.


==මෙයද බලන්න==
*[[හයිඩ්‍රොක්ලෝරයිඩ්]]
*[[රාජ අම්ලය]]

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}}

==බාහිර සබැඳි==
{{කොමන්ස්ප්‍රවර්|හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය}}
*[http://www.chembuddy.com/?left=CASC&amp;amp;right=density_tables Density table for hydrochloric acid]
*[http://webbook.nist.gov/ NIST WebBook, general link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220502042242/https://webbook.nist.gov/ |date=2022-05-02 }}

; General safety information
*[https://web.archive.org/web/20040824093117/http://www.epa.gov/ttn/atw/hlthef/hydrochl.html EPA Hazard Summary]
*[https://web.archive.org/web/20041031154309/http://www.americanbio.com/MSDS_PDF/AB00830.pdf Hydrochloric acid MSDS by American Bioanalytical]
*[http://grover.mirc.gatech.edu/data/msds/50.html Hydrochloric acid MSDS by Georgia Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030818121338/http://grover.mirc.gatech.edu/data/msds/50.html |date=2003-08-18 }}

; Pollution information
*[http://www.npi.gov.au/substances/hydrochloric-acid/index.html National Pollutant Inventory – Hydrochloric Acid Fact Sheet]

; Demonstration
*[http://www.periodicvideos.com/videos/mv_cheeseburger.htm Cheeseburger Submerged In Hydrochloric Acid ]


{{DEFAULTSORT:Hydrochloric Acid}}
[[ප්‍රවර්ගය:ඛණිජ අම්ල]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදිරසායනික ද්‍රව්‍යයන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ක්ලෝරයිඩ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඡායාරූපී රසායනික ද්‍රව්‍යයන්]]</text>
      <sha1>qo4le3ugrf8n0krot52j6iyut2ly6x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ෆීෆා ලෝක කුසලාන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36572</id>
    <revision>
      <id>800324</id>
      <parentid>799269</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81021" sha1="ev7w734jj49nrm01yw068gz44r7zg81" xml:space="preserve">{{ශුද්ධපවිත්‍ර|date=සැප්තැම්බර් 2026|reason=මෙම ලිපියේ නොපවතින අධිසබැඳි සහ වැරදි පරිවර්තන අඩංගු වේ. ඒවා නිවැරදි කර, වඩාත් උචිත විශ්වකෝෂයකට සුදුසු සිංහල භාෂාවකින් ලියා සංස්කරණය කිරීම යෝග්‍ය වේ.}}
[[ගොනුව:FIFA logo without slogan.svg|thumb|ෆීෆා (සම්මේලන පාපන්දු පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධ මණ්ඩලය) ලාංජණය]]
'''ෆීෆා ලෝක කුසලානය''' හෝ සරල වශයෙන් '''පාපන්දු''' '''ලෝක කුසලානය''' යනු අන්තර්ජාතික [[සම්මේලන පාපන්දු]] තරඟාවලියකි. පාපන්දු ක්‍රීඩාවෙහි ගෝලීය අධිකාරිය වන්නාවූ '''[[ෆීෆා|සම්මේලන පාපන්දු පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධ මණ්ඩලය]]''' ([[ප්‍රංශ භාෂාව|ප්‍රංශ]]: ''Fédération Internationale de Football d'Association)'' නොහොත් [[FIFA|'''ෆීෆා''']] සාමාජික රජ්‍යයන්ගේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ පිරිමි ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම් මෙම කුසලානය සඳහා තරග වැදෙනු ලබේ. 1942 සහ 1946 දී [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] නිසාවෙන් එය නොපැවැත්වුනු  අවස්ථාවන්හිදී හැර, 1930 ප්‍රාරම්භක තරගාවලියෙහි පටන්, සෑම සිව්වසරකට වරක්ම මෙම ශූරතාවය පිරිනමුනු ලැබ ඇත. වත්මන් ශූරයන් වන්නේ [[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානය|2026 ෆීෆා ලෝක කුසලාන]] අවසන් මහා තරඟයේ [[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානයේ අවසාන මහා තරඟය|ජයග්‍රාහකයෝ]] වන [[ස්පාඤ්ඤය ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤයේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම]] යි.

තරගාවලියෙහි සඳහා වර්තමානයෙහි පවතින තරග පැවැත්වීමේ ක්‍රමය අනුව මසක් පමණ කාලයක් තුල සත්කාරක ජාතියට (ජාතීන්ට)  අයත් ස්ථාන තුල ශූරතා අභිධානය උදෙසා කණ්ඩායම් 32 ක් තරග වදිති &amp;nbsp;– මෙම අවධිය බොහෝවිට හැඳින්වෙන්නේ  ''ලෝක කුසලානය අවසන් තරග'' යනුවෙනි. සත්කාරක ජාතිය(න්) හා ඇතුළුව තරගාවලිය සඳහා සුදුසුකම් ලබන්නේ කුමන කණ්ඩායම් දැයි තීරණය කරනු වස් වර්තමානයේ තරගාවලිය පැවතෙන ප්‍රකාරයට අනුව මෙම අවසන් අවධියට පෙරාතුව තුන් අවුරුදු කාලයක් පුරා [[FIFA ලෝක කුසලානය සුදුසුකම් ලැබීම|සුදුසුකම් ලැබීමේ අවධියක්]] පැවැත්වෙයි.

දැනට පවත්වා ඇති ලෝක කුසලානය තරගාවලී 19 දිනා ඇත්තේ ප්‍රභින්න ජාතික කණ්ඩායම් අටක් විසිනි. [[බ්‍රසීලයානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|බ්‍රසීලය]]&lt;!--For consistency, British English is used throughout the article, which treats teams as plural nouns, e.g., &quot;Brazil are&quot; instead of &quot;Brazil is&quot;.--&gt; පස්වතාවක් ජයග්‍රහණය කර ඇති අතර, සැම තරගාවලියකදීම තරග වැදුනු එකම කණ්ඩායම ඔවුහූ වෙති. ලෝක කුසලානයේ අනෙකුත් ජයග්‍රාහකයන් වන්නේ ජයග්‍රහණ සතරක් සමග වන [[ඉතාලියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම |ඉතාලිය]]; ජයග්‍රහණ තුනක් සමග වන [[ජර්මානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ජර්මනිය]]; එකිනෙකා ජයග්‍රහණ දෙකක් සමග වන්නාවූ [[ආර්ජන්ටිනා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ආර්ජන්ටිනාව]] සහ එයට අමතරව ප්‍රාරම්භක ජයග්‍රාහකයන්ද වූ [[උරුගුවේ  ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|උරුගුවේ]]; සහ එකිනෙකා එක් ජයග්‍රහණයක් සමග වූ  [[එංගලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|එංගලන්තය]], [[ප්‍රංශ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ප්‍රංශය]], සහ  [[ස්පාඤ්ඤ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤය]] වෙති.

ලෝකයේ වඩාත් පුළුල් ලෙසින් නරඹන්නාවූ ක්‍රීඩා ඉසව්ව ලෝක කුසලානය වෙයි; නිමානය කෙරුණු  මිලියන 715.1 ක ජනකායක් [[ජර්මනිය|ජර්මනියේ]] පැවැත්වූ [[2006 FIFA ලෝක කුසලානය| 2006 FIFA ලෝක කුසලානයෙහි]] [[2006 FIFA ලෝක කුසලානයෙහි අවසන් තරගය |අවසන් තරගය]] නැරඹූහ.&lt;ref name=&quot;2006coverage&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html |title=2006 FIFA වර්ල්ඩ් කප් බ්‍රෝඩ්කාස්ට් වයිඩර්, ලෝන්ගර් ඇන්ඩ් ෆර්දර් දෑන් එවර් බිෆෝර් |work=FIFA.com |publisher=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]] |accessdate=11 ඔක්තොම්බර් 2009}}&lt;/ref&gt;

ඊලඟ ලෝක කුසලාන තුන සඳහා සත්කාරකත්වය සපයනු ලබනු ඇත්තේ [[2014 FIFA ලෝක කුසලානය|2014දී]] [[බ්‍රසීලය]] විසින්, [[2018 FIFA ලෝක කුසලානය|2018දී]] [[රුසියාව]] විසින් සහ, [[2022 FIFA ලෝක කුසලානය|2022දී]] [[කටාර්]] විසින් වෙති.

==ඉතිහාසය==
{{මූලික| FIFA ලෝක කුසලානයෙහි ඉතිහාසය}}

===පූර්ව ජාත්‍යන්තර තරගාවලී ===
ලෝක‍යේ ප්‍රථම ජාත්‍යන්තර පාපන්දු තරගය වූයේ [[ග්ලාස්ගෝ|ග්ලාස්ගෝහිදී]] 1872දී  [[ස්කොට්ලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්කොට්ලන්තය]] සහ  [[එංගලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|එංගලන්තය]] අතර පැවැති අභියෝගතා තරගය වන අතර,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=http://www.englandfootballonline.com/Seas1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html |title=ඉංග්ලන්ඩ් නැෂනල් ෆුට්බෝල් ටීම් මැච් No. 1 |publisher=ඉංග්ලන්ඩ් ෆුට්බෝල් ඔන්ලයින්|accessdate=19 නොවැම්බර් 2007}}&lt;/ref&gt; එය 0–0 වශයෙන් ජය පරාජයකින් තොරව නිමාවට පත්විය. පළමු ජාත්‍යන්තර තරගාවලිය වූ  [[බ්‍රිතාන්‍ය  දේශීය  ශූරතාව| බ්‍රිතාන්‍ය  දේශීය  ශූරතාවයෙහි]] ප්‍රාරම්භක අවධිය 1884දී පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url = http://www.soccerway.com/news/2007/November/22/british-pm-backs-return-of-home-nations-championship | title = බ්‍රිටිෂ් පීඑම් බැක්ස් රිටර්න් ඔෆ් හෝම් නේෂන්ස් චැම්පියන්ෂිප් | publisher = එජන්සි ෆ්‍රාන්ස් -ෆ්‍රෙස්සේ| accessdate = 16 දෙසැම්බර් 2007}}&lt;/ref&gt;  මෙම අවධියෙහිදී ක්‍රිඩාව [[මහා බ්‍රිතාන්‍යය සහ අයර්ලන්තය එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියෙන්]] පිටත ක්‍රීඩාකෙරුනේ බොහෝ කලාතුරකිනි.{{උපහරණ ඇවැසිය |date=ජූලි 2010}} 20වන සියවසෙහි මුල් භාගය වන විට ලෝකයේ අනෙකුත් කොටස්වලද පාපන්දු ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් බවට පත්වෙද්දී, [[1900 ගිම්හාන ඔලිපිම්ක් තරග වලදී පාපන්දු |1900]] සහ  [[1904 ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලදී පාපන්දු |1904 ගිම්හාක ඔලිම්පික් තරග වලදී]] (තෙසේවෙතත්, අන්තර්ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුව IOC විසින් ඒවායේ තරාතිරම පරකාරී ලෙසින් නිල ඉසව් ලෙසට අධිශ්‍රේණී ගත කෙරිණි), හා  [[1906 ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලදී පාපන්දු |1906 අන්තර්ස්ථාපිත ක්‍රීඩා තරග]] වලදී [[ආදර්ශන ක්‍රීඩාව|ආදර්ශන ක්‍රීඩාවක්]]  ලෙසින් පැවැත්වූ අතර පදක්කම් පිළිනොගැන්වුන ලදි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |first1=සොරෙන් |last1=එල්බෙක් |first2=කැරල් |last2=ස්ටොකෙමාන්ස් |url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1906f.html |title=ඉන්ටර්මීඩියෙට් ගේම්ස් ඔෆ් දි IV. ඔලිම්පියාඩ් |publisher=[[rec.sport.soccer Statistics Foundation]] |date=26 ජූනි 2008}}&lt;/ref&gt;

1904දී [[FIFA]] සංස්ථාපනය කිරීමෙන් පසුව, 1906දී ස්විට්ස්ර්ලන්තයේදී ඔලිම්පික් රාමුවෙන් ඔබ්බෙහි ජාතීන් අතර ජාත්‍යන්තර පාපන්දු තරගාවලියක් සංවිධානය කිරීමට එය උත්සාහ ගති.  මෙම කාල සීමාව අන්තර්ජාතික පාපන්දු ක්‍රීඩාවේ මුල් අවධිය වන  අතර FIFAහි නිල ඉතිහාසය තරඟයේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳ ව විස්තර කරයි.

[[ලන්ඩනයේ]] පැවති [[1908දී  ගිම්හාන ඔලිම්පික්]] වලදී පාපන්දු ක්‍රීඩාව නිල තරඟයක් බවට පත් විය. [[පාපන්දු සම්මේලනය]] සහ එංගලන්තයේ පාපන්දු පාලන ඒකකය විසින් ස්ංවිධානය කරන ලද මෙම ඉසව්ව [[ආධුනික]] ක්‍රීඩකයන් සඳහා පමණක් වූ අතර එය තරඟයකට වඩා දර්ශනයක් පමණක් විය. මෙහිදී බ්‍රිතාන්‍යයෝ [[රන් පදක්කම්]] හිමිකර ගත් හ. ඔවුහූ [[1912]]දී ස්විඩන පාපන්දු සම්මේලනය විසින් ස්ංවිධානය කරනු ලැබූ [[ස්ටොකෝම්]] හි පැවති තරඟාවලියෙන් ද මෙවැනිම ජයක් ලැබූහ.

ඔලිම්පික් ඉසව්ව, ආධුනික කණ්ඩායම් අතර පමනක් පැවතීම නිසවෙන් [[තෝමස් ලිප්ටොන්]] විසින් 1909 දී [[Sir Thomas Lipton Trophy]] නමින් තරඟාවලියක් [[ටියුරින්]] නගරයේ පැවැත්වීමට ස්ංවිධානය කරන ලදී. මෙම Lipton තරඟාවලිය යනු විවිධ ජාතීන්ගෙන් පැමිණි පුද්ගලික සමාජ(ජාතික කණ්ඩායම් නොවේ) අතර පැවැත්වූ ශූරතාවයක් වන අතර සෑම අයෙක්ම තම ජාතිය නිරූපණය කලහ. මෙම තරඟය පළමු ලෝක කුසලානය ලෙස ද හැඳින්වූ අතර වඩාත් කීර්තිමත් ම සමාජ පැති ඉතාලියෙන්, ජර්මනියෙන් සහ ස්වීඩනයෙන් ඉස්මතු විය. නමුත් එංගලන්තයේ පාපන්දු සම්මේලනය මෙම තරඟය සමඟ හවුල් වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර වෘතිමය කණ්ඩායමක් යැවීමට පසුබට වූහ. එම නිසා Lipton [[දුර්හම් රාජ්‍යයේ]] ආධුනික ප්‍රදේශයක් වන [[බටහිර ඕක්ලන්තය]]ට එංගලන්තය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමට ආරාධනා කරන ලදී. [[බටහිර ඕක්ලන්තය]] තරඟාවලිය ජය ගත් අතර 1911දී ඔවුහූ සාර්ථක ලෙස කුසලානය රැගෙන පෙරළා ගියහ. තරඟ නීති වලට අනුව ඔවුන්ට සදහට ම Tropyය තබා ගැනීමට දෙන ලදී.

1914දී [[ඔලිම්පික් තරඟාවලිය]], &quot;[[ආධුනිකයන්]] සඳහා වූ ලෝක පාපන්දු ශූරතාවය&quot; ලෙස හඳුනා ගැනීමට එකඟ වූ අතර ඉසව්ව සඳහා වූ සියලුම වගකීම්ද භාර ගන්නා ලදී. මෙය ලෝකයේ ප්‍රථම මහද්වීප අතර පාපන්දු තරඟාවලියට මංසලසන ලද අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[1920 ගිම්හාන ඔලිම්පික්]]හි දී යුරෝපියානු කණ්ඩායම් 13ක් සමඟ [[ඊජිප්තුව]]න් තරඟ කළ අතර යුරෝපීය රටක් වන [[බෙල්ජියම]] ජය ගත් හ. [[1924]] සහ [[1928දී]] වූ ඉනික්බිති තරඟාවලි දෙකෙන් [[උරුගුවේ]] ජය ගන්නා ලදී. මේවා ප්‍රථම  විවෘත ලෝක ශූරතා වන අතර FIFAහි වෘතීමය යුගය ආරම්භ කෙරුණේ 1924දී ය.

[[ගොනුව:Estadiocentenario.JPG|thumb| right|[[Centenario Stadium|Estadio Centenario]], ප්‍රථම ලෝක කුසලානය පැවැත්වු ස්ථානය]]

ඔලිම්පික් පාපන්දු තරඟාවලියන් හි සාර්ථකත්වය නිසා FIFA, [[සභාපති වූ [[Jules Rimet]]]] සමඟ නැවත වරක් ඔලිම්පික් වලින් පිට වෙනම ම අන්තර්ජාතික පාපන්දු තරඟාවලියක් වේදිකා ගත කිරීමට බලා සිටි අතර ලෝක ශූරතාවයක් වේදිකා ගත කිරීමට 1928 මැයි 28 වන දින [[අමෙර්ස්ටර්ඩෑම්]] හි FIFA කොන්ග්‍රසය තීරණය කරන ලදී. [[උරුගුවේ]] දැනට දෙවතාවක් නිල ලෝක පාපන්දු ශූරතාවය දිනාගෙන තිබීමත් ඔවුන් නිදහස ලබා 1930වන විට සියවසක් සම්පූර්ණ වීමත් නිමිත්තෙන් සමාරම්භක ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ සත්කාරක රට ලෙස උරුගුවේ නම් කරන ලදී. 

FIFA විසින් තරඟාවලියට තෝරා ගන්නා ලද ජාතීන්ගේ ජාතික සම්මේලනයන්ට කණ්ඩායමක් යවන්නැ යි ආරාධනා කරනු ලැබූ මුත් තරඟාවලිය උරුගුවේ පැවතීම යුරෝපියානු ජාතීන්ට අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා වූ ඉතා දිගු සහ අධික වියදමක් දැරීමට සිදුවන ගමනක් වීම නිසාවෙන් කිසිම යුරෝපියානු රටක් තරඟ ආරම්භයට ප්‍රථම  දෙ මස තෙක් කණ්ඩායමක් යැවීමට පොරොන්දු නොවී ය. කෙසේ හෝ අවසානයේ දී [[බෙල්ජියම]], [[ප්‍රංශය]] , [[රොමේනියාව]] සහ [[යුගොස්ලාව]] යන රටවලින් කණ්ඩායම් කිහිපයක් ගෙන්වා ගැනීමට Rimet ට හැකි වූ අතර මෙම තරඟාවලියේ දී දකුණු ඇමෙරිකාවෙන් හතක් ද, යුරෝපයෙන් සතරක් ද, උතුරු අමෙරිකාවෙන් දෙකක් ද වශයෙන් මුළු ජාතීන් දහ තුනක් සහභාගි විය.

පළමු ලෝක කුසලාන තරඟ දෙක 1930 ජූලි 13 වන දින පැවැත්වුණු අතර අනුපිළිවෙළින් [[මෙක්සිකෝව]] 4-0 අනුපාතයට ද [[බෙල්ජියම]] 3-0 අනුපාතයට ද පරදවමින් [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]] සහ [[ප්‍රංශය]]  ජය ගත් හ. ලෝක කුසලාන ඉතිහාසයේ පළමු ජයග්‍රහණය කරා ළඟා වූ ක්‍රීඩකයා වන්නේ ප්‍රංශයේ [[Lucien Laurent]] ය. [[මොන්තෙවිදියෝ]] හි පැවති අවසන් තරඟයේ දී 93,000ක ජන සමූහයා ඉදිරියේ [[ආජන්ටිනාව]] 4-2 ට පරාජය කළ උරුගුවේ, මෙම සිද්ධිය නිසා ම ලෝක කුසලානය දිනා ගන්නා පළමු ජාතිය බවට පත් විය.

=== දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර ලෝක කුසලාන ===

ලෝක කුසලානය ඇති වීමෙන් පසු, [[1932දී ලොස් ඇන්ජලීස් හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උත්සවයේ]] න්‍යාය පත්‍රය එක් අංගයක් ලෙස පාපන්දු ඇතුලත් කිරීමට අදහස් නොකෙරිණ. එවක මෙම ක්‍රීඩාවට [[එක්සත් ජනපදය]] තුළ පැවති අඩු ජනප්‍රියත්වයත් [[ඇමරිකානු පාපන්දු]] ලෙස ජනප්‍රියත්වය වර්ධනය වෙමින් තිබීමත් මෙයට හේතු විය. ආධුනික ක්‍රීඩකයන්ගේ තත්වයට FIFA සහ [[IOC]]  විසින් විරුද්ධ වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පාපන්දු , ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා වලින් ඉවත් කරනු ලැබීය. [[1936 දී ගිම්හාන ඔලිම්පික්]] සමඟ ඔලිම්පික් පාපන්දු නැවත ආරම්භ කෙරුණු අතර අද එය වඩා වටිනා ලෝක කුසලානයකින් ඔපවත් වී ඇත. 

අතීතයේ වූ ලෝක කුසලාන තරඟ වලදී මුහුණ පාන ලද ප්‍රධාන ගැටළු වූයේ මහද්වීප අතර ගමනාගමනයේ වූ දුෂ්කරතා හා යුද්ධය යි. [[1934]] සහ [[1938]] තරඟ සඳහා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් කීපයකට පමණක් සහභාගි වීමට හැකි වූ අතර අවස්ථා දෙකේදී ම [[බ්‍රසීල ජාතිකයන්]] සමඟ තරඟ වැදීමට සිටියේ මොවුන් පමණි. 1942 සහ 1946 වර්ෂ වල [[න්ට්සි ජර්මනියේ]] සහ [[බ්‍රසීලයේ]] පැවැත්වීමට තිබූ තරඟ [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] නිසාවෙන් අවලංගු විය.

=== දෙවන ලෝක යුද්ධයට පසු ලෝක කුසලාන ===

[[1950 දී බ්‍රසීලයේ පැවති ලෝක කුසලානය]] ප්‍රථම වරට [[බ්‍රිතාන්‍ය]] ක්‍රීඩකයන් සහභාගි කරගනු ලැබූ තරඟාවලියයි. [[බ්‍රිතාන්‍ය කණ්ඩායම්]]  තමන් යුද්ධ කරන ලද රටවල් සමඟ ක්‍රීඩා  කිරීමට ඇති අකැමැත්ත නිසා සහ පාපන්දු ක්‍රීඩාවට  ඇති විදේශීය බලපෑමට විරුද්ධත්වය ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස 1920 දී FIFA ලෝක කුසලානයෙන් අයින් වූ අතර 1946 දී FIFA හි ආරාධනය මත නැවත සම්බන්ධ විය.එසේම පෙර පැවති ලෝක කුසලාන දෙකට සම්බන්ධ නොවූ 1930 දී ශූරයන් බවට පත් වූ  උරුගුවේ ජාතින්ද මෙම තරඟාවලියේ දී නැවත දක්නට ලැබිණි.මෙහෙදී &quot; [[Mara Canazo]] &quot;නම් තරඟයේදී සත්කාරක බ්‍රසීල ජාතීන් පරදවා [[උරුගුවේ]] නැවත ජය ලැබීය.

[[ගොනුව:World cup countries best results.png|frameless|center|upright=2]]

1938 දී [[ඕස්ට්‍රිලියාව]] සුදුසුකම් ලැබීමෙන් පසු ජර්මනියට යටත්වීම නිසා කණ්ඩායම් 15ක් සමඟ තරඟාවලිය අතහැර යාම සහ 1950 දී [[ඉන්දියාව]],[[ස්කොට්ලන්තය]] හා [[තුර්කිය]] කණ්ඩායම් 13ක් සමඟ තරඟාවලිය අතහඇර යාම නිසා 1938 හා 1950 හැර, 1934 හා [[1978]] අතර පැවති සෑම තරඟාවලියක දී ම කණ්ඩායම් 16 බැගින් තරඟ කළහ. යුරෝපයෙන් සහ [[දකුණු ඇමරිකාවෙන්]] වැඩිම සහභාගීත්වයක් තිබූ අතර සුළුතරයක් [[උතුරු ඇමරිකාවෙන්]], [[අප්‍රිකාවෙන්]], [[ආසියාවෙන්]] සහ [[ඕසියානාවෙන්]] විය. සාමාන්‍යයෙන් මෙම කණ්ඩායම්, [[යුරෝපා]] හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් විසින් පරාජය කරනු ලබයි. 1982 තෙක් යුරෝපා හා දකුණු ඇමරිකානු රටවල් වලට පිටින් පැමිණ ඉදිරියට ගිය ක්ණ්ඩායම් වූයේ [[1930]]දී අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]], 1938දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ [[කියුබාව]], 1966දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ උතුරු කොරියාව සහ 1970දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ මෙක්සිකෝව පමණි.

=== කණ්ඩායම් 32ක් බවට විස්තාරනය වීම ===

1982දී මෙම තරඟාවලිය කණ්ඩායම් 24ක් දක්වා විස්තාරනය වූ අතර 1998දී එය අප්‍රිකාව, ආසියාව, සහ උතුරු ඇමරිකානු රටවල් වලින් වැඩි කණ්ඩායම් ප්‍රමාණයකට සහභාගී වීමට ඉඩ සලසමින් 32ක් දක්වා වර්ධනය විය. මෑත කාලයේ දී මෙම රටවල් වලින් පැමිණි කණ්ඩායම් විශාල ජයග්‍රහණ භුක්ති විඳි අතර අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට ලඟා වූ රටවල් අතරට 1986දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ [[මෙක්සිකෝව]] ද, 1990දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ කැමෙරූන් ද, 2002දී සතරවන ස්ථනය ලද කොරියා ජනරජය ද, 2002දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෙනෙගාල් ද, 2010දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ ඝානාව ද අයත් වේ. නමුත් යුරෝපා හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් සෑම විට ම ඉදිරියෙන් සිටී. උදා:- 1998 සහ 2006 වර්ෂවල පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ සියළුම කණ්ඩායම් යුරෝපා හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් වේ. 

2002 FIFA ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ සුදුසුකම් වට සඳහා කණ්ඩායම් 200ක් ද, 2006 FIFA ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීමට ජාතීන් 198ක් ද උත්සහ කළ අතර වාර්තාවක් ලෙසින් 2010 FIFA ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීමට රටවල් 204ක් සහභාගි විය.

=== සෙසු FIFA තරඟාවලි ===

කාන්තා පාපන්දු ක්‍රීඩාව සඳහා සම තරඟාවලියක් [[FIFA කාන්තා ලෝක කුසලානය]] නමින් ප්‍රථම වරට 1991දී [[මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ]] දී පැවැත්විණ. පිරිමි තරඟාවලියට වඩා ප්‍රමාණයෙන් හා ආකෘතියෙන් කාන්තා තරඟාවලිය කුඩා වන නමුත් වර්තමානයේ වර්ධනය වෙමින් පවතී. [[2007 තරඟාවලිය]]ට 120ක් සහභාගි වූ අතර එය වසර සමඟ සසඳන කල දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය. 

1896 සහ 1932 හැර සෑම [[ගිම්හාන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා]]වකම පාපන්දු ඇතුළත් විය. අනෙක් ක්‍රීඩා මෙන් නොව, ඔලිම්පික් තරඟාවලියේ දී පිරිමි පාපන්දු තරඟාවලිය ඉහළ වැදගත් කමක් ඇති ඉසව්වක් නොවන අතර 1992 සිට වයස අවුරුදු 23න් පහළ තරඟාවලියේ දී සෑම කණ්ඩායමකට ම වයසින් වැඩි ක්‍රීඩකයන් තිදෙනෙක් බැගින් තබා ගැනීමට අවසර ලැබිණ. [[1996දී ප්‍රථම කාන්තා ඔලිම්පික් පාපන්දු තරඟාවලිය]] පැවැත් වූ අතර එහි දී වයස් සීමාවකින් තොරව ජාතික කණ්ඩායම් 2ක් තරඟ කරනු ලැබීය. 

[[FIFA ඒකාබ්ද්ධ කුසලානය]] යනු ලෝක වෙනුවෙන් ඊට වසරකට පෙර, සත්කාරක රටවල් වල පුහුණුවක් ලෙසින් පවත්වනු ලබන තරඟාවලියකි. මෙහි දී FIFA ලෝක කුසලාන ශූරතා වලින් ජය ගන්නා සෑම ජයග්‍රාහකයෙක් ම තරඟ කරන අතර මෙයට ශූරයා සහ සත්කාරක රට සම්බන්ධ වේ.

එමෙන් ම FIFA, තරුණ පාපන්දු ක්‍රීඩකයන්([[FIFA U–20 ලෝක කුසලානය]], [[FIFA U–17 ලෝක කුසලානය]] ,[[FIFA U–20 කාන්තා ලෝක කුසලානය]], [[FIFA U–17 කාන්තා ලෝක කුසලානය]]), පාපන්දු සමාජ([[FIFA සමාජ ලෝක කුසලානය]]), සහ Futsal([[FIFA Futsal World Cup]]) සහ Beach Soccer([[FIFA Beach Soccer World Cup]]) වැනි විචල්‍ය පාපන්දු සඳහා ද අන්තර්ජාතික තරඟ සංවිධානය කරයි.


== කුසලානය ==


1930 සිට 1970 දක්වා ලෝක කුසලාන ජයග්‍රාහකයාට [[Jules Rimet කුසලානය]] පිරිනමන ලදී. එය මුලින්ම [[Coupe du Monde]] හෙවත් ලෝක කුසලානය ලෙස සරල ව හැඳින් වූ නමුත් 1946දී ප්‍රථම තරඟාවලිය පවත්වන ලද FIFA  හි සභාපති වූ [[Jules Rimet]]ගෙන් පසු  Jules Rimetකුසලානය ලෙස හදුන්වන ලදී. 1970දී බ්‍රසීලයේ තෙවන ජයග්‍රහණය ඔවුනට කුසලානයේ නිත්‍ය හිමිකම ලබා දෙන ලදී. කෙසේ නමුත් 1983දී කුසලානය සොරකම් කරනු ලබූ අතර ඔවුන් විසින් විනාශ කරන ලද මෙය කවරදාකවත් නැවත ප්‍රකෘති තත්වයට පත් නොකරන ලදී. 

1970න් පසු [[FIFA World Cup Trophy]] නමින් හැඳින්වෙන ලෝක කුසලානය නිර්මාණය කරන ලදී. විවිධ රටවල් හතකින් පැමිණි ප්‍රවීණයන් ඉදිරිපත් කරන ලද ආකෘති 53කින් ඉතාලි නිර්මාණ ශිල්පියෙක් වන [[Silvio Gazzaniga]] ගේ නිර්මාණය තෝරා ගන්නා ලදී. මෙම නව කුසලානය සෙන්ටි මීටර 36ක් උස වන අතර කැරට් 18 ඝන රත්‍රන්(75%) වලින් කිලෝ ග්‍රෑම් 6.175ක බරකින් යුක්ත වන ලෙස නිමවා ඇත. පාදම මැලචයිට් නම් ඛණිජ විශේෂයෙන් ස්ථර 2කට සැදී ඇති අතර කුසලානයේ පතුල, [[1974]] සිට එකී FIFA ලෝක කුසලාන ජයග්‍රාහකයන්ගේ නම් වර්ෂ සමඟින් දරා සිටී. 

නව කුසලානය ජයග්‍රාහක ජාතියට නිත්‍ය ලෙස පිරි නමනු නොලබන අතර ඔවුහු ඊළඟ තරඟාවලිය තෙක් කුසලානය තබා ගනී. 

වර්තමානයේ ප්‍රථම කණ්ඩායම් තුනේ සියළුම සාමාජිකයන්ට(ක්‍රීඩකයන් හා පුහුණු කරුවන්) පිළිවෙළින් ප්‍රථම ස්ථානයට රන් ද දෙවන ස්ථානයට රිදී ද තෙවන ස්ථානයට ලෝකඩ ද වශයෙන් ලෝක කුසලානයේ ලාංඡනය සමඟ පදක්කම් පිරි නැමේ. 2002 ස්ංශෝධනයෙන් සත්කාරක [[දකුණු කොරියාව]]ට සතර වන ස්ථානය ලෙස පදක්කම් පිරිනමන ලදී. [[1978 තරඟාවලිය]]ට ප්‍රථම, පදක්කම් පිරිනමනු ලැබුවේ අවසන් තරඟාවලිය අවසානයේ දී සහ තුන් වන තර්ඟයේ දී අන්තරලයේ සිටින ක්‍රීඩකයන් 11ට පමණි.


== ආකෘතිය ==


=== සුදුසුකම් ===

[[1934 දෙවන ලෝක කුසලානයේ]] සිට අවසන් තරඟාවලිය සඳහා යෝග්‍යතා තරඟාවලි පවත්වනු ලැබේ. ඒවා ඔවුන්ගේ ස්වකීය ඒකාබද්ධ සමාගම් විසින් [[FIFA මහද්වීපික කලාප]] සය තුළ පවත්වා ගනු ලැබේ. සෑම තරන්ගාවලියක් සඳහා ම එකී මහද්වීපික කලාපයන්ට පිරිනමන ලද ස්ථාන ගණන FIFA කල් තබා තීරණය කරන අතර සාමාන්‍යයෙන් මෙය ස්ංයුක්ත කණ්ඩායම් වල සාපේක්ෂ ශක්තිය මත රඳා පවතී.

යෝග්‍යතා ක්‍රියාවලිය අවසන් තරඟාවලියට වසර 3කට පෙර ආරම්භ කළ හැකි අතර එය අවුරුදු 2ක පමණ කාලයක් පවතී. මෙම යෝග්‍යතා තරඟාවලි ආකෘතීන් ඒකාබද්ධ පිරිස අතර වෙනස් වේ. සාමාන්‍යයෙන් මහද්වීප අතර තරඟ වැදි ජයග්‍රාහකයන්ට ස්ථාන 1ක් හෝ 2ක් පිරිනමනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස ඕසියානා කලාපයේ සහ ආසියානු කලාපයේ 5වන තැන හිමි කරගත් කණ්ඩායමත් 2010 අවසන් ලෝක කුසලානයට ඇතුළත් විය. 1938 ලෝක කුසලානයේ සිට අවසන් තරඟාවලිය සඳහා සත්කාරක ජාතීන්ට ඉබේ සුදුසුකම් ලැබුණු අතර [[2006 FIFA ලෝක කුසලානයේ]] සිට ශූරතාවය ලබා ගැනීමට සුදුසුකම් තිබිය යුතු යැයි තීරණය කිරීමත් සමඟ ම එය ඉවත් කෙරිණ. එ අනුව එම අයිතිවාසිකම ලද එකම රට වූයේ [[බ්‍රසීලය]]යි.

=== අවසන් තරඟාවලිය ===

වර්තමානයේදී අවසාන තරඟාවලිය සඳහා ජාතීන් 32 මාසයක් පුරාම සත්කාරක රටේහිදී තරඟ වදිනු ලබයි.එහිදී අදියරයන් දෙකක් යටතේ තරඟවලිය පැවැත්වේ.එනම් [[කණ්ඩායම් අදියර හා පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අදියර]] වශයෙනි. 

කණ්ඩායම් අදියරේදී එක කණ්ඩායමකට රටවල් හතරක කණ්ඩායම් හතරක් බැගින් කණ්ඩායම් අටක් තරඟ වදිනු ලබයි.මෙම ප්‍රධාන කණ්ඩායම් අට තෝර ගැනීමේදී  [[සත්කාරක රට]]ද ඊට ඇතුලත් වන අතර එම කණ්ඩායම් තෝරාගනු ලබන්නේ [[FIFA ලෝක ශ්‍රේණී ගත කිරීම්]] හ මෑත කාලයේ දක්වන ලද දක්ෂතා අනුවය. 

අනෙකුත් කණ්ඩායම් භුගෝලීය පදනම අනුව කුඩා කොටස් වලට එක් කරන අතර එම කොටස් අහඹු ලෙස ප්‍රධාන් කණ්ඩායම් අට සඳහා තෝරගනු ලබයි. වර්ෂ 1998 දී සිට මෙම ප්‍රධාන කණ්ඩායමක් සඳහා  යුරෝපීය ජාතික කණ්ඩායම් දෙකකට වඩා හෝ වෙනත් රාජ්‍ය සන්ධානයකට අයත් කණ්ඩයම් දෙකකට වඩා ඇතුල් කිරීම සීමා කරන ලදී.

කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරෙමේදී පහත කරුණු සලකා බලනු ලබයි.

1කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව
2 කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා පවතින වැඩිම ගෝල වෙනස.
3 කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව
4 ඉහත ක්‍රියාපටිපටිය යොදා ගැනීමෙන් පසුවත් එක කණ්ඩායමක් හෝ ඉතුරුව පවතී නම් එම කණ්ඩායම් ස්‍රේණිගත ගත කිරීම් පහත පරිදි සිදු කරයි.
	1එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව
	2 එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා පවතින වැඩිම ගෝල වෙනස.
	3 එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව
5 ඉහත ක්‍රියාපිලිවෙලද යෙදීමෙන් පසු තවදුරට කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත නොවී ඇත් නම් දිනුම් ඇදීමක් මඟින් ඔවුන්ගේ ශ්‍රේණිය තීරණය කරනු ලබයි.

පිළිමළුන් පිටු දැකීමේ අදියරේදී ජාතික කණ්ඩායම් එකිනෙක කණ්ඩායම් සමඟ එක් වරක් බැඟින් තරඟ වදින අතර මෙය කණ්ඩායම් ඉවත් කිරීමේ තරඟාවලියක් වේ. මෙහිදී ලබාගත් අතිරේඛ කාල සීමාවන් හා දණ්ඩණයන් අවශ්‍ය නම් ජයග්‍රාහකයා තීරණය කිරීම සඳහා යොදාගනී.ජයග්‍රාහී කණ්ඩායම් අනුශූරතාවය සඳහා තරඟ වදින අවස්ථාවේදී මෙය යොදාගනු ලබයි.එමෙන්ම මෙම ක්‍රමවේදයන් අර්ධ අවසාන පූර්ව තරඟ සඳහාද ,අවසාන පූර්ව තරඟ සඳහාද, තුන්වන ස්ථානය තෝර ගැනීම සඳහාද, අවසාන තරඟය සඳහාද යොදාගනු ලබයි


== සත්කාරක රටවල්==


=== තෝරා ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය ===

අතීතයේ දී [[FIFA කොන්ග්‍රසය]] මඟින් පැවැත් වූ රැස්වීම් වලින් ලෝක කුසලාන සඳහා රටවල් තෝරා ගැණින. [[දකුණු ඇමරිකාව]] හා [[යුරෝපය]] ඉතා ඈතින් පිහිටි රටවල් 2ක් වීම නිසාත් ගමනාගමනය අපහසු වීම නිසාත් තරඟය පවත් වන ස්ථානය තීරණය කිරීම මත බේද ඇති කරවන්නක් විය. මෙයට උදාහරණයක් ලෙස උරුගුවේ පැවති ප්‍රථම ලෝක කුසලානයට යුරෝපියානු ජතීන් 4ක් පමණක් සහභගි වීම දැක්විය හැක. පසුව පැවැත් වූ ලෝක කුසලාන 2ම යුරෝපයේ පැවැත්විණ. [[1938 පැවති FIFA ලෝක කුසලානය]] [[ආජන්ටිනාව]] සහ [[උරුගුවේ]] විසින් පිටු දකින ලදී.

1958 සිට ලෝක කුසලානයේ ඉදිරි පිටු දැකීම් හා මත බේද වැළැක්වීමට ඇමරිකාව සහ යුරෝපය අතර සත්කාරක රට, රටාවක් ලෙස වෙනස් වන ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර එය [[1998 FIFA ලෝක කුසලානය]] තෙක් පැවතිණ. 2002 FIFA ලෝක කුසලානයට දකුණු අප්‍රිකාව සහ ජපානය විසින් සාමූහික ව සත්කාරකත්වය දක්වන ලද අතර එය එකම බහු සත්කාර තරඟාවලිය වන අතර ආසියවේ පැවති ප්‍රථම තරඟාවලිය යි. 2010 ලෝක කුසලානයේ දකුණු අප්‍රිකාව සත්කාරකත්වය දක්වන ලද  ප්‍රථම අප්‍රිකානු ජාතිය විය. 2014 තරඟාවලියට [[බ්‍රසීලය]] විසින් සත්කාරකත්වය දක්වනු ලැබේ.

වර්තමානයේ [[FIFA හි විධායක කමිටුව]] විසින් සත්කාරක රට  ඡන්දයකින් තෝරා ගනු ලැබේ. මෙය [[exhaustive ballot]] නම් වූ ප්ද්ධතියක් යටතේ සිදු කරනු ලැබේ.   රටක ජාතික පාපන්දු සම්මේලනය සත්කාරකත්වයට පත් කිරීමේ ඉසව්වේ දී ඔවුනට ප්‍රබල ලංසු තැබීමකින් බලාපොරොත්තු වන අවශ්‍යතා සහ පියවර විස්තර කෙරෙන  &quot;සත්කාරක එකඟතාවය&quot; FIFA වලින් ලැබේ.  මෙහි දී ලංසු තැබීමේ සම්මේලනයට ද අපේක්ෂ්කයන්ගේ නිල තහවුරු කිරීම පෙන්වන ආකෘති පත්‍රයක් ලෑබේ. මෙයින් පසු FඓFඇ විසින් අදාළ රට සුදුසු දැ යි බැලීමට පරීක්ෂක කණ්ඩායමක් යවන අතර එහි වාර්තාවක් සපයනු ලැබේ. කෙසේ නමුත් අනාගත සත්කාරක රටවල් ප්‍රසිද්ධියට පත් කළ ස්ථානයේ උත්සවයක් පවත්වන ලද අතර [[2018]] හා [[2022]] දී පිළිවෙළින් රුසියාව සහ කටාර් දිනා ගත් හ.

2010 සහ 2014 ලෝක කුසලානයේ අවසන් තරඟාවලිය තෝරා ගනු ලැබූ ඒකාබද්ද රටවලට පමණක් සත්කාරකත්වය සඳහා ලංසු තැබීමට ඉඩ දෙමින් රාජ්‍ය ස්න්ධාන අතර කැරකෙමින් පවතී. මෙම ප්‍රතිපත්තිය දකුණු අප්‍රිකාව පරදා ජර්මනිය ජය ගැනීමෙන් ඇති වූ මත බේදයෙන් පසු 2006 තරඟාවලිය සත්කාරකත්වයට පත් කිරීමට හඳුන්වා දෙන ලදී. 

=== ක්‍රියාකාරීත්වය ===

[[බ්‍රසීලය]]  සහ [[ස්පාඤ්ඤය]] හැර ජයග්‍රාහකයන් 8කින් 6ක් තම මව් බිමේ ක්‍රීඩා කරමින් ජය ගත් අතර බ්‍රසීලය 1950 තීරණාත්මක තරඟයෙන් දෙවන ස්ථානය ලබා ගනිමින් පරාජය වූ අතර ස්පාඤ්ඤය 1982දී තම මව් බිමේ පැවති තරඟයෙන් දෙවන වටයට ලඟා විය.1966දී [[එංගලන්තය]] ද ''1998 ෆීෆා ලෝක කුසලාන අවසන් තරඟය''  ප්‍රංශය ද ඔවුන්ගේ හුදෙක් කුසලාන පමණක් සත්කාරක ජාතීන් ලෙස ක්‍රීඩා කරමින්  දිනා ගත්හ. [[උරුගුවේ]](1930), [[ඉතාලිය]](1934) හා [[ආජන්ටිනාව]](1978) ඔවුන්ගේ ප්‍රථම කුසලාන සත්කාරක ජාතීන් ලෙසින් ක්‍රීඩා කරමින් දිනා ගත් අතර වෙනත් තරඟ වලින් ද ජය ගත්හ.

එමෙන් ම අනෙක් ජාතීන් ද ක්‍රීඩා වල සත්කාරකත්වය ගැනීමෙන් ජය අත් කර ගත්හ. සත්කාරක ජාතීන් ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමෙන් [[ස්වීඩනය]](1958දී දෙවන ස්ථනයා, [[චිලී]](1962දී තෙවන ස්ථානයා, [[කොරියානු සමූහාණ්ඩුව]](2002දී සතරවන ස්ථානයා සහ [[මෙක්සිකෝව]] (1986දී හා 1986දී පැවති අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයා යන සියළුම රටවල්  විශිෂ්ට ප්‍රථිඵල ලබා ගන්නා ලදී. මෙතෙක් පළමු වටයෙන්ම පරාජයට පත් වූ එකම සත්කාරක ජාතිය [[දකුණු අප්‍රිකාව යි.]]


== සංවිධානය හා මාධ්‍ය ආවරණය ==

ප්‍රථම වරට පාපන්දු ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් රූපවහහිනියේ විකාශනය කරන ලද්දේ [[1954]] දීය. 
අද වන විට එය ඔලිම්පික් තරඟාවලියද අභිබවමින් ලෝකයේ වැඩිම පිරිසක් නරඹන ක්‍රීඩා ඉසව්ව බවට පත්ව ඇත. වර්ෂ 2006 දී පැවැත්වූ පාපන්දු ලෝක කුසලාන තරඟවලිය නැරඹු ප්‍රේක්ෂක සංඛ්‍යාව බිලියන 26.29 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. අවසාන තරඟය පමණක් ප්‍රේක්ෂකයින් මිලියන 715.1 ක් පමන පිරිසක් නැරඹු බවට ගණන් බල ඇත. 

එය ලෝක ජනගහණයෙන් නවයෙන් එකකට පමණ සමාන වේ.2006 ලෝක කුසලාන තරඟාවලිය සඳහා විවිධ රටවලින් පැමිණි ක්‍රීඩක කණ්ඩායම්, ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා කණ්ඩායම් වලට බෙදීමේ අවස්ථාව ප්‍රේක්ෂකයින් මිලියන 300 ක් පමණ නරඹා ඇත. [[1996]] වර්ෂයේ සිට සෑම ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් සඳහාම ඊටම ආවේණික වූ ලාංඡනයක් පවතී.

[[ප්‍රථම ලෝක කුසලාන ලාංඡනය]] වනුයේ 1996 තරඟවලිය සඳහා තෝරගත් [[world cup willie]] ලාංඡනයයි. මෑතකදී සිට ලෝක කුසලාන තරඟවලි සඳහා ඒ වෙනුවෙන් විශේෂයෙන්ම නිර්මාණය කල පාපන්දු භාවිතා කරනු ලබයි.


== ප්‍රතිඵල ==

මේවාත් බලන්න : අවසන් FIFA ලෝක කුසලාන ලැයිස්තුව

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%&quot;
|-
!width=5%|වර්ෂය
!width=10%|සත්කාරක රට
!width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff|
!width=14%|ජයග්‍රාහකයන්
!width=10%|ලකුණු
!width=14%|දෙවන ස්ථානය
!width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff|
!width=14%|තෙවන ස්ථානය
!width=10%|ලකුණු 
!width=14%|සතරවන ස්ථානය
!width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff|
!width=4%|Number of teams
|-
|1930 &lt;br /&gt; ''[[1930 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|&lt;br /&gt;[[File:Flag_of_Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවෙ
|'''[[File:Flag_of_Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවෙ'''
|'''[[1930 FIFA World Cup Final|4–2]]'''
|[[File:Flag_of_Argentina.svg|22px|link=]] ආර්ජන්ටිනාව
|[[File:Flag_of_United States.svg|22px|link=]] ඇ: එ: ජ:
|[[සටහන 1]] 
|[[File:Flag_of_Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව
|13
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1934 &lt;br /&gt; ''[[1934 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|'''[[1934 FIFA World Cup Final|2–1]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ Czechoslovakia.svg|22px|link=]] චෙකොස්ලෝවැකියාව
|[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය
|'''3–2'''
|[[File:Flag_of_ Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව
|16
|-
|1938 &lt;br /&gt; ''[[1938 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|ප්‍රංශය}}
|'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය'''
|'''[[1938 FIFA World Cup Final|4–2]]'''
|[[File:Flag_of_ Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගෙරියාව
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය
|'''4–2'''
|[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය
|16
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1950 &lt;br /&gt; ''[[1950 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|බ්‍රසීලය}}
|'''[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ'''
|[[සටහන 2]]
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය 
|[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය 
|[[සටහන 2]]
|[[File:Flag_of_ Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය
|16/13
[[සටහන 3]]
|-
|1954 &lt;br /&gt; ''[[1954 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Switzerland}} ස්වීට්සර්ලන්තය
|'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය'''
|'''[[1954 FIFA World Cup Final|3–2]]'''
|[[File:Flag_of_ Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගෙරියාව
|[[File:Flag_of_ Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව
|'''3–1'''
|[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ
|16
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1958 &lt;br /&gt; ''[[1958 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Sweden}} ස්වීඩනය  
|'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය'''
|'''[[1958 FIFA World Cup Final|5–2]]'''
|[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]} ස්වීඩනය
|[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය
|'''6–3'''
|[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය
|16
|-
|1962 &lt;br /&gt; ''[[1962 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Chile}} චිලී
|'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය '''
|'''[[1962 FIFA World Cup Final|3–1]]'''
|[[File:Flag_of_ Czechoslovakia.svg|22px|link=]]  චෙකොස්ලෝවැකියාව
|{{fb-big|CHI}}
|'''1–0'''
|[[File:Flag_of_ Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව
|16
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1966 &lt;br /&gt; ''[[1966 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|England}}
|'''[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය ''' 
|'''[[1966 FIFA World Cup Final|4–2]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය
|[[File:Flag_of_ Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය
|'''2–1'''
| සෝවියට් රුසියාව 
|16
|-
|1970 &lt;br /&gt; ''[[1970 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Mexico}}
|'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය'''
|'''[[1970 FIFA World Cup Final|4–1]]'''
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය
|'''1–0'''
|[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ
|16
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1974 &lt;br /&gt; ''[[1974 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{ධජය|බටහිර ජර්මනිය}}
|'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය'''
|'''[[1974 FIFA World Cup Final|2–1]]'''
|[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය
|[[File:Flag_of_ Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය
|'''1–0'''
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය
|16
|-
|1978 &lt;br /&gt; ''[[1978 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Argentina|alt}}
|'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව'''
|'''[[1978 FIFA World Cup Final|3–1]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය
|'''2–1'''
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|16
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1982 &lt;br /&gt; ''[[1982 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{ධජය|ස්පාඥ්ඤය}}
|'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය'''
|'''[[1982 FIFA World Cup Final|3–1]]'''
|[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය
|[[File:Flag_of_ Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය
|'''3–2'''
|[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය
|24
|-
|1986 &lt;br /&gt; ''[[1986 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Mexico}}
|'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව'''
|'''[[1986 FIFA World Cup Final|3–2]]'''
|[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය
|[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය
|'''4–2'''&lt;br /&gt;([[Extra Time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම
|24
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1990 &lt;br /&gt; ''[[1990 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Italy}}
|'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය'''
|'''[[1990 FIFA World Cup Final|1–0]]'''
|[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|'''2–1'''
|[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය
|24
|-
|1994 &lt;br /&gt; ''[[1994 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|United States}}
|'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය'''
|'''[[1994 FIFA World Cup Final|0–0]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])&lt;br /&gt;(3–2 [[Penalty shootout (association football)|pen.]])
|[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය
|'''4–0'''
|[[File:Flag_of_ Bulgaria.svg|22px|link=]] බල්ගේරියාව
|24
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|1998 &lt;br /&gt; ''[[1998 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|France}}
|'''[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය'''
|'''[[1998 FIFA World Cup Final|3–0]]'''
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය
|[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොයේෂියාව
|'''2–1'''
|[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය
|32
|-
|2002 &lt;br /&gt; ''[[2002 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|South Korea}} &lt;br /&gt; සහ {{flag|Japan}}
|'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය'''
|'''[[2002 FIFA World Cup Final|2–0]]'''
|[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය
|[[File:Flag_of_Turkey.svg|22px|link=]] තුර්කිය
|'''3–2'''
|[[File:Flag_of_South Korea.svg|22px|link=]] දකුණු කොරියාව
|32
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|2006 &lt;br /&gt; ''[[2006 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{ධජය|ජර්මනිය}}
|'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය'''
|'''[[2006 FIFA World Cup Final|1–1]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])&lt;br /&gt;(5–3 [[Penalty shootout (association football)|pen.]])
|[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය
|[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය
|'''3–1'''
|[[File:Flag_of_ Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය
|32
|-
|2010 &lt;br /&gt; ''[[2010 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|South Africa}}
|'''[[File:Flag_of_ Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය '''
|'''[[2010 FIFA World Cup Final|1–0]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය
|[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය
|'''3–2'''
|[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ
|32
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|2014 &lt;br /&gt; ''[[2014 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Brazil}}
|'''[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය '''
|'''[[2014 FIFA World Cup Final|1–0]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])
|[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව
|[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය
|'''3–0'''
|[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය
|32
|-
|2018 &lt;br /&gt; ''[[2018 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Russia}}
|'''[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය'''
|'''[[2018 FIFA World Cup Final|4–2]]'''
|[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොඒෂියාව
|[[File:Flag_of_ Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම
|'''2–0'''
|[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය
|-
|2022 &lt;br /&gt; ''[[2022 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Qatar}}
|'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව'''
|'''[[2022 FIFA World Cup Final|3–3]]'''&lt;br /&gt;([[Extra time|a.e.t.]])&lt;br /&gt;(4–2 [[Penalty shootout (association football)|pen.]])
|[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය
|[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොඒෂියාව
|'''2–1'''
|[[File:Flag_of_ Morocco.svg|22px|link=]] මොරොක්කෝව
|-
|2026 &lt;br /&gt; ''[[2026 FIFA World Cup|තොරතුරු]]''
|{{flag|Canada}}&lt;br /&gt;{{flag|Mexico}}&lt;br /&gt;{{flag|USA}}
|}
*''a.e.t.'': after extra time
*''pen.'': score in penalty shootout

;Notes
&lt;references group=&quot;note&quot; /&gt;


=== කණ්ඩායම් වශයෙන් ලැබූ ජයග්‍රහණ ===

[[File:World cup winners.png|thumb|400px|Map of winning countries]]
* [[File:Flag of Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය: '''5'''
* [[File:Flag of Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය:'''4'''
* [[File:Flag of Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය: '''4'''
* [[File:Flag of Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව: '''3'''
* [[File:Flag of Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ: '''2'''
* [[File:Flag of France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය: '''2'''
* [[File:Flag of England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය: '''1'''
* [[File:Flag of Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය: '''1'''

=== ඉහලම ස්ථාන සතර කරා ලඟා වන කණ්ඩායම් ===

{{See also|National team appearances in the FIFA World Cup#Comprehensive team results by tournament|l1=FIFA World Cup comprehensive team results by tournament}}
{{-}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! කණ්ඩායම  !! කුසලාන !! 2 ස්ථානය  !! 3 ස්ථානය  !! 4 ස්ථානය  !! අවසන් වූ මුළු ගණන
|-
|[[File:Flag of Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය 
|5 ([[1958 FIFA World Cup|1958]], [[1962 FIFA World Cup|1962]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[1994 FIFA World Cup|1994]], [[2002 FIFA World Cup|2002]])
|2 ([[1950 FIFA World Cup|1950]][[#1|*]], [[1998 FIFA World Cup|1998]])
|2 ([[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1978 FIFA World Cup|1978]])
|2 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[2014 FIFA World Cup|2014]])
|11
|-
|[[File:Flag of Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය[[#2|^]]
|4 ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1974 FIFA World Cup|1974]][[#1|*]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]])
|4 ([[1966 FIFA World Cup|1966]], [[1982 FIFA World Cup|1982]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2002 FIFA World Cup|2002]])
|4 ([[1934 FIFA World Cup|1934]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[2006 FIFA World Cup|2006*]], [[2010 FIFA World Cup|2010]])
|1 ([[1958 FIFA World Cup|1958]])
|13
|-
|[[File:Flag of Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය
|4 ([[1934 FIFA World Cup|1934]][[#1|*]], [[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1982 FIFA World Cup|1982]], [[2006 FIFA World Cup|2006]])
|2 ([[1970 FIFA World Cup|1970]], [[1994 FIFA World Cup|1994]])
|1 ([[1990 FIFA World Cup|1990]][[#1|*]])
|1 ([[1978 FIFA World Cup|1978]])
|8
|-
|[[File:Flag of Argentina.svg|22px|link=]] ආර්ජන්ටිනාව
|3 ([[1978 FIFA World Cup|1978]][[#1|*]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]])
|3 ([[1930 FIFA World Cup|1930]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]])
|align=center| —
|align=center| —
|6
|-
|{{පා(පන්දු)|FRA}}
|2 ([[1998 FIFA World Cup|1998]][[#1|*]], [[2018 FIFA World Cup|2018]])
|2 ([[2006 FIFA World Cup|2006]], [[2022 FIFA World Cup|2022]])
|2 ([[1958 FIFA World Cup|1958]], [[1986 FIFA World Cup|1986]])
|1 ([[1982 FIFA World Cup|1982]])
|7
|-
|{{පා(පන්දු)|URU}}
|2 ([[1930 FIFA World Cup|1930]][[#1|*]], [[1950 FIFA World Cup|1950]])
|align=center| —
|align=center| —
|3 ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[2010 FIFA World Cup|2010]])
|5
|-
|{{පා(පන්දු)|ENG}}
|1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]][[#1|*]])
|align=center| —
|align=center| —
|2 ([[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2018 FIFA World Cup|2018]])
|3
|-
|[[File:Flag of Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය
|1 ([[2010 FIFA World Cup|2010]])
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1950 FIFA World Cup|1950]])
|2 
|-
|{{පා(පන්දු)|NED}}
|align=center| —
|3 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1978 FIFA World Cup|1978]], [[2010 FIFA World Cup|2010]])
|1 ([[2014 FIFA World Cup|2014]])
|1 ([[1998 FIFA World Cup|1998]])
|5
|-
|[[File:Flag of the Czech Republic.svg|22px|link=]] චෙකොස්ලෝවියාව&lt;sup&gt;[[#3|#]]&lt;/sup&gt;
|align=center| —
|2 ([[1934 FIFA World Cup|1934]], [[1962 FIFA World Cup|1962]])
|align=center| —
|align=center| —
|2
|-
|[[File:Flag of Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගරියාව
|align=center| —
|2 ([[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1954 FIFA World Cup|1954]])
|align=center| —
|align=center| —
|2
|-
|[[File:Flag of Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය
|align=center| —
|1 ([[1958 FIFA World Cup|1958]][[#1|*]])
|2 ([[1950 FIFA World Cup|1950]], [[1994 FIFA World Cup|1994]])
|1 ([[1938 FIFA World Cup|1938]])
|4
|-
|[[File:Flag of Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොයේෂියාව
|align=center| —
|1 ([[2018 FIFA World Cup|2018]])
|2 ([[1998 FIFA World Cup|1998]], [[2022 FIFA World Cup|2022]])
|align=center| —
|3
|-
|[[File:Flag of Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය
|align=center| —
|align=center| —
|2 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1982 FIFA World Cup|1982]])
|align=center| —
|2
|-
|[[File:Flag of Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1954 FIFA World Cup|1954]])
|1 ([[1934 FIFA World Cup|1934]])
|2
|-
|[[File:Flag of Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]])
|1 ([[2006 FIFA World Cup|2006]])
|2
|-
|[[File:Flag of Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[2018 FIFA World Cup|2018]])
|1 ([[1986 FIFA World Cup|1986]])
|2
|-
|[[File:Flag of United States.svg|22px|link=]] එක්සත් ජනපදය
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1930 FIFA World Cup|1930]])
|align=center| —
|1
|-
|[[File:Flag of Chile.svg|22px|link=]] චිලී 
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1962 FIFA World Cup|1962]][[#1|*]])
|align=center| —
|1
|-
|[[File:Flag of Turkey.svg|22px|link=]]තුර්කිය
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[2002 FIFA World Cup|2002]])
|align=center| —
|1
|-
|[[File:Flag of Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව&lt;sup&gt;[[#3|#]]&lt;/sup&gt;
|align=center| —
|align=center| —
|align=center| —
|2 ([[1930 FIFA World Cup|1930]], [[1962 FIFA World Cup|1962]])
|2
|-
| සෝවියට් රුසියාව&lt;sup&gt;[[#3|#]]&lt;/sup&gt;
|align=center| —
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]])
|1
|-
|[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|link=]] බල්ගරියාව
|align=center| —
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[1994 FIFA World Cup|1994]])
|1
|-
|[[File:Flag of South Korea.svg|22px|link=]] දකුණු කොරියාව
|align=center| —
|align=center| —
|align=center| —
|1 ([[2002 FIFA World Cup|2002]][[#1|*]])
|1
|-
|}
:&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;''&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; = hosts''
:&lt;div id=&quot;2&quot;&gt;''&lt;nowiki&gt;^&lt;/nowiki&gt; = includes results representing West Germany between 1954 and 1990''&lt;/div&gt;
:&lt;div id=&quot;3&quot;&gt;''&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; = states that have since split into two or more independent nations''&lt;ref name=&quot;successor&quot;/&gt;&lt;/div&gt;

=== විවිධ මහද්වීපික කලාප ලැබූ විශිෂ්ට ජයග්‍රහණ ===

මෙතෙක් පැවති තරඟාවලි වලින් වාඩිම වාර ගණනක් අවසාන තරඟ සඳහා තේරී ඇත්තේ යුරෝපීය හා දකුනු ඇමරිකානු රටවල් වේ. එයින් තරඟ දහයක පමන ජය යුරොපීයන් ලබාගෙන ඇති අතර දකුනු ඇමරිකානුවන් තරඟ නවයක පමණ ජය ලබාගෙන ඇත.
වෙනත් මහාද්වීප වලින් රටවල් දෙකක් පමනක් අවසන් පූර්ව තරඟ සඳහා සුදුසුකම් ලබා ඇත.ඒ 2002 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හා කොරියානු ජනරජයයි. අප්‍රිකානු ජාතීන් ලබා ඇති හොඳම ජයග්‍රහණ වනුයේ අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟ සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමයි.ඒ 1990දී කැමරුන්, 2002දී සෙනෙගල් රාජ්‍යය, 2010දී ගානාව යනාදී වශයෙනි.

දැනට ලෝක කුසලානය ජයග්‍රහණය කර තිබෙන රාජ්‍ය සංගම් වලට අයත් නොවන රටවල් වනුයේ බ්‍රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව හා ස්පාඤ්ඤයයි. 1958දී යුරෝපයේදී,1970දී හා 1994දී උතුරු අමරිකාවේදී හා 2002දී ආසියාවේදී බ්‍රසීලය ජයග්‍රාහකයන් බවට පත් විය. 
1986දී ආජන්ටිනාව, උතුරු ඇමරිකවේදී ලෝක කුසලානය දිනූ අතර 2010දී ස්පාඤ්ඤය අප්‍රිකාවේදී ලෝක කුසලානය දිනා ගන්නා ලදී. එකම මහාද්වීපයකින් පැමිනි කණ්ඩායම් පිට පිටම ලෝක කුසලානය ජයග්‍රහණය කල අවස්ථාවන් තුනක් ඇත. 
ඒ ඉතාලිය 1938, බ්‍රසීලය1968, ස්පාඤ්ඤය 2010දී හා නවතත් ඉතාලිය 2006දී වශයෙනි.

== සම්මානයන්==

සෑම ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් අවසානයේදිම ලෝක කුසලානයට අමතරව ක්‍රීඩකයන්ගේ හා කණ්ඩායම් වල කුසලතා ඇගයීමට ප්‍රධාන වශයෙන් සම්මානයන් හයක් පිරිනමනු ලබයි.

:*මාධ්‍ය සාමජිකයන්ගේ ඡන්දයෙන් තෝරන හොදම ක්‍රීඩකයා සඳහා රන් පන්දු සම්මානය හා  දෙවන හා තුන්වන ස්ථාන සඳහා පිරිනමන රිදී හා ලෝකඩ පන්දු සම්මානය.
:*වැඩිම ලකුණු රැස්කල ක්‍රීඩකයා සඳහ වන රන් සපත්තු සම්මානය හා දෙවන හා තුන්වන ස්ථාන සඳහ පිලිවෙලින් පිරිනමන රිදී හා ලෝකඩ සපත්තු සම්මානය.
:*හොඳම ගෝලරකින්නා සඳහා වන රන් අත් ආවරණ සම්මනය.
:*වයස අවුරුදු 21 හෝ ඊට අඩු හොදම ක්‍රීඩකයා සඳහා වන හොදම යොවුන් ක්‍රීඩකයා සම්මානය
:*සාධාරණ ලෙස ක්‍රීඩා කල හොදම කණ්ඩායම සඳහා පිරිනමන   සාධාරණ ලෙස ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා වන සම්මානය.
:*හොඳම විනෝදාත්මක කණ්ඩායම සඳහා වන සම්මනය.


== වාර්තා හා සංඛ්‍යා ලේඛන ==

වැඩිම වාර ගණනක් ලෝක කුසලාන තරඟ සඳහා තරඟ කල ක්‍රීඩකයන් ලෙස මෙක්සිකෝවේ ඇන්ටොනියෝ කාර්බජල් හා ජර්මනියේ ලෝතර් මැතිව්ස් යන ක්‍රීඩකයන් දෙදෙනා වාර්ථාවට හිමිකම් කියයි. මොවුන් දෙදෙනාම තරඟාවලි පහ බැඟින් ක්‍රීඩාකර ඇත. බ්‍රසීලයේ පේලේ තුන් වරක්ම ලෝක කුසලාන පදක්කම දිනා ගත් එකම ක්‍රීඩකයා වේ.(1958,1962 හා 1970) 

මේ අතර තවත් ක්‍රීඩකයන් විසිදෙනෙකුම ලෝක කුසලාන පදක්කම දෙවරක් බැගින් දිනාගැනීමට සමත්ව ඇත.පවත්වා අති සියලුම ලෝක කුසලාන තරඟ වලින් වැඩිම ලකුනු රැස්කරගෙන ඇති ක්‍රීඩකයා වන්නේ බ්‍රසීලයේ රොනාල්ඩෝය. ඔහු ලකුණු 15 ක් රැස්කරගෙන ඇත.(1998-2006)

ලකුණු 14 බැඟින් රැස්කරගෙන ජර්මනියේ මිරොස්ලොව් ක්ලෝස්(2002-2006) හා බටහිර ජර්මනියේ ගේඩ් මුලර්  යන දෙදෙනා දෙවන ස්ථනයේ පසුවේ.
වැඩිම ගෝල රැස්කල ක්‍රීඩකයන් අතර හතරවන ස්ථානයේ රැඳී සිටින ප්‍රංශයේ ජස්ට් ෆොන්ටේන් එකම තරඟයකදී වැඩිම ගෝල රැස්කල ක්‍රීඩකය වේ. එම තරඟයේදී ඔහු රැස්කල ගෝල සංඛ්‍යාව 13 කි.(1958)

ක්‍රීඩකයෙකු මෙන්ම ප්‍රධාන පුහුණුකරු ලෙස ක්‍රියාකරමින් ලෝක කුසලානය දිනගත් ක්‍රීඩකයන් දෙදෙනා වන්නේ බ්‍රසීලයේ මාරියෝ සැගලෝ සහ ජර්මනියේ ෆ්‍රන්ස් බෙකන්බෙවර්ය. 1958 දී හා 1962දී සැගලෝ ක්‍රීඩකයෙකු ලෙසද 1970දී ප්‍රධාන පුහුනුකරු ලෙසද ලෝක කුසලනය ඩිනගන්න ලදී.බෙකන්බෙවර් 1970දී නායකයා ලෙසද 1990දී ප්‍රධාන පුහුනුකරු ලෙසද ලෝක කුසලනය දිනා ගැනීමට දායක විය. 

සියළුම ජතික කණ්ඩායම් අතුරින් වැඩිම  ලෝක කුසලන තරඟ සංඛ්‍යාවක් ක්‍රීඩා කර ඇත්තෙ ජර්මනියයි. වැඩිම ලෝක කුසලාන ගෝල සංඛ්‍යාවක් රැස් කල රට වන්නේ බ්‍රසීලයයි. ඒ ගෝල 210ක් ලබගනිමිනි. මෙම කණ්ඩායම් දෙකම සහභගී වූ එකම තරඟය වන්නෙ 2002දී පවති ලෝක කුසලාන අවසන් මහා තරඟයයි.


== මේවාත් බලන්න ==
* [[FIFA ලෝක කුසලානය තුළ ජාතික කණ්ඩායම් හි සම්ප්‍රාප්තිය]]
* [[FIFA කාන්තා ලෝක කුසලානය]]
* [[ලෝක කුසලානය නමින් ඇති අනෙකුත් තරඟ ලැයිස්තුව]]
* [[1980 Mundialito]], ලෝක කුසලානයේ වසර 50 ස්ංවත්සරය වෙනුවෙන් උරුගුවේ පැවති තරඟාවලිය
* [[FIFA ලෝක කුසලාන Cup All- Time Team]]
* [[FIFA ලෝක කුසලාන Dream Team]]
* [[FIFA ලෝක කුසලාන නිල ගීය]]


==සටහන් හා ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|colwidth=30em}}


== ග්‍රන්ථනාමාවලිය == 
{{refbegin}}
{{cite book |last=Glanville |first=Brian| title=The Story of the World Cup |url=https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8 | page=[https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8/page/44 44]|publisher=Faber |year=2005 |isbn=0-571-22944-1 |ref=glanville}}
{{refend}}


== බාහිර ඇමුණුම් ==
{{Commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20190519154512/https://www.fifa.com/worldcup/ FIFA World Cup official site]
* [https://web.archive.org/web/20140618092541/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html Previous FIFA World Cups]

[[Category:FIFA World Cup| ]]
[[Category:FIFA competitions|World Cup]]
[[Category:World championships]]
[[Category:Recurring sporting events established in 1930]]</text>
      <sha1>ev7w734jj49nrm01yw068gz44r7zg81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ස්වර්ණමය සිනමාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36683</id>
    <revision>
      <id>800285</id>
      <parentid>796370</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30840" sha1="kxblv7t05bebkphoc046k2lkvgvy04t" xml:space="preserve">{{Infobox award
| bgcolour       = #ffdead
| name           = ස්වර්ණමය සිනමාව
| alt            = A large wooden frame surrounds a small image of a screenshot of a woman sitting up in a bed while a man and woman sleep next to her. A golden tag at the bottom of the frame says &quot;Golden Film 2003 Liever Verliefd&quot;.
| image          =
| imagesize      = 250px
| caption        = ස්වර්ණමය සම්මානය ''[[Love to Love (film)ආදරයට ආදරය]]'' (2003)සඳහා
| description    =  [[ප්‍රවේශපත්‍ර කාර්යාල]] අභිප්‍රායන්
| presenter      = [[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට සැණකෙලිය]]&lt;br/&gt;[[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට අරමුදල]]
| country     = [[නෙදර්ලන්තය]]
| year      =  2001 සැප්තැම්බර් 28
| website        = http://www.goudenfilm.nl/
}}
'''ස්වර්ණමය සිනමාව'''  යනු([[ලන්දෙසි]]:'''ගොවුඩෙන් ෆිල්ම්''')  [[නෙදර්ලන්තයේ]]  පවත්වන[[ සිනමා]] [[සම්මානඋළෙලකි]].එහි අරමුණ වන්නේ [[ප්‍රවේශපත්‍ර කාර්යාල]] අභිප්‍රායන් ජයගත් ස්වදේශීය සිනමාපටයන් හඳුනා ගැනීමයි. ස්වර්ණමය සිනමාව හිමිකරගනු ලබන්නේ ප්‍රවේශපත්‍ර {{nowrap|100,000}} අලෙවි කල සිනමාපටය විසිනි.[[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට සැණකෙලිය]] සහ [[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට අරමුදල]] මගින් මෙම සම්මාන ප්‍රදානෝත්සවය ආරම්භ කරන ලද්දේ [[ලන්දේසි]] චිත්‍රපට කෙරෙහි මාධ්‍යයන්ගේ අවධානය වැඩිකිරීමේ අරමුණින්ය.මෙහි [[චිත්‍රපට නළුවන්]] සඳහා එකක් හා [[චිත්‍රපට නිශ්පාදක කණ්ඩායම]] සඳහා එකක් වශයෙන් [[සමරු ඵලක]] දෙකකි.

වසර 2001 දී ස්වර්ණමය සිනමා සම්මානය හඳුන්වාදෙන අවස්ථාවේදී එය ප්‍රදානය කරනු ලබුවේ ප්‍රවේශපත්‍ර {{nowrap|75,000}} ක් අලෙවිකල විට පමණි.එයිට පසු  වසර වලදී ලන්දේසි චිත්‍රපට කෙරෙහි නෙදර්ලන්තයේ මහජන කැමැත්ත වර්ධනය විය.ලන්දේසි [[චිත්‍රපට කර්මාන්තය]] තවදුරටත් දිරිගැන්වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වසර 2003 දී ප්‍රවේශපත්‍ර මිනුම්දණ්ඩ 100,000 දක්වා ඉහල දමනලදි.සම්මානය හඳුන්වාදීමේ සිට මේ දක්වා [[List of films that received the Golden Film|චිත්‍රපට 62ක්&amp;nbsp;]] {{ref label|date_|i|i}}සඳහා ස්වර්ණමය සම්මානය ප්‍රදානය කර ඇත.

චිත්‍රපට නිශ්පාදකයන් සහ නළුනිළියන් ඔවුන්ට ලැබෙන චිත්‍රපටවල සාර්ථකත්වය ගැන සිතමින් සිටියදී,ප්‍රවේශපත්‍ර  {{nowrap|75,000}} ක් හෝ {{nowrap|100,000}} ක් හෝ අලෙවි වුන පමණින් චිත්‍රපටය වාණිජ්‍යමය ලෙස සාර්ථකයි කියා කිවනොහැකි යැයි විචාරකයෝ පවසති.මෙම හේතුව මත ලන්දේසි පුවත්පත් පවා මෙම සම්මානය විවේචනය කරමින් වාරතා කලහ.

==සම්මානය==
ප්‍රථම සිනමා ප්‍රචාරය&lt;ref name=&quot;film-fund-press-release&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite press release
  | title = Nieuwe voorwaarden Gouden en Platina Film
  | publisher = [[Netherlands Film Fund]]
  | date = 2003-03-11
  | url = http://www.filmfund.nl/nieuws/046.htm
  | accessdate = 2005-12-25
  | archive-date = 2006-02-16
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20060216073148/http://www.filmfund.nl/nieuws/046.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; තුල යම් [[චිත්‍රපටයක්]] ප්‍රවේශපත්‍ර 100,000 ක් අලෙවි කලේනම් එයට [[නෙදර්ලන්තයේ ]] ස්වර්ණමය සම්මානය හිමිවෙයි.[[චිත්‍රපට බෙදහරින්නා]] සහ [[නෙදර්ලන්තයේ සිනමාපට බෙදහරින්නන්ගේ සංගමය]]&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = De Nederlandse film
  | work = [http://www.filmfestival.nl www.filmfestival.nl]
  | publisher = [[Netherlands Film Festival]]
  | url = http://www.filmfestival.nl/index.php?id=1385
  | accessdate = 2008-01-23 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071211000855/http://www.filmfestival.nl/index.php?id=1385 |archivedate = December 11, 2007}}&lt;/ref&gt; විසින් ලබාදෙන තොරතුරු පදනම් කරගෙන අලෙවිවූ ප්‍රවේශපත්‍ර සංඛ්‍යාව ගැන නිගමනයකට එයි.ස්වර්ණමය සම්මානය ප්‍රදානයෙන් පසු,ප්‍රවේශපත්‍ර 400,000 ක් සඳහා [[ප්ලැටිනම් සම්මානය]]ද,ප්‍රවේශපත්‍ර 1,000,000 සඳහා [[දියමන්ති සම්මානය]]ද පිදෙන අතර ප්‍රවේශපත්‍ර 10,000 ක්&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Alles is Liefde behaalt in recordtempo één miljoen bezoekers
  | work = [http://www.filmfestival.nl/ www.filmfestival.nl]
  | publisher = [[Netherlands Film Festival]]
  | date = 2007-12-07
  | url = http://www.filmfestival.nl/index.php?id=908&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=272&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=700&amp;cHash=4c20983c71
  | accessdate = 2008-01-19 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071220172354/http://www.filmfestival.nl/index.php?id=908&amp;tx_ttnews%5btt_news%5d=272&amp;tx_ttnews%5bbackPid%5d=700&amp;cHash=4c20983c71 |archivedate = December 20, 2007}}&lt;/ref&gt; අලෙවිකල[[වාරතාමය චිත්‍රපට]] සඳහා පළිගු සම්මානය ප්‍රදානය කෙරෙයි.

[[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට සැණකෙලිය]] සහ රජයේ ආධාර ලබාගන්නා [[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට අරමුදල]] විසින් [[නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට අයෝජකයන්]]ගේ උපකාරය මත මෙම ස්වර්ණ සම්මානය ආරම්භ කලේ නෙදර්ලන්තයේ [[ලන්දේසි]] චිත්‍රපට කෙරෙහි තිබෙන මහජන ආකර්ශනය වැඩිකිරීමේ අරමුණෙන් යුතුවය.චිත්‍රපටයක සම්මාරම්භක මාධ්‍ය ප්‍රචාරනයෙන් පසු අවධානය ක්‍රමයෙන් අඩුවී යන අතර එය ධනාත්මකව වර්ධනය කිරීම සඳහා ප්‍රවේශපත්‍ර අභිප්‍රායන් ඉටුකරගැනීම හේතුසාධක වන බව ස්වර්ණ සම්මානය හඳුනා ගන්නාලදි.ස්වර්ණ රෙකෝඩය යනු නෙදර්ලන්ත සංගීත කර්මාන්තය සඳහා ඇති මේ හා සමාන සම්මානයකි.එමගින් තනි ගීතයක් 40,000 ක් හෝ ගීත ඇල්බම 35,000 ක් හෝ සම්භාව්‍ය ගීත ඇල්බම&lt;ref name=&quot;feest&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | last = Ockhuysen
  | first = Ronald
  | title = Nederlandse film viert feest
  | work = [http://www.cinema.nl/ Cinema.nl]
  | date = 2002-10-24
  | url = http://www.cinema.nl/artikelen/2170106/nederlandse-film-viert-feest
  | accessdate = 2007-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Goud/Platina reglement
  | work = [http://www.nvpi.nl/nvpi/home.asp?pagnaam=homepage www.nvpi.nl]
  | publisher = Nederlandse Vereniging van producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers
  | url = http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=62772&amp;
  | accessdate = 2007-11-04 }}&lt;/ref&gt; 15,000 ඛෝ අලෙවි වුනහොත් එම සම්මානය සඳහා සුදුසුකම් ලබයි.

යම් චිත්‍රපටයක් ශ්‍රාවක සංඛ්‍යා මිනුම පසුකර ඉතා කෙටි කාලයකදී ස්වර්ණ සම්මාන උළෙල කුඩා පුවත්පත් මංගල්‍යක්යොදාගෙන මුළු වසර පුරාම පැවැත්වේ.සමරු ඵලක ප්‍රධානය කරනු ලබන්නේ නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට සැණකෙලියේ [[අධ්‍යක්ශකවරයා]] හෝ සමහරවිට [[චිත්‍රපටයේ නළුනිළියන්]]ගෙන් කෙනෙක් හෝ නිශ්පාදන කන්ඩායමේ කෙනෙක්&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Uitreiking Gouden Film Zwartboek
  | work = [http://www.fuworks.nl/ www.fuworks.nl]
  | publisher = [[Fu Works]]
  | date = 2006-09-18
  | url = http://www.fuworks.nl/news.php?id=63
  | accessdate = 2007-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | last = Zanten
  | first = Claudia van
  | title = Kruistocht in Spijkerbroek krijgt Gouden Film
  | work = [http://www.elsevier.nl/ www.elsevier.nl]
  | publisher = [[Elsevier (magazine)|Elsevier]]
  | date = 2006-11-27
  | url = http://www.elsevier.nl/nieuws/cultuur_en_televisie/artikel/asp/artnr/127954/index.html
  | accessdate = 2007-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verliefd&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite news
  | title = Gouden Film voor N Beetje Verliefd
  | work = [http://www.telegraaf.nl/ www.telegraaf.nl]
  | publisher = [[De Telegraaf]]
  | date = 2007-01-15
  | url = http://www.telegraaf.nl/prive/article56869921.ece
  | accessdate = 2007-08-27 }}&lt;/ref&gt; විසිනි.එක් චිත්‍රපටයක් සඳහා සමරු ඵලක 2ක් ප්‍රධනය කරයි.ඉන් එකක් නිශ්පාදකවරයා සහ අධ්‍යක්ශකවරයා ඉදිරිපත්වන ෆිල්ම් ක්‍රෙව්(film crew) වන අතර අනෙක ප්‍රධාන නළුනිළියන්&lt;ref name=&quot;film-fund-press-release&quot;/&gt; ලබාගන්නා [[කාස්ට් ඔෆ් ද ෆිල්ම් ]]සම්මානය වේ.

සමරු ඵලකය නිර්මාණය කලේ &quot;ජෙරෝන් ටිරියන්&quot;&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Trofee Gouden, Platina en Kristallen Film
  | work = [http://www.speravi.nl Speravi]
  | url = http://www.speravi.nl/Trofee%20Gouden%20Kristallen%20en%20Platine%20Film%20fotopagina.htm
  | accessdate = 2008-06-26 }}&lt;/ref&gt; විසිනි.එය ඝන සමසතරැස් රාමුවකින්ද,සම්මානලාභී චිත්‍රපටයෙන්ද &lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Nieuwe prijs voor Nederlandse documentaires
  | work = [http://www.cinema.nl/ Cinema.nl]
  | date = 2005-04-28
  | url = http://www.cinema.nl/artikelen/2162530/nieuwe-prijs-voor-nederlandse-documentaires
  | accessdate = 2007-01-11 }}&lt;/ref&gt;සමන්විත වේ.රාමුවට ඵලකය සම්බන්ඳ කර ඇති අතර රාමුව සාදා ඇත්තේ [[මෝල් දැව]] (milled wood)වලිනි. රාමුවේ පළමු පෙළෙහි තුන්පැත්තක &quot;Golden Film&quot; ලෙස කොටා ඇත.අනෙක් පැත්තේ වර්ශය කොටා ඇත.දෙවන පේලියෙහි චිත්‍රපටයේ නම&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Cnc freeswerk
  | work = [http://www.speravi.nl Speravi]
  | url = http://www.speravi.nl/CNC%20freeswerk.html
  | accessdate = 2007-01-13 }}&lt;/ref&gt; සඳහන් කර තිබේ.

==ඉතිහාසය==
{{rellink|කාලානුක්‍රමික ලැයිස්තුවක් සඳහා, බලන්න [[ස්වර්ණ ස්ම්මානලභී චිත්‍රපට ලැයිස්තුව]].}}

&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 5px; margin-bottom: 5px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background: #ffdead;&quot; | නෙදර්ලන්තයේ චිත්‍රපට නරඹන්නන්&lt;ref name=&quot;statistics&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Jaarboek 2007
  | work = [http://www.nfcstatistiek.nl/ www.nfcstatistiek.nl]
  | publisher = Dutch Federation for Cinematography
  | year = 2007
  | url = http://www.nfcstatistiek.nl/jv06.pdf
  | accessdate = 2007-10-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
! වසර
! මුළු ප්‍රේක්ශක සංඛ්‍යාව
! ලන්දේසි ප්‍රේක්ශක සංඛ්‍යාව
! ස්වර්ණ සිනමාවන්
|-
|1997
| මිලියන 18.9 
| මිලියන0.70  (3.7%)
| {{N/A}}
|-
|1998
| මිලියන 20.1 
| මිලියන 1.2 (6.1%)
| {{N/A}}
|-
|1999
| මිලියන18.6 
| මිලියන 1.1  (5.5%)
| {{N/A}}
|-
|2000
|  මිලියන 21.6 
| මිලියන 1.3  (5.9%)
| {{N/A}}
|-
|2001
| මිලියන 23.6 
| මිලියන 2.2  (9.5%)
|4 
|-
|2002
| මිලියන 24.1 
| මිලියන 2.53  (10.5%)
|  සම්මාන 6
|-
|2003
| මිලියන24.9 
| මිලියන3.30  (13.26%)
| සම්මාන6 
|-
|2004
| මිලියන 23.0
| මිලියන 2.12 (9.20%)
| සම්මාන9 
|-
|2005
| මිලියන20.6
| මිලියන 2.71  (13.16%)
| සම්මාන8 
|-
|2006
| මිලියන23.4 
| මිලියන 2.62  (11.18%)
| සම්මාන5
|-
|2007
| මිලියන 22 {{ref label|provisional_|ii|ii}}&lt;ref name=&quot;film2007&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite news
  | title = Nederlandse film ongekend populair in 2007 (+video)
  | work = [http://www.nrc.nl/ www.nrc.nl]
  | publisher = [[NRC Handelsblad]]
  | date = 2008-01-10
  | url = http://www.nrc.nl/kunst/article888747.ece
  | accessdate = 2008-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| මිලියන 2.9 (13.4%){{ref label|provisional_|ii|ii}}&lt;ref name=&quot;film2007&quot;/&gt;
| සම්මාන8 
|-
|2008
|  මිලියන22 &lt;ref name=&quot;film2008&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite news
  | title = Succesvol jaar Nederlandse film
  | work = [http://www.cinema.nl/ www.cinema.nl]
  | date = 2009-01-07
  | url = http://www.cinema.nl/artikelen/4457896/succesvol-jaar-nederlandse-film
  | accessdate = 2009-06-11
  | archive-date = 2009-01-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090108170716/http://www.cinema.nl/artikelen/4457896/succesvol-jaar-nederlandse-film
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
| මිලියන3.9  (17,6%)&lt;ref name=&quot;film2008&quot;/&gt;
| සම්මාන 14 
|-
|2009
| {{unk|විසඳීමට තිබෙන}}
| {{unk|විසඳීමට තිබෙන}}
|  සම්මාන 2 {{ref label|date_|i|i}}
|}
&lt;/div&gt;

2001 සැප්තැම්බර් 4 වන දින නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට සැණකෙලිය සහ නෙදර්ලන්ත චිත්‍රපට අරමුදල මගින් ස්වර්ණ සම්මානය ගැන ප්‍රසිද්ධ නිවේදනයක් කරනලදි.එම අවස්ථවේ ස්වර්ණ සම්මානය ප්‍රදානය කලේ 75,000 කට අධික &lt;ref name=&quot;film-fund-press-release&quot;/&gt;නරඹන්නන් සහිත චිත්‍රපට සඳහා පමණි.ඒ දින වලම, [[ප්ලැටිනම් සම්මානය]] 200,000 කට අධික නරඹන්නන් සහිත චිත්‍රපට සඳහා ප්‍රදානය කරනලදි.වසර 2001 සැප්තැම්බර් 28 දින [[&quot;මමත් ඔබට ආදරෙයි]] (I love you too)&quot;&lt;ref name=&quot;iloveyoutoo&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Ik ook van jou
  | work = [http://www.filmfestival.nl/ www.filmfestival.nl]
  | publisher = [[Netherlands Film Festival]]
  | date = 2001-09-28
  | url = http://www.filmfestival.nl/index.php?id=1401
  | accessdate = 2008-01-19 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071028185928/http://www.filmfestival.nl/index.php?id=1401 |archivedate = October 28, 2007}}&lt;/ref&gt; චිත්‍රපටය සඳහා ප්‍රථම ස්වර්ණ සම්මානය ප්‍රදානය කරනලදි.ඒ වගේම 2002 වසර අවසාන වනවිට ස්වර්ණ සම්මාන 10 ක් ප්‍රදානය කර තිබුණි. 

නෙදර්ලන්තයේ ලන්දේසි චිත්‍රපට කෙරෙහි තිබෙන මහජන ප්‍රසාදය, සම්මානය හඳුන්වාදී මාස 18ක් තුලදී වැඩි වූ බව කියවේ.ලන්දේසි චිත්‍රපට නරඹන්නන් සංඛ්‍යාව ප්‍රතිශතයක් ලෙස ගත්විට 1999 දී 5.5% ක්ද,2000 දී 5.9% ක් ද,සම්මානය හඳුන්වාදුන් වසර 2001 දී එය 9.5ක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත.ඒ වගේම 2002 වසරේදී නරඹන්නන් ප්‍රතිශතය 10.5% ක් &lt;ref name=&quot;statistics&quot;/&gt;
දක්වා වර්ධනය වී ඇත.

ලන්දේසි චිත්‍රපට කර්මාන්තය වර්ධනය වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2003 දී සම්මානය දෙන මිනුම වෙනස් විය.2003 ජනවාරි 1 වැනිදයින් පසු ප්‍රචාරනය සඳහා නිකුත් කල චිත්‍රපට වලට ස්වර්ණ සම්මානය සඳහා 100,000 නරඹන්නන් ද, ප්ලටිනම් සම්මානය &lt;ref name=&quot;film-fund-press-release&quot;/&gt;සඳහා 400,000 ක් නරඹන්නන් ද අවශ්‍ය විය.වසර 2003 ට පෙර ස්වර්ණ සම්මානය ලබාගත් චිත්‍රපට සඳහාද නව මිනුම් යටතේ&lt;ref name=&quot;report2001&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = NFC annual report 2001
  | work = [http://www.nfcstatistiek.nl/ www.nfcstatistiek.nl]
  | publisher = Dutch Federation for Cinematography
  | year = 2002
  | url = http://www.nfcstatistiek.nl/jv01.pdf
  | accessdate = 2007-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;report2002&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = NFC annual report 2002
  | work = [http://www.nfcstatistiek.nl/ www.nfcstatistiek.nl]
  | publisher = Dutch Federation for Cinematography
  | year = 2003
  | url = http://www.nfcstatistiek.nl/jv02.pdf
  | accessdate = 2007-10-21 }}&lt;/ref&gt; සම්මාන ලබාදුණි.වසර 2003 සිට 2007 දක්වාම නෙදර්ලන්තයේ ලන්දේසි චිත්‍රපට නරඹන්නන්ගේ ප්‍රතිශතය 9.20% සහ 13.4%  &lt;ref name=&quot;statistics&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;film2007&quot;/&gt;අතර පවත්වගන්නා ලදි.

එහි හඳුන්වාදීමේ සිට මේ දක්වා  [[List of films that received the Golden Film|චිත්‍රපට 62ක්&amp;nbsp;]] {{ref label|date_|i|i}} සඳහා සම්මාන ප්‍රදානය කර ඇත.වසර 2008 දී චිත්‍රපට 14ක් සම්මානයට පත්‍රවිය.එක වසරක්{{ref label|date_|i|i}} තුලදී වැඩිම සම්මාන ගණනක් ප්‍රදානය කල වසර ලෙස එය වාරතා වේ.සම්මානලාභී බොහෝ චිත්‍රපට අදාල නරඹන්නන් ගණනට ලංව තිබෙන්නේ සතියක හෝ දෙකක කාලයක් තුලදීය.නමුත් &quot;[[ෆුල් මූන් පාර්ටි]]&quot; (2002) සහ&quot;[[බ්ලැක් බුක්]]&quot;(2006) යන චිත්‍රපට ඔවුන්ගේ ප්‍රථම සති අන්තය&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Volle Maan na openingsweekend al Gouden Film
  | work = [http://www1.film1.nl/ Film1]
  | date = 2002-10-14
  | url = http://www1.film1.nl/nieuws/3466-Volle-Maan-na-openingsweekend-al-Gouden-Film.html
  | accessdate = 2008-01-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zwartboek&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite news
  | title = 'Zwartboek' trekt in eerste weekend 125.000 bezoekers
  | work = [http://www.nrc.nl/ www.nrc.nl]
  | publisher = [[NRC Handelsblad]]
  | date = 2006-09-18
  | url = http://www.nrc.nl/kunst/article484960.ece
  | accessdate = 2007-12-27 }}&lt;/ref&gt; තුලදීම 75,000 සහ 100,000 නරඹන්නන් පිරිසක් වාරතා කලහ.

==සම්මානය සඳහා ප්‍රතිචාර==

සම්මාන ලාභීන් හිතනව ස්වර්ණ සම්මානය ලබෙන්නේ චිත්‍රපටය සාර්ථක එකක්&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Schnitzelparadijs krijgt Gouden Film
  | work = [http://www.cinema.nl/ Cinema.nl]
  | publisher = [[De Volkskrant]] / [[VPRO]]
  | date = 2005-09-20
  | url = http://www.cinema.nl/artikelen/2161143/schnitzelparadijs-krijgt-gouden-film
  | accessdate = 2007-09-22 }}&lt;/ref&gt; නිසා කියල.අධ්‍යක්ශක &quot;[[මාර්ටින් කූල්හොවෙන්]]&quot; කියනවා &quot;වසර 2005 දී [[Schnitzel Paradise]] සම්මානයට පාත්‍ර උනා.එත් අපි ඒතරම් සර්ථකත්වයක් බලාපොරොත්තු උනේ නෑ &quot; කියල.Schnitzel Paradise කියන්නෙ ඔහුගෙ වාණිජ්‍යයමයලෙස සාර්ථක වූ මුල්ම චිත්‍රපටයයි[[Keep off]] (2006)  හි ප්‍රධාන නළු වයස අවුරුදු 15 ක් වන &quot;[[සෙම් වීගෙර්]]&quot; කියනව &quot;මම දැනගත්තා මේ චිත්‍රපටය ගොඩක් අය බලනව කියල, ඒත් මම කවදාවත් හිතුවෙ නෑ අපිට ස්වර්ණ සම්මානය&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | last = Dammers
  | first = Maartje
  | title = Gouden Film voor Afblijven
  | work = [http://www.kidsweek.nl/ www.kidsweek.nl]
  | publisher = [[Kidsweek]]
  | date = 2006-10-19
  | url = http://www.kidsweek.nl/artikel/171961/
  | accessdate = 2007-09-22 }}&lt;/ref&gt; ලැබෙයි කියලා &quot;.

ප්‍රවේශපත්‍ර 75,000 ක් 100,000 ක් අලෙවිවූ පමණින් චිත්‍රපටයක් සර්ථක යැයි කීමට නොහැකි බව සම්මාන විචාරකයෝ පවසති.චිත්‍රපට පුවත්වාරතාකරු &quot; රොනාල්ඩ් ඔකුය්සෙන්&quot; වසර 2002දී ස්වර්ණ සම්මානය මෙහෙම කිව්වා:

&lt;blockquote class=&quot;templatequote&quot;&gt;&lt;div&gt;හොඳ අදහසක් - මිනිස්සුන්ට ධනාත්මක සංඥා දෙනව.එත් එක විවාදත්මකයි ගොඩක් දෙනාට සංඥා ලැබෙනවද කියලා.නරඹන්නන් 75,000 ඉතා කුඩා සංඛ්‍යාවක්.දුර්වල මිනුමක්.විශේෂයෙන් &quot;ෆුල් මූන් පාටි&quot; වගේ හුදු පොදුජනයා සඳහා නිපදවූ චිත්‍රපටවලට.&quot;ෆුල් මූන් පාටි &quot; චිත්‍රපටයේ අධ්‍යක්ශක වරයා එකහෙලාම පිලිගන්නවා 300,000 පමණක් නරඹන්නන් යනු අසමර්ථවීමක් කියලා.{{ref label|ockhuysen_|iv|iv}}&lt;ref name=&quot;feest&quot;/&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

ස්වර්ණ සම්මානය,චිත්‍රපටයක වාණිජ්‍යමය සාර්ථකත්වය සඳහා සිනමාවේ වටිනාකම අඩුකිරීමට උත්සාහ කරන නිසා සහ එය විශාල ප්‍රසිද්ධියක් ලබාසිටින චිත්‍රපට වලට අනුග්‍රහ කරනවා වෙනුවට කුඩා අප්‍රසිද්ධ චිත්‍රපට&lt;ref name=&quot;feest&quot;/&gt; සඳහා අනුග්‍රහ ලබාදීම නිසා, ස්වර්ණ සම්මානය යනු  &quot;අපගේ ළමා කාලය&quot; යයි &quot;ඔකුයුසෙන්&quot; පවා වාරතාකර තිබේ.&quot;ස්වර්ණ සම්මානය වණිජ්‍යමය කඩාවැටීම නැවැත්වීමට ලබාදෙන තිළිණයක් &quot;යයි චිත්‍රපට නිශ්පාදක &quot;රොබ් හෝවර්&quot; කිය තිබේ.වසර 2005  දී මිනුම 75,000 සිට 100,000 දක්වා ඉහල දැමූ අවස්ථාවේ ඔහු සම්මුඛ සාකච්චාවකදී කියා සිටියේ පහත පරිදිය.

&lt;blockquote class=&quot;templatequote&quot;&gt;&lt;div&gt;ඒක කොහෙත්ම මුකුත් නෙවෙයි.අසාර්ථකත්වයක්.ඒක පටන්ගන්න තිබුනේ චිත්‍රපට ප්‍රවේශපත්‍ර 350,000 හෝ ඊට වැඩියෙන් අලෙවි කරන නිශ්පාදකවරු වෙනුවෙන්.මධ්‍යය විසින් මේකගැන වරතා කරන්නෙ ඇයි කියලා තේරුම් ගන්න බෑ.ඇඉ මේ සියලු දෙනාම මේ විකාර{{ref label|houwer_|v|v}}&lt;ref name=&quot;nonsense&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | last = Ekker
  | first = Jan Pieter
  | coauthors = Ockhuysen, Ronald
  | title = 'Ik ben de trait-d'union'
  | work = [http://www.cinema.nl/ Cinema.nl]
  | date = 2005-10-20
  | url = http://www.cinema.nl/artikelen/2160831/ik-ben-de-trait-d-union
  | accessdate = 2007-01-11 }}&lt;/ref&gt; අනුමත කරන්නෙ?&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[ඇල්ජෙමීන් ඩග්බ්ලෑඩ්]]&lt;ref name=&quot;bontekoe&quot;&gt;{{nl icon}} {{cite news
  | title = Gouden Film voor Bontekoe
  | work = [http://www.ad.nl/ www.ad.nl]
  | publisher = [[Algemeen Dagblad]]
  | date = 2007-12-27
  | url = http://www.ad.nl/filmwereld/article1924125.ece
  | accessdate = 2007-12-27 }}&lt;/ref&gt;, [[ද ටෙලිග්‍රාෆ්]]&lt;ref name=&quot;verliefd&quot;/&gt;, [[එන් ආර් සී හෑන්ඩෙල්බ්ලෑඩ්]]&lt;ref name=&quot;zwartboek&quot;/&gt; යන ලන්දේසි පුවත්පත් ස්වර්ණ සම්ම්මානය ලැබුණු චිත්‍රපට පිළිබඳව වාරතා කර ඇත.&quot;[[De Scheepsjongens van Bontekoe ]]&quot; (2007) යන චිත්‍රපටය නැරඹීමට 100,000 ක් පමණ මිනිසුන් පැමිණි අවස්ථවේ,ලන්දේසි පුවත්පත් ආයතනයක් වන &quot;[[Algemeen Nederlands Persbureau]]&quot; පැවසූයේ &quot;චිත්‍රපටය 100,000 සේ අපූර්ව එළිපත්තට ළඟා වී ඇත.{{ref label|anp_|iii|iii}}&lt;ref name=&quot;bontekoe&quot;/&gt;&quot; ලෙසයි.

==සටහන්==

&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
:*{{note label|date_|i|i}}2009 මාර්තු 9 වනිදා වශයෙන්.
:*{{note label|provisional_|ii|ii}}කලින් වසර වල වගේ වසර 2007 වාර්ශික වාරතාව, ලන්දේසි සිනමාශිල්ප සංසදයේ 2008 වසරේ ග්‍රන්ථය ඔවුන්ගේ වෙබ් සයිට් එක තුල  ප්‍රසිද්ධකර නැති නිසා 2007 වසර පිළිබඳ නිවැරදි දත්ත නැත.&lt;ref&gt;{{nl icon}} {{cite web
  | title = Brancheorganisatie NVB
  | work = [http://www.nvbinfocentrum.nl/ www.nvbinfocentrum.nl]
  | publisher = Dutch Association of Cinema Exploitants
  | url = http://www.nvbinfocentrum.nl/?id=1465
  | accessdate = 2008-06-12 }}&lt;/ref&gt;
:*{{note label|anp_|iii|iii}} &quot;චිත්‍රපටය 100,000 සේ අපූර්ව එළිපත්තට ළඟා වී ඇත.&quot; වාක්‍යයේ  ANP පාවිච්චි කරන ලන්දේසි වැකිය &quot;ද මජිස්චෙ ජෙරෙන්ස් වන් 100,000 &quot;.

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist|2}}

==බාහිර සබැඳි==
*{{nl icon}} [http://www.goudenfilm.nl/ Gouden Film] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021208002205/http://www.goudenfilm.nl/ |date=2002-12-08 }}
*[https://web.archive.org/web/20080225012752/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Golden_and_Platin_Film_Netherlands/ Golden and Platin Film Netherlands] at the [[Internet Movie Database]]
{{Film awards in the Netherlands}}

[[ප්‍රවර්ගය:සිනමා සම්මාන උළෙල]]</text>
      <sha1>kxblv7t05bebkphoc046k2lkvgvy04t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42514</id>
    <revision>
      <id>800309</id>
      <parentid>726354</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11931" sha1="auy05cw5aqooxo8comhe98mpipr44pa" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව  සමාගම
| company_name   = සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි, ඉන්කෝපරේටඩ්.
| company_logo   = [[ගොනුව:Logo CellSignalingTechnology.gif|200px]]
| company_type   = [[පෞද්ගලිකව පාලිත සමාගම]]
| location       = [[ඩෑන්වර්ස්, මැසචූසට්ස්]]
| foundation     = 1999
| founder        = මයිකල් කෝම්බ්
| key_people     = මයිකල් කෝම්බ්, සභාපති සහ ප්‍රධාන විධායක නිලධාරි &lt;br /&gt;රොබර්ටෝ පෝලකීවිෂ්, ප්‍රධාන විද්‍යාත්මක නිලධාරි
| num_employees  = 300 — 350
| industry       = [[ජෛව විද්‍යාව]], [[නිෂ්පාදනය කෙරුම]]
| products       = [[ප්‍රතිදේහ]], [[ELISA]] කට්ටල, [[ChIP]] කට්ටල
| subsid = [http://www.cstj.co.jp සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි ජැපෑන්, කේ.කේ.] &lt;br&gt; [http://www.cst-c.com.cn සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි (චයිනා) ලිමිටඩ්] &lt;br&gt; [http://www.bioke.nl සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි යුරප්, බී.වී.]
| homepage       = [http://www.cellsignal.com www.cellsignal.com]
}}

1999 දී [[බෙවර්ලි, මැසචූසට්ස්]] හිදී සංස්ථාපිත [[පෞද්ගලිකව පාලිත සමාගම| පෞද්ගලිකව පාලිත සමාගමක්]]  වන ''' සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි, ඉන්කෝපරේටඩ්. (CST)''' විසින් නිෂ්පාදනය කරනුයේ  [[‍සෛලීය සංඥාකරණය|සෛලීය සංඥාකරණ]] මංපෙත් අධ්‍යයනය සඳහා භාවිතා වන  [[ප්‍රතිදේහ]] සහ ආශ්‍රිත කාරක වෙති. CSTහී වර්තමාන සංස්ථානික මූලස්ථානය පිහිටා ඇත්තේ [[ඩෑන්වර්ස්, මැසචූසට්ස්]] හී වෙයි.

==ඉතිහාසය==
[[නිව් ඉංග්ලන්ඩ් බයෝලැබ්ස්]] (NEB) හී සෛලීය සංඥාකරණ කණ්ඩායමෙහි සේවය කල විද්‍යාඥයින් විසින් 199දී සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි, ඉන්කෝපරේටඩ්. (CST) පිහිටුවා ගන්නා ලදි.&lt;ref name=&quot;labwithview&quot;&gt;[http://www.wickedlocal.com/beverly/archive/x21535012 අ ලැබ් විත් අ විව්: නිව් රිසර්ච් ස්පේස් රිෆ්ලෙක්ට්ස් කම්පනීස් ඕපන්, රිසර්ච්-ඩ්‍රිවන් ෆිලොසොෆි]&lt;/ref&gt; මුලින්ම කමින්ස් කේන්ද්‍රයෙහි (බෙවර්ලි, මැසචූසට්ස්) පවත්වාගෙන පැමිණි CST ආයතනය, පෙරදී කිංස් ග්‍රාන්ට් ඉන් ([[ඩෑන්වර්ස්, මැසචූසට්ස්]]) ආයතනය පිහිටි ස්ථානයේ එහි වර්තමාන එක්සත් ජනපද මූලස්ථානය වෙත ගෙන එන ලද්දේ 2005 අගභාගයෙහිදීය.&lt;ref name=&quot;labwithview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kingsGrant&quot;&gt;{{Citation |title=කිංස් ග්‍රාන්ට් ඉන් ගෝස් ෆ්‍රොම් හොටේල් ටු බයෝටෙක් එච්කියු |url=http://www.masshightech.com/stories/2006/03/06/story12-Kings-Grant-Inn-goes-from-hotel-to-biotech-HQ.html |access-date=2012-11-16 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003220116/http://www.masshightech.com/stories/2006/03/06/story12-Kings-Grant-Inn-goes-from-hotel-to-biotech-HQ.html }}&lt;/ref&gt; එහි පුළුල් අළුත්වැඩියාවන් කිරීමෙන් අනතුරුව &lt;ref name=&quot;newroom&quot;&gt;{{Citation |title=NEW Room At The Inn |url=http://www.esmagazine.com/Articles/Feature_Article/38a6e30f71acc010VgnVCM100000f932a8c0____ |access-date=2012-11-16 |archive-date=2011-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726203607/http://www.esmagazine.com/Articles/Feature_Article/38a6e30f71acc010VgnVCM100000f932a8c0____ }}&lt;/ref&gt;, එ.ජ. හරිත ගොඩනැගිලි  මණ්ඩලය විසින් 2007 දී වර්තමාන මූලස්ථානය LEED (බලශක්තිමය හා පාරිසරික සැලසුම්කරණය පිළිබඳ නායකත්වය) සහතික පහසුකමක්  ලෙසින් ප්‍රකාශ කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;LEED&quot;&gt;{{Citation |title=පබ්ලික් බිල්ඩිංස් ටෙක් ද 'ලීඩ්' ඉන් නිව් ඉංග්ලන්ඩ් |url=http://www.masshightech.com/stories/2008/06/09/focus1-Public-buildings-take-the-LEED-in-New-England.html |access-date=2012-11-16 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227111002/http://www.masshightech.com/stories/2008/06/09/focus1-Public-buildings-take-the-LEED-in-New-England.html }}&lt;/ref&gt; 2008 සහ 2009 දී, CST විසින් එහි පාරසමුද්‍ර  ක්‍රියාකාරකම් පුළුල් කරන ලද්දේ, [[මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව|චීන මහජන සමූහාණ්ඩුවෙහි]], [[ජපානය|ජපානයෙහි]], සහ [[නෙදර්ලන්තය|නෙදර්ලන්තයෙහි]] සහධාරී කාර්යාල පිහිටුවමිනි.&lt;ref name=&quot;unitjapan&quot;&gt;{{Citation |title=සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි ඕපන්ස් යුනිට් ඉන් ජැපෑන් |url=http://www.masshightech.com/stories/2008/04/07/daily31-Cell-Signaling-Technology-opens-unit-in-Japan.html |access-date=2012-11-16 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003220050/http://www.masshightech.com/stories/2008/04/07/daily31-Cell-Signaling-Technology-opens-unit-in-Japan.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unitNetherlands&quot;&gt;[http://www.massdevice.com/news/cell-signaling-technology-buys-dutch-distributor සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි බයිස් ඩච් ඩිස්ට්‍රිබියුටර්]&lt;/ref&gt;

බොස්ටන් ග්ලෝබ් විසින් 2009 දී  ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණු සංගණනයක් අනුව “රැකියාවේ යෙදිය හැකි හොඳම ස්ථාන 100” අතුරින් එකක් බවට  සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි, ඉන්කෝපරේටඩ්. (CST) නම් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;top100&quot;&gt;{{Citation |title=ග්ලෝබ් ටොප් 100 ප්ලේසස් ටු වර්ක් |url=http://www.boston.com/business/special/topplaces/2009/profiles/cell_signaling_technology.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630042330/http://www.boston.com/business/special/topplaces/2009/profiles/cell_signaling_technology.htm |access-date=2012-11-16 |archive-date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;

==පර්යේෂණ==
මානවයන්ගේ, මූසිකයන්ගේ, සහ මීයන්ගේ ප්‍රෝටීන්  ෆොස්ෆොරයිලීකරණය පිළිබඳ විස්තර සපයන  [[ෆොස්ෆොසයිට්ප්ලස්]] නමැති  ශික්ෂිත, වෙබ්-පදනමැති  ජෛව තොරතුරු තාක්ෂණ  සම්පතක්  CST විසින් නඩත්තු කරනු ලබයි. මෙම ශික්ෂිත තොරතුරු වලට  ප්‍රෝටීන් ඇසිටිල්කරණය, මෙතිල්කරණය සහ උබිකුටින්කරණය වැනි අනෙකුත්  පශ්චාත්-පරිවර්තන විකරණ ද අඩංගු වෙයි. මෙම නිදහසේ ප්‍රවේශ්‍ය, සබැඳි මූලාශ්‍රය  සඳහා භාගික වශයෙන් අරමුදල් සැපයෙන්නේ NIH (ජාතික සෞඛ්‍ය ආයතන) වෙතින් ලැබෙන අනුග්‍රහය මගිනි.&lt;ref name=&quot;PhosphoSite&quot;&gt;{{උපන්‍යාස ජර්නල් |author=හෝන්බෙක් පීවී, චබ්රා අයි, කෝන්හවුසර් ජේඑම්, ස්ක්‍රියිපෙක් ඊ, සැං බී |title=ෆොස්ෆොසයිට්: අ බයෝබන්ෆොමටික්ස් රිසෝර්ස් ඩෙඩිකේටඩ් ටු ෆිසියොලොජිකල් ප්‍රෝටීන් ෆොස්ෆොරිලේෂන් |journal=ප්‍රෝටියෝමික්ස් |volume=4 |issue=6 |pages=1551–61 |year=2004 |month=June |pmid=15174125 |doi=10.1002/pmic.200300772}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PhosphoScan&quot;&gt;{{Citation |title=සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි අනව්න්සර්ස් දි අවේලබිලිටි ඔෆ් ෆොසද්ෆොස්කෑන් ප්‍රොෆයිලිං ටෙක්නලොජි ඇන්ඩ් ෆොස්ෆොසයිට් නොලේජ්බේස් ටු ඇකඩමික් රිසර්චර්ස්. |url=http://www.thefreelibrary.com/Cell+Signaling+Technology+Announces+the+Availability+of...-a0170450064 |access-date=2012-11-16 |archive-date=2012-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010001517/http://www.thefreelibrary.com/Cell+Signaling+Technology+Announces+the+Availability+of...-a0170450064 }}&lt;/ref&gt;
==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==බාහිර සබැඳි==
* [http://www.cellsignal.com සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි, ඉන්කෝපරේටඩ්. වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218075056/http://www.cellsignal.com/ |date=2020-12-18 }}
* [http://www.cst-c.com.cn සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි (චයිනා) ලිමිටඩ් වෙබ් අඩවිය]
* [http://www.bioke.nl සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි යුරප්, බී.වී. වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523115138/http://bioke.nl/ |date=2013-05-23 }}
* [http://www.cstj.co.jp සෙල් සිග්නලිං ටෙක්නොලොජි ජැපෑන්, කේ.කේ. වෙබ් අඩවිය]
* [http://www.phosphosite.org/ ෆොස්ෆොසයිට්ප්ලස් වෙබ් අඩවිය]

[[ප්‍රවර්ගය:1999 දී සංස්ථාපිත සමාගම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:මැසචූසට්ස්හී පදනම්ව ඇති සමාගම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජනපදයෙහි ජෛවතාක්ෂණ සමාගම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:බෙවර්ලි, මැසචූසට්ස්]]</text>
      <sha1>auy05cw5aqooxo8comhe98mpipr44pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:අධිකාරී පාලනය</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42930</id>
    <revision>
      <id>800366</id>
      <parentid>358334</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Copied from English Wikipedia, Update</comment>
      <origin>800366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="0poat5fttq3ew6ar2fc9avtgvwrbtxc" xml:space="preserve">{{#invoke:Authority control|authorityControl}}&lt;noinclude&gt;{{ප්‍රලේඛනය}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0poat5fttq3ew6ar2fc9avtgvwrbtxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිම වලසා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44600</id>
    <revision>
      <id>800321</id>
      <parentid>798374</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117951" sha1="p6ypzz6599z7pdv0gy6z5ncgtm3vtmd" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name =හිම වලසා
| image = Polar Bear - Alaska.jpg
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordate|Chordata]]&lt;small&gt;
| classis = [[Mammal]]ia&lt;/small&gt;
| ordo = [[Carnivora]]
| familia = [[bear|Ursidae]]
| genus = ''[[Ursus (genus)|Ursus]]''
| species = '''''U. maritimus'''''
| binomial = ''Ursus maritimus''
| binomial_authority = [[කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස්|ෆිප්ස්]], 1774&lt;ref name=Phipps1774&gt;Phipps, pg. 185&lt;/ref&gt;
| range_map = Polar_bear_range_map.png
| range_map_caption = හිම වලසුන් පරාස
| synonyms=
''Ursus eogroenlandicus''&lt;br /&gt;
''Ursus groenlandicus''&lt;br /&gt;
''Ursus jenaensis''&lt;br /&gt;
''Ursus labradorensis''&lt;br /&gt;
''Ursus marinus''&lt;br /&gt;
''Ursus polaris''&lt;br /&gt;
''Ursus spitzbergensis''&lt;br /&gt;
''Ursus ungavensis''&lt;br /&gt;
''Thalarctos maritimus''
}}

'''හිම වලසා''' (''[[wikt:ursus#Latin|Ursus]] [[wikt:maritimus#Latin|maritimus]]'') වනාහි වලස් පවුලට අයත් [[උත්තර ධ්‍රැවය]] ආශ්‍රීතව වෙසෙන සත්ව විශේෂයකි. හිම වලසා ලෝකයේ විශාලතම වලස් විශේෂය වන අතර, ගොඩබිම වසන විශාලතම මාංශ භාක්ෂකයා ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fws.gov/endangered/esa-library/pdf/polar_bear.pdf |format=PDF| title = Polar bear, (Ursus maritimus) | publisher = United States Fish and Wildlife service | accessdate =9 September 2009| quote = Appearance. The polar bear is the largest member of the bear family, with the exception of Alaska's Kodiak brown bears, which equal polar bears in size.}} ([http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ Overview page])&lt;/ref&gt;  වැඩුණු පිරිමි වලසෙක් බරින් 350–700 කිලෝග්‍රෑම් (රාත්තල් 770–1,500) පමණ ද,&lt;ref name=&quot;Animal&quot;&gt;{{cite book |last=Kindersley |first= Dorling |year=2001, 2005 |title=Animal |location=New York City |publisher=DK Publishing |isbn=0-7894-7764-5}}&lt;/ref&gt; වැඩුණු වැලැසිනියක් (වැලැහින්නියක්) එම බරින් බාගයක් පමණ ද වෙති. හිම වලසා හා දුඹුරු වලසා හා අතර ඉතා සමීප සම්බධතාවයක් පවතිය ද සීත දේශගුණයට සරිලන පරිදි [[පරිණාමය]] වී ඇති හිම වලසුන් ගේ දේහයන් සීත දේශගුණය දරාගැනීමට, හිම මත ඇවිදීමට, පිහිනීමට හා සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමට අනුවර්තනය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_maritimus.html |title=Ursus Maritimus |accessdate=27 October 2007 |last=Gunderson |first=Aren |year=2007 |work=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගොඩබිමේ උපත ලැබුවත්, ඔවුහු [[ජලය|ජලයේ]] විසීමට ප්‍රිය කරති. ඔවුන් ගේ විද්‍යාත්මක නාමයේ අර්ථය වන්නේ ද ‘මුහුදුබඩ වලසා’ යන්නයි.&lt;ref name=LatDic&gt;{{cite book | last=Kidd |first=D.A. |year=1973 |title= Collins Latin Gem Dictionary | url=https://archive.org/details/latindictionaryg0000unse |publisher= Collins |location= London |isbn=0-00-458641-7}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුනට සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කළ හැක්කේ [[මුහුද|මුහුදු]] ජලය මිදුණු කාල වල දී පමණි. අනෙක් කාලවල දී ඔවුන් වෙසෙන්නේ ශරීරයේ [[මේද]] තැන්පතුවලිනි.
[[රතු දත්ත පොත|ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිලිබඳ ජාත්‍යන්තර සංගමය]] (IUCN) මගින් හිම වලසුන් ‘අන්තරායට ලක්විය හැකි’ ගණයට වර්ගීකරණය කෙරී ඇත. දැනට හිම වලසුන් ගේ උපසංගහන 19 ක් අතරින් 8 ක ගහනය හීනවෙමින් පවතී.&lt;ref name=pbsg2009&gt;IUCN Polar Bear Specialist Group, 2009.[http://pbsg.npolar.no/en/meetings/press-releases/15-Copenhagen.html 15th meeting of PBSG in Copenhagen, Denmark 2009: Press Release]. Retrieved 10 January 2010.&lt;/ref&gt; මීට ප්‍රධාන හේතුව වී ඇත්තේ පසුගිය දශකය තුළ හිම වලසුන් මහා පරිමානයෙන් දඩයම් කිරීම යි. මේ පිළිබඳ ව ජාත්‍යන්තර අවධානය යොමුවීමත් සමග හිම වලසුන් සංගහනය සංරක්ෂණය උදෙසා නොයෙකුත් පාලනවිධි හා කොටාවන් ක්‍රියාත්මකවීමෙන් අද වන විට හිම වලසුන් සංගහනය ආරක්ෂා කිරීමට හැකි වී ඇත. වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ හිම වලසුන් ස්වදේශීය ආක්ටික් ජනතාවගේ ජිවිතවල භෞතික, අධ්‍යාත්මික හා [[සංස්කෘතිය|සංස්කෘතික]] සලකුණක් බවට පත්වී ඇත. 

== නම් තැබීම ==
පළමු වරට හිම වලසුන් ස්පෂ්ට සත්ව විශේෂයක් ලෙස හඳුනාගැනුණේ කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස් (Constantine John Phipps) විසින් 1774 වර්ෂයේ දී ය.&lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{IUCN2010.3
|assessors=IUCN SSC Polar Bear Specialist Group
|year=2008|id=22823/0
|title=Ursus maritimus|downloaded=25 August 2010
}} Database entry includes a lengthy justification of why this species is listed as vulnerable.&lt;/ref&gt; හිම වලස්සු ඔහු විසින් ''Ursus maritimus'' (ලතින් භාෂාවෙන් “මුහුදුබඩ වලසා”) යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හැඳින්වුණ හ. 
පෙරාතුව හිම වලසුන් ''Thalarctos''&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;This combines the [[Ancient Greek]] words ''thalassa''/θαλασσα 'sea', and ''arctos''/αρκτος 'bear' and also, with reference to [[Ursa Major]], 'northern' or 'of the north pole' {{cite book | author = [[Henry George Liddell|Liddell, Henry George]] and [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]] | year = 1980 | title = [[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher = [[Oxford University Press]] | location = United Kingdom | isbn = 0-19-910207-4}}&lt;/ref&gt;  නම් සත්ව ගණයක් ලෙස හැඳින්වුණු අතර පසුව එය නිෂ්ප්‍රභා කෙරිණි. හිම වලසා හා දුඹුරු වලසා හා අතර ඉතා සමීප සම්බධතාවය පිළිබඳ ව සාක්ෂි සොයාගැනීමෙන් අනතුරුව, හිම වලසුන් සත්ව 'ගණයක්' නොවන බවත්, දුඹුරු වලසා පරිණාමික අපසරණයෙන් ඇතිවූ ස්පෂ්ට සත්ව 'විශේෂයක්' බවත් සොයාගැනිණි.&lt;ref name=IUCN&gt;{{cite web | title = IUCN Red List: ''Ursus maritimus'' | url = {{IUCNlink|22823}}| accessdate =15 February 2008}}&lt;/ref&gt;

== වර්ගීකරණය හා පරිණාමය == 
Ursidae වලස් පවුල අන් මාංශ භක්ෂකයන් ගෙන් වසර මිලියන 38 කට පමණ පෙර වෙන්වී ගොස් ඇත. Ursinae උපකුලය වසර මිලියන 4.2 කට පමණ පෙර ඇරැඹී ඇත. ලෝකයේ දැනට හඳුනාගැනී ඇති පැරණිතම හිම වලස් ෆොසිලය වසර 130,000-110,000 ක් පමණ පැරණි උඩු හනුවකි. මෙය 2004 වර්ෂයේ දී Prince Charles Foreland නම් දුපතින් හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Lindqvist&quot; /&gt; මෙම ෆොසිලයෙන් හඳුනාගත් සාධක අනුව හිම වලසුන් ගේ චාර්වක දත් මීට අවුරුදු දසදහසකට හෝ විසිදහසකට පමණ පෙර දුඹුරු දත් වලින් අපසරණය වූ බවට සාක්ෂි ඇත. හිම වලසුන් Pleistocene යුගයේ ග්ලාසියරණ අවස්ථාවේ දුඹුරු වලසුන් ගෙන් පරිනාමිකව අපසරණය වූ බවට දැනට පිළිගැනේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;/&gt;

DNA පරීක්ෂණවලින් හමුවන සාක්ෂි මීට වඩා සංකීර්ණ වේ. හිම වලසුන් ගේ මයිටකොන්ඩ්‍රිය DNA (mtDNA) දුඹුරු වලසුන් ගෙන් ''Ursus arctos'', විභේදනය වුයේ මීට වසර 150,000 කට පමණ පසුව යි.&lt;ref name=&quot;Lindqvist&quot;&gt;{{Cite journal |title=Complete mitochondrial genome of a Pleistocene jawbone unveils the origin of polar bear |first=Charlotte |last=Lindqvist |first2=Stephan C. |last2=Schuster |first3=Yazhou |last3=Sun |first4=Sandra L. |last4=Talbot |first5=Ji |last5=Qi |first6=Aakrosh |last6=Ratan |first7=Lynn P. |last7=Tomsho |first8=Lindsay |last8=Kasson |first9=Eve |last9=Zeyl |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=11 |pages=5053–5057 |doi=10.1073/pnas.0914266107 |year=2010 |pmid=20194737 |pmc=2841953 }}&lt;/ref&gt; එ මෙන් ම සමහර දුඹුරු වලසුන් ගේ mtDNA, අනෙක් දුඹුරු වලසුනට වඩා හිම වලසුනට කිට්ටු සම්බන්ධතාවක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Waits&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf&amp;pid=78496&amp;doc=1|title= Mitochondrial DNA phylogeography of the North American brown bear and implications for conservation | accessdate =1 August 2006|author= Lisette P. Waits, Sandra L. Talbot, R. H. Ward and G. F. Shields |year= 1998 |month= April |publisher= Conservation Biology|pages= 408–417}}&lt;/ref&gt; මේ නිසා සමහර සංකල්පවලට අනුව හිම වලස්සු ස්පෂ්ට සත්ව විශේෂයක් ලෙස නො හැඳින්වෙති.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Marris |first=E. |year=2007 |journal=Nature |title=Linnaeus at 300: The species and the specious |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-03-15_446_7133/page/250 |volume=446 |issue=7133 |pages=250–253 |doi=10.1038/446250a |pmid=17361153 }}&lt;/ref&gt; අයර්ලන්තයේ වෙසෙන දුඹුරු වලසුන් ගේ mtDNA හිම වලසුනට ඉතා සමාන වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ancient hybridization and an Irish origin for the modern polar bear matriline |journal=Current Biology |doi=10.1016/j.cub.2011.05.058 |author=Edwards CJ |year=2011|author-separator=,|author2=Suchard MA|author3=Lemey P|author4=Welch JJ|author5=Barnes I|display-authors=5|last6=Fulton|first6=Tara L.|last7=Barnett|first7=Ross|last8=O'Connell|first8=Tamsin C.|last9=Coxon|first9=Peter|volume=21|issue=15|pages=1251–8|pmid=21737280}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගේ න්‍යෂ්ඨික ජෙනෝමය දුඹුරු වලසුන් හා සංසන්දනයේ දී වෙනස් රටාවන් පෙන්නයි. මොවුන් ජානමය වශයෙන් වෙනස් ජීවින් විශේෂ 2ක් බවට විභේදනය වී ඇත්තේ වසර 603,000 ට පමණ පෙරදී ය.&lt;ref name=&quot;Hailer&quot;&gt;{{cite journal|title=Nuclear genomic sequences reveal that polar bears are an old and distinct bear lineage |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-04-20_336_6079/page/344 |journal=Science |doi=10.1126/science.1216424 |author=Hailer F |year=2012|author-separator=,|author2=Kutschera V|author3=Hallström BM|author4=Klassert D|author5=Fain SR|author6=Leonard JA|author7=Arnason U|author8=Janke A|volume=336|issue=6079|pages=344–347|pmid=22517859}}&lt;/ref&gt; නුතන පර්යේෂණවල දී හිම වලසුන් ගේ, දුඹුරු වලසුන් ගේ හා කළු වලසුන් ගේ සම්පුර්ණ ජෙනෝමය පිරික්සිණි (අතීතයේ දී කැරුණේ මයිටකොන්ඩ්‍රිය හා පාර්ශ්වික ජෙනොම පරික්ෂා පමණි). එහි දී හිම වලසුන් මීට වසර මිලියන 4-5 ට පමණ පෙර දුඹුරු වලසුන් ගෙන් පිරිනැමුණු (පරිණාමය වූ) බවට හඳුනාගැනී ඇත.&lt;ref name=genome&gt;{{cite journal |author=Miller W, Schuster SC, Welch AJ, ''et al.'' |title=Polar and brown bear genomes reveal ancient admixture and demographic footprints of past climate change |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |year=2012 |month=July |pmid=22826254 |doi=10.1073/pnas.1210506109 |url=}}&lt;/ref&gt; 

හිම වලසුන් හා දුඹුරු වලසුන් හා අතර අන්තර් අභිජනනයෙන් පැටවුන් බිහි කළ හැක. ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී හිම වලසුන් ගොඩබිම ප්‍රදේශයට ද, දුඹුරු වලසුන් උතුරු දෙසට ද සංක්‍රමණය වන අවස්ථාවල දී මොවුහු සංසර්ගයේ යෙදෙති. බොහෝ දුඹුරු වලසුන් හට 2% පමණ හිම වලසුන් ගේ ජාන ඇති නමුත් ඇලෙක්සැන්ඩර් කොදෙව් දුපත් ආශ්‍රිතව වෙසන දුඹුරු වලසුන් සංගහනයෙන් හිම වලස් ජාන 5% ත් 10% ත් අතර ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ. මින් පෙනෙන්නේ එම ප්‍රදේශවල දුඹුරු වලසුන් හා හිම වලසුන් හා අතර අන්තර් අභිජනනයන් බහුලව සිදුවන බව යි.&lt;ref name =NewYorkTimes&gt;{{cite web |author=Gorman J|date=23 July 2012|url=http://www.nytimes.com/2012/07/24/science/brown-bears-and-polar-bears-split-up-but-continued-coupling.html |title=Brown bears and polar bears split up, but continued coupling|work= The New York Times |accessdate=24 July 2012}}&lt;/ref&gt; මෙම අන්තර් අභිජනන මගින් සරු දෙමුහුම් වලසුන් බිහි වේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;&gt;{{Cite journal| last1=DeMaster | first1=Douglas P. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling (biologist) | date=8 May 1981 | title=Ursus Maritimus|jstor=3503828 |journal=Mammalian Species| volume=145 | pages=1–7 | doi=10.2307/3503828 | oclc=46381503| issue=145 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schliebe 2006&quot;&gt;{{Cite book | last1 =Schliebe | first1 =Scott | last2 =Evans | first2 =Thomas | last3 =Johnson | first3 =Kurt | last4 =Roy | first4 =Michael | last5 =Miller | first5 =Susanne | last6 =Hamilton | first6 =Charles | last7 =Meehan | first7 =Rosa | last8 =Jahrsdoerfer | first8 =Sonja | date =21 December 2006 | title =Range-wide status review of the polar bear (Ursus maritimus) | place =Anchorage, Alaska | publisher =[[United States Fish and Wildlife Service]] | url =http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | format =PDF | accessdate =31 October 2007 | archive-date =10 May 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090510095701/http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;  නවතම සාක්ෂි යෝජනා කරන්නේ හිම වලසුන් ගේ හා දුඹුරු වලසුන් ගේ අතර ජානමය සමානභාවයට හේතුව ඔවුන් දිගු කාලයක් තිස්සේ අන්තර් අභිජනනය කිරීමය.&lt;ref name =NewYorkTimes/&gt; එනමුදු මෙම විශේෂයන් ජිවත් වන පරිසරය, රූපකාය, පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලි, සමාජ චර්යා, භෝජන රටා හා අනෙකුත් රුපනුදර්ශිය ලක්ෂණ එකිනෙකාගෙන් වෙනස් වන නිසා ඔවුහු ජීවින් විශේෂ 2ක් ලෙස වර්ගීකරණය කෙරෙති.&lt;ref name=first&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The First Polar Bears}}&lt;/ref&gt;

හිම වලසුන් පළමු වරට ලේඛනගත කිරීමේ දී උපවිශේෂ 2ක් හඳුනාගැනිණි. 1774 වර්ෂයේ දී කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස් (Constantine John Phipps) විසින් ''Ursus maritimus maritimus'' එක් උපවිශේෂයක් ද, පීටර් සයිමන් පැලස් (Peter Simon Pallas) විසින් 1776 වර්ෂයේදී ''Ursus maritimus marinus'' නම් උපවිෂේශයක්ද හඳුනාගැනිණි.&lt;ref&gt;{{Cite book | last =Rice | first =Dale W. | year =1998 | title =Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution | volume =4 | series =Special Publications of the Society for Marine Mammals | place =Lawrence, Kansas | publisher =The Society for Marine Mammalogy | isbn =1-891276-03-4}}&lt;/ref&gt; නමුත් පසු කාලයක මෙම උපවිශේෂයන් නිෂ්ප්‍රභා විණි. අද වනවිට එක් හිම වලස් උපවිශේෂයක් පිළිබඳව පමණක් සාක්ෂි ලැබී ඇත. ''Ursus arctos'' විශේෂයෙන් පැවතෙන ''Ursus  maritimus tyrannus'' නම් උපවිශේෂයේ හිම වලස්සු Pleistocene යුගයේදී වඳවී ගියහ. මෙම උපවිශේෂය දැනට වෙසෙන හිම වලසුනට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස විශාලත්වයෙන් වැඩි වේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;/&gt;

== සංගහනය හා ව්‍යාප්තිය ==
[[File:Polar bears near north pole.jpg|thumb|left|කුතුහලයෙන් යුතු හිම වලසුන් USS Honalulu සබ්මැරීනය පරික්ෂා කරමින්.]]
හිම වලසුන් ව්‍යාප්තව ඇත්තේ [[ආක්ටික් කවය|ආක්ටික් වෘත්තය]] හා ඒ ආශ්‍රීත භුමි කලාපවල යි. උත්තර ධ්‍රැවයේ ජනශුන්‍යභාවය හේතුකොට ගෙන හිම වලසුනට තම ජන්මභුමි රඳවාගැනීමට හැකියාව ලැබී ඇත.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;/&gt;
කටුක දේශගුණය නිසා හිම වලසුන් ගේ ජන්ම භුමි පිරික්සීම අපහසු කටයුත්තකි. මේ නිසා හිම වලසුන් ගේ සංගහනය නිසැක වශයෙන් ඇස්තමේන්තු කිරීම අපහසු වේ. ජීව විද්‍යාඥයන් අනුමාන කරන අන්දමින් දැනට ලොව වටා හිම වලස්සු 20000-25000 පමණ වෙසෙති.&lt;ref name=&quot;iucn31&quot;&gt;Schliebe et al. (2008). [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22823/0 Ursus maritimus]. [[IUCN]] Red List of Threatened Species. Retrieved 5 January 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBI&quot;/&gt;
හිම වලසුන් ගේ උපසංගහන 19 ක් දැනට හඳුනාගැනී ඇත.&lt;ref name=&quot;PBI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBSG14&quot;&gt;Aars, pp. 33–55.&lt;/ref&gt; මෙම උපසංගහන අතර අන්තර් අභිජනනයෙන් පැටවුන් බිහිකළ හැක.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Paetkau | first1=S. | last2=Amstrup | first2=C. | last3=Born | first3=E. W. | last4=Calvert | first4=W. | year=1999 | title=Genetic structure of the world's polar bear populations | journal=Molecular Ecology | volume=8 | issue=10 | pages=1571–1584 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Paetkau_et_al_1999.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20050525210037/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Paetkau_et_al_1999.pdf | archivedate=25 May 2005 | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | doi=10.1046/j.1365-294x.1999.00733.x | pmid=10583821 | last5=Derocher | first5=AE | last6=Garner | first6=GW | last7=Messier | first7=F | last8=Stirling | first8=I | last9=Taylor | first9=MK | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගේ සංගහනයෙන් 70% ක් උතුරු ඇමරිකාවේ වෙසෙන අතර ඊට උපසංගහන 13 ක් අයත් වේ. බ්යුෆෝර්ට් මුහුදේ සිට දකුණු දිශාවට හඩ්සන් බොක්ක දක්වා ද, නැගෙනහිර දිශාවට ග්‍රීන්ලන්තයේ බැෆ්ෆින් බොක්ක දක්වා ද, උතුරු ඇමරිකාවේ හිම වලස්සු ව්‍යාප්ත වී සිටිති. ආසියානු-යුරෝපිය ප්‍රදේශයේ ග්‍රීන්ලන්තය, බරෙන්ට්ස් මුහුද, කාරා මුහුද, ලප්ටෙව් මුහුද හා චුක්චි මුහුද ලෙස උපසංගහන 5 ක් දැනට හඳුනාගැනී ඇත. සීමිත දත්ත නිසා මෙම උපසංගහන පිළිබඳව වැඩිදුර විස්තර තවමත් සොයාගෙන නොමැත. 

හිම වලසුන් ගේ නිජබිම් ප්‍රධාන වශයෙන් [[ඩෙන්මාර්කය]], නොර්වේ, [[රුසියාව]], [[ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]] හා [[කැනඩාව]] නම් රටවල් පහක් පුර ව්‍යාප්ත වී ඇත. මෙම රටවල් පහ අන්තර්ජාතික හිම වලසුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ සම්මුතියට අත්සන් තබා ඇත. මෙම සම්මුතිය හරහා එ ර‍ටවල් හිම වලසුන් පිළිබඳ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු වලට අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව පළකර ඇත. 
හිම වලසුන් නිරීක්ෂණය සදහා 1980 දශකයේ මැද භාගයේ සිට නවීන මිල අධික උපක්‍රම භාවිතවේ.&lt;ref name=campbell/&gt; හෙලිකොප්ටර් යානා මගින් හා හිම වලසුන් ගේ වාසභුමි නිරීක්ෂණය කිරීම හා හිම වලසුන් ගේ කනේ ඉලෙක්ට්‍රොනික හඳුනාගැනීමේ සම්බන්ධකයක් සවිකිරීම මෑත කාලයේ දී හිම වලසුන් නිරීක්ෂණයට යොදාගන්න ප්‍රචලිත ක්‍රම වේ.&lt;ref name=campbell/&gt; මෑතක සිට සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලස්සු ජනාවාස අසලට සංක්‍රමණය වී තිබෙති. මෙම කරුණ නිසා ‘හිම වලසුන් ගේ ගහනය වැඩි වී ඇතැ යි’ විශ්වාස කිරීම නිවැරදි නොවේ.&lt;ref name=campbell&gt;{{cite news |first=Colin |last=Campbell |coauthors=Lunau, Kate |title=The war over the polar bear: Who's telling the truth about the fate of a Canadian icon? |url=http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&amp;page=1 |work=Maclean's |date=25 January 2008 |accessdate=9 March 2008 |archive-date=16 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516032545/http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&amp;page=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ඔවුන් මෑත කාලයේ වැඩිපුර ජනාවාස අසල දක්නට ලැබෙන්නේ ඔවුන් ගේ ගහනය වැඩිවීමක් නිසා නොව, ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් ආහාර නොමැති නිසාවෙනි. 2009 වර්ෂයේ දී හිම වලස් උපසංගහන 19න්, 8 ක ගහනය ක්‍රමයෙන් අඩු වෙමින් ද, 3 ක ගහනය ස්ථාවර මට්ටමක ද, 1 ක ගහනය ක්‍රමයෙන් වැඩි වෙමින් ද පවතින අතර, උපසංගහන 7 ක් පිළිබඳව ප්‍රමාණවත් දත්ත වාර්තාවී නොමැත.&lt;ref name=pbsg2009/&gt;&lt;ref name=&quot;PBI&quot;&gt;[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/ Polar Bears and Conservation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210010512/http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts |date=2010-02-10 }} and {{cite web | title = Polar bear FAQ | url = http://www.polarbearsinternational.org/faq/ | work = Polar Bears International | accessdate =14 July 2009 }}&lt;/ref&gt;

== වාසභූමිය == 
[[File:Polarbearonice.jpg|thumb|right|නිදැල්ලේ වෙසෙන හිම වලසෙක්.]]
හිම වලසුන් මුහුදු ක්ෂීරපායි විශේෂයකි.&lt;ref name=&quot;stirling1988intro&quot;&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling (biologist) |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Introduction}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ගේ සුපුරුදු වාසභූමි ආක්ටික්හී අයිස් මිදුණු මහද්වීපික තටාක හා කුඩා දුපත් සමුහයන් වේ. මෙම ප්‍රදේශ “ආක්ටික්  ජෛව වළල්ල” නමින් හැඳින්වෙන අතර මෙහි [[ජෛව රසායන විද්‍යාව|ජෛව ක්‍රියාකාරිත්වය]] ආක්ටික්හී අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සැසදීමේ දී ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී.&lt;ref name=derocher2004/&gt;&lt;ref name=distribution&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Distribution and Abundance}}&lt;/ref&gt;  හිම වලසුන් බොහෝවිට හැසිරෙන්නේ අයිස් තට්ටු, මුහුදු ජලය හා ගැටෙන ස්ථානවලයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | date=January 1997 | title=The importance of polynyas, ice edges, and leads to marine mammals and birds| volume=10 | issue=1–4 | pages=9–21 | doi=10.1016/S0924-7963(96)00054-1 | journal=Journal of Marine Systems}}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව මෙම ස්ථානවල හිම වලසුන් ගේ ප්‍රියතම ආහාරය වන සීල් මත්ස්‍යයින් බහුලව ගැවැසීම යි. හඩ්සන් බොක්කත් ජේම්ස් බොක්කත් ආශ්‍රීතව අයිස් කුට්ටි ගිම් උතුවේ දී (ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී) සම්පුර්ණයෙන් දියවී යයි. මේ නිසා මෙම කාලයේ දී හිම වලස්සු ගොඩබිම දෙසට සංක්‍රමණය වෙති.&lt;ref name=distribution/&gt;

== ජීව විද්‍යාව හා චර්යාව ==
=== භෞතික ලක්ෂණ ===
හිම වලසා ලෝකයේ විශාලතම භෞමික මාංශ භක්ෂකයා වන අතර, සයිබිරියානු ව්‍යාඝ්‍රයාට වඩා දෙගුණයකින් විශාල වේ.&lt;ref name=lords&gt;{{cite book|title=Lords of the Arctic: A Journey Among the Polar Bears |url=https://archive.org/details/lordsofarcticj00davi |last=Davids |first=Richard C.|coauthors=Guravich, Dan |location= New York| publisher=MacMillan Publishing Co., Inc. | year=1982|isbn=0-02-529630-2 |chapter=Lords of the Arctic}}&lt;/ref&gt; වැඩුණු පිරිමි වලසෙක් සාමාන්‍යයෙන් [[බර|බරින්]] කිලෝග්‍රෑම් 350 - 700 (රාත්තල් 770 – 1500) හා දිගින් මීටර 2.4 – 3 (අඩි 8 – 10) ක් පමණ ද වේ.&lt;ref name=hemstock4&gt;Hemstock, p. 4&lt;/ref&gt; වැඩුණු වැලැසිනියක් බරින්  කිලෝග්‍රෑම් 150 – 250 (රාත්තල් 330 - 550) හා දිගින් මීටර 1.8 – 2.4  (අඩි 6 – 8) පමණ ද වේ. ගැබිනි වැලැසිනියක් බරින් කිලෝග්‍රෑම් 500 (රාත්තල් 1100) පමණ වේ.&lt;ref name=hemstock4/&gt; එ මෙන් ම වැඩුණු හිම වලසෙෙක් උසින් සෙන්ටිමීටර 122 – 160 (අගල් 48 – 63) පමණ වේ.&lt;ref name=Wood&gt;{{cite book |last= Wood |first=G.L. |year= 1983 |title= The Guinness Book of Animal Records |url= https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood |page=[https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood/page/243 240] | isbn = 978-0-85112-235-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0MCarnivor/ursidae/ursus/Ursus_maritimus/01ursus_maritimusamwtht.html Polar bear Ursus maritimus - Appearance/Morphology: Measurement and Weight (Literature Reports)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930194832/http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0MCarnivor/ursidae/ursus/Ursus_maritimus/01ursus_maritimusamwtht.html |date=2011-09-30 }}. Wildlife1.wildlifeinformation.org. Retrieved 15 September 2011.&lt;/ref&gt;

දුඹුරු වලසා සමග සැසදීමේ දී හිම වලසාට දිගටි සිරුරක්, දිගටි හිස් කබලක් හා දිගටි නාසයක් ද ඇත.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ පාද විශාල වන අතර මෙය හිම හා තුනී අයිස් තට්ටු මත ඇවිදීමට හා [[පිහිනීම|පිහිනීමේ]] දී ඉදිරියට තල්ලු කිරීමට ද උපකාරී වේ. ඔවුන් ගේ පාද කුඩා ගැටිති වලින් සම්න්විත වේ. මෙම ගැටිති මගින් හිම මත ඝර්ෂනය (පිළිලුම) වැඩිකිරීම හේතුවෙන් ඇවිදීමට පහසු වේ.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ කෙටි හා ශක්තිමත් නිය ගොදුරු අල්ලාගැනිමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=first/&gt; ඔවුන් ගේ යටි අතට වක්වූ [[නියපොතු|නිය]] [[මුහුදු අයිස්'|අයිස්]] හැරීමට උපකාරී වේ.

හිම වලසුනට [[දත්]] 42 ක් පිහිටයි.&lt;ref name=first/&gt; ඔවුන් ගේ රදනක දත් විශාල හා මුවහත් වන අතර එ මගින් ඔවුන් ගේ මාංශ භක්ෂකතාව මැනවින් පිළිබිඹු වේ.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ උඩු ඇන්දේ දන්ත සුත්‍රය 3.1.4.2 වන අතර පහත ඇන්දේ දන්ත සුත්‍රය 3.1.4.3 ක් වේ.

හිම වලසුන්ට ඝන මේද තට්ටුවක්, සමක් හා ලෝම ස්තරයක් ඇත. මේවා ශරීරයේ තාප හානිය අවම කර ශරීරය උණුසුම් කිරීමට උපකාරී වේ. හිම වලසුන් ගේ ශරීර [[උෂ්ණත්වය]] සෙල්සියස් අංශක 10 (ෆැරන්හයිට් අංශක 50)ක් අබිබවා ගියහොත් ශරීරය අධික ලෙස රත් වේ. මොවුන් ගේ ශරීර උෂ්ණත්වය කෙතරම් කුඩා ද යත්, [[අධෝරක්ත]] ඡායාරූපවලට ඔවුන් ගේ සිරුරු උණුසුම නො හසුවේ.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot;&gt;{{Cite book | last = Stirling | first = Ian | author-link=Ian Stirling (biologist) | year = 1988 | title =Polar Bears | url = https://archive.org/details/polarbears00stir | place =Ann Arbor | publisher =University of Michigan Press | isbn =0-472-10100-5}}&lt;/ref&gt;  හිම වලසුන් ගේ ඝන ලෝම ස්තරය සුදු පාටට හුරු වේ. [[මැයි]] සිට [[අගෝස්තු]] [[මාස|මාසය]] දක්වා ඔවුන් ගේ ලොම් සැලීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;Kolenosky G. B. 1987. Polar bear. pp. 475–485 in Wild furbearer management and conservation in North America (M. Novak, J. A. Baker, M. E. Obbard, and B. Malloch, eds.). Ontario Fur Trappers Association, North Bay, Ontario, Canada.&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ආක්ටික් ක්ෂීරපායින් මෙන් හිම වලසා ගේ ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී ලෝම වේශාන්තරණය උදෙසා තද පැහැයට හැරීමක් සිදුනොවේ.

[[File:Polar Bear Underwater Zoo Bremerhaven Germany.ogv|thumb|left|පිහිනමින් සිටින හිම වලසෙක්.]]

හිම වලසුන් ගේ සුදු පැහැති ලොම් වැස්ම කාලයත් සමග [[කහ පාට|කහ]] පැහැයට හැරේ. කූඩුගත කර සිටින හිම වලසුන් ගේ ලෝම සමහර අවස්ථාවල දී ලා කොළ පැහැයට හැරේ. මීට හේතුව ඇල්ගී විශේෂයක් ලෝම අතර වැඩීමයි.&lt;ref&gt;In unusually warm conditions, the hollow tubes provide an excellent home for algae. While the algae is harmless to the bears, it is often a worry to the zoos housing them, and affected animals are sometimes washed in a salt solution, or mild [[hydrogen peroxide|peroxide bleach]] to make the fur white again.&lt;/ref&gt; පිරිමි වලසුන් ගේ ඉදිරිපස ගාත්වල ලෝම දිගට වැඩෙන අතර, මෙය වැලහිනන් ආකර්ෂණයට උපකාරී වේ.&lt;ref name=&quot;Dimorph&quot;&gt;{{cite journal |last=Derocher |first=Andrew E. |coauthors=Magnus Andersen, and Øystein Wiig |year=2005 |title=Sexual dimorphism of polar bears |jstor=4094434 |journal=Journal of Mammalogy |volume=86 |issue=5 |pages=895–901 |url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |doi=10.1644/1545-1542(2005)86[895:SDOPB]2.0.CO;2 |format=PDF |issn=1545-1542 |access-date=2013-03-22 |archive-date=2011-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110120300/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |url-status=deviated |accessdate=2013-03-22 |archivedate=2011-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110110120300/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf }}&lt;/ref&gt; 

හිම වලසුනට ගඳ සුවඳ හඳුනාගැනීමේ තීව්‍ර හැකියාවක් ඇත. ඔවුනට කිලෝ මීටර 1.6 ක් දුරින් ඇති හෝ මීටරයක් ගැඹුරින් පිහිටි සීල් මතස්‍යයින් හඳුනාගත හැක.&lt;ref name=rosing20-23&gt;Rosing, pp. 20–23&lt;/ref&gt; ඔවුනට මිනිසාට සමාන ශ්‍රවණ සංවේදනයක් ඇති අතර, හොඳින් දුර පෙනීමේ හැකියාවක් ද ඇත.&lt;ref name=rosing20-23/&gt; 

හිම වලසුන් ඇති දක්ෂ පිහිනුම් කරුවන් වන අතර ගොඩබිම සිට කිලෝමීටර 300 (මීටර 200)ක් පමණ දුර ආක්ටික් මුහුදේ පිහිනමින් සිටින හිම වලස්සු සොයාගැනී ඇත. හිම වලසුන් ගේ ශරීරයේ තැන්පත් වී ඇති මේද තට්ටුව [[උත්ප්ලාවකතාව|උත්ප්ලාවකතාවයක්]] ලබාදෙමින් පිහිනීමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=behavior/&gt; හිම වලසුනට පැයට කිලෝමීටර 10 (පැයට හැතැප්ම 6) ක [[වේගය|වේගයෙන්]] පිහිනිමට ද, පැයට කිලෝමීටර 5.6 (පැයට හැතැප්ම 3.5) ක වේගයෙන් ඇවිදිමට ද,&lt;ref name=behavior/&gt; පැයට කිලෝමීටර 40 (පැයට හැතැප්ම 25) ක වේගයෙන් [[දිවිම|දිවිමටද]] හැකියාවක් ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.seaworld.org/infobooks/polarbears/pbbehavior.html Polar Bears: VI. Behavior.], [[SeaWorld]]. Retrieved 21 January 2011.&lt;/ref&gt;

=== දඩයම් කිරීම හා ආහාර පරිභෝජනය === 
[[File:Polarbear spitzbergen 1.jpg|thumb|right| හිම වලසුන්ගේ දිගු හොස්ස හා ගෙල සීල් මතස්‍යයින් සිටින ගුහා පරික්ෂා කිරීමට උපකාරී වන අතර, ඔවුන්ගේ ශක්තිමත් ඉදිරි ගාත් ගොදුරු ඇදගෙන යාමටද උපකාරී වේ.&lt;ref name=matthews73-88/&gt;]]

හිම වලසා යනු වලස් පවුලට අයත් අතිශයින්ම මාංශ භක්ෂක සාමාජිකයාය. ඔවුන්ගේ ප්‍රියතම ආහාරය සීල් මතස්‍යයින්ය.&lt;ref&gt;{{cite episode | title = Arctic Bears | url = http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html | series = PBS Nature | serieslink = Nature (TV series) | airdate = 17 February 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616221443/http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html |date=16 June 2008 }}&lt;/ref&gt; සීල් මතස්‍යයින් හුස්ම ගැනීමට හෝ අයිස් මත විවේක ගැනීමට ගොඩබිමට පැමිණීමේදී හිම වලසුන්ගේ ගොදුරු බවට පත්වේ.&lt;ref name=matthews73-88&gt;Matthews, pp. 73–88&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් වැඩිපුරම දඩයම් කරන්නේ [[මුහුදු අයිස්|අයිස් තට්ටු]] ජලය හා මුසුවන කෙලවරවල් වලය.&lt;ref name=amstrup2007/&gt; 

හිම වලසුන් විශිෂ්ට ගන්ධ සංවේදනය මගින් සීල් මතස්‍යයින් සිටින ස්ථාන හදුනාගත හැක.ඔවුන් නිසොල්මන්ව ගොදුර ලං වනතුරු ජල තටාක අසල බලාසිටිති.&lt;ref name=hemstock24-27&gt;Hemstock, pp. 24–27&lt;/ref&gt; සීල් මතස්‍යයින් හුස්ම ගැනීමට ජාල පෘෂ්ටය අසලට පැමිණීමේදී ඔවුන්ගේ ප්‍රශ්වාස වාතය හිම වලසාට හදුනාගත හැක. එවිට හිම වලසුන් ඔවුන්ගේ ඉදිරිගාත් ජාල තටාකයට දමා සීල් මතස්‍යයින් ගොඩබිමට ඇද දමති. ඉන්පසුව ඔවුන්ගේ ශක්තිමත් දත් මගින් සීල් මතස්‍යයින් හිස සපා කුඩු කර මරා දමති. මීට අමතරව ගොඩබිම විවේක ගන්නා සීල් මතස්‍යයින් ලුහුබදිමෙන්ද,  සීල් මතස්‍යය කැදලි වලට කඩා පැනිමෙන්ද සීල් මතස්‍යයින් ගොදුරු කරගැනීමට හිම වලසාට හැකිය.&lt;ref name=hemstock24-27/&gt;
 
[[File:Polar Bear ANWR 10.jpg|upright|thumb|left|තල්මසෙකුගේ මළකුණක් අසල සිටින හිම වලසෙක්]]

වැඩුණු වලසුන් කැමට ප්‍රිය කරන්නේ සීල් මතස්‍යයින්ගේ කැලරි පිරි මාංශ හා මේද තැන්පතු ය. නමුත් කුඩා වලසුන් [[ප්‍රෝටීන්]] අනුන [[රතු පාට|රතු]] පැහැති මාංශ කැමට ප්‍රිය කරති.&lt;ref name=matthews73-88/&gt; මීට අමතරව හිම වලසුන් [[කුරුල්ලෝ|කුරුළු]] පැටවුන් හා කුරුළු [[බිත්තරය|බිත්තරද]] ආහාරයට ගනිති.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8622000/8622244.stm | publisher=BBC News | title=In pictures: Rock climbing polar bears | date=20 April 2010}}&lt;/ref&gt; මවගෙන් වෙන්වූ යොවුන් හිම වලසුන් හට තනිව දඩයම් කිරීම ඉතා පහසු කටයුත්තක් නොවේ. මේ නිසා ඔවුන්ට අනිකුත් හිම වලසුන් කා දමා අත්හැර දැමු මළකුණු වල කොටස් ආහාරයට ගැනීමට සිදුවේ. එසේම යොවුන් හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට සාර්ථක වුවද, සමහර අවස්ථාවලදී වැඩුණු හිම වලසුන්ගෙන් දඩයම බේරා ගැනීමට අසමත් වේ. එවිට ඔවුන්ට සිදු වන්නේ වැඩුණු වලසුන්ගෙන් ආහාර ගෙන හමාර වනතුරු බලාසිටිමටය. ආහාර ගැනීමෙන් පසු හිම වලසුන් හිම හෝ ජලය උපයෝගයෙන් තම ශරීරය පිරිසිදු කරගනිති.&lt;ref name=behavior&gt;{{cite book | last=Stirling | first= Ian | year=1988 | title= Polar Bears | url=https://archive.org/details/polarbears00stir | location= Ann Arbor | authorlink=Ian Stirling (biologist) | publisher= University of Michigan Press | isbn= 0-472-10100-5 | chapter= behavior}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ursus maritimus posture.svg|thumb|හිම වලසුන්ගේ ලාක්ෂණික ඉරියව්:&lt;br /&gt;1. - විවේකයෙන් සිටින විට;&lt;br /&gt;2. - විමසිල්ලෙන් සිටින විට;&lt;br /&gt;3. - දඩයම් කිරීමේදී]]

හිම වලසුන් ඉතා දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිමත් විලෝපිකයන් වෙති. හිම වලසකුට තම දේහ [[ස්කන්ධය]] මෙන් දෙගුණයක් බරින් යුතු මුහුදු ඇතෙකු දඩයම් කලහැක.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot; /&gt; එසේම මුහුදු ඇතාට සමාන ස්කන්ධයෙන් යුතු බෙලුගා තල්මසුන් දඩයම් කිරීමටද හිම වලසුන්ට හැකියාව ඇත. නමුත් ඔවුන්ගේ සිරුරු ඉතා ඉක්මණින් රත්වන නිසා හිම වලසුන්ට වැඩිදුර දිවීමේ හැකියාවක් නොමැත. 

ගැබිණි වලහින්නියන් හැරෙන්නට අනෙකුත් වලසුන් අවුරුද්ද පුරාම ක්‍රියාශීලි වෙති.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; කළු වලසුන් (black bear) හා දුඹුරු වලසුන් (brown bear)මෙන් නොව, හිම වලසුන් හට කෑම නොමැතිව මාස කිහිපයක් වුවද සිටිය හැක. මීට හේතුව ග්‍රීෂ්ම ඍතුව හා සරත් ඍතුව මුලදී අයිස් දියවී යාමෙන් හිම වලසුන් හට සීල් මතස්‍යයින් දඩයම මගහැරිමය.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; මෙම කාල වලදී ඔවුන් තම සිරුරුවල මේද තැන්පතු දහනයෙන් [[ශක්තිය]] ලබා ගනිති.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt; හිම වලසුන් සීල් මතස්‍යයින්ට අමතරව පිනි මුවන්, කුරුල්ලන්, බිත්තර, සිප්පි බෙල්ලන්, කකුළුවන්, කාන්තකයන් හා හිම වලස් පැටවුන්ද ආහාරයට ගනිති. මීට අමතරව ඔවුන් [[ශාක|ශාකමය]] ද්‍රව්‍ය, බෙරි වර්ග, මුල් වර්ග හා මුහුදු පැළෑටි සුළු වශයෙන් පරිභෝජනයට ගනිති.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;/&gt; හිම වලසුන් මාංශ භක්ෂක වීමට එක් හේතුවක් වන්නේ, ශාකමය ද්‍රව්‍යවලින් ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් කැලරි සංඛ්‍යාවක් ලබාගැනීමට නොහැකි වීමයි. ඔවුන්ගේ ශරීරය හැඩගැසී ඇත්තේ මේද තැන්පතු වලින් අධික මුහුදු ක්ෂීරපායින් ආහාරයට ගැනීමටය.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Ramsay | first1=M. A. | last2=Hobson | first2=K. A. |date=May 1991 | title=Polar bears make little use of terrestrial food webs: evidence from stable-carbon isotope analysis | url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1991-05_86_4/page/598 | volume=86 | issue=4 | pages=598–600 | doi=10.1007/BF00318328 | journal=Oecologia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last=Best | first=R. C. | year=1985 | title=Digestibility of ringed seals by the polar bear | url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_1985-05_63_5/page/1033 | journal=Canadian Journal of Zoology| volume=63 | issue=5 | pages=1033–1036 | doi=10.1139/z85-155}}&lt;/ref&gt;

ජනාවාස අසල වාසය කරන හිම වලසුන් මිනිසුන් අපතේ දමන කැලි කසළ ආහාරයට ගැනීමට පුරුදුව ඇත.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;/&gt; මෙම කැලි කසළ අතර හිම වලසුන්ට අනතුරුදායක ද්‍රව්‍ය වන ස්ටයිරෆොම්, ප්ලාස්ටික්, වාහන වල බැටරි, ලිහිස්සු තෙල් හා එතිලින් ග්ල්යිකොල් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;&gt;{{Cite book | last=Clarkson | first=Peter L. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling (biologist) | year=1994 | contribution=Polar Bears | contribution-url=http://icwdm.org/handbook/carnivor/ca_c25.pdf | editor1-last=Hygnstrom | editor1-first=Scott E. | editor2-last=Timm | editor2-first=Robert M. | editor3-last=Larson | editor3-first=Gary E. | title=Prevention and Control of Wildlife Damage | place=Lincoln | publisher=University of Nebraska | pages=C–25 to C–34 | url=http://icwdm.org/handbook/index.asp | accessdate=13 November 2007 | archive-date=20 November 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071120204546/http://icwdm.org/handbook/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manning&quot;&gt;{{Cite journal | last=Manning | first=T. H. | date=March 1961 | title=Comments on 'Carnivorous walrus and some Arctic zoonoses' | journal=Arctic | volume=14 | issue=1 | pages=76–77 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | format=PDF | issn=0004-0843 | accessdate=13 November 2007 | archive-date=9 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080409082148/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | url-status=deviated | archivedate=9 April 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409082148/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf }}&lt;/ref&gt; මේවා හිම වලසුන් පරිභෝජනයට ගැනීමෙන් විවිධ රෝගාබාධ මෙන්ම [[මරණය|මරණයන්ද]] සිදුවිය හැක. මේ නිසා ජනාවාස අසල වෙසෙන ජනතාව කැලි කසළ [[ප්‍රතිචක්‍රණය|ප්‍රතිචක්‍රීකරණය]] කර නිසි ලෙස බැහැර කිරීමට වග බලාගත යුතුය.

=== හැසිරීම ===
[[File:Polar Bears Play fight.JPG|thumb|left|බොහෝවිට හිම වලසුන් අතර සෙල්ලක්කාරී ගැටුම් ඇති වේ. ඔවුන් අතර සැබෑ ගැටුම් ඇතිවන්නේ සංසර්ගයේ යෙදෙන සමයන්හිදී ය. ]] 

අළු පැහැති වලසුන් (grizzly bear) මෙන් හිම වලස්සු දේශ සිමාවන් ආරක්ෂා නො කරති. සාමාන්‍යයෙන් රණ්ඩු සරුවල් කිරීමට මැලිවන හිම වලස්සු බොහෝ අවස්ථාවල දී සටන් නොකර පලායාමට උත්සහ දරති.&lt;ref name=matthews2729&gt;Matthews, pp. 27–29&lt;/ref&gt; සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලසුන් ගේ හැසිරීම ඉතා අවිනිශ්චිත යි. උන් මිනිසුනට පහරදී මරාදැමූ හා ආහාරයට ගත් අවස්ථා කීපයක් දැනට වාර්තාවී ඇත.&lt;ref name=bruemmer2533&gt;Bruemmer, pp. 25–33&lt;/ref&gt; නමුත් ආක්ටික් වෘත්තයේ මිනිස් [[ලෝක ජනගහනය|ජනගහනය]] ඉතා පහළ නිසා මෙ වැනි අවස්ථා ඉතා දුර්ලභ වේ. 

වැඩුණු හිම වලස්සු සාමාන්‍යයෙන් හුදකලා ජිවිත ගත කිරීමට ප්‍රිය කරති. නමුත් බොහෝවිට හිම වලසුන් එකිනෙකා සමග සෙල්ලම් කරමින් හා එකිනෙකා සමග තුරුල් වෙමින් නිඳන අයුරු දැකගත හැකියි.&lt;ref name=bruemmer2533/&gt; හිම වලසුන් පිළිබද විශේෂඥ වෛද්‍ය නිකීටා ඔව්සිඅනිකොව් (Nikita Ovsianikov) පවසන්නේ වැඩුණු හිම වලසුන් හොද සමාජ සබඳතා පවත්වා ගෙන යන බවයි.&lt;ref name=matthews2729/&gt; විශේෂයෙන්ම කුඩා පැටවුන් සමාජශීලි වන අතර ඔවුහු තම සහෝදර සහෝදරියන් සමග කෙළිදෙලෙහි යෙදෙමින් කාලය ගෙවති. යොවුන් පිරිමි වලසුන් අතර සෙල්ලක්කාරී ගැටුම් ඇති වේ. මෙම අත්දැකීම් ඔවුනට පසු කාලයේ දී [[ලිංගික සංසර්ගය|සංසර්ග]] වකවානුවල වැලහින්නන් ආකර්ෂණය කරගැනීමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;Matthews, p. 95&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රජනනය හා ජිවන චක්‍රය === 
[[File:Ursus maritimus us fish.jpg|thumb|හිම වලස් පැටවුන් අවුරුදු දෙකහමාරක් පමණ වන තුරැ මවගේ පිළිසරණයෙන් ජිවත් වේ.]]
[[අප්‍රේල්]] හා [[මැයි]] මාසවල හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට එක්රැස් වන ස්ථානවල සංසර්ගය සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; පිරිමි වලසෙකුට වැලහින්නියක් සොයා කිලෝමීටර 100ක් (සැතපුම් 60) හෝ ඊට වඩා චාරිකා කල හැක. ඇය සොයාගැනීමෙන් පසු පිරිමි වලසා වෙනත් වලසුන් සමග සටන් කිරීමෙන් ඇයව දිනාගත යුතුය. මෙම සටන්වල ප්‍රථිපලයක් වශයෙන් බොහෝ වලසුන්ට තුවාල සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; වැලහින්නියක් සාමාන්‍යයෙන් පිරිමි වලසුන් කීපදෙනෙකු සමග සංසර්ගයේ යෙදෙති. මෑත කාලයේ සිදුකරන ලද පරීක්ෂණ මගින් එකම මවට දාව වෙනස් පියවරුන්ගේ පැටවුන් සොයාගෙන ඇත..&lt;ref name=carpenter&gt;{{cite journal|last=Carpenter|first=Tom|date=November/December 2005|title=Who's Your Daddy?|journal=Canadian Geographic|publisher=The Royal Canadian Geographic Society|location=Ottawa|pages=44–56}}&lt;/ref&gt; මෙසේ හමුවන වලස් යුවලක් සතියක් පමණ කාලයක් එකට වසමින් කීපවරක් සංසර්ගයේ යෙදෙති. මෙය වැලහින්නියන්ගේ ඩිම්බනිහරණය [[ලිංගික උත්තේජනය|උත්තේජනය]] කරයි.&lt;ref name=rosing42-48&gt;Rosing, pp. 42–48&lt;/ref&gt; 

සංසර්ගයෙන් පසු සාරවත් ඩිම්බ [[අගෝස්තු]] හෝ [[සැප්තැම්බර්]] මාසය වන තුරු සැලකිය යුතු වර්ධනයක් නොපෙන්වයි. මෙම මාස 4 තුල වැලහින්නියන් අතිවිශාල ආහාර ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරමින් තම සිරුරේ බර ආසන්න වශයෙන් දෙගුණයකින් (කිලෝග්‍රෑම් 200 කින්) වැඩිකර ගනිති.&lt;ref name=reproduction/&gt;

====මාතෘ ගුහා තැනීම හා මුල් අවදිය====
අයිස් දියවිගෙන යන කාලයේදී ගැබිණි වැලහින්නියන් දඩයම අතහැර මාතෘ ගුහා සැදීම ආරම්භ කරති. මෙම ගුහා ඇතුල්වීම සදහා පටු උමගකින් හා කුටීර 1-3 කින්ද පමණ සමන්විත වේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; හිම මත හෝ අයිස් මත සාදන මෙම ගුහා බොහෝවිට වසර කීපයක් පුරා නැවත නැවත භාවිතා වේ.&lt;ref name=derocher2004/&gt; මෙම ගුහා තුල ගැබිණි වැලහින්නියන් සිසිර තරණයට (hibernation) සමාන අක්‍රිය තත්වයකට පත්වේ. මෙහිදී වැලහින්නියන් සිසිර තරණයේදී මෙන් නොකඩවා නිදා නොගනිති. නමුත් ඔවුන්ගේ හෘද ස්පන්දනය විනාඩියට ගැස්සුම් 46 සිට 27 ක් දක්වා අඩුවන අතර,&lt;ref name=lockwood17-21&gt;Lockwood, pp.17–21&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ ශරීර උෂ්ණත්වය සිසිර තරණයේදී මෙන් අඛණ්ඩව පවතී.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal| last1=Bruce | first1=D. S. | last2=Darling | first2=N. K. | last3=Seeland | first3=K. J. | last4=Oeltgen | first4=P. R. | last5=Nilekani | first5=S. P. | last6=Amstrup | first6=S. C. |year=1990 | title=Is the polar bear (Ursus maritimus) a hibernator?: Continued studies on opioids and hibernation | url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1990-03_35_3/page/705 | journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume=35 | issue=3 | pages=705–711 | doi=10.1016/0091-3057(90)90311-5}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Cub polar bear is nursing 2.OGG|thumb|මව් කිරි උරන පැටවෙක්]]

නොවැම්බර් සිට පෙබරවාරි මාස ඇතුලත පැටවුන් බිහිවීම සිදුවේ. අලුත ඉපදුනු පැටවුන්ගේ දැස් නොපෙනෙන අතර ලා දුඹුරු පැහැති ලොම් ස්තරයකින් ආවරණයවී ඇත. ඉපදෙන විට ඔවුන්ගේ බර කිලෝග්‍රෑම් 0.9 (රාත්තල් 2) කට වඩා අඩුවේ.&lt;ref name=rosing42-48/&gt; මිනිස් භාරයේ සිටින වැලහින්නියන් ඉක්මණින් පැටවුන් ප්‍රසුත කරති. සාමාන්‍යයෙන් වැලහින්නියක් එක් වරකට පැටවුන් 2 කු පමණ ප්‍රසුත කරති.&lt;ref name=reproduction/&gt; පෙබරවාරි මැද සිට අප්‍රේල් මැද භාගය වනතුරු මව හා පැටවුන් ගුහාව තුල වාසය කරති. මෙම කාලය ඇතුලත මව් වැලහින්නිය නොකඩවා තම උපවාසය පවත්වා ගෙන යන අතරතුර තම පැටවුන් හට මව් කිරිද ලබාදෙති.&lt;ref name=reproduction/&gt; මව් වැලහින්නිය ගුහාවේ දොරටුව කඩා ගුහාවෙන් පිටතට යන්නේ ඇගේ පැටවුන් කිලෝග්‍රෑම් 10-15 ක් (රාත්තල් 22-23)පමණ වැඩුණු පසුවය.&lt;ref name=reproduction/&gt; ඉන්පසු ඉදිරි දවස් 12-15 අතර කාලයේදී ගුහාවට ආසන්න පරිසරයේ මව හා පැටවුන් කාලය ගත කරති. පැටවුන් ඇවිදීමට හා ඉගෙනගන්නා අතරතුර, මව අවට වෘක්ෂලතා ආදිය මත යැපෙයි.&lt;ref name=reproduction/&gt; මෙසේ සති දෙකක් පමණගත වූ පසු මව හා පැටවුන් සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමට මුහුදු බඩ ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; ගැබිණි කාලයේදී සිට මෙම අවස්ථාව වනතෙක් වැලහින්නියක මාස 8ක පමණ කාලයක් නිරාහාරව සිටීමට සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; 

වැලහින්නියන් තම පැටවුන් කෙරෙහි දැඩි ස්නේහයක් දක්වන අතර ඔවුන් හට දැඩි ආරක්ෂාවක් ලබාදෙති. නමුත් සමහර කුඩා පැටවුන් වෘකයන්ට ගොදුරු වීමෙන් හෝ හාමතෙන් මියයති. වැඩුණු පිරිමි වලසුන්ද සමහර අවස්ථාවලදී පැටවුන් මරදමා ආහාරයට ගනිති.&lt;ref&gt;Derocher, AE and Wiig, Oe; [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-307.pdf Infanticide and Cannibalism of Juvenile Polar Bears (Ursus maritimus) in Svalbard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808142329/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-307.pdf |date=2017-08-08 }} Arctic [Arctic]. Vol. 52, no. 3, pp. 307–310. Sep 1999&lt;/ref&gt; 

පැටවුන් මවගෙන් වෙන්වන්නේ අවුරුදු 2.5 ක් පමණ වයස්ගතවූ පසුවය.&lt;ref name=reproduction/&gt; එවිට මව පැටවුන් අත්හැර දැමීම හෝ එලවා දැමීම සිදු කරයි. සමහර අවස්ථාවල මවගෙන් වෙන්වූ පැටවුන් එකට සංචාරය කරමින්, සති හෝ මාස ගණනක් එකට දඩයම් කරමින් ආහාර හවුලේ බුක්ති විදිති.&lt;ref name=bruemmer2533/&gt; 

==== වැඩුණු විය ====
හිම වැලැසිනියෝ අවුරුදු 4-5 වන විට ද,&lt;ref name=reproduction&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Reproduction}}&lt;/ref&gt; පිරිමි හිම වලස්සු අවුරුදු 6 ක් වන විට ද ලිංගික පරිණතභාවයට පත්වෙති. කෙසේ වුව ද සහකාරියක් සොයාගැනීමේ උග්‍ර තරගය හේතුවෙන් පිරිමි හිම වලසුනට අවුරුදු 8ක් හෝ 10ක් වනතුරු ප්‍රජනනය කිරීමට හැකියාවක් නො ලැබෙන්නේ යි.&lt;ref name=reproduction/&gt; 

හිම වලසුන් ගොඩබිම වෙසෙන අනෙක් ජිවින්ට වඩා බෝවෙන රෝග හා පරපෝෂී ආසාදනවලට ගොදුරුවීමේ අවදානම අවම යි.&lt;ref name=pbi_survival/&gt; නමුත් හිම වලසුන් අතර ''Trichinella'' නම් පරපෝෂී වටපණු ආසාදනය බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Larsen | first1=Thor | last2=Kjos-Hanssen | first2=Bjørn |year=1983| title=Trichinella sp. in polar bears from Svalbard, in relation to hide length and age | volume=1 | issue=1 | pages=89–96 | doi=10.1111/j.1751-8369.1983.tb00734.x | journal=Polar Research}}&lt;/ref&gt;  මෙම ආසාදන තත්වය මාරක නොවේ.&lt;ref name= pbi_survival/&gt; ජලභීතිකාව සහිත හිම වලසුන් වාර්තාවීම ඉතා දුර්ලභ යි. ඉතිහාසය පුරාවට ජලභීතිකාව සහිත හිම වලසුන් වාර්තාවී ඇත්තේ එක් වරක් පමණි.&lt;ref name= pbi_survival/&gt; සමහර අවස්ථාවල දී හිම වලසුන් ගේ ශරීරයේ වෙසෙන මයිටාවන් හා අනෙකුත් පරපොෂින් හේතුවෙන් නොයෙකුත් සමේ රෝග තත්ත්ව ද ඇති වේ.

==== ආයු අපේක්ෂාව ====
අවුරුදු 25ට වැඩි කාලයක් ආයු වැලඳූ හිම වලසුන් වාර්තාවීම ඉතා දුර්ලභයි.&lt;ref name=hemstock29-35&gt;Hemstock, pp. 29–35&lt;/ref&gt; දැනට වාර්තාවී ඇති පරිදි නිදැල්ලේ වෙසෙන හිම වලසකු ගේ වැඩිම ආයු කාලය අවුරුදු 32 කි.&lt;ref name=wrigley&gt;{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/rsrc/files/pbispring08.pdf|title=The Oldest Living Polar Bear|last=Wrigley|first=Robert E.|date=Spring 2008|work=Polar Bears International Newsletter|publisher=Polar Bears International|accessdate=9 June 2008|format=PDF |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080626110834/http://www.polarbearsinternational.org/rsrc/files/pbispring08.pdf |archivedate = 26 June 2008}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් මියයාමට නිශ්චිත හේතුන් තවමත් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref name=&quot;pbi_survival&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears-in-depth/survival/page1/|title=Polar bears in depth: Survival|publisher=Polar Bears International|accessdate=20 October 2008}}&lt;/ref&gt; මහලු හිම වලස්සු ක්‍රමයෙන් දුර්වල වෙත්ම උනට ආහාර දඩයම් කිරීමට නොහැකිවීම නිසා සාගින්නෙන් මිය යති. එ මෙන් ම ගැටුම් හා අනතුරුවල ප්‍රතිපලයක් ලෙස ඇතිවන තුවාල නිසා ද හිම වලස්සු මිය යති.&lt;ref name=pbi_survival/&gt;

== හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම ==
=== ස්වදේශීය ජාතිකයන් ===
[[File:Greenland-polarbear-skin hg.jpg|thumb|දඩයම් කරන ලද හිම වලසුන්ගේ සම්]]
ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ වෙසෙන ස්වදේශීය ජනතාව හිම වලසුන් දඩයම් කර ඔවුන්ගේ ශරීරයේ සෑම කොටසක් පාහේ ප්‍රයෝජනයට ගනිති..&lt;ref name=lw6-9&gt;Lockwood, pp. 6–9&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමේදී මිනිසුන් සුනඛයන් යොදාගෙන හිම වලසුන්ගේ අවදානය වෙනතකට යොමුකර හෙල්ල හෝ ඊතල උපයෝගී කරගෙන ඔවුන් මරාදමති..&lt;ref name=original&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The Original Polar Bear Watchers}}&lt;/ref&gt; ස්වදේශිකයින් හිම වලසාගේ මාංශ ආහාරයට ගන්නා අතර ලොම් භාවිතාකර ඇදුම් පැළදුම් හා සපත්තු සාදාගනිති. හිම වලසුන්ගේ තෙල් මන්ද ආහාර පිසීමේදී හා ඉන්ධනයක් ලෙසද ගෙදරදොර භාවිතයට ගනී. මීට අමතරව ඔවුන්ගේ කන්ඩරා ඇදුම් මැසීමේදී නුල් ලෙස භාවිතා කරන අතර ඔවුන්ගේ පිත්තාශය හා හෘදය වස්තුව අව්වේ වෙලා කුඩු කර ඖෂධ ලෙස භාවිතා කරති. හිම වලසුන්ගේ දත් ආරක්ෂක සුර ලෙස සලකන ස්වදේශිකයන් ඒවා ගෙලෙහි පලදා ගනිති.&lt;ref name=Uspensky/&gt; හිම වලසුන්ගේ අපතේ යන එකම කොටස අක්මාවයි. ඊට හේතුව එහි විටමින් A සාන්ද්‍රණය අධික වීම හේතුවෙන් එය විෂ සහගත වීමයි.&lt;ref&gt;As a carnivore which feeds largely upon [[fish]]-eating carnivores, the polar bear ingests large amounts of [[Retinol|vitamin A]], which is stored in their [[liver]]s. The resulting high concentrations cause [[Hypervitaminosis A]], {{Cite journal | last1=Rodahl | first1=K. | last2=Moore | first2=T. |year=1943 | title=The vitamin A content and toxicity of bear and seal liver | journal=The Biochemical Journal | volume=37 | issue=2 | pages=166–168 | pmc=1257872 | pmid=16747610 }}&lt;/ref&gt; මේ නිසා දඩයක්කරුවන් හිම වලසුන්ගේ අක්මාව වල දැමීම හෝ මුහුදට විසිකිරිම සිදු කරති.&lt;ref name=Uspensky&gt;{{cite book |title=Белый Медведь (tr: Belyi Medved')&amp;nbsp;— (in Russian)|last=Uspensky|first=Savva Mikhailovich|year=1977 |publisher=Nauka|location=Moscow}}&lt;/ref&gt; ස්වදේශික ජනතාවගේ මෙම සම්ප්‍රදායික දඩයම කුඩා පරිමාණයෙන් සිදුවීම හේතුවෙන් හිම වලසුන්ගේ සංගහනයට ඉන් සැලකිය යුතු බලපෑමක් එල්ල නොවේ.&lt;ref name=lw31-36&gt;Lockwood, pp. 31–36&lt;/ref&gt; 

=== වෙළදාම ===
රුසියාවේ හිම වලස් ලොම් වෙළෙදාම 14 වන ශත වර්ෂයේ දී ඇරඹිණි.&lt;ref name=Uspensky/&gt; 16 හා 17 වන ශත වර්ෂවල යුරෝපිය-ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ ජනගහනය වැඩිවීමත්ම සමග ගිනි අවි පරිභෝජනයත් වෙළෙදාමත් දියුණු වීමත් සමග හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම සීග්‍රයෙන් ඉහල ගියේය.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt;&lt;ref name=nwt&gt;{{cite web |url=http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |title=Polar Bear Management |publisher=Government of the Northwest Territories |accessdate=14 March 2008 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080504105354/http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |archivedate = 4 May 2008}}&lt;/ref&gt; 20 වන ශතවර්ෂය මුල දී අවුරුද්දක් ඇතුලත හිම වලස්සු 300ක් පමණ නෝර්වීජියානු දඩයක්කරුවන් විසින් දඩයම් කැරුණ හ. ඓතිහාසික දත්ත අනුව 18 වන සියවස මුල දී හිම වලස්සු 400-500 ක් පමණ උතුරු යුරෝපිය-ආසියානු ප්‍රදේශයේ වාර්ෂිකව දඩයමට ලක් වුණ හ. නමුත් 20 වන ශතවර්ෂය මුල් භාගය වන විට කාර්මික හා තාක්ෂණික දියුණුවත් සමග හිම මත පදවන යානා (snowmobiles), අයිස් කඩන යන්ත්‍ර (icebreakers) හා ගුවන්යානා උපයෝගී කරගෙන දඩයම් කිරීම සිදුකැරිණි. මේ නිසා 20 වන ශතවර්ෂය මුල් භාගය වන විට හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම වාර්ෂිකව 1300-1500 ක් වන තුරු වැඩිණි.&lt;ref name=Uspensky/&gt;

=== නුතන රෙගුලාසි === 
[[File:Polar-Bear-Warning-Longyearbyen.jpg|thumb|left|හිම වලසුන් මාර්ගය අසල ගැවසෙන බවට අනතුරු අගවන මාර්ග සංඥාවක්.]]
හිම වලසුන් වදවීයාම වලක්විමටත් හිම වලසුන්ගේ මතු උන්නතිය සදහාත් 1950 දශකයේ මැද භාගයේදී විවිධ රටවල් විසින් හිම වලසුන් දඩයම සිමා කිරීමට විවිධ විධිවිධාන හා රෙගුලාසි ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. 1956 වර්ෂයේදී සෝවියට් රාජ්‍යය විසින් හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කරන ලදී. කැනඩාව හිම වලසුන් දඩයම සිමා කිරීමට 1968 වර්ෂයේදී කොටා ක්‍රමයක් ගෙන එන ලදී. නොර්වේ රාජ්‍යයද 1973 වර්ෂයේ සිට හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කලේය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය 1971 වර්ෂයේදී හිම වලසුන් දඩයම සිමා කරන ලද අතර, 1972 වර්ෂයේදී මුහුදු ක්ෂීරපායි සංරක්ෂණය පනත ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. 1973 වර්ෂයේදී හිම වලසුන් සංරක්ෂණය පිළිබද අන්තර්ජාතික සම්මුතියට කැනඩාව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, සෝවියට් රාජ්‍යය, නොර්වේ රාජ්‍යය හා ඩෙන්මාර්කය යන රටවල් පහ අත්සන් තබන ලදී. මෙම සම්මුතියට අනුව ක්‍රීඩාවට හෝ වාණිජ අරමුණුවලට හිම වලසුන් දඩයම සපුරා තහනම් වේ. එනමුදු මෙම ගිවිසුමට අනුව ස්වදේශීය ජනතාවට සම්ප්‍රදායික ලෙස හිම වලසුන් දඩයමේ යෙදීමට අවසර ඇත. මෙම රටවල් පහ අතුරින් නොර්වේ රාජ්‍යය පමණක් කිසිදු හේතුවක් උදෙසාවත් හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට නොදෙයි.

== සංරක්ෂණය ==
[[File:Polar Bear Habitat.png|thumb|right|300px|මෙම සිතියම මගින් ඇමරිකානු භූවිද්‍යා සමීක්ෂණය අනුමාන කරන පරිදී 2001 සිට 2010 හා 2041 සිට 2050 දක්වා වර්ෂයන් තුල හිම වලසුන්ගේ සංගහනය පෙන්නුම් කරයි.]]

2008 වර්ෂයේදී ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමයේ වාර්තාවලට අනුව ලෝක හිම වලසුන් සංගහනය 20000-25000 ක් පමණ වෙන අතර මෙම අගය ක්‍රමයෙන් පිරිහියමින් පවතී.&lt;ref name=iucn31/&gt; 2006 වර්ෂයේදී ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමය මගින් හිම වලසුන් &quot;අවම අවදානමක් පවතින&quot; (LC) සත්ව විශේෂයක සිට &quot;අන්තරාවට ලක්විය හැකි&quot; (VU) සත්ව විශේෂයකට උසස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Release of the 2006 IUCN Red List of Threatened Species reveals ongoing decline of the status of plants and animals | url = http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm | work = World Conservation Union |accessdate =1 February 2006 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060512071333/http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm |archivedate = 12 May 2006}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අනුමාන කරන පරිදී ඊලග පරම්පරා 3ක කාලය ඇතුලත (වසර 45ක් තුල) හිම වලසුන් සංගහනය 30% කින් පහල යා හැක.&lt;ref name=iucn/&gt; මීට ප්‍රධානතම හේතුව කාලගුණික විපර්යාසයන් ය. මීට අමතරව පරිසර දුෂණය හා හිම වලසුන් අධික ලෙස දඩයම් කිරීමද ඔවුන්ගේ සංගහනය පිරිහීමට හේතුවී ඇත. ලෝක වනජීවී අරමුදලට අනුව හිම වලසුන් ආක්ටික් පරිසර පද්ධතියේ ජීව ගුණය මැනීමට දර්ශකයක් ලෙස භාවිතා කරයි. හිම වලසුන් සංගහනය අඩුවීමෙන් පිළිබිඹු වන්නේ ආක්ටික් පරිසර පද්ධතියේ විපර්යාසයන් ඇතිවී බවයි.&lt;ref&gt;WWF: A Leader in Polar Bear Conservation . Retrieved 29 June 2009, from WFF – Polar Bear Web site: http://www.worldwildlife.org/species/finder/polarbear/polarbear.html#&lt;/ref&gt; 

=== දේශගුණික විපර්යාස ===
ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමය, ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාස ඇගයුම, ඇමරිකානු භූ විද්‍යා සමීක්ෂණය හා හිම වලසුන් පිළිබද අධ්‍යයනයෙහි යෙදෙන ලෝක ප්‍රමුඛ ජීව විද්‍යඥයින් පවසන අන්දමට ගෝලීය උණුසුම සමග ඇතිවන දේශගුණික විපර්යාස හිම වලසුන්ගේ පැවැත්මට බරපතල තර්ජනයක් එල්ල කරයි.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Derocher | first1=Andrew E. | last2=Lunn | first2=Nicholas J. | last3=Stirling | first3=Ian | author3-link=Ian Stirling (biologist) |year=2004 | title=Polar bears in a Warming Climate | url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2004-04_44_2/page/163 | journal=Integrative and Comparative Biology | volume=44 | issue=2 | pages=163–176| doi=10.1093/icb/44.2.163 | pmid=21680496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stirling2006&quot;&gt;{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink=Ian Stirling (biologist) | coauthors = and Claire L. Parkinson | year = 2006 | month = September | title = Possible effects of climate warming on selected populations of polar bears (Ursus maritimus) in the Canadian Arctic | journal = Arctic | volume = 59 | issue = 3 | pages = 261–275 | issn = 0004-0843 | url = http://www.nasa.gov/pdf/157360main_StirlingParkinson2006_Arctic59-3-261.pdf | format = PDF | accessdate =15 September 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stirling2004&quot;&gt;{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink = Ian Stirling (biologist) | coauthors = N.J. Lunn, John Iacozza, Campbell Elliott and Martyn Obbard | year = 2004 | month = March | title = Polar bear distribution and abundance on the Southwestern Hudson Bay coast during open water season, in relation to population trends and annual ice patterns | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 15–26 | issn = 0004-0843 | url = http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | format = PDF | accessdate = 15 September 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | archivedate = 25 September 2007 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barber2004&quot;&gt;{{cite journal | last = Barber | first = D.G. | coauthors = J. Iacozza | year = 2004 | month = March | title = Historical analysis of sea ice conditions in M'Clintock Channel and the Gulf of Boothia, Nunavut: implications for ringed seal and polar bear habitat | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 1–14 | issn = 0004-0843 | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-263435/Historical-analysis-of-sea-ice.html | format = PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Appenzeller&quot;&gt;T. Appenzeller and D. R. Dimick, &quot;The Heat is On,&quot; ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]'' 206 (2004): 2–75. cited in {{cite book | last = Flannery | first = Tim | authorlink = Tim Flannery | title = The Weather Makers | url = https://archive.org/details/weathermakershow0000flan | publisher = [[HarperCollins]] |year=2005 | location = Toronto, Ontario | isbn = 0-00-200751-7 | pages=[https://archive.org/details/weathermakershow0000flan/page/101 101]–103 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=acia&gt;{{Cite book | author=Arctic Climate Impact Assessment | year=2004 | title=Impact of a Warming Arctic: Arctic Impact Climate Assessment | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn =0-521-61778-2 | oclc =56942125 | url=http://amap.no/workdocs/index.cfm?dirsub=%2FACIA%2Foverview |authorlink=Arctic Climate Impact Assessment}}. The relevant paper is [http://amap.no/workdocs/index.cfm?action=getfile&amp;dirsub=%2FACIA%2Foverview&amp;filename=Finding4.pdf&amp;CFID=1282&amp;CFTOKEN=1454CA86-1283-9480-2B88165DE19F817F&amp;sort=default Key Finding 4]&lt;/ref&gt; 

දේශගුණික විපර්යාස නිසා ඇතිවන මුලික තර්ජනය නම් හිම වලසුන්ට ඔවුන්ගේ වාසභූමි අහිමිවීමයි. ගෝලීය උණුසුම ඉහලයාමත් සමග උත්තර ධ්‍රැවයෙහි අයිස් දියවෙමින් පවතී. සාමාන්‍යයෙන් හිම වලසුන් වැඩිපුරම දඩයම් කරන්නේ අයිස් තට්ටු, මුහුදු ජලය හා සම්බන්ධ වන ස්ථානවලය. උෂ්ණත්වය ඉහලයාම නිසා අයිස් තට්ටු වෙනදාට වඩා ඉක්මණින් දියවේ. මේ නිසා හිම වලසුන්ට වැඩි කාලයක් දඩයම් කිරීමට නොහැකිවේ. එවිට සීත කාලයට සැහෙන මේද තැන්පතු නොමැති වීමෙන් හිම වලසුන් සාගින්නෙන් හා මන්ද පෝෂණයෙන් පෙළෙති.&lt;ref name=&quot;stirling1999&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Iacozza | first3=J. | author1-link=Ian Stirling (biologist) | date=September 1999 | title=Long-term trends in the population ecology of polar bears in Western Hudson Bay in relation to climatic change | journal=Arctic | volume=52 | issue=3 | pages=294–306 | issn=0004-0843 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | format=PDF | accessdate=11 November 2007 | archive-date=28 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190928135003/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | url-status=deviated | archivedate=28 September 2019 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928135003/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf }}&lt;/ref&gt; එසේම අයිස් තට්ටු දියවීමෙන් හිම වලසුන්ට බොහෝ දුර පිහිනීමට සිදුවේ. එවිට ඔවුන්ගේ ආහාර තැන්පතු අනවශ්‍ය ලෙස වැයවීමක් සිදුවේ. මේ නිසා සමහර අවස්ථාවලදී හිම වලසුන් දියේ ගිලි මියයාමට හැක.&lt;ref name=&quot;monnett2006&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Monnett | first1=Charles | last2=Gleason | first2=Jeffrey S. | date=July 2006 | title=Observations of mortality associated with extended open-water swimming by polar bears in the Alaskan Beaufort Sea| volume=29 | issue=8 | pages=681–687 | doi=10.1007/s00300-005-0105-2 | journal=Polar Biology}}&lt;/ref&gt; නිසි පෝෂණය නොලැබීමෙන් හිම වැලහින්නියන්ගේ ප්‍රජනක හැකියාව අඩුවන අතර පැටවුන්ගේ මරණ අනුපාතයද ඉහල යයි.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;/&gt;

[[File:Ursus maritimus Polar bear with cub 2.jpg|thumb|left|සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයමට නිසි කාලවේලාවක් නොලැබීමෙන් මාතෘ වැලහින්නියන් හා පැටවුන් මන්දපෝෂණයට ලක් වේ.]] 

උණුසුම් දේශගුණය නිසා මාතෘ වැලහින්නියන් ගුහා සැදීමේදී අපහසුතාවයන්ට ලක්වේ.&gt;&lt;ref name=&quot;Schliebe 2006&quot;/&gt; උණුසුම් සීත ඍතු හේතුවෙන් භූගත ගුහාවන් දියවීයාමෙන් ඒවායේ තාප පරිවාරකතාව අඩුවේ.&lt;ref name=derocher2004/&gt; මීට අමතරව උණුසුම් දේශගුණය හේතුවෙන් රෝගාබාධ ඇති කරන බැක්ටීරියා හා පරපෝෂී ජිවින්ගේ ව්‍යාප්තිය වැඩිවේ.&lt;ref name=amstrup2007/&gt;

පසුගිය වසර කීපය තුල ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලසුන් මිනිස් ජනාවාස කරා ඇදෙමින් පවතී. මේ නිසා පසුගිය වසර කීපය තුල හිම වලසුන් හා මිනිසුන් අතර වාර්තාවන ඝට්ටන සංඛ්‍යාව සීග්‍රයෙන් වැඩිවී ඇත.&lt;ref name=stirling2006/&gt;&lt;ref&gt;Mitchell Taylor, a former polar bear researcher for the Nunavut government, believes that arctic warming has been caused by natural phenomena and is not a long-term threat to the polar bear. After his retirement, he was not re-appointed to the international Polar Bear Specialist Group (PBSG), giving rise to speculation that he was excluded from the group because of his views on climate change. According to the PBSG chair, appointments to the PBSG are given to scientists who are currently active in polar bear research, and that as a retired researcher Taylor did not qualify. (References: {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/columnists/christopherbooker/5664069/Polar-bear-expert-barred-by-global-warmists.html|title=Polar bear expert barred by global warmists|last=Booker|first=Christopher|date=27 June 2009|work=The Daily Telegraph|accessdate=12 August 2009 | location=London}})&lt;/ref&gt;

පසුගිය දශකය තුල ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාසයන් අධික ලෙසම බලපා ඇත්තේ දකුණු දිග වෙසෙන හිම වලසුන් සංගහනයටය. මේ හේතුව නිසා දකුණු දිග වෙසෙන හිම වලසුන් සංගහනය සීග්‍රයෙන් අඩුවෙමින් පවතී. &lt;ref name=acia/&gt;

ගෝලීය උණුසුම නස බටහිර හඩ්සන් බොක්ක ආශ්‍රිතව පසුගිය අවුරුදු 30 ට වඩා සති 3ක් වේලාසනින් ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේදී අයිස් කුට්ටි දියවන බව වාර්තා වේ.&lt;ref name=sd2007/&gt; මේ නිසා හිම වලසුන්ට ග්‍රීෂ්ම ඍතුවට සුදානම් වීම සදහා නිසි ලෙස ආහාර ලබාගැනීමට කාලවේලා මදිවේ. එහෙයින් හිම වලසුන්ගේ කායික සෞඛ්‍යය පිරිහෙමින් පවතී. 1980 දශකයේ හිම වැලහින්නියකගේ සාමාන්‍ය බර කිලෝග්‍රෑම් 230 ක් (රාත්තල් 510) ලෙස වාර්තාවේ..&lt;ref name=sd2007&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Derocher | first2=Andrew E. | publication-date=Fall 2007 | title=Melting under pressure: The real scoop on climate warming and polar bears | journal=The Wildlife Professional | volume=1 | issue=3 | pages=24–27, 43 | url=http://www.polarbearsinternational.org/sites/default/files/scientists/stirling_derocher_climate_wildlife_professional_2007.pdf | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | year=2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111015224417/http://www.polarbearsinternational.org/sites/default/files/scientists/stirling_derocher_climate_wildlife_professional_2007.pdf | archivedate=15 October 2011 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  1987 සිට 2004 වන විට හඩ්සන් බොක්ක ආශ්‍රිතව හිම වලසුන් සංගහනය 22% කින් අඩුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;regehr2007&quot;&gt;{{Cite journal| last1=Regehr | first1=E. V. | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Amstrup | first3=N. C. | last4=Stirling | first4=I. |year=2007 | title=Effects of earlier sea ice breakup on survival and population size of polar bears in western Hudson Bay | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_2007-11_71_8/page/2673 | journal=Journal of Wildlife Management| volume=71 | issue=8 | pages=2673–2683 | doi=10.2193/2006-180}}&lt;/ref&gt; 

=== පරිසර දුෂණය ===
ආහාර දාමවල ඉහලින් සිටින විලෝපිකයකු වන හිම වලසුන්ගේ දේහවල අප්‍රතිවර්ති කාබනික දුෂක වන policholorinated biphenyl(PCBs) හා ක්ලෝරීන් අඩංගු කෘමිනාශක සාන්ද්‍රණය ඉහල යමින් පවතී. මෙම රසායනික ද්‍රව්‍ය සාන්ද්‍රණය ඉහල යාමේ ප්‍රථිපලයක් ලෙස අංගවිකල පැටවුන් බිහිවීම හා ප්‍රතිශක්ති පද්ධතියේ ඌනතාවයන් ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author=Skaare | year=2002 | title=Ecological risk assessment of persistent organic pollutants in the arctic | volume=181–182 | pages=193–197 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203075622/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | archivedate=3 December 2010 | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | doi=10.1016/S0300-483X(02)00280-9 | journal=Toxicology | pmid=12505309 | author-separator=, | author2=Janneche Utne | display-authors=2 | last3=Lie | first3=Elisabeth | last4=Bernhoft | first4=Aksel | last5=Derocher | first5=Andrew E | last6=Norstrom | first6=Ross | last7=Ropstad | first7=Erik | last8=Lunn | first8=Nicholas F | last9=Wiig | first9=Øystein | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; PCB හා DDT වැනි විෂ රසායනික ද්‍රව්‍ය ජාත්‍යන්තරව තහනම් කිරීමත් සමග, මෑත කාලය වන විට හිම වලසුන්ගේ දේහවල මෙකී විෂ සාන්ද්‍රණයන් පහල යමින් පවතියි. 

=== තෙල් කාන්දු වීම් === 
ආක්ටික් පෙදෙසෙහි ඇතිවන තෙල් කාන්දු වීම් හිම වලසුන්ගේ ජීවිතවලට තර්ජන එල්ල කරයි. මෙම තෙල් ලෝම සමග බැදීමෙන් ලෝමවල තාප පරිවාරක බාවය පිරිහී යයි. මේ හේතුවෙන් හිම වලසුන්ට තම සිරුරේ උණුසුම රැකගැනීමට නොහැකිව ඔවුන් මරණයට පත්විය හැක.&lt;ref name=&quot;tick&quot;&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling (biologist) |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= What Makes a Polar Bear Tick?}}&lt;/ref&gt; එසේම ඔවුන්ගේ ලොම්වල තෙල් තට්ටු ඉවත්කිරීමට ලෙව කෑමෙන් හිම වලසුන්ගේ වකුගඩු හානි වීමෙන්ද ඔවුන් මිය ය හැක.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; මීට අමතරව තෙල් කාන්දුවීමේ අතුරු ප්‍රථිපලයක් ලෙස කාන්දු වූ තෙල් අවට වෙසෙන මාතෘ හිම වැලහින්නියන් තම පැටවුන්ද අනාථ කර ගුහා අත්හැර දමති.&lt;ref name=&quot;iucn&quot;/&gt;

=== පුරෝකථන ===
ඇමරිකානු භූවිද්‍යා සමීක්ෂණය පවසන පරිදී 2050 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ වෙසෙන හිම වලසුන් සන්ගහනයෙන් 3 න් 2 ක් වදවී යාමේ හැකියාවක් පවතියි.&lt;ref name=&quot;amstrup2007&quot;&gt;{{Cite book | last = Amstrup | first = Steven C. | last2=Marcot | first2=Bruce G. | last3=Douglas | first3=David C. | year = 2007 | title = Forecasting the range-wide status of polar bears at selected times in the 21st Century | publication-place =Reston, Virginia | publisher = U.S. Geological Survey |url = http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar_bears/docs/USGS_PolarBear_Amstrup_Forecast_lowres.pdf |format=PDF| accessdate =29 September 2007}}&lt;/ref&gt; සමහර විද්වතුන් පවසන්නේ හිම වලසුන් හිම වලසුන් ගෝලීය උණුසුමට හා දේශගුණික විපර්යාස වලට ක්‍රමයෙන් හැඩ ගැසිය හැකි බව ය.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite journal | author = Taylor, Mitchell K. | title = Review of CBD Petition | publisher = Letter to the U.S. Fish and Wildlife Service | date = 6 April 2006 | url = http://www.ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | format = PDF | accessdate = 8 September 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://www.ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | archivedate = 25 September 2007 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=campbell/&gt; නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම අදහස ප්‍රතික්ෂේප කරති.&lt;ref name =campbell/&gt; 

=== අන්තරායට ලක්වූ විශේෂ පිළිබද ඇමරිකානු ප්‍රඤප්තිය ===
2008 වර්ෂයේ මැයි මස 14 වන දින ඇමරිකානු දේශීය කටයුතු පිළිබද දෙපාර්තමෙන්තුව මගින් හිම වලසුන් අන්තරායට ලක්වූ ජීවි විශේෂයක් ලෙස ලැයිස්තු ගත කරන ලදී.&lt;ref name=hassett&gt;{{cite news|url=http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|title=Bush's polar bear legal disaster|last=Hassett|first=Kevin A|date=23 May 2008|work=National Post|accessdate=7 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080529045348/http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|archivedate=29 May 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව මුහුදු ක්ෂීරපායි සංරක්ෂණ පනතෙහි විධිවිධාන අනුගමනය නොකරන තෙල් හා ගැස් ගවේෂණ සමාගම් සමාගම් තහනම් කිරීමටත් ඇමරිකානු දේශීය කටයුතු පිළිබද දෙපාර්තමේන්තුව තීරණය කරන ලදී. එසේම කැනඩාවේ සිට හිම වලසුන්ගේ සත්ව කොටස් ගෙන ඒම තහනම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;barringer&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/05/15/us/15polar.html?fta=y|title=Polar bear is made a protected species|last=Barringer|first=Felicity|date=15 May 2008|work=The New York Times|accessdate=7 June 2008}}&lt;/ref&gt; 

=== අන්තරායට ලක්වූ විශේෂ පිළිබද කැනේඩියානු ප්‍රඤප්තිය ===
කැනේඩියානු අන්තරායට ලක්වූ ජීවින් පිළිබද කමිටුව නිර්දේශ කල පරිදී 2008 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස හිම වලසුන් විශේෂ සැලකිල්ලට භාජනය වන ජීවි විශේෂයක් ලෙස අන්තරායට ලක්වූ ජීවින් පනතේ ලැයිස්තු ගත කෙරිණි.

== සංස්කෘතික බලපෑම් ==

[[File:PolarBearWalrusTuskCarving.jpg|right|thumb|මෙය චුක්චි ගෝත්‍රික කැටයම් කරුවන් විසින් මුහුදු ඇතෙකුගේ දළයක් මත සිදු කරනු ලැබූ කැටයමකි. මෙම කැටයමෙන් හිම වලසුන් මුහුදු ඇතුන් දඩයම් කිරීම නිරුපනය කරයි.]]

=== ස්වදේශික ජනප්‍රවාද ===  
ස්වදේශික ජනතාවට හිම වලසුන් සංස්කෘතික හා භෞතික වටිනාකමකින් යුතු සත්ව කොට්ඨාශයකි.&lt;ref name=lw6-9&gt;Lockwood, pp. 6–9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Uspensky/&gt; වසර 2500-3000 ක් පමණ ඉපැරණි ආදිවාසීන් විසින් දඩයම් කැරුණු හිම වලසුන් ගේ නෂ්ටාවශේෂ මෙන් ම,&lt;ref name=lw31-36&gt;Lockwood, pp. 31–36&lt;/ref&gt; වසර 1500 ක් පමණ පැරණි හිම වලසුන් ගේ සිතුවම් චුක්චි අර්ධද්වීපයේ ගුහා වලින් හමු වී ඇත.&lt;ref name=Uspensky/&gt; ස්වදේශිකයින් සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමේ කුසලතාවය ද, ඉග්ලු සැදීමට ද උගෙනැ ඇත්තේ හිම වලසුන් ගේ චර්යාවන් නිරීක්ෂණයෙන් බවට විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref name=Uspensky/&gt; 

ස්වදේශික ගෝත්‍රිකයන් වන ඉනුඉට් (Inuit) හා එස්කිමෝවරුන් (Eskimo) අතර හිම වලසුන් සම්බන්ධයෙන් නොයෙකුත් ජනප්‍රවාද පවතී. හිම වලසුන් මිනිසුන් ලෙස නිවෙස්වල වෙසෙන අතර රාත්‍රියේ දී ඔවුන් සම් පොරවාගෙන නිවෙස්වලින් බැහැර වන බවට හා මහ වලසා තරු රටාව සුනඛයන් ගෙන් වටවීමට හේතුව වැනි විවිධ ජනප්‍රවාද ස්වදේශික ජනතාව අතර පවතී.&lt;ref name=original/&gt; මෙම ජනප්‍රවාද මගින් ස්වදේශික ජනතාව හිම වලසුන් කෙරෙහි දක්වන බුහුමන හා ඔවුන් ගේ ජිවිත සමග හිම වලසුන් ගේ කිට්ටු සබදතාව මැනවින් පිළිබිඹු වේ.&lt;ref name=original/&gt; හිම වලසුන් හිදගෙන හා සිටගෙන සිටින අවස්ථාවල දී ඔවුන් ගේ ඉරියව් මිනිසාට ඉතා සමීපවන බැවින් හා සම ඉවත් කළ හිම වලස් මළකුණු මිනිස් සිරුරට ඉතා සමාන වන බැවින්, මිනිසුන් හා හිම වලසුන් අතර ආත්මීය සබදතාවක් පවතින බව ස්වදේශිකයෝ අදහති.&lt;ref name=original/&gt; එස්කිමෝවරුන් ගේ පුරාවෘත්තවලට අනුව හිම වලසුන් නිරීක්ෂණයෙන් මිනිස්සු දඩයම් කිරීමට හුරුවූ හ. ඉනුඉට් ගෝත්‍රික ජනතාව හිම වලසුන් ටුඋරන්ගසුක් (Tuurngasuk) නම් මහා ආත්මයක් ලෙස අදහති.&lt;ref&gt;balisunset, (2008, 8 22). [http://www.socyberty.com/Folklore/The-Bear-in-Myth-Mythology-and-Folklore.222065/1 The Bear in Myth, Mythology and Folklore]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Retrieved 29 June 2009&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සයිබිරියාවේ වෙසෙන චුක්චි (Chukchi) හා යුපික් (Yupik) ජනතාව දඩයම් කරන ලද හිම වලසුනට ස්තුතිය පුදකිරීමේ චාරිත්‍ර ක්‍රමයන් අනුගමනය කරති. ස්වදේශිකයෝ හිම වලසකු දඩයම් කිරීමෙන් පසු හිස හා සම ඉවත් කර, පිරිසිදු කර ඔවුන් ගේ නිවෙස් වෙත ගෙන යති. එහි දී සිය කුඩාරම් තුළ සාදයක් පවත්වා හිම වලසා ගේ ආත්මය සතුටු කිරීමට සම්ප්‍රදායික ගීතිකා හා බෙර වාදන හා පවත්වන ඔවුහු හිම වලසා ගේ හිස් කබලට ආහාර පාන පිරිනමති.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kochnev AA, Etylin VM, Kavry VI, Siv-Siv EB, Tanko IV |title=Ritual Rites and Customs of the Natives of Chukotka connected with the Polar Bear|pages=1–3|publisher=Preliminary report submitted for the meeting of the Alaska Nanuuq Commission (Nome, Alaska, USA) |date= 17–19 December 2002}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු ඔවුහු හිම වලසා ගේ හිස් කබල ශරීරයෙන් වෙන් කොට එය තම වාසස්ථානවලට එපිට භුමියේ උතුරු දෙසට මුහුණලා පවතින පරිදි වලදමති.&lt;ref name=Uspensky/&gt; මෙම චාරිත්‍ර වර්තමානයේ ක්‍රමයෙන් පිරිහෙමින් පවතී. මීට එක් හේතුවක් වන්නේ සෝවියට් රාජ්‍යය 1955 වර්ෂයේ සිට හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කිරීම යි. 

හිම වලසුන් ගේ රදනක දත්වල අත්භූත බලයක් ඇති බවට පිළිගන්නා උතුරුමැද සයිබීරියාවේ නෙනට්ස් (Nenats) ගෝත්‍රිකයෝ ඒවා ආරක්ෂක සුර ලෙස ගෙලෙහි පැළදීමට යොදාගනිති. තවද පහල යන්සෙයි (Yansei) හා කාටන්ගා (Khatanga) ගංගා අසල වනගත මිනිස්සු දුඹුරු වලසුන් ගෙන් ආරක්ෂා වීමට මෙ දත් තම හිස්වැසුම්වල පලදිති. ඔවුන් ගේ විශ්වාසය වුයේ මෙ දත් පැලදීමෙන් &quot;කුඩා ඤාති පුත්‍රයින්&quot; (දුඹුරු වලසුන්) ඔවුන් ගේ ශක්තිමත් &quot;මාමාවරුන්&quot;(හිම වලසුන්) හට පහරදීමෙන් වළකිනු ඇති බව යි. තවද ඔවුහු හිම වලසුන් ගේ හිස් කබල් භූමිදාන කරන ස්ථාන සේද්යන්ගි (sedyangi) නමින් හැඳින්වූ අතර මෙම ස්ථාන පුජාභූමි ලෙස සැලැකූ හ. මෙවැනි ස්ථාන අදත් යමල් අර්ධද්වීපයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Uspensky/&gt;

=== සංකේත හා සුරතලුන් ===
හිම වලසුන් ඔවුන් ජිවත් වන නිජබිම් ආශ්‍රිත රටවල ප්‍රචලිත සංකේතයකි. කැනඩාවේ ටුණි (Toonie) නම් කාසියකද, ඊසානදිග ප්‍රදේශ හා නුනවට්හී (Nunavut) වාහන අංක පුවරු වලද, හිම වලසුන්ගේ රුපය දක්නට ඇත. තවද හිම වලසා ඇලස්කා ෆෙයාර් බැන්ක්ස් විශ්වවිද්‍යාලයේ හා 1988 වර්ෂයේ ශිත ඔලිම්පික් උළෙලෙහි සුරතල් සත්වයා වශයෙන් භාවිතා කර ඇත. 

[[කොකා කෝලා]] සමාගම, Polar බිම සමාගම, Nelvana, Bundaberg Rum හෝ Good Humor-Breyers යන ආයතන හිම වලසා තම වෙළද දැන්වීම්වල භාවිතා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.bundabergrum.com.au/flash/home.htm |title=Bundaberg Rum Web site&amp;nbsp;— history section |accessdate=26 March 2008 |work=Bundaberg Rum Web site}}&lt;/ref&gt; මේ අතර Fox's Glacier Mints සමගම පෙපි නම් හිම වලසෙකු තම නිෂ්පාදන නිරුපනය කරන සුරතල් සත්වයා ලෙස 1922 සිට භාවිතා කර ඇත. 

&lt;gallery&gt;
Coat of Arms of Chukotka.svg| රුසියාවේ Chukotka Autonomous Okrug රාජ්‍යයේ සංකේතයයි.
Coat of arms Greenland.svg| ග්‍රීන්ලන්තයේ ස්‌වයංපාලන රජයේ (Kalaallit Nunaat) සංකේතයයි.
&lt;/gallery&gt;

=== සාහිත්‍ය ===
හිම වලසුන් ළමුන් උදෙසා ලියු නව කතාවල චරිත ලෙස යොදා ගෙන ඇත. &quot;පොලර් බේයර් සුන්&quot; නවකතාව උපුටාගෙන ඇත්තේ ඉනුඉට් ජනප්‍රබන්ධයකිනි.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The polar bear son: An Inuit tale |url=https://archive.org/details/polarbearsoninui00dabc |last=Dabcovich |first=Lydia |year=1997 |publisher=Clarion Books |location=New York |isbn=0-395-72766-9}}&lt;/ref&gt; එසේම ඊඩිත් පට්ටෞ ගේ &quot;ප්රෝමිනන්ටලී ඉන් ඊස්ට්&quot; නව කතාවේද, රේමන්ඩ් බ්‍රිග්ස් ගේ &quot;ද බෙඅර්&quot; කතාවේද, ක්‍රිස් ද ලීසි ගේ &quot;ද ෆෙයරි විත්ඉන්&quot; නව කතාවද හිම වලසුන් උපයෝගී කරගත් අවස්ථාවලට කදිම නිදසුන් වේ. ෆිපිල්ප් පුල්මන්ගේ ප්‍රබන්දවලියක් වූ, &quot;හිස් ඩාර්ක් මෙටිරියල්&quot; හී &quot;පන්සර්බියෝවී&quot; චරිතය මිනිස් ගති ගුණවලින් පිරි හිම වලස් චරිත වලට නිදසුනකි. මෙම චරිතය &quot;ගෝල්ඩන් කොම්පස්&quot; චිත්‍රපටයට පාදක වී ඇත.

==අදාල==
{{Reflist|colwidth=30em}}

===අදාල පොත්===
* {{cite conference |year=2005 |month=June |booktitle=Polar Bears |conference=14th Working Meeting of the IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group |editor=Aars, Jon |others=Nicholas J. Lunn and Andrew E. Derocher |volume=32 |publisher=[[IUCN]] |location=Seattle, Washington, United States |url=http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409082137/http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf |format=PDF |accessdate=19 April 2008 |archivedate=9 April 2008 |isbn=2-8317-0959-8 }}
* {{Cite book |title=World of the Polar Bear |last=Bruemmer |first=Fred |year=1989 |publisher=[[Key Porter Books]] |location=Toronto, Ontario, Canada |isbn=1-55013-107-9 }}
* {{Cite book |title= The Polar Bear |url= https://archive.org/details/polarbear0000hems |last= Hemstock|first=Annie |year=1999 |publisher=Capstone Press |location=Manakato, MN |isbn=0-7368-0031-X |pages= }}
* {{Cite book |title=Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears0000lock |last=Lockwood |first=Sophie |year=2006 |publisher=The Child's World |location= Chanhassen, MN|isbn=1-59296-501-6}}
* {{Cite book |title=Polar Bear |last=Matthews |first=Downs |year=1993 |publisher=Chronicle Books|location= San Francisco, CA|isbn=978-0-8118-0204-8}}
* {{cite book |last=Phipps |first=John |authorlink=Constantine John Phipps |title=A voyage towards the North Pole undertaken by His Majesty's command, 1773 |location=London |publisher=W. Bowyer and J. Nicols, for J. Nourse |year=1774 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/628763 |accessdate=8 September 2008 }}
* {{Cite book |title=The World of the Polar Bear|last=Rosing |first=Norbert |year=1996 |publisher=Firefly Books Ltd. |location= Willowdale, ON |isbn=1-55209-068-X}}

==බාහිර සබැදි==
{{commons|Ursus maritimus}}
{{wikispecies|Ursus maritimus|Ursus maritimus}}
* View occurrences of [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Ursus_maritimus ''Ursus maritimus''] in Biodiversity Heritage Library.
* [http://www.nwf.org/polarbear National Wildlife Federation's Polar Bear Page]
* ARKive&amp;nbsp;— [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ images and movies of the polar bear (''Ursus maritimus'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317030045/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ |date=2006-03-17 }}
* [http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 Smithsonian National Museum of Natural History species account-Polar Bear] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121210532/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 |date=2016-01-21 }}
* [http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar%5Fbears/ USGS Polar Bear Studies]
* [http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&amp;lat=69.59292&amp;lon=-86.95845&amp;layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT Map of polar bear ranges and denning areas in Nunavut from Nunavut Planning Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016024839/http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&amp;lat=69.59292&amp;lon=-86.95845&amp;layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT |date=2015-10-16 }}
* BBC Nature: [https://web.archive.org/web/20180914141012/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Polar_bear Polar bear news, and video clips from BBC programmes past and present.]
* [http://www.polarbearsinternational.org/ Photos, facts, videos from Polar Bears International which funds population, preservation and DNA studies of the polar bear]

[[ප්‍රවර්ගය:සත්තු]]

==මේ සඳහා පදනම්==
&lt;ref&gt;
&lt;ref name=&quot;COL&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title=Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author=Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year=2019|publisher=Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 35489725|accessdate=2019-11-11}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;col35489725&quot;&gt;(2003), database, http://www.menv.gouv.qc.ca/biodiversite/centre.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406084247/http://www.menv.gouv.qc.ca/biodiversite/centre.htm|date=2005-04-06}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;source&quot;&gt;Tom Orrell (custodian), Dave Nicolson (ed). (2019). ITIS Global: The Integrated Taxonomic Information System (version Jun 2017). In: Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;</text>
      <sha1>p6ypzz6599z7pdv0gy6z5ncgtm3vtmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හර්මන් රෝර්ස්චච්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48753</id>
    <revision>
      <id>800318</id>
      <parentid>759304</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="oabbn9xip1sokfkqi5m5zaro4ybqtxp" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name              = හර්මන් රෝර්ස්චච්&lt;br/&gt;{{lang|English|Hermann Rorschach}}
|image             = Hermann Rorschach c.1910.JPG
|image_size        = 200px
|caption           = හර්මන් රෝර්ස්චච් 1910 වසරේදි පමණ
|birth_date        = {{Birth date|1884|11|8|df=yes}}
|birth_place       = [[සූරිච්]], [[ස්විට්සර්ලන්තය]]
|death_date        = {{Death date and age|1922|4|1|1884|11|8|df=yes}}
|death_place       =  [[හෙරිසවු]], [[ස්විට්සර්ලන්තය]]
|residence   = 
|citizenship = 
|nationality       = [[ස්විස් ජාතිය|ස්විස්]]
|ethnicity         = 
|field             = [[මනෝ චිකිත්සක]],[[මනෝ මිතික]]
|work_institutions = 
|alma_mater        = 
|doctoral_advisor  = 
|doctoral_students = 
|known_for         = [[රෝර්ස්චච් පරික්ෂාව]]
|author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = 
|influences        =  [[ඉයුගන් බ්ලෙයුලර්]]
|influenced        = 
|prizes            = 
|religion = |footnotes = |signature    =
}}
'''හර්මන් රෝර්ස්චච්'''  ( ඉංග්‍රීසි: Hermann Rorschach ) ({{IPA-de|ˌhɛʁman ˈʁoːʁʃax|lang}} or {{IPA-de|ˈʁoːɐ̯ʃax|}}; ( 1884 නොවැම්බර් 8 – 1922 අප්‍රේල් 1 ) යනු [[ස්විස් ජාතිය|ස්විස් ජාතික]] මනෝ චිකිත්සකයෙකු සහ මනෝ විශ්ලේෂකයෙකි. ඔහු ප්‍රසිද්ධියට පත් වූයේ ඔහු විසින් වැඩිදියුණු කරනලද ඔහුගේ තීන්ත පැල්ලම් පරික්ෂාව ( '''රෝර්ස්චච් තීන්ත පැල්ලම් පරික්ෂාව''' )  ( ඉංග්‍රීසි: Rorschach inkblot test ) නිසාය.

==චරිතාපදානය==


== බාහිර සබැදි == 
* [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/1232.html Biography from WhoNamedIt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108164633/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/1232.html |date=2020-11-08 }}
* [http://biblio.unibe.ch/rorschach/en/allginfo.html The Hermann Rorschach Archives and Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306222746/http://biblio.unibe.ch/rorschach/en/allginfo.html |date=2013-03-06 }}, sponsored by the University Library of Bern, the International Society of the Rorschach and the publishing company Hans Huber Hogrefe AG.
* [https://web.archive.org/web/20131112185011/http://www.swissinfo.ch/eng/archive/A_blot_on_the_scientific_landscape.html?cid=6358258 Swiss Info bio]</text>
      <sha1>oabbn9xip1sokfkqi5m5zaro4ybqtxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුළඟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52072</id>
    <revision>
      <id>800305</id>
      <parentid>798323</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121477" sha1="gznrxqncpzl5ekpb968tdm2maear111" xml:space="preserve">[[File:33-vento orientale,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|right|thumb|| [https://en.wikipedia.org/wiki/Tacuinum_Sanitatis Tacuinum Sanitatis] හි සුළගේ නිරූපණය]]
[[File:Bride and groom cropped.jpg|right|thumb||මඳ සුළගේ  එසවී යන මනමාලියක ගේ  මුහුණු ආවරණය]]
'''සුළඟ''' හෙවත් '''හුළඟ''' යනු විශාල ප්‍රමාණයෙන් වායුන්ගේ සිදුවන ගලා යාමයි. වැඩි පීඩනයක සිට අඩු පීඩනයකට වාතය ගලයි. පෘථිවිය මතුපිට සුළඟ සමන්විත වන්නේ  වාතයේ සිදුවන් විශාල සංචලනයන්ගෙන්ය. සුළඟ සාමාන්‍යයෙන්  වර්ග කරනු ලබන්නේ,  [https://en.wikipedia.org/wiki/Scale_%28spatial%29 අවකාශමය පරිමාණය],[https://en.wikipedia.org/wiki/Speed වේගය],සුළඟ මත ඇතිවන බලපෑම, සුළඟ හට ගන්නා ප්‍රදේශය සහ සුළඟේ ප්‍රථිඵලය යන කරුණු මතය. අපගේ [[සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලය]]  තුල ප්‍රබල වශයෙන් සුළං පවත්නා ග්‍රහලෝක වනුයේ, [[නෙප්චූන්]] සහ [[සෙනසුරු]] ය. සුළඟ විවිධාකාර ලක්ෂණයන්ගෙන් සමන්විතය,වැදගත් ලක්ෂණය වන්නේ සුළඟේ ප්‍රවේගයයි,තවද සුළඟේ සමන්විත වායු ඝනත්වය සහ සමන්විත ශක්ති  ධාරිතාවද සැලකිල්ලට ගනී.

කාළගුණ විද්‍යාවේදී, සුළං බොහෝවිට කාණ්ඩ කරනු ලබන්නේ සුළං වල ශක්තිය මත සහ  සුළං හමන දිශානතිය අනුවය.වේගයෙන් හමන කෙටි සුළඟ සුළං පහර වේ. කෙටි කාල පරතරයක් අතරතුර (මිනිත්තුවක්  පමණ )හමන දැඩි සුළඟ හදිසි කුණාටුව වේ.විශාල කාල පරාසයක් තුල ඇති වන සුළං හැදින්වීමට විවිධාකාර නම් ඇත. එම නාමයන් නිර්මාණය කිරීමට  සුළගේ සාමාන්‍ය ශක්තිය පදනම් කර ගනී.
එම නාමයන් වන්නේ [https://en.wiktionary.org/wiki/breeze මඳ සුළඟ], [https://en.wikipedia.org/wiki/Gale චණ්ඩ මාරුතය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Storm#Classification කුණාටුව],[https://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_cyclone වා සුළිය (හරිකේන්)] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Typhoon ටයිපුන්] වේ. විශාල පරිමාණයේ වායුගෝලීය සංරචනයන් ඇති වීමට හේතු කාරක වන්නේ සමකය සහ ධ්‍රැව අතර තාපය වෙනස් වීමේ අන්තරය සහ පෘථිවියේ පරිභ්‍රමණයයි.

පුරාණ [https://en.wikipedia.org/wiki/Human මානව] [https://en.wikipedia.org/wiki/Civilization ශිෂ්ඨාචාරයන්] හිදී , සුළඟ දේවත්වයෙන් පුද කරනු ලැබිය.එලෙසම ඈත අතීතයේ සිට වර්තමානය තෙක් සුළගේ ප්‍රයෝජන විවිධාකාර කටයුතු සදහා යොදා ගනී.එනම් , බල ශක්ති මුලාශ්‍රයක් ලෙස, විනෝද කටයුතු වලට, කාර්මික කටයුතු වැනි විවිධාකාර කටයුතු සදහා සුළඟ යොදා ගනී. 

==හේතුව==
[[File:10 PM March 12 surface analysis of Great Blizzard of 1888.png|thumb|right|[https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Blizzard_of_1888 1888 දී ඇතිවූ උග්‍ර හිම කුණාටුවේ]  [https://en.wikipedia.org/wiki/Surface_weather_analysis මතුපිට විශ්ලේෂණය]. විශාලතර සම පීඩන ස්ථාන පෙනුම් කරන වර්ග ප්‍රමාණය හරහා විශාල  සුළං නිරූපණය කරයි. ]]

සුළඟ ඇති වීමට හේතු වන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Atmospheric_pressure වායුගෝලීය පීඩනයේ] ඇතිවන වෙනස් වීමයි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Pressure_gradient_force වායුගෝලීය පීඩනයේ වෙනස් වීම්] ඇතිවන විට වාතය වැඩි පීඩනයේ සිට අඩු පීඩනය දක්වා විවිධාකාර වේගයන්ගෙන් ගමන් කරයි.භ්‍රමණය වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Coriolis_effect Coriolis effect] (කොරියෝලිස් බලපෑම)තුලින් වාතය තව දුරටත් අපගමනය කිරීම සිදුවේ.ගෝලීය වශයෙන් ප්‍රධාන සාධක 02 ක් විශාල ප්‍රමාණයේ සුළං ඇතිවීමට බලපායි ([https://en.wikipedia.org/wiki/Atmospheric_circulation වායුගෝලීය සංසරණය]) එම සාධක 02 ක වන්නේ සමකය සහ ධ්‍රැව අතර තාපය වෙනස් වීමේ ආන්තරය ([https://en.wikipedia.org/wiki/Solar_energy සුර්ය ශක්තිය] අවශෝෂණය කරගැනීමේ විෂමතාවය [https://en.wikipedia.org/wiki/Buoyancy_force ජලයේ පාවිමේ හැකියාවට] මග පෙන්වයි ) සහ පෘථිවියේ පරිභ්‍රමණයයි. පෘථිවි පෘෂ්ඨ තලය ආසන්නයේදී, [https://en.wikipedia.org/wiki/Friction ඝර්ෂණය] හේතු කොට ගෙන සුළගේ අඩාල වීමක් පෙන්නුම් කරනු ලබයි.මතුපිට ඝර්ෂණය, අඩු පිඩනයක් සහිත ප්‍රදේශයන් හි අභ්‍යන්තරයට වැඩිවශයෙන් සුළං ගමන් කරවීම සිදු කිරීමට හේතුවක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author = JetStream|title = Origin of Wind|publisher = [https://en.wikipedia.org/wiki/National_Weather_Service National Weather Service] Southern Region Headquarters|year= 2008|accessdate=2009-02-16 |url = http://www.srh.noaa.gov/jetstream//synoptic/wind.htm}}&lt;/ref&gt;

සුළඟ නිර්වචනය කිරීමට යොදාගන්නා භෞතික බලයන් ගේ සමතුලිතතාවය යොදා ගැනීම හරහා සුළගේ ආකෘතිය වියෝජනය කිරීමට  සහ විශ්ලේෂණය  කිරීම සිදු කරයි.ඒ තුලින් වායුගෝලීය [https://en.wikipedia.org/wiki/Equations_of_motion ගති චලන සමීකරණය] අවබෝධය පහසු කරන අතරම සිරස් හා තිරස් ලෙස සුළගේ පැතිරීම පිලිබදව ගුණාත්මක තර්කයක් ලබා ගැනීමට හැකිවේ.
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

==මිනුම==
[[File:Young wind monitor.jpg|right|thumb||[https://en.wikipedia.org/wiki/Anemometer අනිලමානය] ]]
[[File:Occluded mesocyclone tornado5 - NOAA.jpg|right|thumb||මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ටෝනාඩෝවක් (Oklahoma, මැයි 1999)]]
සුළගේ දිශාව සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නේ සුළඟ හටගත් දිශාව පදනම් කරගෙනය. උදාහරණයක් ලෙස උතුරු සුළඟ හමා යන්නේ උතුරේ සිට දකුණටය.&lt;ref name=&quot;HOWTOREAD&quot;&gt;{{cite web|author=JetStream|year=2008|url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm|title=How to read weather maps|publisher=National Weather Service|accessdate=2009-05-16}}&lt;/ref&gt;  සුළං දිශා දර්ශකයක් මගින් සුළඟේ දිශාව හදුනාගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary//search?id=wind-vane1|title=Wind vane|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-03-17}}&lt;/ref&gt; ගුවන්තොටුපලේ දක්නට ලැබෙනා [https://en.wikipedia.org/wiki/Windsock Windsock] මගින් සුළඟේ දිශාව දැක්වීමට හා  සුළඟේ වේගය තක්සේරු කිරීමද සිදු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=wind+sock&amp;submit=Search|title=Wind sock|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-03-17}}&lt;/ref&gt; සුළඟේ වේගය මැනීම  අනිලමානය මගින් සිදු කරයි. පර්යේෂණ කටයුතු වලදී විශාල මිනුම් වාර ගණනක් අවශ්‍ය වූ විට අතිධ්වනිය තරංගයන් හි ප්‍රචාරණ  වේගය හෝ රත්වූ කම්බියක ප්‍රතිරෝධය තුලින් හට ගන්නා වාතාශ්‍රය මගින්ද සුළඟ මැනීම් කරයි. &lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=anemometer&amp;submit=Search|title=Anemometer|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-03-17}}&lt;/ref&gt; 
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

==සුළඟේ බලපෑමේ ප්‍රමාණය==

අතීතයේ සිට [https://en.wikipedia.org/wiki/Beaufort_scale බියුෆෝර්ට් සුළං බල පරිමාණය] නිරීක්ෂණ සහ නිගමන පාදක කරගනිමින් සාගරයේ තත්වය නිරීක්ෂණය මගින් සුළගේ වේගය පිළිබදව විස්තරයක් ලබා දෙන ලදී. ආරම්භයේදී එය අඩි 13 ක ප්‍රමාණයක් විය. නමුත් වර්ෂ 1940 වන විට මිනුම් ප්‍රමාණය අඩි 17 දක්වා ප්‍රසාරණය විය.&lt;ref name=&quot;Beaufort&quot;&gt;{{cite book|author=Walter J. Saucier|year=2003|url=http://books.google.com/?id=CM99-uKpR00C&amp;pg=PA407|title=Principles of Meteorological Analysis|publisher=[[Courier Dover Publications]]|isbn=978-0-486-49541-5|accessdate=2009-01-09}}&lt;/ref&gt; පොදුවේ විවිධාකාර වේගයන්ගෙන්  හමා යන සුළං හැඳින්වීමට  විවිධාකාර නාමයන් ඇත. එනම් මඳ සුළඟ, චණ්ඩ මාරුතය, කුණාටුව, වා සුළි (හරිකේන්) සහ ටයිපුන් වේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Beaufort_scale බියුෆෝර්ට් පරිමාණය] අනුව, චණ්ඩ මාරුතයන් පවතින්නේ නාවික සැතපුම් 28 (52 km/h) සහ නාවික සැතපුම් 55 (102 km/h) අතරතුරය. චණ්ඩ මාරුත ප්‍රභේදන ඛාණ්ඩයන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයන්, පෙර සඳහන් කළ වේග ප්‍රමාණයන්ට අනුව  මත මධ්‍යස්ථ, නැවුම්, ශක්තිමත් සහ පරිපූර්ණ ලෙස වර්ගීකරණය කළ හැකි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=G&amp;p=1|title=G|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-03-18}}&lt;/ref&gt; කුණාටුවන් හි සුළං ප්‍රබලත්වය නාවික සැතපුම් 56  (104 km/h) සිට නාවික සැතපුම් 63 (117 km/h) ක් දක්වා පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=storm1|title=Storm|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-03-18}}&lt;/ref&gt;
නිවර්තන වා සුළි හදුන්වන පාරිභාෂික වචන මාලාවන් ගෝලීය වශයෙන් කලාපයෙන් කලාපයට වෙනස් වේ. පහත දැක්වෙන්නේ ලොවපුරා [https://en.wikipedia.org/wiki/Regional_Specialized_Meteorological_Centre කලාපීය කාලගුණ විද්‍යාත්මක විශේෂ මධ්‍යයස්ථාන] යොදා ගන්නා වර්ගීකරණයන්ගේ සාරාංශයකි. 

{| class=&quot;collapsible wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! colspan=3 style=&quot;background: #ccf;&quot;|'''සාමාන්‍ය සුළගේ වර්ගකිරීම '''
! colspan=6 style=&quot;background: #ccf;&quot;|'''නිවර්තන වා සුළියේ  වර්ගකිරීම ( සෑම සුළඟක්ම  සාමාන්‍යයෙන් විනාඩි 10 ක් පමණ පවතී)'''
|-
 ! [https://en.wikipedia.org/wiki/Beaufort_scale Beaufort scale]
 ! විනාඩි 10 ක් පවත්නා සුළං  ([https://en.wikipedia.org/wiki/Knot_(unit) නාවික සැතපුම්] )
 ! සාමාන්‍ය ව්‍යහාරය&lt;ref&gt;{{cite web|author=Coastguard Southern Region|year=2009|url=http://web.archive.org/web/20081118065856/http://www.coastguardsouth.org.nz/the-beaufort-wind-scale-xidc26479.html|title=The Beaufort Wind Scale|accessdate=2009-03-18}}&lt;/ref&gt;
 ! උතුරු ඉන්දියානු සාගරය  &lt;br /&gt;[[https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Meteorological_Department IMD]]
 ! නිරිතදිග ඉන්දියානු සාගරය&lt;br /&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Météo-France MF]
 ! ඔස්ට්‍රේලියානු  කලාපීය&lt;br/&gt;දකුණු ශාන්තිකර සාගරය &lt;br&gt; [[https://en.wikipedia.org/wiki/Bureau_of_Meteorology_%28Australia%29 BoM]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_Agency_for_Meteorology,_Climatology_and_Geophysics BMKG], [https://en.wikipedia.org/wiki/Fiji_Meteorological_Service FMS],[https://en.wikipedia.org/wiki/Meteorological_Service_of_New_Zealand_Limited MSNZ]
 !වයඹ දිග ශාන්තිකර සාගරය&lt;br /&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Japan_Meteorological_Agency JMA]
 !වයඹ දිග ශාන්තිකර සාගරය&lt;br /&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joint_Typhoon_Warning_Center JTWC]
 !ඊසාන දිග  ශාන්තිකර සාගරය සහ &lt;br /&gt;උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරය&lt;br /&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/National_Hurricane_Center NHC] සහ  [https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Pacific_Hurricane_Center CPHC]
|-
| 0
| &lt;1
| නිශ්චල
|rowspan=5| අව පීඩන කලාපය
|rowspan=7| නිවර්තන කැරැල්ල
|rowspan=&quot;9&quot;| අඩු නිවර්තන &lt;br&gt;නිවර්තන අවපීඩනය 
|rowspan=&quot;9&quot;| නිවර්තන අවපීඩනය 
|rowspan=&quot;9&quot;| නිවර්තන අවපීඩනය 
|rowspan=&quot;9&quot;| නිවර්තන අවපීඩනය 
|-
| 1
| 1–3
| සැහැල්ලු සුළං
|-
| 2
| 4–6
| සැහැල්ලු මඳ සුළං
|-
| 3
| 7–10
|මෘදු මඳ සුළං
|-
| 4
| 11–16
| මධ්‍යස්ත  මඳ සුළං
|-
| 5
| 17–21
| නැවුම්  මඳ සුළං
| rowspan=2| අවපාතය
|-
| 6
| 22–27
| වේගවත් මඳ සුළං
|-
|rowspan=2| 7
| 28–29
|rowspan=2| මධ්‍යස්ථ චණ්ඩ මාරුතය
|rowspan=2| බලවත් අවපීඩනය
|rowspan=2| නිවර්තන අවපීඩනය
|-
| 30–33
|-
| 8
| 34–40
| නැවුම් චණ්ඩ මාරුතය
|rowspan=2| වා සුළිමය කුණාටුව
|rowspan=2| මධ්‍යස්ථ නිවර්තන කුණාටුව
|rowspan=2| නිවර්තන වා සුළිය (1)
|rowspan=2| නිවර්තන කුණාටුව
|rowspan=4| නිවර්තන කුණාටුව
|rowspan=4| නිවර්තන කුණාටුව
|-
| 9
| 41–47
| ප්‍රබල චණ්ඩ මාරුතය
|-
| 10
| 48–55
| පරිපූර්ණ චණ්ඩ මාරුතය
|rowspan=2| උග්‍ර වා සුළිමය කුණාටුව
|rowspan=2| උග්‍ර නිවර්තන කුණාටුව
|rowspan=2| නිවර්තන වා සුළිය (2)
|rowspan=2| උග්‍ර නිවර්තන කුණාටුව
|-
| 11
| 56–63
| කුණාටුව
|-
|| 12
| 64–72
|rowspan=8| හරිකේන් 
|rowspan=7| ඉතා උග්‍ර වා සුළිමය කුණාටුව
|rowspan=3| නිවර්තන වා සුළිය
|rowspan=2| උග්‍ර නිවර්තන වා සුළිය (3)
|rowspan=8| ටයිපුන්
|rowspan=6| ටයිපුන්
|| හරිකේන්  (1)
|-
||13
| 73–85
| හරිකේන් (2)
|-
||14
| 86–89
|rowspan=3| උග්‍ර නිවර්තන වා සුළිය (4)
|rowspan=2| ඉතා විශාල හරිකේන්  (3)
|-
||15
| 90–99
|rowspan=3| තීව්‍ර නිවර්තන වා සුළිය
|-
||16
| 100–106
|rowspan=3| ඉතා විශාල හරිකේන් (4)
|-
| rowspan=3|17
| 107–114
|rowspan=3| උග්‍ර නිවර්තන වා සුළිය (5)
|-
| 115–119
|rowspan=2| ඉතා තීව්‍ර නිවර්තන වා සුළිය
|rowspan=2| විශාල ටයිපුන්
|-
| &gt;120
| සුපිරි වා සුළිමය කුණාටුව
| ඉතා විශාල හරිකේන්(5)
|}
===දියුණු කළ ෆුජිටා පරිමාණය===
[https://en.wikipedia.org/wiki/Enhanced_Fujita_Scale දියුණු කළ ෆුජිටා පරිමාණය] (EF පරිමාණය) මගින් ඇමරිකාව පදනම් කරගෙන සිදුවූ හානිය මත ටෝනාඩෝ ප්‍රබලතාව   අගය කරයි.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background:gainsboro;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;|'''පරිමාණය'''
| colspan=&quot;2&quot;|'''සුළගේ වේගය'''
| rowspan=&quot;2&quot;|'''සාපේක්ෂ වාරගණන'''
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''වියහැකි හානිය'''
|- style=&quot;text-align:center; background:gainsboro;&quot;
|| '''mph'''
|| '''km/h'''
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#A9F5F2&quot; width=6%|'''EF0''' 
| style=&quot;text-align:center; width:6%;&quot;| 65–85 || style=&quot;text-align:center; width:6%;&quot;| 105–137 || style=&quot;text-align:center; width:6%;&quot;| 53.5%
| සුළු හානියක්  හෝ හානි නොමැත .

සමහර නිවාසයන් හි වහල ගැලවීයාම; [https://en.wikipedia.org/wiki/Rain_gutter වැහි පීලි] හට තරමක හානි සිදුවීම; ගස් වල අතු කැඩී යාම; නොගැඹුරු-මුල්සහිත ගස් ගැලවී යාම.

වාර්තා වූ හානි නොමැති බව තහවුරු වූ (එනම් එළිමහනෙහි පැවතුන) [[ටොර්නාඩො]] සැමවිටම EF0 ලෙස සැලකේ.
| [[File:EF0 tornado damage example (1).jpg|right|150px|EF0 damage example]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#F5F6CE&quot; |'''EF1''' {{Anchor|EF1}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 86–110 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 138–178 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 31.6% ||මධ්‍යස්ථ හානි.

වහල් සෙවලි දැඩි ලෙස ඉවත් වේ; ජංගම නිවාස පෙරළී යාම හෝ දැඩි ලෙස හානි වීම; භාහිර දොරවල් අලාභ හානි වීම; ජනෙල් සහ අනෙකුත් වීදුරු කැඩී යාම.
| [[File:EF1 tornado damage example.jpg|right|150px|EF1 damage example]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;FFE115&quot; |'''EF2''' {{Anchor|EF2}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 111–135 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 179–218 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 10.7% || සැලකිය යුතු හානි.

හොඳින් ඉඳි කළ නිවාස වහල ඉරී යාම; නිවාස අත්තිවාරම් ගෙලවී යාම; ජංගම නිවාස සම්පුර්ණයෙන් ගෙලවී යාම; විශාල ගස් මුලිනුපුටා යාම; ආලෝක ප්‍රභව ස්වයංක්‍රීයව දැල්වී යාම; රථ වාහන පොළවෙන් ඉවත් වී යාම.
| [[File:EF2 tornado damage example (1).jpg|right|150px|EF2 damage example]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFCF3C&quot; |'''EF3''' {{Anchor|EF3}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 136–165 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 219–266 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 3.4% || උග්‍ර හානි.

හොඳින් ඉදි කළ මහල් නිවාස මුළුමනින්ම විනාශ වී යාම; සාප්පු සංකීර්ණ වැනි විශාල ගොඩනැගිලි සඳහා උග්‍ර හානි; දුම්රිය රථ පෙරළී යාම; ශාක පොතු ගැසීම; බර වාහන පොළවෙන් එසවී විසිවී යාම; දුර්වල අත්තිවාරම් සහිත ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ සඳහා බරපතල හානි.
| [[File:EF3 tornado damage example.jpg|right|150px|EF3 damage example]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFBB00&quot; |'''EF4''' {{Anchor|EF4}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 166–200 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 267–322 || style=&quot;text-align:center;&quot;| 0.7% || අතිශය හානි.

හොඳින් ඉදි කළ නිවාස මුළුමනින්ම තැනිතලා වීම; මෝටර් රථ සහ අනෙකුත් විශාල වස්තුන් විසි වී යාම.
| [[File:EF4 tornado damage example.jpg|right|150px|EF4 damage example]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;FF6034&quot; |'''EF5''' {{Anchor|EF5}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &gt;200 || style=&quot;text-align:center;&quot;| &gt;322 || style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;0.1% || මුළුමනින්ම සිදුවන විනාශය.

ශක්තිමත් රාමු සහිත, හොඳින් ඉදි කළ නිවාස තැනිතලා වී අත්තිවාරම් විසි වී යාම; වානේ යෙදු කොන්ක්‍රීට් රාමු දරුණු ලෙස විනාශ වීම; උස් ගොඩනැගිලි ඇද වැටීම හෝ  උග්‍රව ව්‍යුහය විකෘර්ති වීම.
| [[File:EF5 tornado damage example.jpg|right|150px|EF5 damage example]]
|}

===ස්ථානීය නිරූපණය===
[[File:Wind barbs.gif|thumb|right|ස්ථානීය නිරූපණය තුළ සුළගේ පිහිටුවීම]]

[https://en.wikipedia.org/wiki/Station_model ස්ථානීය නිරූපණ] ක්‍රමය මඟින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Weather_map කාලගුණ සිතියම්] මතුපිට [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_direction සුළං දිශාව] හා වේගය දැක්වීමට සුළං ඇමුනුම් කටු යොදාගනී. එම කටු එහි අග පිහිටි කොඩි යොදා ගනිමින් වේගය නිරූපණය කෙරේ.
* සෑම භාග කොඩියකින් ම {{convert|sp=us|5|kn|km/h}} ක සුළං ප්‍රමාණයක් නිරූපණය කෙරේ.
* සෑම සම්පුර්ණ කොඩියකින් ම {{convert|sp=us|10|kn|km/h}} ක සුළං ප්‍රමාණයක් නිරූපණය කෙරේ.
* සෑම [https://en.wikipedia.org/wiki/Pennant_%28commissioning%29 දිග කොඩියකින්] ම (පාට කරන ලද ත්‍රිකෝණ) {{convert|sp=us|50|kn|km/h}} ක සුළං ප්‍රමාණයක් නිරූපණය කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web|work=[[Hydrometeorological Prediction Center]]|year=2009|url=http://www.wpc.ncep.noaa.gov/html/stationplot.shtml|title=Decoding the station model|publisher=[[National Centers for Environmental Prediction]]|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt;

ඇමුනුම් කටුව මුහුණ පා සිටින දිශාව අනුව සුළඟේ හමා යාම නිරූපණය කරනු ලබයි. එම  නිසා, ඊසානදිග සුළං නිරූපණය කරනු ලබන්නේ නිරක්ෂ රේඛාව  වලාකුළ වෘත්තයේ සිට ඊසානදිග ට දීර්ඝ කිරීමෙනි. මෙම නිරක්ෂ රේඛාවේ අවසාන කෙළවර හරහා ඇති කොඩි මගින් සුළඟේ වේගය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm|title=How to read weather maps|year=2008|work=JetStream|publisher=National Weather Service|accessdate=2009-06-27}}&lt;/ref&gt; වරක් සිතියම් ගතකල සැනින්, [https://en.wikipedia.org/wiki/Isotach සමවේග රේඛා]  (සමාන සුළං ප්‍රවේග යා කරන ලද රේඛා) වල විශ්ලේෂණයක් සිදු කළ හැක. සමවේග රේඛා, ඉහල මට්ටමේ- නියත පීඩන සටහන් වල කළු පුළිඟු ධාරා ඇති වන ස්ථාන නිර්ණය කිරීම සඳහා ඉවහල් වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් 300hPa ක් හෝ එයට වැඩි අගයන් සඳහා යොදා ගැනේ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Terry T. Lankford|year=2000|url=http://books.google.com/?id=kSSn7vPgmUQC&amp;pg=PT187|title=Aviation Weather Handbook|publisher=[[McGraw-Hill Professional]]|isbn=978-0-07-136103-3|accessdate=2008-01-22}}&lt;/ref&gt;

==සුළං බලය==
සුළං බලය යනු, සුළඟ හැමිමේ දී ඇතිවන [https://en.wikipedia.org/wiki/Kinetic_energy චාලක ශක්තියයි]. ''v''ප්‍රවේගයකින් චලනය වන සුළං ''m'' ස්කන්ධයක ඇති  චාලක ශක්තිය ''½ m v&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' යන සුත්‍රයෙන් ලැබේ. ප්‍රවේගයට ලම්බ වූ ''A'' වර්ගඵලයක් (තලබමරයක භ්‍රමණ වර්ගඵලය) හරහා ගමන් කරන්නා වූ සුළං ප්‍රමාණයක ස්කන්ධය සෙවීම සඳහා පහත සමීකරණය භාවිතා කළ හැක.
''m'' = ''A'' ''v'' ''t'' ''ρ''. &lt;br /&gt;

''m''= සුළං ප්‍රමාණයේ  ස්කන්ධය &lt;br /&gt;
''A'' = වේගයට ලම්බ වූ වර්ගඵලය    &lt;br /&gt; 
''v'' = සුළගේ ප්‍රවේගය    &lt;br /&gt;
''t''  = ''A'' වර්ගඵලය හරහා සුළඟ ගමන් කිරීමට ගත වූ කාලය &lt;br /&gt;
''ρ'' = [https://en.wikipedia.org/wiki/Air_density සුළගේ ඝනත්වය]

ඉහත සමීකරණයෙන් ''A'' වර්ගඵලයක් හරහා ''t'' කාලයක් තුළ  ''v'' ප්‍රවේගයකින් ගමන් කළ ''ρ'' ඝනත්වයක් ඇති සුළඟේ ස්කන්ධය වන  ''m'' සෙවිය හැක. එම  ස්කන්ධය යොදා ගනිමින් සුළඟේ සම්පුර්ණ ශක්තිය සෙවිය හැක:

:&lt;math&gt;E = \frac{1}{2} \rho A v^3 t&lt;/math&gt;

කාලය විශයෙන් [[අවකලනය ]] කිරීමෙන්, සම්පුර්ණ සුළං  [https://en.wikipedia.org/wiki/Energy ශක්තිය] සඳහා පහත සමීකරණය ලැබේ.

:&lt;math&gt;P = dE/dt = \frac{1}{2} \rho A v^3&lt;/math&gt;

එනයින් සුළං ශක්තිය, සුළඟේ ප්‍රවේගයේ 3 වන බලයට අනුලෝමව සමානුපාතිකවන බව කිව හැක.

===සෛධාන්තික සුළං තල බමරයක් මඟින් ලබා ගන්නා බලය===
සුළඟේ ප්‍රවේගය ශුන්‍ය දක්වා අඩු වූ විට සම්පුර්ණ සුළං බලය ලබා ගත හැකිය. තාත්වික සුළං ටර්බයිනයන් වලදී, ගහනය කරගත් සුළං තල හරහා ගමන් කළ යුතු බැවින් මෙය කළ නොහැකි ක්‍රියාවකි. නියත වශයෙන් ම ආදාන හා ප්‍රතිදාන ප්‍රවෙගයන් අතර සම්බන්ධය සැලකිය යුතුවේ. නළ ධාරා සංකල්පය භාවිතයෙන් සුළං ටර්බයිනයකට ලබා ගත හැකි උපරිම ශක්ති නිස්සරණය, සම්පුර්ණ සෛධාන්තික සුළං ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් 59% කි.&lt;ref&gt;[http://apps.carleton.edu/campus/library/digitalcommons/assets/pacp_7.pdf The Physics of Wind Turbines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909122315/http://apps.carleton.edu/campus/library/digitalcommons/assets/pacp_7.pdf |date=2013-09-09 }}. Kira Grogg Carleton College (2005) p. 8. (PDF). Retrieved 2011-11-03.&lt;/ref&gt; ([https://en.wikipedia.org/wiki/Betz%27_law Betz' law] බලන්න).

===ප්‍රයෝගික සුළං තල බමරයක් මඟින් ලබා ගන්නා බලය===
භ්‍රමණ තලයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Friction ඝර්ෂණය] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Drag_%28physics%29 ආකර්ෂණය], මෙවලම් අතර සිදුවන ශක්ති හානි, ශක්ති උත්පදනයන් හා ශක්ති පරිවර්තනයන් වැනි තවත් ශක්ති ප්‍රමාණවත් නොවීම් හේතුවෙන් සුළං තල බඹරයක් මඟින් ලබා දෙන ශක්ති ප්‍රමාණය අඩුවේ. මූලික සම්බන්ධතාව අනුව (ආසන්න වශයෙන්) ටර්බයිනයක ශක්තිය සුළඟේ වේගයේ 3 වන බලයට අනුලෝමව සමානුපාතිකාවේ.

==ගෝලීය කාලගුණ විද්‍යාව==
[[File:Map prevailing winds on earth.png|right|thumb| බටහිර සුළං සහ වෙළඳ සුළං]]
[[File:Earth Global Circulation.jpg|right|thumb| සුළං පෘථිවියේ වායුගෝලීය සංසරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසකි]]
නැගෙනහිර සුළං ප්‍රවාහයන් සාමාන්‍ය වශයෙන් ධ්‍රැව හරහා ගමන් කරයි.  බටහිර සුළං පෘථිවියේ  මධ්‍ය අක්ෂාංශය හරහා අර්ධ නිවර්තන කලාප තුල ධ්‍රැව දෙසට ප්‍රවාහය වේ.
සෘජුවම අර්ධ නිවර්තන අතර ප්‍රවාහය වන මඳ සුළං කලාපය &quot;ඩොල්ඩ්‍රම් තීරුව&quot; ලෙස හඳුන්වයි. වායූ ස්කන්ධයන්ගේ ස්පෙක්ෂ ආර්ද්‍රතාවය ක්‍රමානුකුලව අඩු වන, පෘතුවියේ බොහොමයක් කාන්තාර දළ වශයෙන් මෙම අර්ධ නිවර්තන අක්ෂාංශ අතර පිහිටා තිබේ. ශීත ධ්‍රැවීය සුළං, නිවර්තන වලින් පැමිණෙන උණුසුම් සුළං හා මිශ්‍ර වන ප්‍රබල සුළං ධාරා, මධ්‍ය අක්ෂාංශ අතර ප්‍රවහයවේ.

===නිවර්තන ===
වෙළඳ සුළං ලොව සාගර හරහා නිවර්තන වා සුළි ඇතිවීමේ ක්‍රියාවලිය මෙහයවනු ලබයි.එලෙසම වෙළඳ සුළං අප්‍රිකානු දුහුවිලි බටහිර දෙසින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Atlantic_Ocean අත්ලාන්තික් සාගරය] හරහා [https://en.wikipedia.org/wiki/Caribbean_Sea කැරබියන් මුහුද] ට ගෙනයාමේ ක්‍රියාවද සිදුකරයි,එලෙසම [https://en.wikipedia.org/wiki/North_America උතුරු ඇමරිකාවේ] දකුණු ප්‍රදේශයටද මෙම  දුහුවිලි ව්‍යාප්ත කරයි.&lt;ref name=&quot;pooraq&quot;&gt;{{cite web|author=[[Science Daily]]|work=[[Science Daily]]|date=1999-07-14|url=http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990714073433.htm|title=African Dust Called A Major Factor Affecting Southeast U.S. Air Quality|accessdate=2007-06-10}}&lt;/ref&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Monsoon මෝසම් සුළං] යනු සෘතුමය කාලසීමාවකදී  මාස කිහිපයක් නිවර්තන කලාපයේ පැතිර පවත්නා සුළං වේ. මෙම මෝසම් සුළං කාලසීමාවේ දී [[ශ්‍රී ලංකාව]] ,[[ඉන්දියාව]] , [[බංගලාදේශය]], [[පකිස්ථානය]] සහ අසල්වාසී රටවල් වලට මෙම සෘතුමය සුළං වලට මුහුණ දීමට සිදුවේ. මෙම මෝසම් සුළං [https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean ඉන්දියානු සාගරය] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Arabian_Sea අරාබි මුහුද] හරහා හමා එන විට දකුණු පෙදෙසට තදබල වර්ෂාවක් ලබා දේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|publisher=American Meteorological Society|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=monsoon&amp;submit=Search|title=Monsoon|accessdate=2008-03-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NCFMRF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncmrwf.gov.in/Chapter-II.pdf|title=Chapter-II Monsoon-2004: Onset, Advancement and Circulation Features|accessdate=2008-05-03|date=2004-10-23|publisher=National Centre for Medium Range Forecasting}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/storm/monsoon/print.htm|title=Monsoon|accessdate=2008-05-03|publisher=Australian Broadcasting Corporation|year=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dr. Alex DeCaria|url=http://snowball.millersville.edu/~adecaria/ESCI344/esci344_lesson04_seasonal_mean_wind_fields.pdf|title=Lesson 4&amp;nbsp;– Seasonal-mean Wind Fields|publisher=Millersville Meteorology|accessdate=2008-05-03|date=2007-10-02}}&lt;/ref&gt;

===බටහිර සුළං සහ ඒවයේ බලපෑම === 
[[File:Franklingulfstream.jpg|thumb|right| [https://en.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Franklin බෙන්ජමින් ෆ්‍රැන්ක්ලින්] ගේ   [https://en.wikipedia.org/wiki/Gulf_Stream Gulf Stream] හි සිතියම  ]]
බටහිර සුළං යනු, මධ්‍ය අක්ෂාංශයේ අංශක 35 සිට 65 අතර පැතිර පවත්නා මෙම සුළං බටහිර සිට නැගෙනහිරට හඹා යයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=westerlies1|title=Westerlies|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-04-15}}&lt;/ref&gt;  බටහිර සුළං ශිත සෘතුවේ දී ප්‍රබලව පැවතීමට හේතු වන්නේ එම සෘතුවේ දී ධ්‍රැවයන් හි පීඩනය අඩු මට්ට්මක පැවතීමයි. එලෙසම ග්‍රීෂ්ම සෘතුවේ දී බටහිර සුළං දුර්වල මට්ටමක පවතී, එයට හේතු වන්නේ ධ්‍රැවයන් හි පීඩනය වැඩි මට්ට්මක පැවතීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Halldór Björnsson|year=2005|url=http://andvari.vedur.is/~halldor/HB/Met210old/GlobCirc.html|title=Global circulation|publisher=Veðurstofu Íslands|accessdate=2008-06-15}}&lt;/ref&gt;


===ධ්‍රැවීය නැගෙනහිර සුළං ===
ධ්‍රැවීය බටහිර සුළං,  ධ්‍රැවීය හාර්ඩ්ලි සුළං ලෙසද හඳුන්වයි,  සීත ලෙස පැතිර පවත්නා සුළං හමා එනු ලබ්න්නේ ධ්‍රැවයන් හි වැඩි පිඩන කලාපයේ සිට උතුර හා දකුණු කලාප හරහාය,බටහිර සුළං මෙන් නොව මෙම පැතිර පවත්නා සුළං [https://en.wikipedia.org/wiki/East නැගෙනහිර] සිට [https://en.wikipedia.org/wiki/West බටහිර] දක්වා හමා යයි, එලෙසම දුර්වල  ලෙසත් අක්‍රමවත් ලෙසත් හමා යයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=polar+easterlies&amp;submit=Search|title=Polar easterlies|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2009-04-15}}&lt;/ref&gt; හිරු එළිය පතිත විමේ අඩුතාවයක් නිසා, වාතය සිසිල් වීමෙන් ධ්‍රැවයන් මතුපිට වැඩි පිඩන කලාපයක් නිර්මාණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Michael E. Ritter|year=2008|url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/circulation/global_scale_circulation.html|title=The Physical Environment: Global scale circulation|publisher=[[University of Wisconsin–Stevens Point]]|accessdate=2009-04-15}}&lt;/ref&gt; 
&lt;br /&gt;

==ආවේණික ප්‍රතිලාභයන් ==
[[File:Map local winds.png|thumb|right|ස්ථානීය සුළං ලොව පුරාම පවතී.මෙම සුළං හට ගනු ගන්නේ ගොඩබිම රත්වීම තුලින්ය. ]]

===මුහුදු හා ගොඩබිම් සුළං ===
[[File:Diagrama de formacion de la brisa-breeze.svg|thumb|A: මුහුදු සුළං (දිවා කාලයේදී ),  &lt;br /&gt;
B: ගොඩබිම්  සුළං(රාත්‍රී කාලයේදී )]]

මුහුදුබඩ කලාපයේදී, මුහුදු හා ගොඩබිම් සුළං පැතිර පවත්නා සුළං ස්ථානගත කිරීමට වැදගත් කරුණක් වේ.  දිවාකාලයේදී මුහුද ගොඩබිම හා සැසදීමේදී  සුර්යයා මගින් උණුසුම්වීම ඉතා සෙමින් සිදු වේ, එලෙස වීමට හේතු වන්නේ ජලයේ පවත්නා [https://en.wikipedia.org/wiki/Specific_heat විශේෂ තාපන] හැකියාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dr. Steve Ackerman|year=1995|url=http://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/seabrz.html|title=Sea and Land Breezes|publisher=[[University of Wisconsin]]|accessdate=2006-10-24}}&lt;/ref&gt;අවට පරිසරයේ වාතය හා සැසදීමේදී උණුසුම් වාතය ඝනත්වය අඩු බවකින් යුක්ත වීම නිසා එය ඉහල යෑම සිදු වේ, මෙය සාගරයේ සිට ගොඩබිම දක්වා මිලිබාර් 02 ක පීඩනයේ අනුක්‍රමණයක් ඇති කිරීමට හේතුවේ.
සිසිල් වූ වාතය මුහුදු මට්ටමට වඩා වැඩි මට්ටමකින් පවතී, සිසිල් වාතය මුහුදු මට්ටමේ වැඩි පිඩනය සමඟ ගොඩබිම දෙසට අඩු පිඩනයකින් ගමන් කරන්නේ  මුහුදුබඩ කලාපය අවට ගොඩබිමට සිත සුළං ද ඇති කරමිනි.විශාල පරිමාණයේ සුළං නිශ්චල පවතින අවස්ථාවන්හිදී, මුහුදු සුළඟේ ප්‍රබලතාවය කෙලින්ම ගොඩබිම් ස්කන්ධය සහ මුහුද අතර ඇති ආන්තරයට සමානුපාතික වනු ලබයි. ගොඩබිම් සුළං නාවික සැතපුම් 8 (15 km/h) දක්වා වේගයකින් යුක්ත වන විට, මුහුදු සුළං තවදුරටත් වර්ධනය වීමක් නොපෙන්වයි.

රාත්‍රී කාලයේදී සාගරයට වඩා ඉක්මනින් ගොඩබිම සිසිල් වීමට පටන් ගනී, මෙලෙස සිදුවන්නේ විශේෂිත තාප අගයන්ගේ ඇති අසමානතාවයන් නිසාය.මුහුදේ උෂ්ණත්වයට වඩා  සිසිල් බවක් ගොඩබිමේ උෂ්ණත්වය ට පවතින විටදී , ජලය මතුපිට ඇති පීඩනය ගොඩබිම මතුපිට ඇති පිඩනයට වඩා අඩු වේ. &lt;ref name=&quot;Jet&quot;&gt;{{cite web|author=JetStream: An Online School For Weather|year=2008|url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/ocean/seabreezes.htm|title=The Sea Breeze|publisher=National Weather Service|accessdate=2006-10-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

===කඳු ආශ්‍රිතව===
[[File:Vol d'onde.svg|right|thumb|කඳු තරංග ආකෘතිය. සුළඟ කන්ද දෙසට ප්‍රවාහය වී පළමු දෝලනය ඇති කරයි (A). දෙවන තරංගයක් තව දුරටත් ජනිතවේ. තරංග මුදුනෙහි ඇතිවන කාචාකාර වලාකුළු (B).]]

එකම උන්නතංශයේ වුවද [https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_level මුහුදු මට්ටමේ] සිට ඇති උස වැඩිවත් ම, අවට වායුගෝලයට වඩා පොළව රත් වීම සිදුවන අතර, එහිදී භූ තලය මතුපිටින් ඒ ආශ්‍රිතව තාපජ සබඳතා නිර්මාණය වීම හෝ, පවතින සබඳතාවන් වර්ධනය වීම හෝ, කලාපය තුළ සුළං සංසරණයන් වෙනස් වීම සිදුවේ. &lt;ref&gt;{{cite web|author=National Weather Service Forecast Office in [[Tucson, Arizona]]|year=2008|url=http://www.wrh.noaa.gov/twc/monsoon/monsoon_whatis.php|title=What is a monsoon?|publisher=National Weather Service Western Region Headquarters|accessdate=2009-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Douglas G. Hahn and [[Syukuro Manabe]]|year=1975|bibcode=1975JAtS ...32.1515H|title=The Role of Mountains in the South Asian Monsoon Circulation|url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1975-08_32_8/page/1515|journal=[[Journal of Atmospheric Sciences]]|volume=32|issue=8|pages=1515–1541|doi=10.1175/1520-0469(1975)032&lt;1515:TROMIT&gt;2.0.CO;2|issn=1520-0469}}&lt;/ref&gt; කඳු හා නිම්න අතර පවතින සුළං සංසරණ සුළඟ පැතිර යාමට ප්‍රධාන වශයෙන් ඉවහල් වන අතර, රළු [https://en.wikipedia.org/wiki/Topography භූ විෂමතා] පතින ප්‍රදේශ එම ස්වභාවික සුළං හැමීමට බාධා පමුණුවයි. සත්‍ය වශයෙන්ම කඳු සහ නිම්න මඟින් වායුගෝලය හා භූ තලය අතර භෞතික බාධකයක් නිර්මාණය කරමින් සුළඟේ ප්‍රචාරණය වෙනස් කරන අතර, සුළං වායු ධාරා භූ තලයට සමාන්තරව උඩු දිශාවකට හරවා යෙවීම සිදු කරයි. මෙය [https://en.wikipedia.org/wiki/Barrier_jet &quot;බාධක නික්මීම&quot;] ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම බාධක නික්මීම හේතුකොට ගෙන අඩු මට්ටමක පවතින සුළං 45% කින් වැඩිවන අතර, &lt;ref&gt;{{cite journal|author=J. D. Doyle|year=1997|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&amp;cpsidt=2721180|title=The influence of mesoscale orography on a coastal jet and rainband|journal=[[Monthly Weather Review]]|volume=125|issue=7|pages=1465–1488|doi=10.1175/1520-0493(1997)125&lt;1465:TIOMOO&gt;2.0.CO;2|issn=1520-0493|bibcode = 1997MWRv..125.1465D}}&lt;/ref&gt; සුළං දිශාවද අදාළ භුමියේ සමෝච්ච පිහිටීම මත වෙනස්වේ. &lt;ref name=&quot;Trex&quot;/&gt;

මීට අමතරව සුළං වේගය හා පීඩනය අතර ප්‍රතිවර්ත සබඳතාව හුවා දක්වනු ලබන [https://en.wikipedia.org/wiki/Bernoulli_principle &quot;බර්නුලී  මුලධර්මය&quot;] ට අනුව,  යම් කඳු වළලක් අතර [https://en.wikipedia.org/wiki/Mountain_pass කපොල්ලක්] පිහිටි විටදී, ඒ හරහා සුළඟ ඉතා වේගයෙන් ගමන් කෙරේ. මේ නිසා සුලඟෙහි ආකුල බවක් හා අස්ථිර බවක් යම් දුරක් දක්වා තැනිතලා ප්‍රදේශ තුළ සංවර්ධනයවේ. මෙම තත්වය ගුවන් යානා වල ආරෝහණයට හා අවරෝහනයට විශාල අවදානමක් ගෙන දේ. කඳු කපොලු අතරින් ත්වරණය වන සිසිල් සුළං ධාරා වලට ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්ට අනුව නම් ලබාදී ඇත. උදාහරණ ලෙස මධ්‍යම ඇමරිකාව තුළ පවතින [https://en.wikipedia.org/wiki/Papagayo_wind පැපගායෝ සුළඟ] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Panama පැනමා] සුළඟ ද, [https://en.wikipedia.org/wiki/Europe යුරෝපය] තුළ පවතින [https://en.wikipedia.org/wiki/Bora_%28wind%29 බෝරා], [https://en.wikipedia.org/wiki/Tramontane ට්‍රැමොන්ටේන්] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Mistral_%28wind%29 මිස්ට්‍රල්] සුළඟ ද ගෙනහැර දැක්විය හැක. මෙම සුළං විශාල ජල ස්කන්ධයන් මතින් හැමීමේදී සාගර වල මතුපිට ස්ථර හා මිශ්‍ර වීමෙන් සිසිල් බව ඉහල යන අතර, පෝෂක ද්‍රව්‍ය ද එකතු වීම හේතුකොට ගෙන, ජලීය වශයෙන් ද පරිසරයද සාරවත්වේ.&lt;ref name=&quot;Papa&quot;&gt;{{cite web|url=http://daac.gsfc.nasa.gov/oceancolor/scifocus/oceanColor/papagayo.shtml|title=The Papaguayo Wind|author=Anthony Drake|date=2008-02-08|publisher=[[NASA]] Goddard Earth Sciences Data and Information Services Center|accessdate=2009-06-16}}&lt;/ref&gt;

කඳු ප්‍රදේශ තුළ, සුළං ප්‍රවාහයන්ගේ මුලික වෙනස් වීම උග්‍රවේ. කඩතොළු වූ භූ තලයන්ගේ බලපෑමෙන්, මුදුනෙහි [https://en.wikipedia.org/wiki/Lenticular_cloud කාචාකාර වලාකුළු] සහිත බ්‍රමක වැනි පෙර නිශ්චය කල නොහැකි සුළං රටා- ආකුලයන් නිර්මාණයවේ. ශක්තිමත් උඩුසුළං, යටිසුළං, සුළි යනාදිය කඳු ශිඛර අසල හෝ පහත නිම්න අසල වර්ධනයවේ. විශාල වශයෙන් කඳු අසල ජාල වශ්පයන්ගේ ඇතිවන ස්ථිරතාපී වාෂ්පීභවනය, සිසිලනය හා ඝනීභවනය නිසා කඳු පන්ති අසල සුළං හමන පෙදෙසේ කඳු වැසි හට ගනී.
කඳු හරහා පහළ උන්නතාංශයන් වෙත ප්‍රවාහය වන සුළං, &quot;යටි බෑවුම් සුළං&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සාමාන්‍යයෙන් මේවා උණුසුම් හා වියළි වන අතර යුරෝපයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Alps ඇල්ප්ස්] කඳු වැටිය පාමුල මේවා [https://en.wikipedia.org/wiki/Foehn &quot;ෆෝහන්&quot;] ලෙසද, [https://en.wikipedia.org/wiki/Poland පෝලන්තයේ] &quot;halny wiatr&quot; ලෙසද, ආර්ජන්ටිනාවේ &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Zonda_%28wind%29 සොන්ඩා]&quot; ලෙසද, ජාවාහි &quot;කොඑන්බැන්&quot; ද, නවසීලන්තයේ &quot;නොවස්ට් ආර්ක්&quot; ද හඳුන්වයි. කැලිෆෝනියාව තුළ  මෙම යටිබෑවුම් සුළං කඳු කපොලු හරහා පුනීලගත කරන අතර, &quot;සැන්ටා ඇනා&quot; එයට නිදසුනකි. තවද, යටිබෑවුම් සුලඟෙහි ප්‍රවේගයට පැයට කිලෝමීටර 160 (99 mph) ඉක්මවා යා හැක.&lt;ref name=&quot;boulder&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ucar.edu/communications/factsheets/winds.html|accessdate=2009-06-16|date=2000-04-10|author=Rene Munoz|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|title=Boulder's downslope winds}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;

==සාමාන්‍ය සුළඟේ වේගය ==
පෙර සඳහන් කල පරිදි, සුළං වේගය අදාල ප්‍රදේශය අනුව වෙනස් වන බැවින් &quot;පැතිරී පවත්නා සුළං&quot; මෙන්ම &quot;ස්ථානිය සුළං&quot; ද පෘතුවිය මතුපිට ඒකාකාරීව පැතිරී නොපවතියි. තවදුරටත් කිවහොත්, සුළඟේ වේගය උන්නතාංශය සමග වැඩිවේ.

===සුළං බලයේ ඝනත්වය===
වර්තමානයේදී, සුළං බල වර්ධනය ඉහළ ප්‍රදේශ නිර්ණය කිරීම සඳහා යොදා ගනු ලබන මිම්ම, සුළං බල ඝනත්වය (wind power density- WPD) ලෙස හැඳින්වේ. එය යම් කාල පරිච්ඡේදයක් තුල භූමි මට්ටමට ඇති උන්නතාංශය  ඇසුරෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබන, යම් ප්‍රදේශයක සුළගේ ක්‍රියාකාරී බලය හා සම්බන්ධිත ගණිතමය ප්‍රකාශනයකි. එමඟින් සුළං බල ඝනත්වය නිර්ණය කිරීම සඳහා, සුළං ප්‍රවේගය සහ එහි ස්කන්ධය යොදා ගනු ලබයි. මෙය සිතියම් ගත කිරීම සදහා වර්ණ වලින් නිරූපිත සිතියම් යොදා ගත හැක ( උදාහරණයක් ලෙස, &quot;මිටර් 50 පරාස තුළ සාමාන්‍ය වාර්ෂික සුළං බල ඝනත්වය&quot; ). ජාතික බල පුනර්ජනනය කිරීමේ මධ්‍යස්ථානය මඟින් ප්‍රකාශිත දර්ශකයක් ඇසුරින් ඉහත ගණිතමය ප්‍රකාශනය &quot;NREL පන්තිය&quot; මඟින් ඉදිරිපත් කෙරෙන අතර, ඒ අනුව ඉහළ සුළං බල ඝනත්වයන් ඉහළ පන්ති මඟින් නිරූපණය කෙරේ.&lt;ref&gt;Kansas Wind Energy Project, Affiliated Atlantic &amp; Western Group Inc, 5250 W 94th Terrace, Prairie Village, Kansas 66207&lt;/ref&gt; 2008 වර්ෂය අවසානයේදී ලොව පුරා සුළඟෙන් බල ගැන්වූ උත්පාදක යන්ත්‍රයන් හි [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind#Average_wind_speeds නාමික ධාරිතාව] [https://en.wikipedia.org/wiki/Gigawatt#Multiples ගිගාවෝට්ස්] 120.8 කි.&lt;ref name=&quot;wwea&quot;&gt;{{cite web|author=[[World Wind Energy Association]]|title=120 Gigawatt of wind turbines globally contribute to secure electricity generation|work=Press release|date=2009-02-06|url=http://www.wwindea.org/home/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=223&amp;Itemid=40|accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt; ලොවපුරා විද්‍යුත් භාවිතයෙන් 1.5% පමණක් සුළඟෙන් නිෂ්පාදනය වුවද, එය 2005 සිට 2008 දක්වා තෙවසරක් තුළ දෙගුණ වෙමින් සීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය. සමහර රටවල් කිහිපයක් තුළ මෙහි සාපේක්ෂ ඝනත්වය ඉහළ ගිය අතර, එය 2008 වසරේදී ගණිතමය වශයෙන් ආසන්නව- [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Denmark ඩෙන්මාර්කය] තුළ 19% ක විදුලි නිෂ්පාදනයක් ද,  [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Spain ස්පාඤ්ඤය] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Portugal පෘතුගාලය] තුළ 10% ක් ද, [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Germany ජර්මනිය] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Ireland අයර්ලන්තය] තුළ 7% ක් ද විය. තවත් අධ්‍යනයකින් පෙන්වා දෙනුයේ, වර්තමානය වන විට මුළුමනින්ම ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කල හැකි ශක්ති සැපයුමෙන් 70% ක් ම [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_farm සුළං බලාගාර] වලට එක් කරන ලද [https://en.wikipedia.org/wiki/High-voltage_direct_current HVDC] අධිජාල මත යැපෙන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=David Strahan|date=2009-03-11|url=http://www.newscientist.com/article/mg20126990.500-from-ac-to-dc-going-green-with-supergrids.html|title=From AC to DC: Going green with supergrids|work=[[New Scientist]]|accessdate=2009-03-13}}&lt;/ref&gt;

==ගලා යාමේ හැකියාව==
[[File:Hodographe NOAA.PNG|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_shear සුළං අනුක්‍රමණය] නිර්ණය කිරීම සඳහා [https://en.wikipedia.org/wiki/Troposphere පරිවර්ති ගෝලයේ] විවිධ උන්නතාංශයන්ට එදිරිව සුළං දෛශික ප්‍රස්ථාර ගත කරන ලද [https://en.wikipedia.org/wiki/Hodograph ත්වරණ ප්‍රස්ථාරය] ]]
&quot;ගලා යාමේ හැකියාව&quot; හෙවත් [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_gradient &quot;සුළං අනුක්‍රමණය]&quot; යනු, පෘථිවී වායුගෝලය තුල ඉතා කුඩා දුරකට සාපේක්ෂව සුලඟෙහි ප්‍රවේගයේ සහ දිශාවේ වෙනස් වීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=D. C. Beaudette|year=1988|url=http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgAdvisoryCircular.nsf/0/b3fb7dd636fb870b862569ba0068920b/$FILE/AC00-54.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061014025906/http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgAdvisoryCircular.nsf/0/b3fb7dd636fb870b862569ba0068920b/$FILE/AC00-54.pdf|archivedate=2006-10-14|title=FAA Advisory Circular Pilot Wind Shear Guide via the Internet Wayback Machine|publisher=[[Federal Aviation Administration]]|accessdate=2009-03-18}}&lt;/ref&gt; මෙම සුළං අනුක්‍රමණය ප්‍රධාන වශයෙන් සිරස් සහ තිරස් යනුවෙන් දෙආකාර වන අතර, කාළගුණ තත්වයන් අභිමුඛයේ සහ වෙරළාසන්නයේ තිරස් සුළං අනුක්‍රමණයන් ද,&lt;ref name=&quot;DR&quot;&gt;{{cite web|author=David M. Roth|year=2006|url=http://www.wpc.ncep.noaa.gov/sfc/UASfcManualVersion1.pdf|title=Unified Surface Analysis Manual|publisher=[[Hydrometeorological Prediction Center]]|accessdate=2006-10-22}}&lt;/ref&gt; පොළොව ආසන්නයේ සිරස් සුළං අනුක්‍රමණයන් ද දැක ගත හැක, &lt;ref&gt;{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2007|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=e&amp;p=14|title=E|publisher=American Meteorological Society|accessdate=2007-06-03}}&lt;/ref&gt; මෙය වායුගෝලය තුල ඉතා ඉහල ස්ථර තුලදී ද පොදු ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=BBC|year=2009|url=http://web.archive.org/web/20090214090842/http://bbc.co.uk/weather/features/understanding/jetstreams_uk.shtml|title=Jet Streams in the UK|accessdate=2009-06-20}}&lt;/ref&gt;

සුළං ගලා යාම [https://en.wikipedia.org/wiki/Microscale_meteorology මයික්‍රෝ පරිමාණයේ කාළගුණ විද්‍යාත්මක] සංසිද්ධියක් වුවද එයට සැඩ සුළං වැල්, ශීත හිම වැසි වැනි මධ්‍ය හා අති විශාල පරිමාණයන්ගෙන් සිදුවන කාළගුණ තත්වයන් සමඟ ද ක්‍රියාකාරී විය හැක. සාමාන්‍යයෙන් මෙම සුළං අනුක්‍රමණයන් ගිගුරුම් සහිත කුණාටු &lt;ref name=&quot;Cleghorn&quot;&gt;{{cite web|author=Cheryl W. Cleghorn|year=2004|url=http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Windshear.html|title=Making the Skies Safer From Windshear|publisher=[[NASA]] [[Langley Air Force Base]]|accessdate=2006-10-22|archiveurl = http://web.archive.org/web/20060823125528/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Windshear.html |archivedate = August 23, 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සමඟ හටගන්නා පොළව දෙසට ඇතිවන පටු සිරස් වායු ධාරා සහ විවිධ දිශාවන්ට ඇති වන සුළි ධාරා සමඟ, කාලගුණ වෙනස්වීම් සමඟ, පහළ මට්ටමේ වැහි පුලිඟු හට ගන්නා උස් හා පහත් මට්ටමේ සුළං ප්‍රදේශ තුල, විශාල කඳු ප්‍රදේශයන් අතර, පැහැදිලි අහස හා නිශ්චල සුළං නිසා ඇතිවන විකිරක අපවර්තන සමඟ, උස් ගොඩනැගිලි අසල,&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hans M. Soekkha|url=http://books.google.com/?id=-siPJeF_nRYC&amp;pg=PA229|title=Aviation Safety|isbn=978-90-6764-258-3|publisher=VSP|year=1997|page=229|accessdate=2009-06-21}}&lt;/ref&gt;   [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_turbine සුළං ටර්බයින] &lt;ref&gt;{{cite book|author=Robert Harrison|title=Large Wind Turbines|url=https://archive.org/details/largewindturbine0000harr|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|location=[[Chichester]]|year=2001|isbn=0-471-49456-9|page=[https://archive.org/details/largewindturbine0000harr/page/30 30]}}&lt;/ref&gt; හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Sailboat රුවල් නැව්] &lt;ref&gt;{{cite book|author = Ross Garrett|title=The Symmetry of Sailing|url = https://archive.org/details/symmetryofsailin00garr|publisher=Sheridan House|location=[[Dobbs Ferry]]|year=1996|pages=[https://archive.org/details/symmetryofsailin00garr/page/97 97]–99|isbn=1-57409-000-3}}&lt;/ref&gt; අසල නිරීක්ෂණය කළ හැක. තවද ගුවන් යානා ගොඩබැස්සවීමේදී හා ගුවන්ගත කිරීමේදී යානය හැසුරුවීම සඳහා &lt;ref&gt;{{cite web|title=Wind Shear|author=Gail S. Langevin|publisher=[[National Aeronautic and Space Administration]]|year=2009|url=http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Concept2Reality/wind_shear.html|accessdate=2007-10-09|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071009144924/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Concept2Reality/wind_shear.html |archivedate = October 9, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;මෙම සුළං අනුක්‍රමණ බෙහෙවින් ඉවහල් වන අතර, ගුවන් යානා අනතුරු වලදී සිදුවන මෙහි ඉමහත් බලපෑම හේතුවෙන් [https://en.wikipedia.org/wiki/United_States ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය] තුල විශාල මරණ සංඛ්‍යාවක්ද වාර්තා විය.

ඉහත සාකච්ඡා කරන ලද සුළං අනුක්‍රමණ හෙවත් ගලා යාමේ හැකියාව හේතුවෙන්, සුළඟට ධ්වනි තරංග සමඟ වඩාත් නිරවද්‍ය සංඛ්‍යාතයකින් පහසුවෙන් කම්පනය විය හැක. මෙහි ප්‍රතිපලයක් ලෙස ධ්වනි තරංග වැඩි දුරක් ගලා යන අතර, ධ්වනිය වැඩි ඈතකට විහිදේ. පරිවර්තී ගෝලය තුල ඇතිවන ශක්තිමත් සිරස් සුළං අනුක්‍රමණ මඟින් නිවර්තන සුළි සුළං &lt;ref&gt;{{cite web|author=University of Illinois|year=1999|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hurr/grow/home.rxml|title=Hurricanes|accessdate=2006-10-21}}&lt;/ref&gt; සඳහා බාධා පමුණුව ද, තනි වශයෙන් හට ගන්නා ගිගුරුම් සහිත කුණාටු වලට ඉතා උග්‍ර කාලගුණ තත්වයන් නිර්මාණය කළ හැකි දිගු කුණාටු චක්‍ර දක්වා වර්ධනය වීමට උපකාරීවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=University of Illinois|year=1999|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/svr/comp/wind/home.rxml|title=Vertical Wind Shear|accessdate=2006-10-21}}&lt;/ref&gt; තාප සුළං ධාරා සංකල්පය මඟින් උන්නතාංශය සමඟ වෙනස් වන සුළං ප්‍රවේගයන් තිරස් උෂ්ණත්ව විෂමතාවන් සමඟ වෙනස් වන ආකාරය ද, කළු පුලිඟු ධාරා හට ගන්නා අකාරය ද පැහැදිලි කළ හැක.&lt;ref name=&quot;IP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tpub.com/weather3/6-15.htm|title=Unit 6—Lesson 1: Low-Level Wind Shear|accessdate=2009-06-21|year=2007|author=Integrated Publishing}}&lt;/ref&gt;

==සුළගේ භාවිතයන්==

===ඉතිහාසය===
[[File:AristotelesCompass.PNG|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Aristotle ඇරිස්ටෝටල්] ට  අනුව සුළඟේ නිරූපණය  .]]
ස්භාවික ශක්තියක් වන සුළඟට අතීතයේදී දේවත්වයෙන් පුදකිරීම සිදු කරනු ලැබිය, එලෙසම සුළඟ අද්භූත සංසිද්ධීයක් ලෙස සමහර සංස්කෘති විශ්වාසය කළා.
[https://en.wikipedia.org/wiki/Vayu වායු] යනු  සුළඟට අධිපති හින්දු දෙවියාය.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Laura Gibbs, Ph.D|date=2007-10-16|url=http://www.mythfolklore.net/india/encyclopedia/vayu.htm|title=Vayu|publisher=Encyclopedia for Epics of Ancient India|accessdate=2009-04-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jordan&quot;&gt;{{cite book|author=Michael Jordan|title=Encyclopedia of Gods: Over 2, 500 Deities of the World |url=https://archive.org/details/encyclopediaofgo00jord|publisher=Facts on File|location=New York|year=1993|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofgo00jord/page/5 5], 45, 80, 187–188, 243, 280, 295|isbn=0-8160-2909-1}}&lt;/ref&gt;
ග්‍රීක සුළං දෙවිවරුන් ලෙස [https://en.wikipedia.org/wiki/Boreas_%28god%29#Boreas Boreas], [https://en.wikipedia.org/wiki/Greek_Goddess Notus], [https://en.wikipedia.org/wiki/Eurus#Eurus Eurus] සහ  [https://en.wikipedia.org/wiki/Zephyrus#Zephyrus Zephyrus]නම් වේ.&lt;ref name=&quot;Jordan&quot;/&gt;  [https://en.wikipedia.org/wiki/Aeolus Aeolus], අර්ථ කථනය කරනු ලබන්නේ සතර සුළඟට අධිපති හෝ භාරකාර දෙවියන් හැටියටය, සන්ධ්‍යාවට අධිපති දෙවියන් වන  [https://en.wikipedia.org/wiki/Astraeus Astraeus ] සතර සුළඟේ පියා ලෙස හදුන්වයි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Athens ඇතැන්ස්] වල පිහිටි [https://en.wikipedia.org/wiki/Tower_of_the_Winds සුළං කුලුනේ] සාක්ෂි වලට අනුව [https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greeks පුරාණ ග්‍රීකවරුන්] සුළං වල සෘතුමය  වෙනස්වීම් පිලිබදව නිරීක්‍ෂණය කර තිබේ.&lt;ref name=&quot;Jordan&quot;/&gt; Venti යනු සුළඟට  අධිපති රෝමානු දෙවියන්ය &lt;ref&gt;{{cite web|author=Theoi Greek Mythology|year=2008|url=http://www.theoi.com/Titan/Anemoi.html|title=Anemi: Greek Gods of the Winds|publisher=Aaron Atsma|accessdate=2009-04-10}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/F%C5%ABjin Fūjin] යනු ජපානයේ සුළඟට අධිපති දෙවියන් වන අතර ඔහු [https://en.wikipedia.org/wiki/Shinto ෂින්ටෝ] දෙවියන් අතර වැඩිමහල් දෙවියෙක්ද වේ. පුරාවෘත්තයන්ට අනුව Fūjin දෙවියන් විසින් ලෝකයේ නිර්මාණය සිදුවූ අවස්ථාවේදී ප්‍රථමයෙන්ම තම මල්ලෙන් සුළඟ පිටතට ගෙන අඳුරු ලෝකය පැහැදිලි කල බව කියවෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book|author=John Boardman|title=The Diffusion of Classical Art in Antiquity|url=https://archive.org/details/diffusionofclass00unse|year = 1994|publisher = [[Princeton University Press]]|isbn=0-691-03680-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Andy Orchard|year=1997|title=Dictionary of Norse Myth and Legend|url=https://archive.org/details/cassellsdictiona0000orch|publisher=[[Orion Publishing Group|Cassell]]|isbn=978-0-304-36385-8}}&lt;/ref&gt; 
&lt;br /&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamikaze_%28typhoon%29 Kamikaze] (神風) යනු ජපන් වචනයක් වන අතර, පරිවර්තනය කල විට දිව්‍යමය සුළඟක් යන තේරුම ලබා දෙන අතර, එය දෙවියන්ගෙන් ලැබෙන ත්‍යාගයක් ලෙස සලකයි. මෙලෙස ජපන් වැසියන් දෙවියන්ගෙන් ලැබෙන ත්‍යාගයක් ලෙස සුළඟ හැඳින්වීමට හේතුවී ඇති කරුණු වන්නේ, කලින් සඳහන් කර ආකාරයේ සුළං  යුගලයක්  හෝ මාලාවක ටයිපුන් හමා යාම තුළින් කුබ්ලී ඛාන් මෙහෙයවන ලද මොන්ගෝල් බළඇණි වලින් ජපානයට  1274 දී  සහ 1281 දී  ඇතිවීමට ගිය ආක්‍රමණයන් දෙකකින් වැලකී යාමෙන් ජපානය ආරක්ෂා විය.&lt;ref&gt;{{cite web|author=History Detectives|year=2008|url=http://web.archive.org/web/20081025121023/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/405_kamikaze.html|title=Feature&amp;nbsp;– Kamikaze Attacks|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=2009-03-21}}&lt;/ref&gt;  [https://en.wikipedia.org/wiki/Protestant_Wind රෙපරමාදු සුළඟ] නම් වූ කුණාටුව මගින්  1588 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/England එංගලන්තය] ආක්‍රමණය කොට යුද්ධයට සැරසුණු [https://en.wikipedia.org/wiki/Spanish_Armada ස්පාඤ්ඤ නැව් සමූහය] අධෛර්යට පත් කරන ලදී, මෙම සුළඟ එහිදී  ප්‍රධාන භූමිකාවක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=O6-ba7yu2OcC&amp;pg=PA229|title=The Spanish Armada|author=Colin Martin, Geoffrey Parker|accessdate=2009-06-20|pages=144–181|publisher=Manchester University Press|year=1999|isbn=978-1-901341-14-0}}&lt;/ref&gt;

===ප්‍රවාහන කටයුතු සදහා===
[[File:Exeter-20may44.jpg|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Exeter_International_Airport RAF Exeter] ගුවන් තොටුපොල 1944 මැයි 20 දී, ගුවන් යානා වලට ගුවන්ගත විය හැකි [https://en.wikipedia.org/wiki/Runway ධාවන පථ] නිරුපණය කෙරේ.]]
නැවක් යාත්‍රා කරවීමට විවිධාකාර ක්‍රමයන් තිබේ,නමුත් ඒ ක්‍රම සියල්ලන්ගේම මූලික පියවරයන් සමාන වේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Magnus_effect Magnus effect] යොදා ගන්නා [https://en.wikipedia.org/wiki/Rotor_ship බ‍මන තල සහිත නැව්] හැරුණු කොට සෑම නැවක් ම යාත්‍රා කිරීමට [https://en.wikipedia.org/wiki/Hull_%28ship%29 නැව් කඳ] ට සම්බන්ධව [https://en.wikipedia.org/wiki/Mast_%28sailing%29 රුවල්] සහ රුවල් රදවා ගැනීමට අඩුම තරමේ එක් [https://en.wikipedia.org/wiki/Rigging කුඹ ගසක්] වත් තිබ්ය යුතු වන්නේ නැවට යාත්‍රා කිරීමට අවශ්‍ය සුළං බලය සපයා ගැනීමටයි..&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ernest Edwin Speight and Robert Morton Nance|year=1906|url=http://books.google.com/?id=JUw2AAAAMAAJ&amp;dq=structure+of+sailing+ship&amp;printsec=frontcover|title=Britain's Sea Story, B.C. 55-A.D. 1805|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/Hodder_and_Stoughton Hodder and Stoughton]|page=30|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt;  නැව් වලින් සාගරයේ යාත්‍රා කිරීමට මාස ගණනාවක් ගත වේ, මෙලෙස රුවල් නැව් වලින් ගමන් කිරීමේදී  ඇතිවන පොදු උවදුරු වන්නේ සුළං බලය අඩු වීම නිසා යාත්‍රාව නිශ්චල වීම &lt;ref&gt;{{cite book|author=Jerry Cardwell|year=1997|url=http://books.google.com/?id=KeDCM93VtQsC&amp;pg=PA110|title=Sailing Big on a Small Sailboat|publisher=Sheridan House, Inc|page=118|isbn=978-1-57409-007-9|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt; හෝ තදබල සුළං පහරවල් මගින් යාත්‍රාව නිශ්චිත ගමන් මාර්ගයෙන් ඉවතට දැමීමට ලක්වේ. එලෙසම දරුණු [https://en.wikipedia.org/wiki/Storm කුණාටු] යාත්‍රා [https://en.wikipedia.org/wiki/Shipwreck දියබත් කර දැමීම]ටත් කටයුතු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Underwater Archaeology Kids' Corner|year=2009|url=http://www.wisconsinhistory.org/shipwrecks/kids/sse.asp|title=Shipwrecks, Shipwrecks Everywhere|publisher=[[Wisconsin Historical Society]]|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt; යාත්‍රා කරන නෞකාවකට ගෙනයාමට හැකි නිශ්චිත සැපයුම් ප්‍රමාණයක් ඇත,එම නිසා නෞකාවක් දීර්ඝ යාත්‍රා කිරීම් සිදු කරනා විටදී ඒ සදහා අවශ්‍ය ප්‍රමාණවත් කෑමබිම සහ අනෙකුත් කළමනා ගබඩා කරගත යුතුය. විශේෂයෙන්ම පිරිසිදු ජලය පිලිබදව වැඩි සැලකිලක් දැක්විය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Carla Rahn Phillips|year=1993|url=http://books.google.com/?id=tVAxgY0sUpEC&amp;pg=PA67|title=The Worlds of Christopher Columbus|publisher=Cambridge University Press|page=67|isbn=978-0-521-44652-5|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Aerodynamic වායුගතික] [https://en.wikipedia.org/wiki/Aircraft ගුවන්යානා] වාතයට සම්බන්ධව කටයුතු කරයි.ගුවන්තොටුපොල් හි ගුවන්යානා වල දිශාව තීරණය කිරීමේ කටයුත්තට ධාවන පථයන් හී මතුපිට සුළඟේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity ප්‍රවේගය] වැදගත් කරුණක් වේ.
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

===බල ශක්ති මූලාශ්‍රයක් ලෙස===
[[File:Windenergy.jpg|thumb|right|[https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_turbine සුළං ටර්බයිනය] මගින් සුළං බලය හරහා  විදුලිබලය ජනනය කරනු ලබයි.]]
පුරාතන [https://en.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka ශ්‍රී ලංකාවේ] [[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය]]යේ සහ අනෙකුත් නගරයන්ගේ විසූ ආදී [https://en.wikipedia.org/wiki/Sinhala_people ශ්‍රී ලාංකිකයන්] මෝසම් සුළඟ උපකාරී කරගෙන උඳුන් වලට බලය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී,&lt;ref&gt;{{cite journal|author=G. Juleff|title=An ancient wind powered iron smelting technology in Sri Lanka|doi=10.1038/379060a0|bibcode=1996Natur.379...60J|journal=Nature|volume= 379|issue=3|pages=60–63|year= 1996}}&lt;/ref&gt;  මෙම උඳුන් ගොඩනගා තිබුනේ මෝසම් සුළඟේ සුළං බලය ලබාගත හැකි ආකාරයට, මෝසම් සුළඟ හමා යන ගමන් මාර්ගයේය, ඒ හරහා උඳුනේ අභ්‍යන්තර උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 1200 පමණ මට්ටමක විය.ඈත ඉතිහාසයේ මූලාශ්‍රයන් ට අනුව ප්‍රථම වරට ප්‍රාථමික මට්ටමේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Windmill සුළං මෝල] ක් අරඹා ඇත්තේ පළමු ශතවර්ෂයේ දිය. &lt;ref&gt;{{cite journal|author=A.G. Drachmann|title=Heron's Windmill|journal=Centaurus|volume= 7|year=1961|pages=145–151}}&lt;/ref&gt; පසුකාලිනව 7 වන ශතවර්ෂයේ දි ප්‍රායෝගික  සුළං මෝලක්  [https://en.wikipedia.org/wiki/Afghanistan ඇෆ්ගනිස්ථාන] යේ, [https://en.wikipedia.org/wiki/Sistan සිස්ටන්] හිදී ඉදිවිය.
පන් ගස් වලින් වියන් ලද  කලා වලින් හෝ රෙදි  අමුද්‍රව්‍ය යොදා ගනිමින් තටු 6 ක් හෝ 12 කින් යුක්ත සුළං මෝලවල් බඩ ඉරිඟු අඹරා ගැනීමට සහ ජලය ඇද ගැනීමටද භාවිතාකරනු ලබයි, එලෙසම උක් කර්මාන්තයේද දීත් යොදා ගනියි.&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Donald Routledge Hill]]|title=Mechanical Engineering in the Medieval Near East|work=Scientific American|date=May 1991|pages=64–69}}&lt;/ref&gt; පසුකාලීනව 1180 දී වයඹදිග යුරෝපයේ තිරිඟු අඹරා ගැනීම සදහා තිරස් ලෙසට සෑදු සුළං මෝලවල් භාවිතා කරනු ලැබිය, මෙවැනි සුළං මෝලවල් තවමත් ලන්දේසින් විසින් භාවිතා කරයි.  
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

===විනෝද ක්‍රියා සදහා===
[[Image:Launch of a hang glider.ogg|thumb|Foot-launching ක්‍රීඩාවේ වීඩියෝ පටයක්]]
සුළඟ යොදා ගනිමින් කරනා ජනප්‍රිය විනෝද ක්‍රීඩාවන් ලොව පුරා පවතී. එනම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Hang_gliding hang gliding],[https://en.wikipedia.org/wiki/Hot_air_ballooning උණුසුම් වායු බැලුනයේ ගමන් කිරීම] , [https://en.wikipedia.org/wiki/Kite සරුංගල්] යැවීම, [https://en.wikipedia.org/wiki/Snowkiting snowkiting], [https://en.wikipedia.org/wiki/Kite_landboarding kite landboarding], [https://en.wikipedia.org/wiki/Kite_surfing kite surfing], [https://en.wikipedia.org/wiki/Paragliding paragliding], [https://en.wikipedia.org/wiki/Sailing රුවල් නැව්] යාත්‍රා කරවීම සහ  [https://en.wikipedia.org/wiki/Windsurfing රළ මත ලිස්සා යෑම] වැනි ක්‍රීඩා ඇතුලත් වේ.මෙවැනි ක්‍රීඩා කටයුතු වලදී සුළඟේ අනුක්‍රමණය [https://en.wikipedia.org/wiki/Ground_launch#Ground_launch භූමියට ගොඩබෑමේ] ක්‍රියාවට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඉටු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Glider Flying Handbook|year=2003|publisher=U.S. Federal Aviation Administration|location=U.S. Government Printing Office, Washington D.C.|id=FAA-8083-13_GFH|pages=7–16|url=http://www.faa.gov/library/manuals/aircraft/glider_handbook/|accessdate=2009-06-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

==ස්වාභාවික පරිසරය තුළ නිරූපණයන්==
ශුෂ්ක දේශගුණයේ දී ඛාදනය ඇතිවීමට ප්‍රධාන සාධකය වන්නේ සුළඟයි.&lt;ref name=&quot;Erosion&quot;&gt;{{cite web|author=Vern Hofman and Dave Franzen|year=1997|url=http://www.ag.ndsu.edu/disaster/drought/emergencytillagetocontrolerosion.html|title=Emergency Tillage to Control Wind Erosion|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Dakota_State_University North Dakota State University] Extension Service|accessdate=2009-03-21}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍ය සුළඟේ ගමන් කිරීම තුලින් කුඩා අංශුමය ද්‍රව්‍යයන්, එනම් දූවිලි වැනි දෑ සාගර හරහා කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් දුර  සුළඟ ආරම්භය වූ තැනින් ඈත්ව හමා යයි.&lt;ref name=&quot;Gobi&quot;&gt;{{cite journal |author=James K. B. Bishop, Russ E. Davis, and Jeffrey T. Sherman |year=2002 |url=http://flameglo.lbl.gov/people/bishop/bishoppubs/SOLOseesDust817.pdf |title=Robotic Observations of Dust Storm Enhancement of Carbon Biomass in the North Pacific |journal=Science |volume=298 |issue=5594 |pages=817–821 |accessdate=2009-06-20 |doi=10.1126/science.1074961 |pmid=12399588 |bibcode=2002Sci...298..817B |archive-date=2010-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601154940/http://flameglo.lbl.gov/people/bishop/bishoppubs/SOLOseesDust817.pdf |url-status=deviated |archivedate=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601154940/http://flameglo.lbl.gov/people/bishop/bishoppubs/SOLOseesDust817.pdf }}&lt;/ref&gt;  මෙය අවපාතය ලෙස හඳුන්වයි.
===ඛාදනය===
[[File:Im Salar de Uyuni.jpg|thumb|right|[https://en.wikipedia.org/wiki/Altiplano Altiplano], [https://en.wikipedia.org/wiki/Bolivia Bolivia] හි සුළං ඛාදනයට හසුවූ පාෂාණයක නිරූපණය ]]
සුළඟ හරහා ද්‍රව්‍යයන් ගමන් කිරීම ඛාදනයට හේතුවක් විය හැකිය. මෙහි ප්‍රධාන බලපෑම් දෙකකි. පළමුවන බලපෑම නම්, සුළඟ කුඩා අංශුම ද්‍රව්‍යයන් රැගෙන යාම සිදු කිරීම හරහා එම ද්‍රව්‍යයන් වෙනත් ප්‍රදේශයකට සුළඟ හරහා ගමන් කිරීම සිදුවේ.මෙය අවපාතය නම් වේ. දෙවන බලපෑම නම්, මෙම අවලම්බිත අංශුන් ඝන ද්‍රව්‍යයන් මත බලපෑම් එල්ල කරයි. ඒ හරහා එම ඝන ද්‍රව්‍යයන් සිරිමකට ලක් වීම තුලින් ඛාදනයට ලක්වේ (පාරිසරික අනුක්‍රමණය) සුළං ඛාදනය සාමාන්‍යයෙන් ඇතිවන්නේ ගස්කොළන් අල්ප ප්‍රමාණයක් සහිත හෝ ගස්කොළන් රහිත ප්‍රදේශයන් වලයි. එමෙන්ම ගස්කොළන් වර්ධනයට ප්‍රමාණවත් වර්ෂාවක් නොලැබෙන පාරිසරික තත්වයන් යටතේද සුළං ඛාදනය ඇතිවේ. (උදාහරණයක් ලෙස, මුහුදු වෙරළේ සහ කාන්තාරයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Dunes වැලි කඳු] නිර්මාණය)&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[United States Geological Survey]]|year=2004|url=http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/coast/dunes/index.html|title=Dunes&amp;nbsp;– Getting Started|accessdate=2009-03-21}}&lt;/ref&gt; සුළඟ නිසා ගංඟා මිටියාවත් වල තුනී වැලි තැන්පත් වේ,මෙය [https://en.wikipedia.org/wiki/Loess Loess] නම් වේ. එම තුනී වැල්ල තට්ටු නොගැසුණු ආකාරයෙන් සමජාතියව පවතී. එලෙසම දිය රාවරයෙන්ද, පහසුවෙන්ම වෙන් කිරීමේ හැකියාවෙන් යුක්තවුත් , ලා පැහැති කහ වර්ණයක් හෝ පඬුවන් පැහැයෙන් යුත් [https://en.wikipedia.org/wiki/Sediment රොන් මඩ] වලින් සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=F. von Richthofen|year=1882|title=On the mode of origin of the loess|journal=Geological Magazine (Decade II)|doi=10.1017/S001675680017164X |volume= 9|issue=7|pages=293–305}}&lt;/ref&gt;  මෙය සාමාන්‍යයෙන් ඇතිවන්නේ විශාල ප්‍රදේශයක් වසා ගන්නා කළාලයක් පරිදෙනි.මෙම තුනී වැලි තැන්පතු සාරවත් පසක් ඇති කිරීමට දායක වෙන අතර ,&lt;ref&gt;{{cite book|author=Arthur Getis|author2=Judith Getis and Jerome D. Fellmann|title=Introduction to Geography, Seventh Edition|url=https://archive.org/details/introductiontoge00geti|year=2000|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=0-697-38506-X|page=[https://archive.org/details/introductiontoge00geti/page/99 99]}}&lt;/ref&gt; තුනී වැලි තැන්පතු ස්භාවිකව සිදු වන භූ විද්‍යාත්මක අස්ථායීතාවයන්ය. එලෙසම ඉක්මනින්ම සෝදා පාළුවට ලක්වෙන බැවින් ගොවින් විසින් සුළං බාධකයන් ලෙස ගස් සහ පඳුරු නිරන්තරයෙන්ම පැළ කරනු ලබන්නේ තුනී වැලි තැන්පතු සුළං ඛාදනයෙන් ආරක්ෂාකර ගැනීමටයි.&lt;ref&gt; name=[https://en.wikipedia.org/wiki/Erosion Erosion]&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;

===කාන්තාර සුළං සංක්‍රමණය===
ග්‍රීෂ්ම සෘතුව මැද භාගයේදී  [https://en.wikipedia.org/wiki/Sahara සහරා කාන්තාර] යේ දුහුවිලි දකුණු පෙදෙසේ වෙළඳ සුළං හරහා ගොඩබිමේ පැතිරී යන විටදී , වර්ෂාපතනය අඩුවීමක් දක්නට ඇති අතර අහසේ වර්ණය නිල් පැහැයේ සිට සුදු පැහැය දක්වා වෙනසක් වේ, මෙලෙස කාන්තාර දුහුවිලි පැතිරී යාම තුලින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Air_quality වාතයේ ගුණාත්මක බව] ට සුළඟේ අඩංගු අංශුමය ද්‍රව්‍යයන් මගින් සෘණාත්මක බලපෑමක් ඇතිකරයි.&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|author=Science Daily|date=1999-07-14|url=http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990714073433.htm|title=African Dust Called A Major Factor Affecting Southeast U.S. Air Quality|accessdate=2007-06-10}}&lt;/ref&gt; අප්‍රිකානු දුහුවිලි වලින් 50% කට වඩා ප්‍රමාණයක් එක්සත් ජනපදයේ ,ෆ්ලොරිඩා ප්‍රාන්තයට බලපායි. &lt;ref&gt;{{cite web|author=Science Daily|date=2001-06-15|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2001/06/010615071508.htm|title=Microbes And The Dust They Ride In On Pose Potential Health Risks|accessdate=2007-06-10}}&lt;/ref&gt; වර්ෂ 1970 කාල සිමාවේදී දුහුවිලි පැතිරී යාම වඩාත් අසතුටුදායක ලෙස ප්‍රබලව පැවතිය , එයට හේතුව වූයේ එම කාලසීමාව තුළ අප්‍රිකාවේ පවතී තදබල නියඟයයි. වසරෙන් වසර කැරබියන් සිට ෆ්ලොරිඩා දූහුවිලි පරිවහන කිරීමේ විශාල විචල්‍යතාවයක් දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Usinfo.state.gov|year=2003|url=http://www.gcrio.org/OnLnDoc/pdf/african_dust.pdf|title=Study Says African Dust Affects Climate in U.S., Caribbean|accessdate=2007-06-10}}&lt;/ref&gt; 1970 කාල සිමාවේ සිට දුහුවිලි සුළං හි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස  කැරබියන් සිට ෆ්ලොරිඩා හරහා ඇති කොරල් පරයන් ගේ සෞඛ්‍යයමත් බව ක්‍රමිකව පිරිහි තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[https://en.wikipedia.org/wiki/U._S._Geological_Survey U. S. Geological Survey]|year=2006|url=http://coastal.er.usgs.gov/african_dust/|title=Coral Mortality and African Dust|accessdate=2007-06-10}}&lt;/ref&gt;

===ශාක මත වන බලපෑම===
[[File:Salsola tragus tumbleweed.jpg|thumb|සුළඟේ ගසා ගෙන පැමිණි [http://en.wikipedia.org/wiki/Tumbleweed Tumbleweed] වැටක් මත රැදී ඇති ආකාරය ]]
[[File:Tumbleweed in motion.webm|thumb|Tumbleweed හි චලිතය]]

සුළඟ මගින් බීජ ව්‍යාප්තිය සිදුවේ,සුළඟ බීජ ව්‍යාප්තිය සිදුකිරීමට උපකාරීවන ප්‍රමුඛතම මාර්ගයක් වේ. සුළඟෙන් වන ව්‍යාප්තිය ප්‍රධාන ලෙස කොටස් 02 කින් දැක්වේ: බීජයන් හට මඳ සුළඟේ පාවීයාමට හැකිවෙන අතර , ඒ හරහා පොළොවට පතිත වීමට හැකි වේ. &lt;ref&gt;{{cite book|author=J. Gurevitch, S. M. Scheiner, and G. A. Fox|year=2006|title=Plant Ecology, 2nd ed|publisher=Sinauer Associates, Inc., Massachusetts}}&lt;/ref&gt; මෙයට ක්‍රමයට ඇති උදාහරණයක් වනුයේ, [https://en.wikipedia.org/wiki/Dandelion ඩැන්ඩලියන්] මලේ තිබෙනා පිහාටු වැනි [https://en.wikipedia.org/wiki/Pappus_%28flower_structure%29 pappus] ඒවායේ බීජ වලට සම්බන්ධ වී පැවතීම නිසා එම බිජ වලට වඩා වැඩි දුරක් සුළඟේ ගමන් කළ හැකිය එලෙසම [https://en.wikipedia.org/wiki/Maple මේපල්] ශාකයේ බිජ වලට තටු ඇති බැවින් එම බිජ ද සුළඟේ පියඹා ගොස් පොළොවට පතිත වේ. සුළඟ මගින් බීජ ව්‍යාප්තිය සිදු වීමේදී සිදුවිය යුතු වැදගත් කරුණක් වන්නේ,  සුළඟ මගින් බීජ ව්‍යාප්තිය සිදු කරනා ශාකයන් ගේ බිජ නිෂ්පාදනය ඉතාමත් විශාල වශයෙන් සිදුවිය යුතුය, විශාල බිජ ප්‍රමාණයක් සුළඟ හරහා ගමන් කිරීම තුලින් බිජ [https://en.wikipedia.org/wiki/Germination ප්‍රරෝහණය] වීමට සුදුසු භූමියක පතිත විමට ඇති හැකියාව වැඩි වේ. &lt;ref&gt;{{cite journal|authors=M. L. Cody and J. M. Overton|year=1996|title=Short-term evolution of reduced dispersal in island plant populations|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecology_1996-02_84_1/page/53|jstor=2261699|doi=10.2307/2261699|journal=Journal of Ecology|volume= 84|pages=53–61}}&lt;/ref&gt;

සුළඟ ශාකයන්ගේ වර්ධනය බාල කරනු ලැබේ.මුහුදුබඩ කලාපයන් වල සහ හුදෙකලා වූ කඳු වල පවතින ගස් තීරයන් බොහෝවිට රට මැදෙහි වූ උස් ප්‍රදේශයන්ගේ පවතින ගස් තීරයන්ට වඩා  පහතින් පිහිටයි . දැඩි සුළං තුලින් පස සෝදා පාළුවීමට ලක් වී තුළින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Soil පස] ඛාදනයට ලක් වේ,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic58-3-286.pdf|title=Wind-Conditioned 20th Century Decline of Birch Treeline Vegetation in the Swedish Scandes|journal=Arctic|volume=58|issue=3|year=2005|pages=286–294|accessdate=2009-06-20|author=Leif Kullman|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111103253/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic58-3-286.pdf|url-status=deviated|archivedate=2012-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111103253/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic58-3-286.pdf}}&lt;/ref&gt; එලෙසම ශාකයන් ගේ අතුඉති වලට හානි ද ඇතිවේ, ශාකයන් මුලින් උදුරාදැමීමටද මෙම දැඩි සුළං කටයුතු කරයි, මෙම ක්‍රියාවලිය [https://en.wikipedia.org/wiki/Windthrow Windthrow] ලෙස හඳුන්වයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1139/X08-174|title=Stand-replacing windthrow in the boreal forests of eastern Quebec|author=Mathieu Bouchard, David Pothier, and Jean-Claude Ruel|journal=Canadian Journal of Forest Research|volume=39|issue= 2|year=2009|pages=481–487}}&lt;/ref&gt; 

සුළං වලින් ශාකයන් මතට වන තවත් බලපෑමක් ඇතිවන්නේ වැලි [http://en.wikipedia.org/wiki/Abrasion_%28geology%29 සිරීම්] තුලින්ය. ප්‍රබල සුළං බුරුල් වැල්ල සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Topsoil මතුපිට පස] ඇද ගනිමින් පැයට සැතපුම් 25-40 ක තරම් ඉතාමත් වේගයකින් හමායයි. &lt;ref&gt;[http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100126.htm ARS Studies Effect of Wind Sandblasting on Cotton Plants / January 26, 2010 / News from the USDA Agricultural Research Service]. Ars.usda.gov. Retrieved 2011-11-03.&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100126.htm
|title= ARS Studies Effect of Wind Sandblasting on Cotton Plants
|publisher=USDA Agricultural Research Service
|date=January 26, 2010}}&lt;/ref&gt;

===සතුන් මත වන බලපෑම===
[https://en.wikipedia.org/wiki/Cattle හරක්] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Sheep බැටළුවන්] සුළඟේ සහ ශිත උෂ්ණත්වයේ එකතුවෙන් බිහි වෙන [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_chill ශිත සුළඟ] හට අනුවර්තනය වීමක් දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://jas.fass.org/content/40/1/161.full.pdf|pmid=1110212|title=Wind Chill Effect for Cattle and Sheep|author=D. R. Ames and L. W. lnsley|journal=Journal of Animal Science|volume=40|issue=1|year=1975|pages=161–165}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Penguin පෙන්ගුවියින්] තම සිරුරේ මේද තට්ටුව හා අත්තටු උපකාරී කර ගනිමින් ජලයේදී සහ සුළගේ සීතලෙන් ආරක්ෂාකාරී වීමට කටයුතු කරයි, එලෙසම ඔවුන්ගේ පැතලි පාදයන් ද සීතලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවෙන් යුක්තය. සීතලම කාලගුණය පවතින [https://en.wikipedia.org/wiki/Antarctica ඇන්ටාක්ටිකා] වේ සිටිනා [https://en.wikipedia.org/wiki/Emperor_penguin රාජ පෙන්ගුවියින්] රංචු ගැසීමේ චර්යාවක් තුලින් සීතලට සහ සුළඟට මුහුණ දීමට කටයුතු කරයි.නිරන්තරයෙන් ම කණ්ඩායමෙන් බාහිර ව සිටිනා පෙන්ගුවියින් සාමාජිකයන් මාරුවෙන් මාරුවෙන්ට රංචු ගැසීමට පැමිණීම තුලින් උෂ්ණත්වය පහල බැසීම 50% කින් පමණ අඩු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=6216|title=Adapting to the Cold|author=Australian Antarctic Division|accessdate=2009-06-20|date=2008-12-08|publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage, and the Arts Australian Antarctic Division}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Arthropods සන්ධිපාදක] වර්ගයන්ගේ උප කුලකයක් වන පියාඹන [https://en.wikipedia.org/wiki/Insect කෘමින්] පැතිර පවත්නා සුළං හරහා වේගයෙන් පියඹා යති. එමෙන්ම පක්ෂීන්, ඔවුන්ගේම ක්‍රමයක් අනුගමනය කරමින් සුළගේ පවත්නා තත්වය වාසියක් ලෙස ලබාගෙන පියඹා යෑම හෝ ලිස්සා යාම සිදුකරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.eku.edu/ritchisong/554notes2.html|title=BIO 554/754 Ornithology Lecture Notes 2&amp;nbsp;– Bird Flight I|publisher=[[Eastern Kentucky University]]|author=Gary Ritchison|date=2009-01-04|accessdate=2009-06-19}}&lt;/ref&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Pika පිකා] නැමති කුඩා ක්ෂීරපායී සතුන්,කුඩා බොරළු කැට යොදාගනිමින් තනන ලද බැම්මක් මගින් ඔවුන්ගේ වියලි තෘණ වර්ග සහ වියලි ශාක වර්ග ශිත සෘතුවේ දී සුළගේ ගසා ගෙනයාම වලක්වාගෙන එම ආහාර ආරක්ෂා කර ගැනීමට කටයුතු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=NLpXSf8WaQsC&amp;pg=PA35|title=Feeding strategy|author=Jennifer Owen|pages=34–35|publisher=University of Chicago Press|year=1982|isbn=978-0-226-64186-7}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Elk ගෝනුන්] හට අතිශයින්ම තියුණු ලෙස ගන්ධයන් හදුනා ගැනීමේ හැකියාවක් පවතී. ඔවුන් හට සුළග හමන දිශාවට ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවේ මිටර් 800 ක පමණ දුරකින් සිටිනා විලෝපිකයන් හදුනා ගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=4PbEQvZJ6NQC&amp;pg=PA161|title=The Ultimate Guide to Elk Hunting|author=Bob Robb, Gerald Bethge, Gerry Bethge|page=161|accessdate=2009-06-19|year=2000|publisher=Globe Pequot|isbn=978-1-58574-180-9}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==සිදුවූ අලාභ හානි==
[[File:Destruction following hurricane andrew.jpg|thumb|right| [https://en.wikipedia.org/wiki/Hurricane_Andrew Andrew හරිකේන්] (වා සුළිය) මගින් වූ අලාභ හානි ]]
[[File:Hurricane Ike Gilchrist damage edit.jpg|thumb|right| [https://en.wikipedia.org/wiki/Hurricane_Ike Ike] වා සුළිය මගින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Gilchrist,_Texas Gilchrist] නගරයට සිදුවූ හානිය]]
විශාල පරිමාණයේ සුළං තුලින්  අලාභ හානි සිදුවිය හැක,අලාභ හානි සිදු වේද නොවේද යන්න රඳා පවතින්නේ සුළං වල ප්‍රබලතාවය මතය. කලාතුරකින් සුළං පහරවල් හේතු කොටගෙන දුර්වල ලෙස නිර්මාණය කර ඇති [https://en.wikipedia.org/wiki/Suspension_bridge එල්ලෙන පාලම්] පැද්දීමට ලක් වේ. සුළං පහරවල් එක හා සමාන ප්‍රබලත්වයකින් හා සමාන වාර ගණනකින් පාලම පැද්දීමට ලක් වෙනවා නම් එම එල්ලෙන පාලම ඉතා පහසුවෙන් විනාශයට ලක්වේ,
එබඳු සිදුවීමක් [https://en.wikipedia.org/wiki/Tacoma_Narrows_Bridge_%281940%29 Tacoma Narrows පාලම] හා සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=T. P. Grazulis|year=2001|url=http://books.google.com/?id=N6Tiz_7VmJoC&amp;pg=PA127|title=The tornado|publisher=[[University of Oklahoma]] Press|pages=126–127|isbn=978-0-8061-3258-7|accessdate=2009-05-13}}&lt;/ref&gt;සුළගේ වේගය 23 නාවික සැතපුම්  (43 km/h) යක තරම් අඩු වේගයක පැවතුනත් එම සුළං වේගය මගින් විදුලි සැපයුම් සපයාලන විදුලි රැහන් මතට ගස් වල අතු පතිත කිරීම තුලින් බලශක්ති ප්‍රවාහය අඩාල වීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hans Dieter Betz, Ulrich Schumann, Pierre Laroche|year=2009|url=http://books.google.com/?id=U6lCL0CIolYC&amp;pg=PA187|title=Lightning: Principles, Instruments and Applications|publisher=Springer|pages=202–203|isbn=978-1-4020-9078-3|accessdate=2009-05-13}}&lt;/ref&gt;  
කිසිදු  ආකාරයේ විශේෂිත ශාක වර්ගයක් හරිකේන් සුළං බලයක් ඉදිරියේ නොවැටී මුහුණ දී සිටින බවට සහතික විය නොහැක, නො ගැඹුරැ මුල් සහිත ශාකයන් වැඩි වශයෙන් මුලින් උදුරා දැමීමේ හැකියාව ඇත.එලෙසම වඩාත් පහසුවෙන් කැඩෙන සුළු [https://en.wikipedia.org/wiki/Avocado අලිගැටපේර]  වැනි ශාක වැඩි වශයෙන් හානියට පත් වීමේ ඉඩකඩ වැඩිය.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Derek Burch|url=http://edis.ifas.ufl.edu/EP042|title=How to Minimize Wind Damage in the South Florida Garden|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Florida University of Florida]|date=2006-04-26|accessdate=2009-05-13}}&lt;/ref&gt; හරිකේන් සුළං හරහා [https://en.wikipedia.org/wiki/Mobile_home ජංගම නිවාසය] වලට දැඩි හානි සිදුවේ, එලෙසම ස්ථාවර ලෙස ඉදිකරන ලද නිවාසයන් පවා අත්තිවාරමෙන් ගලවා දැමීමට මෙම හරිකේන් සුළං ප්‍රබල වේ. නාවික සැතපුම් 135 (250 km/h) ඉක්මවා යන විට නිවාසයන් සම්පූර්න වශයෙන් විනාශයට පත්වේ,එලෙසම විශාල ගොඩනැගිලි වලටද සැලකිය යුතු හානියක් සිදුවේ. මිනිසා ගේ නිර්මාණයන් මුළුමනින්ම විනාශයට පත් කිරීමට නාවික සැතපුම් 175 (324 km/h) ඉක්මවා පවතින සුළං ප්‍රබල වේ. අලාබ හානි සිදුකරන නිවර්තන වා සුළි,  [https://en.wikipedia.org/wiki/Tornado ටෝනාඩෝ] වැනි සුළං හි වේගය තක්සේරු කිරීමට  [https://en.wikipedia.org/wiki/Saffir-Simpson_scale Saffir-Simpson scale] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Enhanced_Fujita_scale Enhanced Fujita scale] යන දර්ශකයන් නිර්මාණය කර තිබේ.

විශාලතම සුළං පහර සදහා වූ වාර්තාව ඕස්ට්‍රේලියාවේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Barrow_Island_%28Western_Australia%29 Barrow Island] දී 1996 අප්‍රියෙල් 10 වැනි දින 408 km/h (253 mph) වේගයකින් හමා ගිය [https://en.wikipedia.org/wiki/Cyclone_Olivia ඔලිවියා නිවර්තන වා සුළිය] විසින් උසුලයි.මෙම වාර්තාව මිට පෙර 1934 අප්‍රියෙල් 12 වන දින [https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Washington_%28New_Hampshire%29 Mount Washington (New Hampshire)] හිදී 372 km/h (231 mph) වේගයකින් හමා ගිය සුළග හට හිමිවී තිබුනි.&lt;ref name=&quot;NHC SSHS&quot;&gt;{{cite web|author=[https://en.wikipedia.org/wiki/National_Hurricane_Center National Hurricane Center]|title=Saffir-Simpson Hurricane Scale Information|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/National_Oceanic_and_Atmospheric_Administration National Oceanic and Atmospheric Administration]|date=2006-06-22|url=http://www.nhc.noaa.gov/aboutsshs.shtml|accessdate=2007-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EF SPC&quot;&gt;{{cite web|title=Enhanced F Scale for Tornado Damage|author=Storm Prediction Center|url=http://www.spc.noaa.gov/efscale/ef-scale.html|date=2007-02-01|accessdate=2009-05-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

==බාහිර අවකාශයේ දී ==
සූර්ය සුළං , පෘථිවියේ සුළඟට වඩා බොහෝ සෙයින් වෙනස් වේ. සූර්යයාගෙන් සූර්ය සුළඟේ ආරම්භය සිදුවේ, සූර්ය සුළඟ සමන්විත වන්නේ සූර්යයාගෙන් වායුගෝලයෙන් ගිලිහි ගිය අංශු වලිනි. සූර්ය සුළඟ ට සමාන ලෙසින් ග්‍රහ සුළඟ සැහැල්ලු වායුන් ගෙන් සමන්විත  විෙ.
===ග්‍රහ සුළඟ ===
[[File:Venuspioneeruv.jpg|thumb|right|ග්‍රහ සුළං මගින් අනාගතයේ දී පෘථිවියේ අැතිවිය] හැකි තත්වය]]
ග්‍රහලෝක වල ඉහළ වායුගෝලීය ස්ථරයේ පවත්නා ද්‍රවගතික සුළඟ සැහැල්ලු රසායනික මූලද්‍රව්‍ය වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Hydrogen හයිඩ්‍රජන්] වලට [https://en.wikipedia.org/wiki/Exobase#Lower_boundary exobase] දක්වා ඉහල යාමට ඉඩ ලබා දේ, exosphere හි අවම මට්ටමේ දී වායුන් හට ප්‍රවේගයෙන් ගැලවී අනෙකුත් වායු අංශු හට බලපෑමකින් තොරව අභ්‍යවකාශය ට පැතිරයාමට හැකිවේ. මෙවැනි ආකාරයකට ග්‍රහලෝක වල සිට [https://en.wikipedia.org/wiki/Outer_space අභ්‍යවකාශය] දක්වා වායුන් ගේ සිදුවන අහිමිවීම ග්‍රහ සුළඟ නම් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ruth Murray-Clay|year=2008|url=http://www.bu.edu/csp/NESSC/NESSC_Oct_08/murrayclay_nessc.pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/5ilOx5wHu|archivedate=2009-08-04|title=Atmospheric Escape Hot Jupiters &amp; Interactions Between Planetary and Stellar Winds|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/Boston_University Boston University]|accessdate=2009-05-05}}&lt;/ref&gt;

===සූර්ය සුළඟ ===
සාමාන්‍ය සුළඟකට වඩා සූර්ය සුළං හි [https://en.wikipedia.org/wiki/Electric_current අංශුවලින් සමන්විත ගලා යෑමක්] පවතී. එම ප්‍රවාහයේ වැඩි වශයෙන්ම අන්තර්ගත වන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Electrons ඉලෙක්ට්‍රෝන] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Proton ප්‍රෝටෝන] යන්ය. මෙම අංශු ධාරා උෂ්ණත්වය සහ ගමන් කරන කාලය තුළ පැවති වේගය අනුව විවිධාකාරවේ. මෙම අංශුන්ගේ අධික උෂ්ණත්වය නිසා, ඒවාට සුර්යයාගේ ගුරුත්වාකර්ෂණය මඟ හැරිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|author=David H. Hathaway|year=2007|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|title=The Solar Wind|publisher=[https://en.wikipedia.org/wiki/National_Aeronautic_and_Space_Administration National Aeronautic and Space Administration] [https://en.wikipedia.org/wiki/Marshall_Space_Flight_Center Marshall Space Flight Center]|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt;  සුර්ය සුළං මඟින් නිර්මාණය වන සුර්ය වායු ගෝලය, තාරකා අතර පවත්නා මාධ්‍යයෙන් සමන්විත සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයෙන් ආවරණය වන ඉතා විශාල ගෝලයකි.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Robert Roy Britt|title=A Glowing Discovery at the Forefront of Our Plunge Through Space|publisher=SPACE.com|date=2000-03-15}}&lt;/ref&gt; සුර්ය සුළඟ නිසා ඉහල වායු ගෝලය අයනීකරණය වීම වලක්වා ගැනීමට, ග්‍රහලෝකයන්ට විශාල චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් අවශ්‍යවේ. සුර්ය සුලඟ මඟින් සිදුවන අනෙකුත් සංසිද්ධිය නම්, පෘථිවිය මතුපිට ශක්තිය මුදා හළ හැකි භූ චුම්බක ධාරාවන්,&lt;ref&gt;{{cite journal|author=John G. Kappenman ''et al.''|journal=Earth in Space|year=1997|title=Geomagnetic Storms Can Threaten Electric Power Grid|volume=9|issue=7|pages=9–11|accessdate=2009-03-19|url=http://www.agu.org/sci_soc/eiskappenman.html|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611174103/http://www.agu.org/sci_soc/eiskappenman.html|url-status=deviated|archivedate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611174103/http://www.agu.org/sci_soc/eiskappenman.html}}&lt;/ref&gt; උත්තර ආලෝකයන් &lt;ref&gt;{{cite web|author=T. Neil Davis|date=1976-03-22|url=http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF0/015.html|title=Cause of the Aurora|publisher=Alaska Science Forum|accessdate=2009-03-19}}&lt;/ref&gt; වැනි [https://en.wikipedia.org/wiki/Aurora_%28phenomenon%29 අරෝරා] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Comet කොමෙට්] හි ප්ලාස්මා වල්ග යනාදිය නිරන්තරයෙන් ම සූර්යයාගෙන් ඉවතට පිහිටීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Donald K. Yeomans|year=2005|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|url=http://www.nasa.gov/worldbook/comet_worldbook.html|title=World Book at NASA: Comets|accessdate=2009-06-20}}{{dead link|date=May 2012}}&lt;/ref&gt; 
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

==වෙනත් ග්‍රහ ලෝකයන් තුළ ==
පැයට කිලෝමීටර් 300 (190 mph)  ප්‍රබලත්වයකින් යුත් සුළං සිකුරු ගේ  වායුගෝලීය කලාපයේ සෑම පෘථිවී දින හතර පහක කාලයක් තුළ ඇතිවේ. &lt;ref&gt;{{cite journal |title = Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images |url = https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1990-09-01_47_17/page/2053 |author1=W. B. Rossow, A. D. del Genio, T. Eichler|journal = Journal of the Atmospheric Sciences|volume=47|issue=17|pages=2053–2084|year=1990|doi=10.1175/1520-0469(1990)047&lt;2053:CTWFVO&gt;2.0.CO;2 |issn = 1520-0469|bibcode = 1990JAtS...47.2053R}}&lt;/ref&gt; 
[[අඟහරු]] ගේ ධ්‍රැවයන් ශීත සෘතුවෙන් පසුව හිරු එළියට නිරාවරනය වන විට , මිදුණු CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Sublimation_%28physics%29 ඌර්ධවපානනය] කර , සුවිශේෂී සුළඟක් නිර්මාණය කරමින් 400 පැයට කිලෝමීටර්  (250 mph) වේගයකින් හමා යයි. &lt;ref name=&quot;clouds&quot;&gt;{{cite news|date=2004-12-13|title=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html|author=NASA|accessdate=2006-03-17}}&lt;/ref&gt; 

&lt;ref&gt;[http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070314.html NASA&amp;nbsp;– NASA Mars Rover Churns Up Questions With Sulfur-Rich Soil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727034306/http://www1.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070314.html |date=2010-07-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727034306/http://www1.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070314.html |date=2010-07-27 }}. Nasa.gov. Retrieved 2011-11-03.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last = David|first = Leonard|date = 12 March 2005|url = http://www.space.com/missionlaunches/spirit_dust_050312.html|title = Spirit Gets A Dust Devil Once-Over|publisher = Space.com|accessdate=2006-12-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|author=A. P. Ingersoll, T. E. Dowling, P. J. Gierasch, G. S. Orton, P. L. Read, A. Sanchez-Lavega, A. P. Showman, A. A. Simon-Miller, A. R. Vasavada|url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar &amp; Planetary Institute|date=2003-07-29|accessdate=2007-02-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Atmosphere|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-02-25_307_5713/page/1243|year=2005|journal=Science|volume=307|pages=1243–1247|doi=10.1126/science.1107691|author=C.C. Porco ''et al.''|pmid=15731441|issue=5713|bibcode = 2005Sci...307.1243P}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sromovsky &amp; Fry 2005&quot;&gt;{{cite journal
| doi = 10.1016/j.icarus.2005.07.022
| author= L. A. Sromovsky and P. M. Fry
| year = 2005
| title = Dynamics of cloud features on Uranus
| journal = Icarus
| volume = 179
| issue = 2
| pages = 459–484
| bibcode = 2005Icar..179..459S
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hammel de Pater et al. Uranus in 2003, 2005&quot;&gt;{{cite journal
| doi = 10.1016/j.icarus.2004.11.012
| year = 2005
| author = H.B. Hammel, I. de Pater, S. Gibbard, G.W. Lockwoodd, K. Rages
| title = Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features
| journal = Icarus
| volume = 175
| issue = 2
| pages = 534–545
| url = http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf
| format = PDF
| bibcode = 2005Icar..175..534H
| access-date = 2014-04-10
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025031013/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf
| url-status = deviated
| accessdate = 2014-04-10
| archivedate = 2007-10-25
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025031013/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hammel Rages et al. 2001&quot;&gt;{{cite journal
| doi = 10.1006/icar.2001.6689
| year = 2001|author=H.B. Hammel, K. Rages, G.W. Lockwoodd, E. Karkoschka, I. de Pater
| title = New Measurements of the Winds of Uranus
| journal = Icarus
| volume = 153
| issue = 2
| pages = 229–235
| bibcode = 2001Icar..153..229H
}}
&lt;/ref&gt;

==මේවාත් බලන්න ==
{{columns-list|2|
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Climatology කාලගුණ විද්‍යාව]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCssner_effect Küssner ප්‍රතිඵලය]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Gale_warning චණ්ඩ මාරුතයන් පිළිබඳව අනතුරු හැඟවීම්] 
*  [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_engineering සුළං ඉංජීනේරු විද්‍යාව]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_wave සුළං තරංගය]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_local_winds ස්ථානික සුළං මාලාව]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/North_wind උතුරු සුළඟ]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/South_wind දකුණු සුළඟ]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/West_wind බටහිර සුළඟ]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/East_wind නැගෙනහිර සුළඟ]
}}

==යොමුව==
{{Reflist|30em}}</text>
      <sha1>gznrxqncpzl5ekpb968tdm2maear111</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52259</id>
    <revision>
      <id>800286</id>
      <parentid>797544</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61061" sha1="8u69ytpsib771pr1h91ltf4qz50ui89" xml:space="preserve">{{COI}}
{{තොරතුරුකොටුව ලාභ-නොලබන
| Non-profit_name = ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය&lt;br&gt;Independent Women's Forum 
| Non-profit_logo = [[ගොනුව:Independent Women's Forum (logo).jpg|250px]]
| Non-profit_type = [[501(c)#501.28c.29.283.29|501(c)(3)]]&lt;ref name=&quot;GuideStar&quot;&gt;&quot;Independent Women's Forum.&quot; GivingExpress Program. [[GuideStar]]. [http://www.guidestar.org/pqShowGsReport.do?partner=amex&amp;ein=54-1670627]&lt;/ref&gt;
| founded_date = 1992
| founder = රොසාලි සිල්බමන්, බාබරා ඔල්සන්, අනීතා කේ. බ්ලෙයාර්
| location = [[වොෂින්ටන් ඩී.සී.]]
| origins = 
| key_people = සබ්‍රිනා ස්ක්‍රැෆර්, කෙරී ලූකස්,&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Citation |title=&quot;Staff List.&quot; Independent Women's Forum. IWF.org |url=http://www.iwf.org/about/staff_list.asp |access-date=2014-04-01 |archive-date=2012-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015135532/http://www.iwf.org/about/staff_list.asp }}&lt;/ref&gt; හෙදර් හිගින්ස්, ක්‍රිස්ටිනා හෆ් සමර්ස්, ලින් වී. චෙනී, වෙන්ඩි ලී ග්‍රෑම්, මිඩ්ජ් ඩෙක්ටර්,කේට් ඕ. බ්‍රයන්&lt;ref name=&quot;BoD&quot;&gt;[http://www.iwf.org/board/ &quot;Board of Directors.&quot; Independent Women's Forum. IWF.org]&lt;/ref&gt;
| area_served = එක්සත් ජනපදය, [[ඉරාකය]], [[ඇෆ්ගනිස්තානය]]
| focus = කාන්තාවන්ගේ අයිතිවාසිකම්, කාන්තා සම තත්වය, දේපල හිමිකම, නිදහස් වෙළඳපල, [[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය]], [[විදේශ ප්‍රතිපත්තිය]],&lt;ref name=&quot;GuideStar&quot; /&gt; [[ගෘහාශ්‍රිත හිංසනය]], සරසවි කාරණා, සනීපාරක්ෂාව, [[කම්කරු ප්‍රතිපත්තිය]]&lt;ref name=&quot;Voices&quot;&gt;&quot;The Voices of the Independent Women's Forum.&quot; Independent Women's Forum. IWF.org. [http://iwf.org/experts/default.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008052224/http://www.iwf.org/experts/default.asp |date=2007-10-08 }}&lt;/ref&gt;
| method = අධ්‍යාපනික වැඩසටහන් පැවැත්වීම, සම්මාන පිරිනැමීම, ප්‍රධානයන් සිදුකිරීම, දේශපාලන පරිකථනය කිරීම
| revenue = අමෙරිකා ඩොලර් 1,317,157 (2004 වසරේදී)&lt;ref name=&quot;IRS2004&quot;&gt;&quot;IRS Form 990: Independent Women's Forum.&quot; Hosted by the Foundation Center. 26 July 2005. [http://dynamodata.fdncenter.org/990_pdf_archive/541/541670627/541670627_200412_990.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626045811/http://dynamodata.fdncenter.org/990_pdf_archive/541/541670627/541670627_200412_990.pdf |date=2008-06-26 }}&lt;/ref&gt;
| endowment = 
| num_volunteers = 
| num_employees = 
| num_members = 
| owner = 
| Non-profit_slogan = &quot;සියලු ගැටළු ගැහැණියගේද ගැටළු වේ &quot;
| homepage = [http://www.iwf.org/ IWF.org]
| dissolved = 
| footnotes = 
}}
'''ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ට් වුමන්ස් ෆෝරම්''' (සිංහල තේරුම:ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය) යනු කාන්තාවන් පිලිබඳවවූ ප්‍රතිපත්තිමය ගැටඑ ඉලක්ක කරගත් [[කන්සවෙටිව්]] දේශපාලන මතධාරී [[ලාභ නොපතන සංවිධාන|ලාභය අරමුණු කර නොගත්]] ඇමරිකානු සංවිධානයකි. &lt;ref name=Schreiber&gt;
[http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/CulturalStudies/WomensStudies/HistoryPoliticsSociety/?view=usa&amp;ci=9780195331813 Righting Feminism: Conservative Women and American Politics] by Ronnee Schreiber,
Oxford University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See also:
* [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/20/AR2007022001458.html Washington Post] - &quot;The idea for the IWF was to provide a conservative alternative to feminist tenets.&quot;
* [http://www.theconservativevoice.com/article/22261.html The Conservative Voice] &quot;However, our visitor from another planet would be surprised to discover there are many groups out there that represent conservative women who believe in equality but shun socialism and big government. One of those organizations is the Independent Women's Forum.&quot;
* [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2294/is_2002_Oct/ai_n27580159/pg_1?tag=artBody;col1 Sex Roles: A Journal of Research]{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},  Oct, 2002  by Ronnee Schreiber &quot;In this article I examine two national conservative women's organizations--the Concerned Women for America (CWA) and the Independent Women's Forum (IWF)--to show how conservative women leaders link gender identity and policy preferences. I describe these organizations below. Like feminists, these women, through their organizations, not only act collectively as women, but also bring a &quot;woman's perspective&quot; to policy issues. Although some scholars have not denied the impact of right-wing movements on feminist goals and activities (Conover &amp; Gray, 1983; Klatch, 1987; Marshall, 1995), others have characterized conservative women as victims of false consciousness, pawns of conservative men or right-wing funders (Dworkin, 1983; Hammer, 2002), or women's auxillar[ies] of the conservative elite&quot; (Kaminer, 1996), thus diminishing the attention and serious consideration appropriate to such a political force.&quot;
* [http://www.mediatransparency.org/recipientprofile.php?recipientID=163 RECIPIENT PROFILE - Media Transparency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215065132/http://mediatransparency.org/recipientprofile.php?recipientID=163 |date=2009-02-15 }}
* [http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Independent_Women%27s_Forum Source Watch]&lt;/ref&gt; 1992 දී ක්‍රියාවේදිනියක වන [[රොසාලි සිල්බමන්]] විසින්  &quot;[[ස්ත්‍රි වාදය|ස්ත්‍රි වාදය]] පිලිබඳ වූ මූලප්‍රඥප්තියෙහි මධ්‍යස්ථ විකල්පය&quot;ට අනුබල දීමක් වශයෙන්,  ක්ලැරන්ස් තෝමස්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ නාමයෝජනාවට සමගාමීව මෙය ස්ථාපනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;wapo-silberman&quot;&gt;{{cite news | work = [[Washington Post]] | title = Rosalie Silberman; Created Independent Women's Forum | first = Joe | last = Holley | date = February 21, 2007 | accessdate = February 4, 2013 | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/20/AR2007022001458.html}}&lt;/ref&gt;

මොවුන් පෙනී සිටිනු ලබනුයේ [[සම ස්ත්‍රි වාදය]] උදෙසා වන අතර, මෙම &quot;[[සම ස්ත්‍රි වාදය]]&quot; යන්න IWF හි කතුවරියක වන [[ක්‍රිස්ටිනා හෆ් සමර්ස්]] විසින්, මධ්‍යස්ථ ස්ත්‍රි වාදය, ලිංගික ස්ත්‍රි වාදයෙන් වෙන් කර හඳුන්වා දීමට භාවිතා කර ඇත. එනම් මෙහිදි ඇය, [[ලිංගික විචයනය]] හා [[පුරුෂාධිපත්‍යය]] එරෙහිව නැගී සිටියාය..&lt;ref name=&quot;feministlookslike&quot;&gt;[http://www.iwf.org/campus/show/18944.html This Is What a Feminist Looks Like?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927151047/http://www.iwf.org/campus/show/18944.html |date=2011-09-27 }}, Allison Kasic, Independent Women's Forum, 7 April 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sommers&quot;&gt;Hoff Sommers, Christina, ''[[Who Stole Feminism? How Women Have Betrayed Women]]'' (Touchstone/Simon &amp; Schuster, 1995), p. 22&lt;/ref&gt; 
සමර්ස්ට අනුව ලිංගික ස්ත්‍රි වාදී දර්ශනය, &quot;නූතන දාර්ශනිකයන් හා නායකයින් අතරෙහි බහුලව පැතිර පවත්නා මතවාදය&quot; වන අතරම, එය   &quot;ඇමරිකානු කාන්තාවන්   පීඩනයට පත්ව ඇති  අප්‍රධාන පිරිසක්&quot; යන මිථ්‍යාව මත රඳා පවතී.&quot;&lt;ref&gt;&quot;An Interview with Christina Hoff Sommers, Allison Kasic.&quot; Independent Women's Forum. 9 February 2007. [http://www.iwf.org/inkwell/show/18031.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927151004/http://www.iwf.org/inkwell/show/18031.html |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;එමෙන්ම සමර්ස්ගේ සම ස්ත්‍රි වාදය, ප්‍රති-ස්ත්‍රි වාදී සංකල්පයක් ලෙසද විචාරකයන් විසින් පෙන්නා දී ඇත.&lt;ref&gt;Pozner, Jennifer. &quot;Female Anti-Feminism for Fame and Profit.&quot; Excerpted from ''Uncovering the Right on Campus''. Center for Campus Organizing. 1997. [http://organizenow.net/cco/right/antifem.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713021252/http://organizenow.net/cco/right/antifem.html |date=2007-07-13 }}&lt;/ref&gt; 

[[2012 එක්සත් ජනපද ජනපති මැතිවරණ]]යේදී, මෙම සංවිධානය ඔවුන් ගේ වෙබ් අඩවියෙන් සහ දේශපාලන දැන්වීම් පෙළක් ඔස්සේ [[බරාක් ඔබාමා|බරාක් ඔබාමා]] ට එරෙහිව වාචික නැගී සීටිමක් සිදු කරනු ලැබුවේ , ජනපතිතුමන්  වංක ප්‍රේමවන්තයෙකු හට සම කරමින්ය. .&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.csmonitor.com/USA/Elections/President/2012/0906/GOP-ad-asks-women-Is-Obama-the-boyfriend-you-need-to-dump | title = GOP ad asks women: 'Is Obama the boyfriend you need to dump?' | work = [[Christian Science Monitor]] | date = September 6, 2012}}&lt;/ref&gt;

==සම්භවය සහ ඉතිහාසය==
1992 දී [[රොසාලි සිල්බමන්]], [[බාබරා ඔල්සන්]] සහ [[අනීතා කේ. බ්ලෙයාර්]] විසින් ස්ථාපනය කරන ලද ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය, [[ක්ලැරන්ස් තෝමස්]]ට එල්ල වූ ලිංගික හිරිහැර කිරීම් සහ අනෙකුත් 	අකටයුතුකම් යන චෝදනාවන්ට එදිරිව  &quot;විනිසුරු තෝමස් වෙනුවෙන් කාන්තාවන්&quot; යන [[ඇඩ්-හොක්]] කණ්ඩායම ලෙස ආරම්භ විය. 1996 දී සංවිධානය සතුව  මධ්‍යාහ්න භෝජනයේදී නිරතුරුවම හමුවී අදහස් හුවමාරු කරගත්, අත්දැකීම් බහුල  සාමාජිකයෝ 700  ක් පමණ සිටියහ.&lt;ref name=&quot;60minutes&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.lexisnexis.com/uk/nexis/results/docview/docview.do?docLinkInd=true&amp;risb=21_T3788349597&amp;format=GNBFI&amp;sort=RELEVANCE&amp;startDocNo=1&amp;resultsUrlKey=29_T3788328552&amp;cisb=22_T3788328551&amp;treeMax=true&amp;treeWidth=0&amp;csi=166768&amp;docNo=4 | title = Independent Women; Independent Women's Forum Members speak out on their views of feminism vs. the traditional | work = [[60 Minutes]] | date = August 11, 1996}}&lt;/ref&gt; සිල්බර්මන් කාන්තා සංවිධානයේ ප්‍රථම සභාපතිනිය විය. ඊට පසු එක්වූ නායකයන් අතරට [[නැන්සි ප්ෆොටෙන්හර්]] සහ [[අනිටා බ්ලෙයාර්]] ද ඇතුලත් වී ඇතුළත් වී ඇත. [[සබ්‍රිනා ස්ක්‍රැෆර්]] සංවිධානයේ වර්තමාන විධායක අධ්‍යක්ෂකවරිය වේ..&lt;ref&gt;{{cite news | last = McVeigh | first = Karen | title = Does the GOP have a problem with women? | work = [[The Guardian]] | date = January 10, 2012 | url = http://www.guardian.co.uk/world/2012/jan/10/gop-women-problem}}&lt;/ref&gt;  IWF, වොෂීන්ටන් සමූහ ආණ්ඩුවෙහි  කැපී පෙනෙන සංවිධානයක් ලෙසද හදුන්වා දිය හැකිය.&quot;&lt;ref name=&quot;60minutes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ronnee&quot;&gt;Ronnee Schreiber, 'Pro-Women, Pro-Palin, Antifeminist: Conservative Women and Conservative Movement Politics', in ''Crisis of Conservatism? The Republican Party, the Conservative Movement, &amp; American Politics After Bush'', Gillian Peele, Joel D. Aberbach (eds.), Oxford: [[Oxford University Press]], 2011, pp. 134-135&lt;/ref&gt; 2006 දී සංවිධානයේ සාමාජිකයන් 20,337 ක් සහ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 1.05 ක අය වැය වාර්තාවක්ද තිබුණි..&lt;ref name=Schreiber /&gt;

==අනිකුත්  ස්ත්‍රිවාදී කණ්ඩායම් වලට එරෙහි වීම්==
IWF , බොහොමයක් දැඩි ස්ත්‍රීවාදී ආකල්ප වලට විරෝධය  දක්වන අතරම, එවන් අදහස් &quot;[[රැඩිකල් ස්ත්‍රීවාදය]]&quot; ලෙසද හඳුන්වා දෙනු ලබයි.. IWF ට අනුබද්ධ  ලේඛකයින්ගේ තර්කයට අනුව,ලිංගික පරතරය මත ආදායම වෙනස් වනු ලබන්නේ, හුදෙක් ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය නිසා නොව, කාන්තාවන් සතුව දැඩි ඉල්ලුමක්, ඔවුන්ගේ රැකියාවන්හි නම්‍යශීලීභාවයට, අඩු පැය ගණනකට සහ අවම ගමනාගමනයට ඇති බැවින්ය.
නිදහස් කාන්තා සංසදයේ උප සභාපතිනිය වන [[කැරී ලූකස්]],[[දලාස්]] උදෑසන ප්‍රවෘත්තිවලට ලියන ලද &quot;[[ආදායමෙහි ස්ත්‍රී පුරුෂ අන්තරය]] සහ කාන්තාවන්ගේ සිය අභිමත&quot;  යන ලිපියෙහි දක්වා ඇත්තේ, කාන්තාවන් තම රැකියාවන්හි, ඇති නම්‍යශීලීබව සහ ස්වකීය සාධනය කෙරෙහි හුදෙක් තම වැටුප  කෙන්ද්‍ර කරගත් පුරුෂයින්ට වඩා  ප්‍රමුඛතාවක් දෙනු ලබන බවයි. කාන්තාවෝ බොහෝ දුර ගමන් කිරීමට සහ නිරතුරුවම රැකියා ස්ථාන මාරු කිරීමට සිදුවන  රැකියා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නැඔුරු වී ඇති අතරම පුරුෂයින් ට සාපේක්ෂව බොහෝ නිවාඩු ගැනීමට මෙන්ම අවම කාලයක් රැකියා ස්ථානයේ රැදී සිටීමටද තැත් කරති.නමුත්, පුරුෂ පාක්ෂිකයෝ විසමානුපාතිකව බොහොමයක් කිලිටි, භයානක සහ දොම්නස් සහගත රැකියා වල යෙදෙති.
.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Lukas | first = Carrie| title = Women's own choices may be behind wage gap | work= [[Dallas Morning News]] | date = April 15, 2007 | url = http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/opinion/points/stories/DN-lukas_15edi.ART.State.Edition1.4306e69.html}}&lt;/ref&gt;

කන්සවෙටිව් මතධාරීහු, ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදයට නන් අයුරින් ප්‍රශසා කලෝය.[[ලින්ඩා චාවේස්]]ද &quot;වුමන්ස් ෆිගර්ස්&quot; එනම් 1999 දී මුද්‍රනය කරන ලද ඇමරිකානු කාන්තාවන්ගේ ආර්ථික සංවර්ධනය පිළිබඳව නිදර්ශන සහිත මාර්ගෝපදේශය නමැති ග්‍රන්ථයේ , ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ  සංසදය මඟින් රචිත, ස්ත්‍රීවාදීන්ගේ වූඩූ ආර්ථික විද්‍යාව නම් බොරුව හෙළිදරව් කිරීම “ යන ලිපිය මහත් සේ අගය කලාය.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Chavez | first = Linda | title = How to spend Equal Pay Day | work = Jewish World Review | date = April 6, 1999 | authorlink = Linda Chavez | url = http://www.jewishworldreview.com/cols/chavez040699.asp}}&lt;/ref&gt; &quot;[[කැපිටලිස්ට්]]&quot; සඟරාවට අදහස් දැක්වූ, [[ජෝන් ස්ටොස්සෙල්]] විසින්, 2007 දී [[මයිකල් බර්ගාඩ්]] විසින් රචිත කාන්තා  ප්‍රගති සාක්ෂියෙන් උපුටා ගනිමින් සඳහන් කලේ, “ ඇමෙරිකානු කාන්තාවන් මෙතරම් විකල්ප රාශීයක් හෝ  උසස් ජීවින තත්වයක්  කිසිදා හිමි කරගෙන නොමැති බවය.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Stossel | first = John | authorlink = John Stossel | title = Women's Progress: Damsels in Distress? | work = Capitalism Magazine | date = December 5, 2006 | url = http://www.capmag.com/article.asp?ID=4852}}&lt;/ref&gt;

සමහර ලේඛකයින් විසින් තරයේ ප්‍රකාශ කර සිටින්නේ, ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය මගින් ස්ත්‍රීවාදී අලංකාරෝක්තියන්, හුදෙක් [[ප්‍රති-ස්ත්‍රීවාදී]]   පරමාර්ථයන් මුදුන් පත් කර ගැනීමට භාවිතා කරනු ලබන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news | publisher = [[NPR]] | url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=94369835 | title = Sarah Palin: New Face Of Feminism? | date = September 7, 2008 | work = [[All Things Considered]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url = http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/CulturalStudies/WomensStudies/HistoryPoliticsSociety/?view=usa&amp;ci=9780195331813 | title = Righting Feminism: Conservative Women and American Politics | first= Ronnee | last = Schreiber | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2008 | isbn = 9780195331813}}&lt;/ref&gt; නිදහස් කාන්තා සංසදය වනාහී රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති කණ්ඩායමේ [[හුරු අත]] බවත්, ව්‍යාජ ලෙස පුරුෂයින්ගේ නිදහස ස්ත්‍රීන්ටද තිබිය යුතුය යන්නට සහයෝගය ලබා දුන්නද, එම සිද්ධාන්තයේ කෙළවර කාන්තාවන් භයානක ඉරණමකට ලක් වීමට බොහෝ ඉඩකඩ ඇති බවට එක් [[නිව්යෝක් ටයිම්ස්]] සඟරාවක කතුවැකියකද සඳහන් කර ඇත.&quot;&lt;ref name=&quot;nyt-editorial&quot;&gt;{{cite news | work = [[New York Times]] | date = February 2, 2013 | accessdate = February 4, 2013 | title = Dangerous Gun Myths | url = http://www.nytimes.com/2013/02/03/opinion/sunday/dangerous-gun-myths.html}}&lt;/ref&gt;

==දේශීය ප්‍රතිපත්ති සහ වැඩසටහන්==
===එක්සත් ජනපදයේ  සෞඛ්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තිය  ===
2009 දී මොවුන් විසින් &quot;[[යූ ටියුබ්]]&quot; වෙබ් අඩවියේ පළ කරන ලද &quot;එක්සත් ජනපද රජය සෞඛ්‍ය ආරක්ෂාව සඳහා අරමුදල් සැපයූවේ නම්, පියයුරු පිළිකා වැළඳී ඇමරිකානු කාන්තාවන් 300,000 මිය යාමට ඉඩ තිබුන&quot; යන්න තේමා කරගත් දේශපාලනමය දැන්වීමක්, ප්‍රාන්ත  8ක් තුල වාද විවාදයට ලක් විය.&lt;ref name=Maddow&gt;{{cite video|title=Rachel Maddow Show|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/#32651482|publisher=MSNBC (Microsoft and NBC Universal)|accessdate=2009-09-17|archive-date=2009-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806113404/http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/#32651482|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Kurokawa, Nicole|title=IWF in the News: Battling Cancer Under Obamacare|url=http://www.iwf.org/iwfmedia/show/21946.html|date=August 20, 2009|publisher=Independent Women's Forum|accessdate=2009-09-17|archive-date=2009-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917171749/http://www.iwf.org/iwfmedia/show/21946.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
නිදහස් තතු ගවේශකයින් විසින්, IWF දැන්වීම &quot;පැරණි සංඛ්‍යා ලේඛනයන්, දෝෂ සහිත තර්කයන් සහ සාවද්‍ය වක්‍රෝක්තීන්&quot; මත රදා පතින බවට සොයා ගැනීමෙන් අනතුරුව,මෙය කාන්තාවන් තමා තුල ඇති භයංකාර හැගීම් තුලට වැරදි සහගත ලෙස පොලඹවන සුලු බවට ලේබල් ගත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;factcheck&quot;&gt;{{cite web | publisher = [[FactCheck.org]] | title = A False Appeal to Women’s Fears | url =http://www.factcheck.org/2009/09/a-false-appeal-to-womens-fears/ | date =September 4, 2009 | accessdate = February 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

===අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය සහ විශ්වවිද්‍යාල වැඩ සටහන්===
ප්‍රාථමික, ද්වීතික සහ  උසස් අධ්‍ය්‍යාපනයන්ට අදාල විවිධ ගැටළු කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් පවත්වනු ලබන අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ සාකච්ඡාවන් සඳහා සංසදය ක්‍රියාකාරී වේ.

====9 වන මාතෘකාව බලාත්මක කිරීම====
සංවිධානය ආරම්භයෙන් මදකට අනතුරුව, මොවුහු ජාතික [[රෙස්ලින්]] පුහුණුකරුවන්ගේ සංගමය වැනි පිරිස් සමග එක් වී [[එක්සත් ජනපද අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ සිවිල් අයිතිවාසිකම් පිලිබඳ කාර්‍යාලය]] මගින් බලාත්මක කරන ලද ලිංගික සමානතාව පිලිබඳව වූ ව්‍යවස්ථාව ඉදිරිපත් කර ඇති ආකාරයට එරෙහිව නැගී සිටියහ.මෙම 1972වන  නීතියෙන් ප්‍රකාශ වනුයේ,එක්සත් ජනපදයේ වෙසෙන කිසිදු පුද්ගලයෙකුව, ස්ත්‍රි පුරුෂ භාවය මත පදනම් ව, අධ්‍යාපන  වැඩසටහනකින් හෝ ෆෙඩරල් මූල්‍ය ආධාර ලැබෙන කිසිදු ක්‍රියාකාරකමකමකින් බැහැර කිරීම,ප්‍රතිලාභ ලබා නොදීම, අන් අයගෙන් වෙනස්කොට සැළකීම ආදිය සිදු කල නොහැකි බවය.&quot;&lt;ref&gt;{{UnitedStatesCode|20|1681}}&lt;/ref&gt; IWF හි ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකාවක වන ක්‍රිස්ටීන් ස්ටෝල්බා ට අනුව, මෙම නීතිය අපේක්ෂා නොකරන ලද  ඍණාත්මක 	ප්‍රතිවිපාක රාශියකට තුඩු දී ඇත.&lt;ref&gt;&quot;Transcript: Interview With Scott Palmer, Christine Stolba.&quot; ''Sunday Morning''. CNN. 30 June 2002. [http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/30/sm.22.html]&lt;/ref&gt; කණ්ඩායමෙහි මතය තහවුරු කිරීම උදෙසා,ස්ටෝල්බා,තරයේ ප්‍රකාශ කර සිටියේ,
:''අප සංවිධානය, [[9වන වගන්තිය]]ට විරුද්ධ බවට නිරතුරුවම  දෝෂාරෝපනයට ලක්වේ. ඒත් අප 9වන මාතෘකාවට විරුද්ධ නැත..... අප විරුද්ධ වන්නේ සිවිල් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ කාර්යාලය මඟින් එය බලාත්මක කිරීමට යොදා ගත් ආකාරයට පමණය. ඔවුන්ගේ ව්‍යවස්ථාවට අනුකූලව පාසැල් මඟින්  මෙය බලාත්මක කරනු ලබන්නේ  සංඛ්‍යාංක වලට අනුකූලවය..... අපගේ සාමාන්‍ය බුද්ධිය හා සංගණන දත්තයන් මගින්ද, පිළිඔිඔු වන්නේ පිරිමින් ගැහැණුන්ට වඩා මළල ක්‍රීඩාවන්ට ඇල්මක් දක්වන බවය. ඒත් මෙහි පිරිමි ළමුන් ගණනට වඩා ගැහැණු ළමුන් ගණන වැඩිය. එම නිසා මෙය හුදෙක් සංඛ්‍යා හා කෙරෙන  ක්‍රීඩාවක් පමණක් වන අතර මළල ක්‍රීඩකයන් ගණන  එයට සමානුපාතික විය යුතුය. මෙය කිරීමට පහසුම ක්‍රමය නම් පිරිමි කණ්ඩායම් ගණන අඩුකිරීමයි.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=Benson, Dave. &quot;Taking a Hit.&quot; ''Fort Wayne News Sentinel''. 2007 |url=http://fwnextweb1.fortwayne.com/ns/projects/title9/title910.php |access-date=2014-04-01 |archive-date=2012-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211200000/http://fwnextweb1.fortwayne.com/ns/projects/title9/title910.php }}&lt;/ref&gt;

පිරිමි ළමුන් බොහෝවිට පාසැල් මළල ක්‍රීඩා  වැඩසටහන් වලට  ගැහැණු ළමුන්ට වඩා සාභාගිවීමට ඇල්මක් දක්වයි යන සංගමයේ අදහස ගෙනහැර පෑම උදෙසා ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය විසින් කාන්තා පාසැල් වල සිසුවියන් මළල ක්‍රීඩා කටයුතු වල නියැලීමේ ප්‍රතිශතය,  එවැනිම මළල ක්‍රීඩා කටයුතු වලට උපාධි අපේක්ෂිත සිසුවියන් සහභාගි වීමේ ප්‍රතිශතය හා සසඳා බැලීම සඳහා සමීක්ෂණයක් පැවැත්විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙසට, [[මිශ්‍ර පාසැල්]] වල සිසුවියෝ ‍ ‍බොහෝ දුරට මළල ක්‍රීඩිකාවන් වීමට ඉඩ ප්‍රස්ථාව හිමි කර ගන්නා බව සොයා ගන්නා ලදි. ජෙරම් රූබ්කින්, 1992 දී [[ඇමරිකන් ස්පෙක්ටේටර්]] හි  ලිපියක  වූ සමීක්ෂණයක් උපුටා දක්වමින් පවසා සිටියේ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය මත පුද්ගලයින් වෙනස් කොට සැලකීම, [[මිශ්‍ර පාසැල්]]  වලින් පැමිණෙන මළල ක්‍රීඩිකාවන් ප්‍රමාණය පහළ මට්ටමක තබා ගැනීමට හේතු වේ නම්, මුළු කාන්තා සහභාගි වීමේ ප්‍රතිශතය, ජාතික කාන්තාවන්ගේ සාමාන්‍යයෙන් හරි අඩකට, [[බ්‍රයන් මවුර්]], [[මවුන්ට් හොල්යෝක්]], [[වෙල්ලෙස්ලි]] සහ [[ස්මිත්]] හිදී සමාන වීමට හේතුව කිමෙක්ද යන්නය.. &lt;ref&gt;&quot;Gender Benders.&quot; ''American Spectator''. 1 April 1999. Hosted by the [[Center for Individual Rights]]. [http://www.cir-usa.org/articles/82.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031140404/http://www.cir-usa.org/articles/82.html |date=2012-10-31 }}&lt;/ref&gt;

2012  ජනවාරි මාසයේදී 9 වන මාතෘකාවෙහි 40 වන සංවත්සරය සටහන් කරමින් ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංගමයේ විධායක අධ්‍යක්ෂකවරිය වන සබ්‍රිනා ස්කැෆර්(ආ) ප්‍රකාශ කර සිටියේ, &quot;කෙතරම් සමාන තත්වයන් යටතේ වුවද  කාන්තාවන්ට හා පුරුෂයින්ට ‍ වෙනස් හැකියාවන් සහ අභිමතයන් ඇත යන්න, ස්ත්‍රීවාදීන් විසින් පිළිගනු ඇති බවට ඇය බලාපොරොත්තු වන බවය. මෙයට හේතු වනුයේ,  නාමිකව ව්‍යවස්ථා සම්පාදනය වුවද එයින් කාන්තාවන් හා පිරිමින් කිසිදා සම තත්ත්වයන්ට පත් කල නොහැකි වීමය.&lt;ref&gt;Schaeffer, Sabrina. &quot;Title IX and the Trouble With Quotas.&quot; ''The Huffington Post''. 18 January 2012. [http://www.huffingtonpost.com/sabrina-schaeffer/title-ix_b_1213915.html]&lt;/ref&gt;

====පාසැල් තේරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම====
ඇමරිකානු රාජ්‍ය මූලික,මධ්‍යම සහ උසස් පාසැල් වල පිරිමි දරුවන්ගේ විභාග ලකුණු මට්ටම් පහළ වැටිමට පිළියමක් වශයෙන්, ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය මඟින් “පාසැල් තේරීම උදෙසා කාන්තාවන්” නැමති ව්‍යාපෘතිය ක්‍රියාත්මක කරන ලදි. මෙම ප්‍රයත්නය කාන්තා අධ්‍යාපන සමානතා පනතෙහි සෘනාත්මක ඵලයද අරමුණු කොට සිදු කරනු ලබයි.ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය මඟින් ප්‍රකාශීත  ක්‍රිස්ටා කේෆර් ගේ වාර්තාවකට අනුව,
:''[[කාන්තාවන්ගේ අධ්‍යාපන සමානතා පනත]] යනු නැති ප්‍රශ්නයකට දුන් පිළිතුරකි.මෙම  වැඩසටහන හුදෙක් මුල්‍යමය නාස්තියක් වන අතර එම මුදල්  වඩාත් උග්‍ර ගැටළු කෙරෙහි යෙදවීමට හැකියාව තිබිණි. උදාහරණයක් ලෙස පිරිමි දරුවන්ගේ සාක්ෂරතාව දියුණු කිරීමට හෝ එය නැවතත් බදු ගෙවන්නන් හට ලබාදීමට හෝ ඉඩ තිබුණි. පාසැලේදී  ගැහැණු දරුවන් බොහෝ කඩිසරව හා උද්යෝගයෙන් අධ්‍යාපන කටයුතු වල යෙදෙන මුත් පිරිමි දරුවෝ බොහෝ විට අධ්‍යාපනය හා හැසිරීම ආශ්‍රිත ගැටළු වලින් පෙලෙනු ලබති.''&lt;ref&gt;Lips, Dan. &quot;Outdated Federal 'Gender Equity' Program Illustrates Need for More School Choice.&quot; ''School Reform News''. Heartland Institute. 1 June 2007. [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=21235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929090932/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=21235 |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;

එමෙන්ම, මෙම ව්‍ය‍ාපෘතිය [[ජාතික කාන්තාවන්ගේ සංවිධානය]] විසින්,  බාලක හා බාලිකා පාසල්  වෙන් වෙන්ව පවත්වා ගැනීම අනුමත කල නොහැකි නූතන [[වෙන්කොට සැලකීම්]] වලට උදාහරණයක් යැයි පවසමින් එල්ල කරන ලද වාග් ප්‍රහාරයන්ට ප්‍රතිවිරෝධී ආකල්පයක්ද විය.&lt;ref&gt;&quot;NOW Opposes Single-Sex Public Education as 'Separate and Unequal.'&quot; National Organization for Women. NOW.org. 24 October 2006. [http://www.now.org/press/10-06/10-24.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120185539/http://www.now.org/press/10-06/10-24.html |date=2006-11-20 }}&lt;/ref&gt;

====2006 දී ඩූක් සරසවියෙහිවූ ලක්‍රෝස් නඩුව====
[[Image:Duke Chapel 4 16 05.jpg|thumb|upright|IWF, [[ඩූක් සරසවි]]යේ විභාග වෙමින් පැවති ස්ත්‍රී දූෂණ නඩුවේදී සැකකරුවන්ට මාධ්‍ය ආවරණය දීම විවේචනය කරන ලදි..]]
2006 මාර්තු මස [[ඩූක් සරසවියේ]] ලක්‍රෝස්  ක්‍රීඩකයන්හට [[ස්ත්‍රී දූෂණ චෝදනා]] එල්ලවීමෙන් අනතුරුව මෙම නඩුවට හවුල් වී ඇති පාර්ෂවයන් මාධ්‍ය මඟින් හෙළිදරව් කිරීම පිළිබඳව ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය විසින්ගේ ජනතාවගේ අවධානයට  යොමුකර සිටියේ නඩුවේ අවසන් නීතිමය ප්‍රතිඵලය කවර වුවද ඔවුන්ගේ ආත්ම ගෞරවය වෙත මෙයින් දැඩි පහරක් එල්ල වූ බැවින්ය. 
.  2006 අප්‍රියල් මස දී, මෙම සංවිධානයෙහි කැරී ලූකස් ප්‍රකාශ කර සිටියේ මෙසේය,
:''ඩූක්හිදී එක් කාන්තාවක් පිරිමි තිදෙනෙකු හට තමන්ව දූෂණය කලා යැයි චෝදනා එල්ල කළාය. එයින් දෙදෙනෙකු හට නඩු පැවරිය හැකි විය. චෝදනා එල්ල වූ පුද්ගලයන්ගේ නම් අපි දන්නෙමු. අපි ඔවුන්ගේ ඡායාරූපද දැක ඇත්තෙමු. ඔවුන්ගේ ජීවිත නැවත වරක් තිබූ ආකාරයටම නැවත පත් නොවනු ඇත. සාක්ෂි මත ඔවුන් මෙම සාහසික අපරාධය කල බවට පෙන්නුම් කෙරෙනු ඇත. එහෙම වුවොත්, ඔවුන් ඉතා දැඩි ලෙස දඬුවමට ලක්විය යුතුවන අතර ලක්වනුද ඇත.එනමුත් මාධ්‍යය විසින් චූදිතයන්ගේ ගිණුමට මෙම අපරාධය බැර කොට හමාර අතර දැන් දැන් හෙළිවන කරුණු වලට අනුව චූදිතයා නිර්දෝෂී වීමටද ‍ ‍බොහෝ ඉඩක් පවතී.''&lt;ref&gt;{{cite web | last = Lukas | first = C | title = One in Four? Rape myths do injustice, too | publisher = Independent Women's Forum | url = http://www.iwf.org/news/show/19076.html | date = 2006-04-27 | accessdate = 2009-05-16 }}&lt;/ref&gt;

තීරු ලපි කතුවරයකු වන මයිකල් ගෝන(ර්), [[ඇලන් කේයස්]]ගේ ඕගනයසේෂන් [[රීනිව් ඇමෙරිකා]]” හි පළකර ඇති ආකාරයට  IWF  මඟින් පාසැල් හා දිස්ත්‍රික් ඇටනි විසින් වැරදි  ලෙස හැසිරවූ නඩුව පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් කියා සිටියේ &quot;ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදයෙහි චාලට් ඇලන් කලින්ම පැහැදිලි කල ආකාරයට , ඇත්තෙන්ම මෙහිදී අපහරණයට ලක් වූයේ ක්‍රීඩකයන් වන අතර 2006 වසරේ අප්‍රියල් මස, IWF වෙබ් අඩවියේ පලවූ ඇයගේ ලිපියට අනුව හදිසියේ වැරදි සහගත කීරණයන්ට නොඑළඔී ඉදිරියට ගත යුතු ක්‍රියාමාර්ග සහ සාක්ෂි පිළිබඳව දැඩි අවධානයක් යොමු කල යුතු බව පෙන්වා දී ඇත.&quot;&lt;ref&gt;Gaynor, Michael. &quot;Duke case: Fair, smart and right from the start independent women.&quot; Renew America. 16 March 2007. [http://www.renewamerica.us/columns/gaynor/070316] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222102551/http://www.renewamerica.us/columns/gaynor/070316 |date=2007-12-22 }}&lt;/ref&gt;

====සරසවි වැඩසටහන්‍====
මෙම සංවිධානය අවධාරනය කර සිටින්නේ, සම්ප්‍රදායික පවුලේ භූමිකා සහ සංස්කෘතික මිමි සිවිල් සමාජය උදෙසා අත්‍යවශ්‍ය බවය. විශේෂයෙන්ම   ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය මඟින් තරුණ කාන්තාවන් හට [[පුරුෂයන් ආශ්‍රය කිරීම]],විවාහ යෝජනා කිරීම්,  [[විවාහය]] වැනි සෞඛ්‍යමත් ආකල්පයන් වැළඳ ගැනීමටද දිරිමත් කරනු ලබයි.  &lt;ref&gt;Fletcher, Michael A. &quot;Campus Romance, Unrequited.&quot; ''[[Washington Post]]''. 26 July 2001. [http://www.americanvalues.org/html/campus_romance_unrequited.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120221737/http://www.americanvalues.org/html/campus_romance_unrequited.html |date=2013-01-20 }}&lt;/ref&gt; මෙම අදහස පෙන්නුම් කිරීමට ජනප්‍රිය මෙන්ම විවාදයට තුඩු දුන් කාර්යන්හිදී මොවුන් නියැලී ඇති අතර විශ්ව විද්‍යාලයන්හි දැන්වීම් ව්‍යාපාර,  විස්තර පත්‍ර බෙදා හැරීම ආදීන්ට අනුග්‍රහය දැක්වීම මඟින් ඔවුන්ගේ  අදහස්  තව දුරටත් ව්‍යාප්ත කරනු ලබයි. එවන් එක් ප්‍රයත්නයක් නම් “පොදු ස්ත්‍රීවාදී මත 10ක්” යන උණුසුම් ශීර්ෂපාඨය ඇතුලත් දැන්වීම් බෙදාහැරිමය.&lt;ref&gt;Young, Cathy. &quot;Ad Anger.&quot; ''[[Reason (magazine)|Reason]]''. 31 May 2001. [http://www.reason.com/news/show/31927.html]&lt;/ref&gt; එමෙන්ම  ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය මඟින් වොෆින්ටන් D.C හිදී, ආධුනික පුහුණු පාඨමාලාද පවත්වනු ලබන අතර කාන්තා උපාධි අපේක්ෂිකාවන් හට වාර්ෂික රචනා තරඟයක් උදෙසාද අනුග්‍රහය දක්වනු ලබයි.&lt;ref&gt;&quot;Mrs. Cheney Honors IWF Essay Contest Winners.&quot; Independent Women's Forum. IWF.org. 23 May 2006. [http://www.iwf.org/issues/issues_detail.asp?ArticleID=894] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926225955/http://www.iwf.org/issues/issues_detail.asp?ArticleID=894 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;

විශ්ව විද්‍යාලවල වර්ධනය වෙමින් පවතින දුසිරිත් වලට එරෙහිව සහ ඊව් එන්සල(ර්)  විසින් ආරම්භ කරන ලද [[වැලන්ටයින් දිනය|වැලන්ටයින් දින ව්‍යාපාරය]] වෙනුවෙන් IWF  &quot;ටේක් බැක් ද ඩේට්&quot; යන සරසවි වැඩසටහන ආරම්භ කරන ලද්දේ ආදරය හා ප්‍රේමය වෙනුවෙන් වූ දිනය  “[[ද වජයිනා මොනොලොග්]]” වැනි ක්‍රියාකාරකම් තුලින් අශීලාචාරකම් හා දුසිරිත් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා යොදා ගත් රැඩිකල් ස්ත්‍රීවාදීන්ගෙන්, [[වැලන්ටයින් දිනය|වැලන්ටයින් දිනය]] නැවතත් අත්පත්කරගැනීම සඳහාය.&quot;&lt;ref name=&quot;TBTD&quot;&gt;&quot;She Thinks Campus Corner: Take Back the Date.&quot; Independent Women's Forum. IWF.org. [http://www.iwf.org/campuscorner/tbtd.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517211625/http://www.iwf.org/campuscorner/tbtd.asp |date=2008-05-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Lynn. &quot;Broadsheet: Take Back the Date.&quot; ''[[Salon.com]]''. 7 February 2007. [http://www.salon.com/mwt/broadsheet/2007/02/07/take_back_the_date/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312225242/http://www.salon.com/mwt/broadsheet/2007/02/07/take_back_the_date/index.html |date=2008-03-12 }}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් විවාදයට තුඩුදුන් ඓව්ට් හි &quot;ටේක් බැක් ද ඩේට්&quot; යන නාට්‍යය වෙනුවෙන් අදහස් දක්වම්න් කියා සිටියේ &quot;නාට්‍යය මඟින් හොඳ කර්තව්‍යක් උදෙසා මුදල් ඉපැයූවද අධික ලිංගිකත්වය ඉස්මතු වූ මෙම නාටකය ස්ත්‍රීවාදී ව්‍යාපාරයන්හි ධනාත්මක දායකත්වය සහ කාන්තාවන් පහත හෙලීම යන කාරණා දෙකටම ප්‍රතිවිරෝධී ලෙස ක්‍රියාත්මක වූ බවය.&quot;&lt;ref name=&quot;TBTD&quot; /&gt; මොවුන්ගේ වැඩසටහනින් [[වැලන්ටයින් දිනය]] වෙනු‍වෙන් දෙනු ලැබූ පණිවිඩය වූයේ:
:'' &quot;පුරුෂයනි: ගැහැණුන්ව ඇවිදීමට කැටුව යන්න. දොරවල් විවෘත කර දෙන්න. මල් අරන් දෙන්න. කාන්තාවනි: පිරිමින්ට ඔබ කැටුව යාමට ඉඩදෙන්න. ඔබ  ඔහුට කැමති නම් ඔබද ඔහුව ඇවිදීමට කැටුව යන්න. ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදයෙහි දර්ශනය සරසවිය තුල පතුරුවා නැවතත් පෞරුෂත්වය සහ පෞද්ගලික වගකීම් යලිත් සිසුන් අතර ස්ථාපනය කරන්න&quot; යන්නය.''&lt;ref name=&quot;TBTD&quot; /&gt;
[[ද ගාඩියන්]] සඟරාවේ පලවු ලිපියක විවේචකයකු  දක්වා තිබූණේ එම වැඩසටහන &quot;හුදෙක් ස්ත්‍රීත්වය පිළිබඳ යල් පැන ගිය මතයන්ගෙන් සමන්විත වූ නිරර්ථක උත්සහයක්&quot; පමණක් බවය.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/women/story/0,,1832128,00.html Valenti, Jessica. &quot;Chastity is Chic.&quot; ''The Guardian''. 28 July 2006]&lt;/ref&gt;

===ආයුධ දැරීමේ හා ළග තබා ගැනීමේ අයිතිය===
IWF මහජනතාවගේ [[ආයුධ දැරීමේ හා ළග තබා ගැනිමේ අයිතිය]]ට පක්ෂව කතා කරනු ලබයි. සංසදයේ පාරිවේණික අධ්‍යයනයන් පිළිබඳ ගවුල් සිල්බන් මධ්‍යස්ථානයේ අධ්‍යක්ෂවරයෙකු වන ඇලිසන් කාසික් &quot;[[ටවුන්හෝල්.කොම්]]&quot; යන වෙබ් අඩවියට ලිපියක් ලියමින් පවසා සිටියේ පුද්ගලයින්ට අවි ආයුධ දැරීමට හ‍ා ළඟ තබා ගැනීමට අයිතියක් ඇති බවට එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව දෙවන වරටත් සංශෝධනයක් කිරීමට හේතු වූ,  [[අන්ටෝනීයන් ස්කැලියාගේ, කොළොම්බියා දිස්ත්‍රික්කයට එරෙහිව හෙලර්]] යන නඩුවෙහි විනිශ්චය ප්‍රශංසාවට ලක් කරමිනි. කාසික්, විස්තර කළ ආකාරයට, ඇය මෙම නඩුව පිළිබඳව උනන්දු වන්නේ හුදෙක් විනිශ්චකරු විසින් &quot; ඇමෙරිකානු ජනතාව විසින් පිස්තෝලය වඩාත්ම ඵලදායි ආත්ම ආරක්ෂාව ගෙනදෙන  ආයුධයක් ලෙස&quot; පෙන්වා දුන්  බැවින්ය.වොෂිංටනයේ සියළුම පුරවැසියන් ඔවුන්ට හිමි වු මේ නව නිදහස අනිවාර්යෙයන්ම භුක්ති විදිය යුතුය.විශේෂයෙන්ම කාන්තාවන්ට තුවක්කුව පරම ආරක්ෂාව ගෙන දෙන්නකි.&quot;&lt;ref&gt;Kasic, Allison. &quot;DC Gun Ban Lift Empowers Women.&quot; ''Townhall.com''. 7 July 2008. [http://townhall.com/columnists/allisonkasic/2008/07/07/dc_gun_ban_lift_empowers_women/page/full/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306201322/http://townhall.com/columnists/allisonkasic/2008/07/07/dc_gun_ban_lift_empowers_women/page/full |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt; 2012 ජනවාරියේදී,  IWF හි  ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකාවක වන ඇනා රිටිගර්ස්,  අනවසර  පිස්තෝල අවසරපත් දරන්නන්හට අන්තර් [[රාජ්‍යය පරස්පරතාවය]]ක් ලැබෙන ෆෙඩරල් ව්‍යවස්ථාවන්ට රුකුලක් වන ලෙස තරයේ ප්‍රකාශ කර සිටියේ මෙම ගැටළුව විශේෂයෙන් වැදගත්වන්නේ  කාන්තාවන්ට  බවය. 

&lt;blockquote&gt;''බොහොමයක් සිද්ධීන්වල කාන්තාවන්ට තමාට පහරදීමට පැමිණෙන පුද්ගලයින්ට එදිරිවීමට හෝ පලවා හැරිම‍ට කායික ශක්තියක් නොතිබිණ. ගමනාගමනයේදී විශේෂයෙන් සංචාරක කාන්තාන් සතු , තම වටපිටාව හා අපරාධ රටා පිළබඳ  ඇති  අවම දැනුම හේතුවෙන්, කාන්තාවන් දුර්වල කරන අස්පර්ශණීය සාධකවල ප්‍රබලතාවය ද වැඩි වේ. කාන්තාවන්ට තම ආත්ම ආරක්ෂාව සලසා ගතහැකි හොඳම ආක‍ාරය ද උදුරාගත් පසු, ඔවුන් වඩ වඩාත් අපරාධකරුවන් වෙත ඉලක්ක ගත වේ.&lt;ref&gt;Rittgers, Anna. &quot;Pistol Packin' Mamas.&quot; ''Washington Times''. 3 January 2012. [http://www.washingtontimes.com/news/2012/jan/3/pistol-packin-mamas/]&lt;/ref&gt;''&lt;/blockquote&gt;

==ජාත්‍යන්තර වැඩසටහන්==
[[Image:Condi IWF.jpg|thumb|2006 දී [[කොණ්ඩලීසා රයිස්]] තම &quot; [[වුවන් ඔෆ් වැලර්]] &quot; ත්‍යාගය ලබා ගැනීමෙන් අනතුරුව IWF ප්‍රේක්ෂකයින් අමතමින්]]
ආරම්භයේ පටන්ම, IWF මගින් විවිධ සම්මේලන, මණ්ඩල හා අනෙකුත් වැඩසටහන්වලට අනුග්‍රහය දක්වමින්, තම අන්තර්ජාතික  ප්‍රේක්ෂකයින් වෙත පණිවිඩයක් ලබාදීමට උත්සාහ දැරීය. එය මූලික වශයෙන්ම [[ඉරාකය]], [[ඇෆ්ගනිස්ථානය]]  වැනි රටවල්වල ක්‍රියාකාරකම් හා උත්සව පවත්වමින්, [[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය]]  වෙනුවෙන් කාන්තා දායකත්වය ප්‍රවර්ධනය කිරීම අරමුණු කොට ගෙන තිබිණ.&lt;ref name=&quot;Optimism&quot;&gt;Lukas, Carrie and Lida Noory. &quot;Afghan Optimism.&quot; ''[[National Review]] Online''. 9 February 2006. [http://article.nationalreview.com/?q=N2ZiZTg0N2ZhYmUzN2Y1OGVlNTg4NTg3MjhjMDY0ZmQ=]&lt;/ref&gt;

2004 ඔක්තෝබර් මාසයේදී, [[ස්ත්‍රීවාදී  බහුතර සංවිධානය]] [[එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය කටයුතු පිළිබඳ දෙපාර්තමේන්තුව]] මගින් ඉරාකයේ කාන්තාවන්ට &quot;නායකත්ව පුහුණුව, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ඉගැන්වීම, සන්ධාන ගොඩනැංවීමට සහායදීම &quot; ආදිය සඳහා ප්‍රතිපාදන වෙන් කිරීමට එරෙහි වූ අතර, ඔවුන් පවස‍ා  සිටියේ IWF යනු එක්සත් ජනපද ‍ ෆෙඩරල ආණ්ඩුවට සම්බන්ධව, දේශපාලනික වංචාවන් කරමින් පවත්නා ඉතා කුඩා කණ්ඩායමක් පමණක් බවය&quot;&lt;ref&gt;&quot;State Department Funds Anti-Women's Rights Group To Train Iraqi Women.&quot; ''Feminist Daily News Wire''. Feminist Majority Foundation. 5 October 2004. [http://www.feminist.org/news/newsbyte/printnews.asp?id=8669] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206235931/http://www.feminist.org/news/newsbyte/printnews.asp?id=8669 |date=2005-02-06 }}&lt;/ref&gt; එමෙන්ම IWF මගින්  ඉරාකයේ විවිධ කර්තව්‍යයන් සිදු කරන්නේ [[ඇමෙරිකානු මුස්ලිම් සම්මේලනය]]ත්, [[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ආරක්ෂා කර ගැනීමේ සංවිධානය]]ත් සමඟ එක්ව &quot;[[නව-කන්ස්වෙට්ව්]]&quot; සංවිධානයක් උදෙසා යන්නය.

==ආධාර ලැබීමේ  ප්‍රභවයන්==
IWF පවත්වා ගෙන යනු ලබන්නේ අනිකුත් ධානපති සංවිධ‍ාන වලින් ලැබෙන ආධාරමතය. මොවුන් විශාලවශයෙන් [කන්සවටිව්]  ව්‍යාපාරය මගින් ලැබෙන අධාර මත යැපෙන බැවින් &quot;[[සංනිවේදන විනිවිදභාවයේ  නුහුරු අත]]&quot; ලෙසද හදුන්වනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;mediatransparency&quot;&gt;[http://www.mediatransparency.org/recipientgrants.php?recipientID=163 Recipient Grants: Independent Women's Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620171614/http://www.mediatransparency.org/recipientgrants.php?recipientID=163 |date=2008-06-20 }}, ''[[Media Transparency]]'', accessed 19 May 2008&lt;/ref&gt; මුදල් ලැබීමේ ප්‍රභවයන්ට &quot;[[රිචඩ් මෙලන් ස්කයිෆේ]]ගේ, [[ස්කයිෆේ]]  සංවිධාන 4ක්ද ඇතුළත් වේ. පහළින් දැක්වෙනුයේ සියළුම ආධාර ලැබෙන ප්‍රභවයන් සහ ප්‍රමාණයන්ය.

&lt;!-- AS OF 19 MAY 2008 THE LAST KNOWN DONATION WAS ON 31 DEC 2006. PLEASE UPDATE THIS LIST USING THE MEDIA TRANSPARENCY REFERENCE --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාගම !! පරිත්‍යාග !! මුළු(ඇ.ඩො.)
|-
| [[සාරා ස්කයිෆේ පදනම]]* || 10 || 1,675,000
|-
| [[බ්‍රැන්ඩි අධ්‍යාපන පදනම]] || 6 || 1,604,000
|-
| [[රැන්ඩොල්ෆ් පදනම]] || 14 || 1,559,000
|-
| [[ජෝන් එම්. ඔලීන් පදනම]] || 11 || 776,000
|-
| [[ලින්ඩේ සහ හැරී බ්‍රැඩ්ලේ පදනම]] || 15 || 490,000
|-
| [[කාසල් රොක් පදනම]] || 5 || 300,000
|-
| [[කාතේජ් පදනම]]* || 3 || 300,000
|-
| [[ජැකලින් හියුම් පදනම]] || 6 || 265,000
|-
| [[විලියම් එච්. ඩෝනර් පදනම]] || 5 || 200,000
|-
| [[ස්කයිෆේ පවුල් පදනම]]* || 1 || 100,000
|-
| [[ජේඑම් පදනම]] || 5 || 95,000
|-
| [[ක්ලව්ඩි ආර්. ලැම්බේ ත්‍යාගශීලී පදනම]] || 4 || 70,000
|-
| [[ශෙල්බි කියුලොම් ඩේවිස් පදනම]] || 6 || 61,000
|-
| [[ගිල්ඩර්  පදනම]] || 1 || 50,000
|-
| [[ඉයර්හාර්ට් පදනම]] || 2 || 35,000
|-
| [[රුත් සහ ලොවෙට් පීටර්ස් පදනම]] || 1 || 25,000
|-
| [[රෝ පදනම]] || 5 || 22,500
|-
| [[හිකරි පදනම]] || 4 || 17,500
|-
| [[විලියම් ඊ. සයිමන් පදනම]] || 2 || 6,000
|-
| '''මුළු''' || 106 || 7,651,000
|}

&lt;small&gt;* ස්කයිෆේ පදනම්&lt;/small&gt;

==මණ්ඩල සාමාජිකයින්==
[[File:Heather Higgins (cropped).jpg|thumb|upright|IWF සභාපතිනි [[හෙදර් හිගින්ස්]] ,&quot;[[රියල් ටයිම් විත් බිල් මේහර්]]&quot; වැඩසටහනට පෙනී සිටිමින්]]''.
මණ්ඩලය සමන්විත වන්නේ, අයෝජන අරමුදලේ විධායක නිලධාරියක වන [[හෙදර් හිගින්ස්]] සහ මේරී ආනෝල්ඩ්,කැරොල් ටී. ක්‍රෝෆෝල්ඩ්, ජෙනීෆර් ඇශ්වර්ත් ඩින්,රැන්ඩි පැරිස් කෙන්ඩ්‍රික්,[[ලෑරි කුඩ්ලෝ]] යන අයගෙන්ය. මෙම කාර්‍යය මණ්ඩලය විශ්‍රාමලත් අධ්‍යක්ෂකයින්ගේද ප්‍රශංසාවට ලක් විය. මොවුන් අතර [[එක්සත් ජනපදයේ දෙවන කාන්තාව]] වන [[ලින් වී. චෙනී]], [[නව කන්ස්වෙටිව්]] රචකයෙකු වන [[මිඩ්ජ් ඩෙක්ටර්]],කිම්බර්ලි ඕ. ඩෙනිස්,[[මර්කටස් මධ්‍යස්ථානයේ වෙන්ඩි ලී ග්‍රැම්]], එලිසබෙත් ලූරී, [[වොෂින්ටන්]]හි &quot;[[නැෂනල් රීවිව්]]&quot;   කතුවරියක වන [[කේට් ඕ. බ්‍රයන්]],සහ ලුවිස් වී. ඔලිවර් ද විය .&lt;ref name=&quot;BoD&quot; /&gt;

==මේවාද බලන්න==
{{portal|Conservatism}}
*[[Women in conservatism in the United States]]
{{clear}}

==සටහන්==
{{reflist|2}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
*{{cite journal |last1= Spindel |first1= Barbara |last2= |first2= |year= 2003 |title= කන්සවෙටිව් වාදය 'යෝග්‍ය මධ්‍යයක්' ලෙසට: ස්වාධීන කාන්තාවන්ගේ සංසදය, දේශපාලනය, සහ සංනිවෙදනය |සඟරාව= [[Social Text]] |volume= 21 |issue= 4 |pages= 99&amp;ndash;125|publisher= [[Duke University Press]]|doi= |url= |accessdate= }}

== බාහිර සබැඳි ==
* [http://www.iwf.org/ Official site]
* ''[http://www.unz.org/Pub/WomensQuarterly The Women's Quarterly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521161717/http://www.unz.org/Pub/WomensQuarterly |date=2012-05-21 }}'', IWF සඟරා එකතුවෙන්  [[UNZ.org]]</text>
      <sha1>8u69ytpsib771pr1h91ltf4qz50ui89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හයිකුතකේ වල්ගාතරුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52353</id>
    <revision>
      <id>800314</id>
      <parentid>798162</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33725" sha1="a6x0ic7nclb5qbne3dcw0l7topobhm2" xml:space="preserve">{{copy edit}}
{{Infobox planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #FFFFC0
| name = C/1996 B2 (හයිකුතකේ)
| image = [[File:Hyakutake Hubble.gif|250px]]
| caption = 1996 අප්‍රේල් මස 4 වැනිදා [[හබල් දුරේක්ෂය]] මගින් එහි [[අධෝරක්ත පෙරනය]] මගින් ලබා ගත් දර්ශණය 
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = [[යුජි හයිකුතකේ]]
| discovered = 1996 ජනවාරි මාසයේ 31 වැනි දාය,බලන්න &lt;ref name=&quot;iauc6299&quot;&gt;න [http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/06200/06299.html IAU Circular No. 6299]&lt;/ref&gt;
| designations = yes
| mp_name =
| alt_names = 1996 ශ්‍රේෂ්ඨ වල්ගාතරුව
| mp_category =
| orbit_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.eso.org/public/events/astro-evt/hyakutake/eph/comet-hyakutake-eph-may23-bm.txt|title = Comet Hyakutake: Orbital elements and 10-day ephemeris|publisher = European Southern Observatory}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=barycenter&gt;{{cite web
  |date=2011-01-30
  |author=[[JPL Horizons On-Line Ephemeris System|Horizons]] output
  |url=http://home.comcast.net/~kpheider/Hyakutake-70kyr.txt
  |title=Barycentric Osculating Orbital Elements for Comet Hyakutake (C/1996 B2)
  |accessdate=2011-01-30}} ([http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=sb&amp;sstr=C/1996+B2 Horizons])&lt;/ref&gt;
| epoch = 2450400.5
| සූර්යයාගේ සිට දුර =  නක්ෂත්‍ර ඒකක 3410 [[Astronomical Unit|AU]]&lt;ref name=barycenter/&gt;{{ref_label|A|a|none}}
| පෘතුවියට සමීපම දුර =  නක්ෂත්‍ර ඒකක 0.2301987 AU
| semimajor = 1700 AU&lt;ref name=barycenter/&gt;{{ref_label|A|a|none}}
| eccentricity = 0.9998946
| period = ~70,000 [[Julian year (astronomy)|yr]]&lt;ref name=barycenter/&gt;{{ref_label|A|a|none}}
| inclination = 124.92246°
| ආරෝහණ දේශාංශය = 188.05766°

| arg_peri = 130.17218°
| භෞතික ලක්ෂණ =
| dimensions = {{convert|4.2| කිලෝ මීටර|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{JPL Small Body|name=C/1996 B2}}&lt;/ref&gt;
| භ්‍රමණ කාලය = පැය 6
}}

'''හයිකුතකේ වල්ගාතරුව''' ({{IPA-ja|çʲakɯ̥take}}) යනු [[වල්ගාතරුව|වල්ගාතරුවකි]], එය 1996 දි සොයා ගන්නා ලදි,&lt;ref name=&quot;iauc6299&quot; /&gt; එම වසරේ මාර්තු මාසයේදි එය පෘථිවියට ඉතා ආසන්නයෙන් ගමන් කලේය. එය 1996 වසරේදි  ''' [[මහා වල්ගාතරුව]] ලෙස නම් කරන ලදී''';එහි ගමන් පථය පෘථිවියට ඉතා ආසන්නයෙන් ගමන් කිරීම මෙයට හේතු විය. මෙය වසර 200ක කාලය තුල පෘථිවිය ආසන්නයෙන් ම ගමන් කල වල්ගා තරු අතරින් එකක් විය. හයිකුතකේ  මුලු ලෝකය පුරාම වැසියන්ට රාත්‍රි කාලයේ ඉතා පැහැදිලිව පුළුල්ව දර්ශනය විය.   
වල්ගා තරුව පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ විවිධ සොයා ගැනීම් වලට පාදක වුනා. විද්‍යාඥයන්ට බොහෝ පුදුම සහගත දෙය වුයේ වල්ගා තරුවකින් පළමු [[එක්ස් කිරණ ]] නිකුත් වීම සොයා ගැනීමයි. මෙයට අයනීකරණය  වූ සූර්ය සුළං කොටස් උදාසීන න්‍යෂ්ටින් සමග අන්තර්ක්‍රියා කිරීම   හේතු වන බව විශ්වාස කලා . [[Ulysses probe|Ulysses spacecraft]] බලාපොරොත්තු නොවූ පරිදි වල්ගා තරුවේ වල්ගය හරහා ගමන් කිරීම නිසා වල්ගය න්‍යෂ්ටියේ සිට {{convert|500|e6km|AU|disp=x| (}} වඩා හෝ {{val|3|e=8|u=mi}})   දිගු වුනා දිගම වල්ගය සහිත ධූමකේතුව ලෙස.

හයිකුතකේ යනු [[Comet#Orbital characteristics|long-period comet මෙහි කක්ෂීය කාලය ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු 17,000 පමණ වෙයි.,&lt;ref name=barycenter/&gt;&lt;ref name=&quot;jbaa&quot; /&gt; නමුත් මෙය [[ගුරුත්ව|ගුරුත්වකර්ශණ]] [[Perturbation (astronomy)|කැලබිම]] හා [[විශාල ග්‍රහ ලොවක්]] නිසා  මෙය අවුරුදු 70,000 දක්වා වැඩි විය හැකියි.&lt;ref name=barycenter/&gt;&lt;ref name=&quot;jbaa&quot; /&gt;


== අනාවරණය ==
වල්ගා තරුව සොයා ගත්තේ 1996 ජනවාරි මස 31 වැනි දිනක,&lt;ref name=&quot;iauc6299&quot; /&gt; by [[Yuji Hyakutake]], an [[amateur]] [[astronomer]]දකුණු දිග ජපානයේදී.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[NASA]]| accessdate=9 January 2007| title=Comet C/1996 B2 Hyakutake| url=http://www2.jpl.nasa.gov/comet/hyakutake/index.html}}&lt;/ref&gt; ඔහු සොයමින් සිටියා වල්ගා තරුවක් අවුරුදු ගණනාවක් තිස්සේ සහ ඔහු  ඒ වෙනුවෙන් ආලෝකය අඩු ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයක් සොයා ගත්තේය. ඔහු යොදා ගත්තා ඇති ප්‍රබල ප්‍රිස්ම දෙනෙතියක්  {{convert|150|mm|in|0|abbr=on}} [[අවනෙත කාචය ]] ක් සමගින්. &lt;ref&gt;For a photo of Hyakutake and his binocular, see [http://www.skyandtelescope.com/observing/objects/comets/3304291.html?page=1&amp;c=y How Yuji Hyakutake Found His Comet] (Sky&amp;Telescope. Retrieved on 21 April 2008).&lt;/ref&gt;

ඇත්තටම මෙය වල්ගා තරුව සොයා ගත් දෙවෙනි වතාව; හයිකුතකේ වල්ගා තරුව සොයා ගත්තේ මිට සති කිහිපයකට පෙරයි.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[NASA]] (''trans. from Gekkan Tenmon'')| url=http://www2.jpl.nasa.gov/comet/hyakutake/disc1.html| title=How Comet Hyakutake B2 Was Discovered| accessdate=9 January 2007| author=Yuji Hyakutake|date=April 1996}}&lt;/ref&gt;   පළමු තරුව සොයාගන්නා තෙක් එය පියවි ඇසට කිසි දිනක දැක ගන්නට නො හැකි විය.[[පියවි ඇස]]) සහ අවට සිදුරු සහිත වලාකුළු.,හයිකුතකේ පුදුම කල සොයා ගැනීමක් වුනා තවත් වල්ගා තරුවක් පෙර එක තිබුණ ස්ථානයේම.  Hardly believing a second discovery so soon after the first, හයිකුතකේ වාර්තා කළා ඔහුගේ නිරීක්ෂණයන් [[ජපානයේ ජාතික තරකා විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණාගාරය]] ට පසු දින උදෑසනම .&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Press Statement by Mr. Yuji Hyakutake Discoverer of Comet Hyakutake|url=http://www2.jpl.nasa.gov/comet/hyakutake/disc2.html|accessdate=13 February 2007|author=Yuji Hyakutake}}&lt;/ref&gt;  දිනකට පසුව සොයා ගැනීම සම්මත කරණු ලැබුවා නිදහස් නිරීක්ෂණයක් ලෙස.
එය සොයා ගන්නා විට, වල්ගා තරුව දිලිසෙමින් තිබුණ [[apparent magnitude|magnitude]] 11.0 සහ එයට තිබුණ ආසන්න වශයෙන්  2.5&amp;nbsp;[[arcminute]]s හරස් අතට එය ආසන්න වශයෙන් 2&amp;nbsp;[[නක්ෂත්‍ර ඒකක]] (AU) [[සූර්යයා]] ගේ සිට.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Press Information Sheet: Comet C/1996 B2 (Hyakutake)| url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/pressinfo/info1996B2.html| accessdate=16 October 2007| publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics| date=20 November 1996}}&lt;/ref&gt; පසුව, පෙර සොයා ගැනීම් වලින් ලත් පින්තූරයක් ජනවාරි මස 1 වැනිදා ලබාගත්, වල්ගා තරුව විශාලත්වය 13.3 ක් සහ සූර්යයාගේ සිට ආසන්න වශයෙන්  2.4&amp;nbsp;AU.&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;&gt;{{cite journal | author= James, N.D | title=Comet C/1996 B2 (Hyakutake): The Great Comet of 1996 | journal=Journal of the British Astronomical Association | year=1998 | volume=108 | pages=157 | bibcode = 1998JBAA..108..157J }}&lt;/ref&gt;

== කක්ෂය==
වල්ගා තරුවේ මුල්ම ගණනය කිරීම් කළ අවදියේ දී [[orbit]],  ව්ද්යක්න්යක් අවබෝධ කරගත්ත එය පෘතුවිය පහු  කරගෙන යනවා 0.1AU කින්.&amp;nbsp;AU පෘතුවියෙන් මාර්තු 25 වැනිදා...&lt;ref name=&quot;Miller1996&quot;&gt;{{cite journal|title=8.35 and 14.35 GHz continuum observations of comet Hyakutake C/1996 B2|journal=Astrophysical Journal Letter| doi=10.1086/310192| volume=467| pages=L37–L40| issue=1| year=1996|author=Minter, Anthony H.|last2=Langston|first2=Glen|bibcode = 1996ApJ...467L..37M }}&lt;/ref&gt; වල්ගා තරු 4ක් පමණයි පහු ගිය සියවසේ අප ආසනයෙන්ම ගමන් කලේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-1996/pr-06-96.html|title = COMET HYAKUTAKE TO APPROACH THE EARTH IN LATE MARCH 1996|publisher = European Southern Observatory}}&lt;/ref&gt;  [[හෙල්-බොප් වල්ගාතරුව]]දැනටමත් සාකච්චාවට භාජනය වුනා &quot;[[great comet]]&quot;; තාරකා සංගමය අවසානයේ අවබෝධ කර ගත්තා හයිකුතකේ වල්ගා තරුවත් විශිෂ්ටත්වයට පත් වෙනවා.මක්නිසාද යත් එහි ගමන් පථය බොහෝ දුරට අප ආසන්නයෙන් ගමන් කරන නිසා 

තවදුරටත් ,වල්ගා තරුව දර්ශනය වුනා එහි අවසාන පැමිණීම මිට වසර 17,000 පමණ පෙර [[සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය]] තුලට.  &lt;ref name=barycenter/&gt;මක් නිසාද යත් වල්ගා තරුව මිට පෙර කිහිප වතාවක් මිට ගොඩාක් කාලෙකට කලින් සූර්යාට ආසන්නයෙන් ගමන් කලා විය යුතුයි.,&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;/&gt; 1996 පැමිණීම මුල්ම පැමිණීම විය නොහැකි [[Oort cloud]], a place where comets with orbital periods of millions of years come from. වල්ගා තරුව මුල්ම වතාවට සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය තුලට ඇතුල් වුන වෙලාවේ වල්ගා තරුව සූර්යා ලගට ඇවිත් හායනය වෙනකම්ම එක දිගටම දීප්තිමත් වෙලා තියෙන්න ඇති. ,එහි ඉක්මනින්ම වාෂ්ප වන තට්ටුව ඉවර වෙනකම්ම.

පෘතුවියට සමීප වීමට අමතරව,  වල්ගාතරුව මුළු රැය පුරා දර්ශනය විය.[[උත්තර අර්ධගෝලය ]] වල්ගා තරුව ධ්‍රැව තාරකාව ආසන්නයෙන්ම පථය වැටි තිබුණ නිසා උත්තර අර්ධ ගෝලයේ සිට එහි ආසන්නතම දර්ශනය දිස්විය.  [[ධ්‍රැව තාරකාව]]. මෙය අසාමාන්‍ය සිදුවීමක් විය හැකියි, බොහොමයක් වල්ගාතරු වල උපරිම දීප්තිය ඇති විට එය සූර්යයාට ආසන්න ම අවස්ථාවේ පවතිනවා. , මෙය නිසා සම්පූර්ණයෙන්ම අඳුරු නොවන අහසක පවා දැකිය හැකි තත්වයට පත් වෙනවා.

== වල්ගා තරුව පෘතුවිය පසු කර යාම ==
[[File:Hyakutake Color.jpg|thumb|right|250px|වල්ගා තරුව 1996 මාර්තු 25 වැනිදා පෘතුවියට ආසන්නම අවස්ථාවේ සවස් යාමයේ අහසේ දිස් වූ අයුරු ]]

හයිකුතකේ මුල්ම වතාවට පියවි ඇසට දැක ගත හැකි වුයේ 1996 මුල් ගණන් වලයි. මාර්තු මැද වගේ වල්ගාතරුව තවදුරටත් අපූර්වත්වයෙන් දිදුලමින් තිබුණ, හතර වැනි [[Apparent magnitude|magnitude]] වල්ගය ආසන්න වශයෙන්  5&amp;nbsp;[[degree (angle)|degrees]] දිගක් සහිතව. එය පෘතුවියට සමීපතම පැමිණීම එය දිගින් දිගටම දීප්තියෙන් වැඩි වුනා සහ වල්ගය වර්ධනය වුනා මාර්තු 24 වැනිදා එය රාත්‍රි අහසේ තිබුණ දීප්තිමත්ම වස්තුවක් බවට පත් වුනා ,සහ එහි වල්ගය දිගින් වැඩි වුනා  35&amp;nbsp;degrees. වල්ගා තරුවට තිබුණ සැලකිය යුතු නිලට හුරු කොළ පැහැයක් .&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;/&gt;
වල්ගා තරුවේ වඩාත් ම ආසන්නතම අවස්ථාව මාර්තු 25 .  හයිකුතකේ  රාත්‍රි අහසේ වේගයෙන් ගමන් කරමින් තිබුණ එම නිසා මිනිත්තු කිහිපයක් පමණක් එහි වේගය තාරකා වන්ට සාපේක්ෂව නිරීක්ෂණය කල හැකි විය.
; එය සෑම මිනිත්තු 30 කට වරක් ම ආවරණය කලා පූර්ණ සඳෙහි විෂ්කම්භයෙන් අංශකයක් පමණ.නිරීක්ෂකයන් ඇස්තමේන්තු කලා එහි විශාලත්වය ආසන්න වශයෙන්  0 ලෙස, වල්ගය දිග අංශක 80 වශයෙන් වාර්තා විය..&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;/&gt;.&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;/&gt; වල්ගා තරුවේ අධික ද්වි පරමාණුක කාබන් නිකුත් වීම පියවි ඇසෙන් පවා වල්ගා තරුවේ ප්‍රධාන කොටස දිස් වුනා පැහැදිලි කොළ පැහැයෙන්, (C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;).

මක් නිසාද යත් හයිකුතකේ එහි උපරිම දීප්තියෙන් තිබුනේ දින කිහිපයක් පමණයි., එයට කාලයක් තිබුනේ මහජන දර්ශනයක් දකින්න තරම් එම වසරේ දීම [[හෙල් - බොප් වල්ගා තරුව]] වගේම. බොහොමයක් යුරෝපිය නිරීක්ෂකයන්ට දැක ගත නොහැකි වුනා එම වකවානුවේදී යුරෝපයේ පැවති අයහපත් කාලගුණය නිසා..&lt;ref name=&quot;jbaa&quot;/&gt;

== විද්‍යාත්මක ප්‍රතිපල==
=== අභ්‍යවකාශ යානය වල්ගය අතරින් ගමන් කිරීම ===

 The [[Ulysses (අභ්‍යවකාශ යානය )|Ulysses spacecraft]] මගින් 1996 මැයි 1 වැනිදා බලාපොරොත්තු නොවූ පසු කර යාමක් සිදු වුනා ධූම කේතුවේ වලිගය අතරින්.&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=PhysicsWeb |title=Comet Hyakutake makes a mark on Ulysses| date=6 April 2000| url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2861| accessdate=25 March 2009}}&lt;/ref&gt;.
 1998 වනතුරුම මුණගැසීම පිලිබඳ සාක්ෂි ප්‍රකාශයට පත් කළේ නෑ. තාරකා විද්‍යාඥයන් විසින් පරණ දත්ත වලින් සිදු කල ගණනය කිරීම් වල  විශාල වෙනසක් සිදු වුනා Ulysses යානාවේ උපකරණ වලින්.[[ප්‍රොටෝන්]] පසු කර යාම දිශාවේ වෙනස් වීම ඒවා ගේම ස්ථානීය [[චුම්බක ක්ෂේත්‍රය]] ප්‍රබලතාවයෙහිද වෙනසක් සිදු වුනා.   මෙයින් ගම්‍ය වුයේ අභ්‍යවකාශ යානය ග්‍රහ වස්තුවේ සකොබාර හරහා ගමන් කළ බවයි.වැඩි වශයෙන් වල්ගා තරු වල; ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීම අරමුණ නොවෙයි.  
 2000දී , කණ්ඩායම් දෙකක් ස්වාධීනව විශ්ලේෂණය කලා එක ම සිද්ධිය වෙන වෙනම.  චුම්බකමාන කණ්ඩායම අවබෝධ කර ගත්ත චුම්බක ක්ෂේත්‍රයේ දිශාවේ වෙනස් වීම් චුම්බකමාන කණ්ඩායම සොයා බැලුව සැක සහිත විය හැකි ග්‍රහ වස්තුවක්. කිසිම දන්නා වල්ගා තරුවක් පිහිටියේ නෑ චන්ද්‍රිකාවක් ආසන්නයේ, නමුත් තව දුරටත් බලන විට ඔවුන් සොයා ගත්තා හයිකුතකේ ධූමකේතුව, {{convert|500|e6km|AU|abbr=on}} දුරින්, 1996 අප්‍රේල් 23 වැනිදා Ulysses චන්ද්‍රිකාවේ කක්ෂීය පථය හරහා යන බව.[[සූර්ය සුළඟ]] ට තිබුණ වේගයක් ඒ වන විට  ආසන්න වශයෙන් {{convert|750|km/s|abbr=on}}, එය එම වේගය පවතින විට චන්ද්‍රිකාව පිහිටි ස්ථානය 3.73&amp;nbsp;AU වෙත ළඟා වීමට දින අටක් ගත විය හැකි බව, ආසන්න වශයෙන් [[ඉලිප්සාකාර]] පථයට අංශක 45 පිටතින්,&lt;ref name=&quot;nature&quot;&gt;{{cite journal | author=Jones, G. H., Balogh, A., Horbury, T. S.,| title=Identification of comet Hyakutake's extremely long ion tail from magnetic field signatures | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-04-06_404_6778/page/574| journal=Nature | year=2000 | volume=404 | pages=574–576 | bibcode = 2000Natur.404..574J | doi=10.1038/35007011 | pmid=10766233 | issue=6778 }} &lt;/ref&gt;.

අනෙක් කණ්ඩායම, නිරත වුනා අභ්‍යවකාශ යානයේ වර්ණාවලීමානයේ සංයුතිය මගින් ලබා ගත්ත දත්ත අනුව. හදිසියේ අයනීකරණ කොටස් වල මට්ටම් වල විශාල  උස් වීමක් එම කාලයේ දීම . ග්‍රහ වස්තුවක සාපේක්ෂ සුලභාතාවයක් රසායනික මූලද්‍රව්‍යය වල වල්ගා තරුවල දැකිය හැකි එය නියත වශයෙන්ම වල්ගා තරුවක් වෙනවා.      .&lt;ref name=&quot;nature2&quot;&gt;{{cite journal | author=Gloeckler | title=Interception of comet Hyakutake's ion tail at a distance of 500 million kilometres | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-04-06_404_6778/page/576 | journal=Nature | year=2000 | volume=404 | pages=576–578 | bibcode = 2000Natur.404..576G | doi=10.1038/35007015 | pmid=10766234 | issue=6778 | author2=G. | author3=Geiss | author4=J. | author5=Schwadron | author6=N.A. | display-authors=6 | last7=Von Steiger | first7=R. | last8=Balsiger | first8=H. | last9=Wilken | first9=B.}}&lt;/ref&gt;

Ulysses චන්ද්‍රිකාවේ මුණ ගැසීම පදනම්ව,  වල්ගා තරුවේ වල්ගය අවම වශයෙන් 570&amp;nbsp;million&amp;nbsp;km (360&amp;nbsp;million&amp;nbsp;miles; 3.8&amp;nbsp;AU) දිගු විය. මෙය දෙගුණයක් වගේ දිගු වුනා මිට පෙර දිගම වල්ගය හිමි වූ වල්ගා තරුවේ වල්ගය මෙන් , එය තමා [[Great Comet of 1843]], වූ 2.2&amp;nbsp;AU දිගු වූ.

=== එක්ස් කිරණ විමෝචනය ===
 
[[File:X-rays from Hyakutake.jpg|thumb|right|150px|[[X-ray]] හයිකුතකේ වල්ගා තරුවෙන් එක්ස් කිරණ නිකුත් වීම [[රෝස්ට්]] චන්ද්‍රිකාවට පෙනුණු ආකාරය.]]  

මෙහි තවත් වඩාත් පුදුමයට කරුණක් වූයේ වල්ගා තරුව [[සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය]] හරහා යද්දී එය අනාවරණය කර ගත්තේ එය [[එක්ස් - කිරණ]] විහිදීමත් සමග වීම යි. මෙය නිරික්සූ [[රෝස්ට් චන්ද්‍රිකාව]] අති ප්‍රබල [[එක්ස් - කිරණ]] විහිදුමක් හෙළි කර ගති.&lt;ref name=&quot;science2&quot;&gt;{{cite journal | author=Glanz, J | title=Comet Hyakutake Blazes in X-rays | url=https://archive.org/details/sim_science_1996-04-12_272_5259/page/194 | journal=Science | year=1996 | volume=272 | pages=194–0 | bibcode = 1996Sci...272..194G | doi=10.1126/science.272.5259.194 | issue=5259}}&lt;/ref&gt; වල්ගා තරුවකින් මෙ සේ වනු දුටු පළමු වතාව මෙය විය. නමුත් ඉක්මනින් ම තාරකා විද්‍යාඥයන් සොයාගත්තේ ඔවුන් දැකැ තිබූ සෑම වල්ගා තරුවක් ම පාහේ එක්ස් - කිරණ විහිදෙමින් වූ බව යි. හයිකුතකේ වල්ගාතරුව එහි න්‍යෂ්ටිය වටා දීප්තිය ක්‍රමයෙන් වැඩි වන ආකාරයට සූර්යයා ගෙන් ඉවතට වලගය දිගු වන සේ දිස්විය. 

එක්ස් කිරණ නිකුත් වීම යන්ත්‍රණ දෙකක සංයෝජනයක් ලෙස පරිකල්පනය කැරිණි. වල්ගා තරුවේ න්‍යෂ්ටියෙන් වාෂ්ප භවනය වන ද්‍රව්‍යය හා සූර්ය සුළඟ සමග දක්වන අන්තර් ක්‍රියාව ඊට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් දැක්වී.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Science| title=Discovery of X-ray and Extreme Ultraviolet Emission from Comet C/Hyakutake 1996 B2|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-10-11_274_5285/page/205| author=C. M. Lisse, K. Dennerl, J. Englhauser, M. Harden, F. E. Marshall, M. J. Mumma, R. Petre, J. P. Pye, M. J. Ricketts, J. Schmitt, J. Trümper, R. G. West| year=1996| volume=274| issue=5285| pages=205–209| doi=10.1126/science.274.5285.205|bibcode = 1996Sci...274..205L }}&lt;/ref&gt;  සූර්ය එක්ස් කිරණ වල අනෙක් සෞරග්‍රහ මණ්ඩල ග්‍රහ වස්තු වන [[සඳ]] වගේ  වල දකිනවාට වඩා, නමුත් සරල ගණනය කිරීම් වලින් පවා අනුවකට හෝ දුවිලි අංශුවකට විය හැකි වැඩිම එක්ස් කිරණ පරාවර්තකතාවයක් උපකල්පනය කර නො හැකි වුනා පැහැදිලි කිරීමට හයිකුතකේ  වල්ගා තරුවෙන් නිකුත් වූ  බහුතරයක් නිරීක්ෂිත ස්‍රාවය  ,වල්ගා තරුවේ වායු ගෝලය ඉතා සියුම් හා ව්‍යාප්ත වෙනකොට. වල්ගා තරුව නිරීක්ෂණයෙන් [[C/1999 S4|C/1999 S4 (LINEAR)]] සමගින් [[චන්ද්‍ර එක්ස් - කිරණ නිරික්ෂන්ගාරය |චන්ද්‍ර චන්ද්‍රිකාව]]  2000 දී  in 2000 ස්ථිරව නිර්ණය කළා තරුවෙන් නිරීක්ෂණය වන එක්ස් කිරණ නිපදවෙනු ලබන්නේ ප්‍රධාන වශයෙන් සූර්ය සුළඟෙහි පවතින අධික වශයෙන්  සෘණ ආරෝපිත  [[කාබන්]] [[ඔක්සිජන්]] හා [[නයිට්‍රජන්]] අංශු සහ වල්ගා තරුවේ පවතින ස්වාභාවික ජලය, ඔක්සිජන් හා හයිඩ්‍රජන්  අතර ආරෝපණ හුවමාරුවේ දී සිදු වන ගැටීම හේතුවෙන් බව.

=== න්‍යෂ්ටික ප්‍රමාණය හා ක්‍රියාකාරකම් ===
[[File:Nucleus of Hyakutake.gif|thumb|right|250px|හයිකුතකේ වල්ගතරුවේ[[වල්ගා තරුවේ න්‍යෂ්ටිය|න්‍යෂ්ටිය]] වල්ගාතරුව ආසන්න ප්‍රදේශය , [[හබල් දුරේක්ෂය]]ටපෙනෙන ආකාරය.සමහර කැඩී ගිය කොටස් දැකිය හැක.]]

රේඩාර් කිරණ වල ප්‍රතිපලයක් වශයෙන්   [[Arecibo නිරීක්ෂණාගාරය]] පෙන්වා දුන්න[[වල්ගා තරුවේ න්‍යෂ්ටිය]]  ආසන්න වශයෙන් {{convert|4.8|km|abbr=on}}  හරස් කඩකින් සහ වට වී තිබුණ තත්පරයට මීටර් කිහිපයක් වේගයෙන් න්‍යෂ්ටියෙන් ඉවතට ඇදෙන බොරළු කැට ප්‍රමාණයේ අංශු වලින්. ප්‍රමාණ මිනුම් ගැනීමට වක්‍ර ආකාරයේ ඇස්තමේන්තු කිරීමට [[අධෝරක්ත කිරණ]] නිකුත් වීම හා [[ගුවන් විදුලි තරංග]] නිරීක්ෂණයන් උපයෝගී කර ගනු ලැබුවා.  .&lt;ref name=&quot;ajl&quot;&gt;{{cite journal | author=Sarmecanic, J. | coauthors= Fomenkova, M., Jones, B., and T. Lavezzi | title=Constraints on the Nucleus and Dust Properties from Mid-Infrared Imaging of Comet Hyakutake | journal=Astrophysical Journal Letters | year=1997 | volume=483 | pages=L69–L72 | bibcode = 1997ApJ...483L..69S | doi=10.1086/310726}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icarus2&quot;&gt;{{cite journal | author=Lisse | coauthors=C.M. | title=The Nucleus of Comet Hyakutake (C/1996 B2) | journal=Icarus | year=1999 | volume=140 | pages=189–204 | bibcode = 1999Icar..140..189L  | doi=10.1006/icar.1999.6131 | display-authors=5}}&lt;/ref&gt;

කුඩා ප්‍රමාණයේ න්‍යෂ්ටියක් සහිත වූ ([[හේලිගේ වල්ගාතරුව]] ආසන්න වශයෙන්{{convert|15|km|abbr=on}} හරස් කඩකින් යුක්ත වුනා.  එහෙත් හෙල් බෝප්  වල්ගා තරුව ආසන්න වශයෙන්  {{convert|60|km|abbr=on}} හරස්කඩකින්)  එයින් ගම්‍ය වන්නේ එය එතරම් දීප්තිමත් මත් වීමට නම් එය කොතරම් ක්‍රියාකාරීවයක් දැක්වුවා ද යන්නයි. බොහොමයක් වල්ගා තරු එහි මතු පිටින් නිර්වායුකරණය සිදු වෙනවා කුඩා ප්‍රමාණයෙන්. නමුත් හයිකුතකේ වල්ගාතරුව  මතුපිට පුරාවටම ක්‍රියාකාරී ව පෙනි ගියා. දුහුවිලි නිකුත් වීමේ සීග්‍රතාවය ආසන්න වශයෙන්   2{{E|3}}&amp;nbsp;kg/s  වුනා මාර්තු ආරම්භයේ සිටම, වැඩි වුනා  3{{E|4}}&amp;nbsp;kg/s දක්වා සූර්යයා සමීප ලක්ෂයට ළඟා වන තුරු ම. මේ කාල වකවානුව තුලම, දුහුවිලි නිකුත් වීමේ වේගය වර්ධනය වුනා  50&amp;nbsp;m/s සිට 500&amp;nbsp;m/s දක්වා.&lt;ref name=&quot;aa&quot;&gt;{{cite journal | author=Fulle, M., Mikuz, H., and S. Bosio | title=Dust environment of Comet Hyakutake 1996 B2 | url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1997-08_324_3/page/1197 | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1997 | volume=324 | pages=1197 | bibcode = 1997A&amp;A...324.1197F | last2=Mikuz | last3=Bosio }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aj&quot;&gt;{{cite journal | author=Jewitt, D.C. and H.E. Matthews | title=Submillimeter Continuum Observations of Comet Hyakutake (1996 B2) | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1997-03_113_1695/page/1145 | journal=Astronomical Journal | year=1997 | volume=113 | pages=1145 | bibcode = 1997AJ....113.1145J  | doi=10.1086/118333}}&lt;/ref&gt;

තාරකා විද්‍යාඥයන්ට වල්ගා තරුවේ න්‍යෂ්ටියෙන් ද්‍රව්‍යමය කොටස් ඉවත් වීම නිරීක්ෂණයට හැකියාව ලැබුණේ එහි භ්‍රමණ කාලයේ දී පමණයි.    . එය පෘතුවිය පසු කරනවාත් සමග , විශාල දූමයක් හෝ කුඩා බින්දු වශයෙන් වූ ද්‍රව්‍යමය කොටස් නිකුත් වීමක් සූර්යයා දෙසට සෑම පැය  6.23&amp;nbsp;වරක් ම.&lt;ref name=&quot;icarus3&quot;&gt;{{cite journal | author=Schleicher, D.G., Millis, R.L., Osip, D.J., and S.M. Lederer | title=Activity and the Rotation Period of Comet Hyakutake (1996 B2) | journal=Icarus | year=1998 | volume=131 | pages=233–244 | bibcode = 1998Icar..131..233S  | doi=10.1006/icar.1997.5881 | issue=2}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== සටහන් ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;ol type=&quot;a&quot;&gt;

&lt;li&gt;{{Note_label|A|a|none}} Solution using the Solar System [[Center of mass#Barycenter in astrophysics and astronomy|Barycenter]]. For objects at such high eccentricity, the Sun's [[Barycentric coordinates (astronomy)|barycentric coordinates]] are more stable than heliocentric coordinates.&lt;/li&gt;

&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;

== යොමුව ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== භාහිර ඇමුණුම්  ==
*[https://web.archive.org/web/20180922203043/https://www2.jpl.nasa.gov/comet/hyakutake/ JPL Comet Hyakutake home page]
*[https://web.archive.org/web/20080906174837/http://ssd.jpl.nasa.gov/data/ELEMENTS.COMET JPL DASTCOM Cometary Orbital Elements]
*{{JPL Small Body|name=C/1996 B2}}
*[http://www.cometography.com/lcomets/1996b2.html Cometography.com: Comet Hyakutake]
*[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap960314.html Diagram of Comet Hyakutake's orbit]

{{Comets}}
{{Authority control}}

[[Category:Non-periodic comets]]
[[Category:Science and technology in Japan]]
[[Category:Astronomical objects discovered in 1996|19960131]]
[[Category:Great comets]]</text>
      <sha1>a6x0ic7nclb5qbne3dcw0l7topobhm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිකුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52417</id>
    <revision>
      <id>800296</id>
      <parentid>653959</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10569" sha1="alw0d1p7lxfunfg86afqzx7bas4emfe" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Transit of Mercury from Venus on March 21st, 1894 1.jpg|thumb|200px| 1894 මාර්තු 22 දින සිදුවූ බුද සංක්‍රාන්තිය ''[[ස්ටෙලාරියම් (පරිගණක ක්‍රමවේදය)|ස්ටෙලාරියම්]]'' වෙතින් විඩම්බනය කොට]]
'''සූර්ය මණ්ඩලය හරහා සිදුවන හා සිකුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තියක්''' සිදු වන්නේ,   [[සූර්යයා]] සහ [[සිකුරු]] අතරින් [[බුද  (ග්‍රහලෝකය)|බුද]] ග්‍රහයා සෘජු ලෙසින් ගමන් කරමින්, සිකුරු ග්‍රහයා මත සිටින නිරීක්ෂකයෙකුට සූර්ය මණ්ඩලයෙහි කුඩා කොටසක්  සඟවන විටදීය.  [[තාරකා විද්‍යාත්මක සංක්‍රාන්තිය |සංක්‍රාන්තියක්]] සිදුවන විට, සිකුරු මත සිට බුද දිස්වන්නේ සූර්ය පෘෂ්ඨය මත ගමන් කරන කුඩා කළු පැහැ කවයක් ලෙසිනි. මධ්‍යය හරහා සිදුවන සංක්‍රාන්තියක් පැය  8 ක් පුරා පැවතිය හැකි වුවද, වර්තමානයේ සිදුවන සංක්‍රාන්තීන් පැය  7 ක් ඉක්වන්නේ කලාතුරකිනි (අවසන් වරට එය සිදු වූයේ 1899 දී වන අතර, ඊළඟට සිදුවන්නේ 2064 වසරෙහිදීය).

සිකුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තීන් සිදුවන්නේ අක්‍රමවත් ආකාරයෙනි: සමහරවිට දශකයකට කිහිපයක් සිදුවන අතර, අනෙකුත් අවස්ථා වලදී විශාල පරතරයන් දක්නට ලැබේ.  සමස්ත වාර ගණන  [[බුද සංක්‍රාන්තිය |පෘථිවිය සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තියේ]] වාර ගණනට වඩා අඩු වෙයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=වෝකර්|first=ජෝන්|title=ක්වාටර් මිලියන් ඉයර් කැනන් ඔෆ් සෝලර් සිස්ටම් ට්‍රාන්සිට්ස් |url=http://www.fourmilab.ch/documents/canon_transits/|accessdate=9 දෙසැම්බර් 2011}}&lt;/ref&gt;

විය යුතු ලෙසින්ම, සිකුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තියක් කිසිවකු විසින් කිසි කළෙක දැක නැත.

බුද-සිකුරු [[සංගම  කාලාවර්තය]] දින 144.5662 කි. 1/(1/P-1/Q) යන සූත්‍රය භාවිතයෙන් එය ගණනය කළ හැකි අතර, මෙහි P යනු බුද ග්‍රහයාගේ  [[කක්ෂීය කාලාවර්තය]] (දින 87.968435) වන අතර  Q යනු සිකුරු ග්‍රහයාගේ කක්ෂීය කාලාවර්තය (දින 224.695434) වෙයි.

සිකුරු ග්‍රහයාගේ [[කක්ෂ තලය|කක්ෂ තලයට]]  සාපේක්ෂව බුද ග්‍රහයාගේ කක්ෂයේ  [[ආනතිය]] 4.33° වන අතර, පෘථිවියෙහි කක්ෂතලයට සාපේක්ෂ එහි අගය වන 7.00° ට වඩා එය අඩු වෙයි.
&lt;!-- cos i12 = sin i1 sin i2 cos (OM1 - OM2) * cos i1 cos i2 --&gt;

1894, මාර්තු 22 දිනදී සිදුවුනු සංක්‍රාන්තිය, විශේෂ වැදගත් කමක් උසුලනුයේ, 21 දිනදී එය ඇරඹෙන විට,  සෙනසුරු සිට දිස්වන [[සෙනසුරු සිට දිස්වන සිකුරු සංක්‍රාන්තිය |සිකුරු]] සහ [[සෙනසුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්තිය |බුද සංක්‍රාන්තීන්ද]] දර්ශනය වෙමින් පැවැති නිසාය. කෙසේවෙතත්, සංක්‍රාන්තීන් තුන අතර උපරිපතනයක් සිදුනොවීය.

== ආස්පර්ශ සංක්‍රාන්ති ==
සමහරවිට සංක්‍රාන්තියකදී බුද විසින් සූර්යයා විෂයයෙහි ආස්පර්ශයක් පමණක් සිදු කරයි. මෙම අවස්ථාවෙහිදී සිකුරු ග්‍රහයා මත සමහර ප්‍රදේශ වලදී සම්පූර්ණ සංක්‍රාන්තියක් නැරඹීමටද අනෙකුත් ප්‍රදේශ වලදී අර්ධ සංක්‍රාන්තියක් නැරඹීමටද හැකිවනු ඇත (දෙවන හෝ තෙවන ස්පර්ශවීම් නොමැත).  1344 ඔක්තොම්බර් 25 දින සිදුවූ සංක්‍රාන්තිය එවැන්නකි. ඊළඟ එවැනි සංක්‍රාන්තිය සිදුවන්නේ  2387, ජනවාරි 1 දිනදීය. 

සිතුරු ග්‍රහයා මත සමහර කොටස් වලදී බුද සංක්‍රාන්තිය අර්ධ සංක්‍රාන්තියක් ලෙසින්ද, අනෙකුත් කොටස් වලදී බුද විසින් සූර්යයා අතහැරෙන ලෙසින්ද සිදු විය හැක. එවැනි සංක්‍රාන්තියක් අවසන් වරට සිදුවූයේ  1027, මැයි 21 දිනදීය. ඊළඟ එවැනි සංක්‍රාන්තිය සිදුවන්නේ  3168, අප්‍රේල් 30 දිනදීය.

==අතීත සහ අනාගත සංක්‍රාන්ති ==
&lt;!--space.jpl.nasa.gov only works from 1990 to 2025.  Links within that period have been edited to work with the current version; others are left alone.--&gt;
{| border cellspacing=0 cellpadding=5 align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|සිකුරු සිට දිස්වන බුද සංක්‍රාන්ති
|-
| 1971, ජූනි 11  
|-
| 1976, දෙසැම්බර් 25
|-
| 2005, නොවැම්බර් 17  
|-
| 2007, ජූනි 4  
|-
| 2011, ජූනි 3&lt;ref name=MercuryVenus2011&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්
  |date = 2011-ජූනි-03 08:37 UT (SOT=0.192)
  |title = ට්‍රාන්සිට් ඔෆ් ද සන් බයි මර්කරි ෆ්‍රොම් ද සෙන්ටර් ඔෆ් වීනස්
  |publisher = [http://space.jpl.nasa.gov/ ජේපීඑල් සෝලර් සිස්ටම් සිමියුලේටර්]
  |url = http://space.jpl.nasa.gov/cgi-bin/wspace?tbody=199&amp;vbody=299&amp;month=6&amp;day=3&amp;year=2011&amp;hour=06&amp;minute=20&amp;rfov=1&amp;fovmul=-1&amp;bfov=1&amp;porbs=1
  |accessdate = 2008-06-09}} [http://space.jpl.nasa.gov/cgi-bin/wspace?tbody=199&amp;vbody=299&amp;month=6&amp;day=3&amp;year=2011&amp;hour=10&amp;minute=55&amp;rfov=1&amp;fovmul=-1&amp;bfov=1&amp;porbs=1 (සංක්‍රාන්තියේ කෙළවර)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207122247/https://space.jpl.nasa.gov/cgi-bin/wspace?tbody=199&amp;vbody=299&amp;month=6&amp;day=3&amp;year=2011&amp;hour=10&amp;minute=55&amp;rfov=1&amp;fovmul=-1&amp;bfov=1&amp;porbs=1 |date=2024-12-07 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2012, දෙසැම්බර් 18 
|-
| 2016, දෙසැම්බර් 17 
|-
| 2022, ජූලි 2  
|-
| 2028, ජනවාරි 16 
|-
| 2033, අගෝස්තු 1  
|-
| 2058, ජූනි 24  
|-
|2062, ජූනි 24 
|-
| 2064, ජනවාරි 9  
|-
| 2068, ජනවාරි 8  
|-
| 2069, ජූලි 25
|-
| 2073, ජූලි 23
|-
| 2079, පෙබරවාරි 6 
|-
| 2084, අගෝස්තු 22
|}

==මෙයද බලන්න==
* [[තාරකා විද්‍යාත්මක සංක්‍රාන්තිය]]


==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
* [[ඇල්බට් මාර්ත්]], ''නෝට් ඔන් ද ට්‍රාන්සිට් ඔෆ් මර්කරි ඕවර් ද සන්ස් ඩිස්ක්, විච් ටේක්ස් ප්ලේස් ෆෝ වීනස් ඔන් 1894 මාර්ච් 21, ඇන්ඩ් ඔන් ට්‍රාන්සිට්ස් ඔෆ් වීනස් ඇන්ඩ් මර්කරි, විච් ඔකර් ෆෝ සැටර්න්’ස් සිස්ටම් ඔන් ද සේම් ඩේ'', [[රාජකීය තාරකා විද්‍යාත්මක සංගමයෙහි මාසික සටහන්]], '''54''' (1894), 172&amp;ndash;174. [http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1894MNRAS..54..172M]
* {{උපන්‍යාස පොත |author=මීයස්, ජීන් |title=ට්‍රාන්සිට්ස්|publisher=විල්මාන්-බෙල් |location=රිච්මන්ඩ්, වර්ජීනියා |year=1989 |pages= |isbn=0-943396-25-5 }}

==බාහිර සබැඳි ==
* [http://transit.savage-garden.org/en/mutual.html ට්‍රාන්සිට්ස් ඔෆ් මර්කර් ඔන් වීනස් - ෆිෆ්ටීන් මිලේනියම් කැටලොග්: 5 000 බීසී - 10 000 ඒඩී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222115040/http://transit.savage-garden.org/en/mutual.html |date=2012-02-22 }}

{{DEFAULTSORT:සංක්‍රාන්තිය බුදගේ සිකුරු සිට දිස්වන }}

[[ප්‍රවර්ගය:බුද සංක්‍රාන්තිය]]</text>
      <sha1>alw0d1p7lxfunfg86afqzx7bas4emfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිම කැට වැස්ස</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52715</id>
    <revision>
      <id>800320</id>
      <parentid>796960</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14280" sha1="pezc0mz2mkji23bagmkes2diw9nh5an" xml:space="preserve">{{other uses}}
[[File:Granizo.jpg|thumb|විශ්කම්භය සෙම් 6&amp;nbsp; (අඟල් 2.4&amp;nbsp;) ක් පමන වු විශාල හිම කැටයක්]]
{{Weather}}
'''හිම කැට වැස්ස''' යනු ඝන හිම කැට පතනය වීමකි. එය හිමවැස්සෙන් වෙනස් වේ. නමුත් දෙකෙහිම බොහෝ සමාකූලතා ඇත.&lt;ref&gt;http://www.straightdope.com/columns/read/1668/whats-the-difference-between-hail-sleet-and-freezing-rain&lt;/ref&gt; මේ වැසි ගෝලාකාර හෝ අසමාකාර අයිස් කුට්ටි වලින් යුක්ත වන අතර ඒවා '''හිම කැට''' නමින් හැදින්වේ. ස්මානයෙන් හිම වැස්ස පතනය වන්නේ ශීත කාලගුණයේදී නමුත් හිම කැට වැස්ස ශීත උෂ්ණත්ව වලදී වර්ධනය බොහෝ සේ අඩුවේ.&lt;ref name=&quot;webster&quot;&gt;{{cite web|title=Merriam-Webster definition of &quot;hailstone&quot;|publisher=[[Merriam-Webster]]|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/hailstone|accessdate=2013-01-23}}&lt;/ref&gt; හිමකැට තුල වැඩි වශයෙන් අයිස් ජලය අඩන්ගු වන අතර විශ්කම්භය මි.මි 5 (අඟල් 0.2) සිට සෙ.ම් 15&amp;nbsp; (අඟල් 6&amp;nbsp;) ක් පමණ දක්වා පැතිරේ. හිමකැට වල [[METAR]] අගය මි.මි 5ක්(අඟල් 0.2) හෝ කුඩා හිම කැට සහ graupel කේතක GS අගයට වඩා වැඩි ග්‍රේන් අගයකි. අකුණු කුණාටු ඇතිවන විට හිමකැට වැසි හටගැනීමේ වැඩි හැකියාවක් පවතින අතර, මවු කුණාටු වල සිට සැතපුම් 2 ක්(කි.මි 3.7) පමණ දුරකදී පවා ඇති විය හැකිය. හිම කුණාටු නිර්මාණය වීමට දැඩි පරිසර තත්ව, උඩු අතට හටගන්නා සුළන් සමග මවු අකුනු([[ටෝනාඩෝ]] වලට සමාන) සහ අඩු උස හිමායන මට්ටමක් අවශ‍‍‍‍ය්‍ය වේ. මධ‍‍ය අක්ෂාන්ශ වලදී, හිමකැට වැස්ස මහාද්වීප වල අභ්‍යන්තරයට ලගාවේ, එහෙත් නිවර්තනයේදී, එය ඉතා ඉහල මට්ටමකට නැබුරු වේ.

කාලගුණ චන්ද්‍රිකා සහ කාලගුණ රේඩාර් බාවිතයෙන් හිමකැට වැසි කලින් හදුනා ගැනීමේ ක්‍රම ඇත. සාමාන‍‍‍‍යයෙන් හිම කැට 
== නිර්වචනය ==
පොලොව මතට හිම වැටෙන ඕනෑම කුනාටුවක් හිම කුනාටුවක් ලෙස හදුන්වයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=Hailstorm|title=Hailstorm|author=Glossary of Meteorology|year=2009|accessdate=2009-08-29|publisher=[[American Meteorological Society]]}}&lt;/ref&gt; හිමකැට වල විශ්කම්භය මි.මි 5 (අඟල් 0.2) හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමානයක් වේ.&lt;ref name=&quot;gloss&quot;&gt;{{cite web|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=hail1|title=Hail|year=2009|accessdate=2009-07-15|author=Glossary of Meteorology|publisher=[[American Meteorological Society]]}}&lt;/ref&gt;  හිමකැට වලට සෙ.මි 15 (අඟල් 6) සහ බර ගැරැම් 500 ක් දක්ව විශාල විය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.photolib.noaa.gov/htmls/nssl0001.htm|title=Aggregate hailstone|author=National Severe Storms Laboratory|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|date=2007-04-23|accessdate=2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
අයිස් කැට මෙන් නොවේ හිම කැට තට්ටු වශයෙන්, අසමාකාරව පවතින අතර එකට එකතු කල හැක. හිම සමන්විත වන්නේ අවම තරමින් මි.මි. 1 ක්(අඟල් 0.039) ගනකමින් යුතුව, වළාකුළු අතරින් ගමන් කරන විට හිම කැට වල තැන්පත් වු, විනිවිද පෙනෙන අයිස් හෝ තට්ටුවක් ඇර තට්ටුවක් විනිවිද පෙනෙන අයිස් හා විනිවිද නොපෙනෙන අයිස් වශයෙනි. මෙම හිම වාතය මගින් ඇතිකරන උඩුකුරු තෙරපුම ඉක්මවා යන තරමට බර වැඩි වු විට පොලවට වැටෙයි. හිම කැට වල විශ්කම්භය විවිදාකාර වන නමුත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ හානි පමුණුවන හිම කැට වල ස්මාන‍‍‍‍‍ය විශ්කම්භය සෙ.මි 2.5 (අඟල් 1) සහ ගොල්ෆ් පන්දුවක විශාලත්වයෙන්(අඟල් 1.75) යුතු බව නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spc.noaa.gov/publications/jewell/hailslsc.pdf|title=P9.5 Evaluation of an Alberta Hail Growth Model Using Severe Hail Proximity Soundings in the United States|author=Ryan Jewell and Julian Brimelow|date=2004-08-17|accessdate=2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
විශ්කම්භය සෙ.මි 2 (අඟල් 0.8) ට වඩා විශාල හිමකැට හානි පැමිනවීමට හැකියාවක් ඇතැයි සැලකේ. කැනඩාවේ කාලගුණ නිරික්ෂණ සේවය විසින් මෙම ප්‍රමනයෙන් භාගයක් තරම් විශාල හිම කැට වැටේ යැයි බලාපොරොත්තු වන විට දරුනු සුලි කුණාටු පිලිබද අනතුරු අගවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ec.gc.ca/meteo-weather/default.asp?lang=En&amp;n=D9553AB5-1#severethunderstorm|title=Severe Thunderstorm criteria|author=Meteorological Service of Canada|publisher=[[Environment Canada]] | date= November 3, 2010|accessdate=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;  ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජාතික කාලගුණ සේවය අනතුරුදායක සිමාව ලෙස සලකන්නේ සෙ.මි 2.5(අඟල් 1) වන අතර මෙම නව සීමාව බලපවත්වෙන්නේ 2010 ජනවාරි මස සිටය. මෙයට පෙර පැවති සීමාව අඟල් 3/4 කි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.srh.noaa.gov/bmx/?n=oneinchhail|title=NEW 1 Inch Hail Criteria|author=National Weather Service|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] | date= January 4, 2010 |accessdate=2011-05-12}}&lt;/ref&gt; අනෙක් රටවල් වලට එම රටවල හිම වල සන්වේදී බව අනුකූල වු ඔවුන්ට අවේනික වු සීමා ඇත. උදාහරණයක් වශයෙන් මිදි වගාකරන ප්‍රදේශ වලට කුඩා ප්‍රමනයේ හිම කැට වලින් පවා හානි ඇති විය හැක. හිම කැට උඩුකුරු තෙරපුම විශාලත්වය මත කුඩා හෝ විශාල විය හැක. ශක්තිමත් බවෙන් අඩු හිම කුණාටු ශක්තිමත් බවෙන් වැඩි හිම කුණාටු වලට වඩා කුඩා හිම කැට පතිත කරවයි.
== යෙදුම ==

=== හිමකැට වැසි සාධක===
හිම කැට වැස්ස වැඩි වශයෙන් දැකගත හැක්කේ මධ්‍ය-අක්ෂාංශ ගත මහද්වීපික කලාපයේය.මක්නිසාද යත් හිම කැට වැසි හටගැනීම වැඩිවශයෙන් සිදු වනුයේ හිමායන මට්ටම අඩි 11000 අඩු වු විටය.විශාල අකුණු කුණාටු දෙසට වියළි සුලගේ ගමන් කිරීම මහද්වීප හරහා ගමන් කිරීමේ දී වැඩි වීම සිදු වේ.එම නිසා හිම කැට වැසි නිතර සිදු වීම සිදු වේ.වාෂ්පීභවන සිසිලස වැඩි වීම නිසා අකුණු කුණාටු වළාකුලේ ඝනීභවන මට්ටම අඩු වීම සිදු වේ එනිසා හිම කැට වැසි වල විශාල වර්ධනයක් සිදු වේ.හිම කැට වැසි නිවර්තන කලාපයේ එතරම් දැක ගත නොහැකි අතර මධ්‍ය-අක්ෂාංශ කලාපයට වඩා අකුණු කුණාටු දැක ගත හැකි වේ මක් නිසාද යත් නිවර්තන කලාපය ඉහල අහස වඩා උණුසුම් නිසාය. නිවර්තන කලාප වල ඇති වන හිම කැට වැසි අති වනුයේ ප්‍රධාන ලෙස ඉතා උස් ස්ථාන වලය.

== කාලගුණ විද්‍යාව ==
හිමකැට වැසි වැඩිපුර ඇතිවන්නේ යුරෝපීය මධ්‍ය අක්ෂාංශ ප්‍රදේශ වලය. තවද කලාතුරකින් නිවර්තන කලාප වලද හිමකැට වැසි දැකිය හැක.
හිමකැට වැසි නිතරම වගේ කදුකර ප්‍රදේශ වල දැකිය හැක. ඒ කදු මගින් සුළගට ඇති වන බාධාව නිසාය. එමගින් උඩු සුළං වේගය වැඩි වී 
අකුණු සහිත කුණාටු හා හිමකැට වැසි ඇති වෙයි. හිමකැට වැසි වලට ද්‍රව බවට පත් වීමට තිබෙන කාලය, ඉහල උස නිසා අඩු වෙයි. හිමකැට වැසි වැඩි වශයෙන් 
සිදු වන ප්‍රදේශයක් ලෙස උතුරු ඉන්දියානු කදුකර ප්‍රදේශය හදුනා ගෙන ඇත. හිමකැට වැසි නිසා 1888 දී වැඩිම ජිවිත හානි මෙම
ප්‍රදේශයෙන් සිදු වූ බව වාර්තා වෙයි. චීනයට ද හිමකැට වැසි වල අත්දැකීම් ඇත. තවද මධ්‍ය යුරෝපයට හා ඔස්ට්‍රේලියාව ද හිමකැට වැසි අත්දැකීම් ඇත.
හිමකැට වැසි වලට දකුණු හා බටහිර ජර්මනිය ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි.තව ද උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රංශයේද හිමකැට වැසි දක්නට ලැබේ.
උතුරු ඇමෙරිකාවේ කොලරාඩෝ හා නෙබර්ස්කර් ප්‍රාන්ත වල හිමකැට වැසි බහුලව දක්නට ඇත. මෙම ප්‍රදේශ වලට 
මාර්තු හා ඔක්තෝබර් මාස වල හිමකැට වැසි දක්නට ලැබේ.

== මේවාද බලන්න ==

== යොමුව ==
{{Reflist|30em}}

== වැඩිදුර කියවීමට ==
* {{cite book| last = Rogers and Yau| title = A Short Course in CLOUD PHYSICS| year = 1989| publisher = Butterworth-Heinemann| location = Massachusetts| isbn = 0-7506-3215-1 }}
* {{cite book| last = Jim Mezzanotte| title = Hailstorms| year = 2007| publisher = Gareth Stevens Publishing| isbn = 978-0-8368-7912-4 }}
* {{cite book| last = Snowden Dwight Flora| title = Hailstorms of the United States| year = 2003| publisher = Textbook Publishers| isbn = 978-0-7581-1698-7 }}
* {{cite book | last = Narayan R. Gokhale | title = Hailstorms and Hailstone Growth | url = https://archive.org/details/hailstormshailst0000gokh | publisher = State University of New York Press | year = 1974 | isbn = 978-0-87395-313-9 }}
* {{cite book| last = Duncan Scheff| title = Ice and Hailstorms| url = https://archive.org/details/icestormshailsto0000sche| year = 2001| publisher = Raintree Publishers| isbn = 978-0-7398-4703-9 }}

== අමතර ඇමිණුම් ==
{{Commons category|Hail}}
{{Wiktionary|Hail|hail}}
{{AmCyc Poster|Hail}}
* [http://www.hailtrends.com Hail Storm Research Tools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202164800/http://www.hailtrends.com/ |date=2022-02-02 }}
* [http://www.ucar.edu/communications/factsheets/Hail.html Hail Factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015141754/http://www.ucar.edu/communications/factsheets/Hail.html |date=2009-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20110725192840/http://www.economics.noaa.gov/?goal=weather&amp;file=events%2Fhail%2F The Economic Costs of Hail Storm Damage] NOAA Economics</text>
      <sha1>pezc0mz2mkji23bagmkes2diw9nh5an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සී.එම්. පන්ක්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52865</id>
    <revision>
      <id>800300</id>
      <parentid>790804</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58202" sha1="flsihz54x88rsptc6w74mc65ouxpdat" xml:space="preserve">{{Infobox professional wrestler
|name                            = සී.එම්. පන්ක්
|birthname                   = ෆිලිප් ජැක් බෲක්ස්&lt;ref name=&quot;uspto&quot;&gt;{{cite web|url=http://tarr.uspto.gov/servlet/tarr?regser=serial&amp;entry=77142597|title=Latest Status Info|accessdate=2008-08-17| publisher=United States Patent and Trademark Office|date=August 7, 2008}}&lt;/ref&gt;
|names                          = සී.එම්. පන්ක්
|image                         = CM Punk 2.jpg|-- කරුණාකර, ශෝභන පින්තූර පරිහරණය සදහා පින්තූර එක් කිරීමෙන් වළකින්න. නිදහස් පින්තූර එක් කිරීම සෑමවිටම මේ යටතට අයත් වේ. ස්තූතියි.--&gt;
|caption                      = පන්ක්, 2011 පැවති [[:en:Nickelodeon Australian Kids' Choice Awards|Nickelodeon Australian Kids' Choice Awards]] හිදී
|height                        = අඩි 6 අගල් 2 (මීටර් 1.88)&lt;ref name=&quot;wwebio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/cmpunk/bio/|title=Bio| accessdate=2007-09-22|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
|weight                       = රාත්තල් 218 (කිලෝග්‍රෑම් 99)&lt;ref name=&quot;wwebio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/cmpunk/bio/|title=Bio| accessdate=2007-09-22|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
|birth_date                 = {{Birth date and age|1978|10|26}}
|birth_place               = [[:en:Chicago|චිකාගෝ]], [[:en:Illinois|ඉලිනොයි]], [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය|ඇ.එ.ජ.]]&lt;ref name=&quot;nndb&quot;/&gt;
|resides                       = චිකාගෝ, ඉලිනොයි, ඇ.එ.ජ.&lt;br&gt;[[:en:Milwaukee|මිල්වෞකි]], [[:en:Wisconsin|විස්කොන්සින්]], ඇ.එ.ජ.
|spouse                       = {{marriage|[[:en:AJ Lee|ඒ.ජේ ලී]]|June 13, 2014}}
|billed                         =  චිකාගෝ, ඉලිනොයි&lt;ref name=&quot;wwebio&quot;/&gt;
|trainer                        = [[:en:Ace Steel|ඒස් ස්ටීල්]]&lt;ref name=&quot;acesteel&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/cmpunk/punkblogarchives/cmpunkblog012307|title=Congratulations to Ace|accessdate=2011-01-30|first=CM|last=Punk|date= January 23, 2007|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; ඩැනී ඩොමිනියන්&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt; &lt;br /&gt; කෙවින් කුයින්&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt; &lt;br /&gt; [[:en:Dave Taylor (wrestler)|ඩේව් ටේලර්]]&lt;ref name=&quot;wojick&quot;&gt;{{cite web|url=http://wrestlingclothesline.com/Wojcik-Punk.htm|title=Wojick Interview|accessdate=2006-09-26|last=Wojick|first=Alan|date=June 21, 2003|publisher=The Wrestling Clothesline|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110718121916/http://wrestlingclothesline.com/Wojcik-Punk.htm|archivedate=August 3, 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[:en:Dave Finlay|ෆිට් ෆින්ලේ]]&lt;ref name=&quot;wojick&quot; /&gt; &lt;br /&gt; [[:en:William Regal|විලියම් රීගල්]]&lt;ref name=&quot;wojick&quot; /&gt;
|debut                          = 1999&lt;ref name=officialsite&gt;{{cite web|url=http://cmpunk.com/fastfacts.php|accessdate=April 4, 2009|title=CM Punk Fast Facts| publisher=CMPunk.com|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110708170714/http://cmpunk.com/fastfacts.php|archivedate=August 3, 2012}}&lt;/ref&gt;
|retired                        =  2014 ජනවාරි 26&lt;ref&gt;[http://www.redeyechicago.com/sports/redeye-cm-punk-is-an-artist-for-wrigley-field-cent-20140529,0,3545640.story &quot;CM Punk can paint. Who knew?&quot;, by Ernest Wilkins, ''Red Eye Chicago'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pwinsider.com/article/87084/cm-punk-says-he-will-never-ever-ever-ever-be-inside-a-wrestling-ring-again.html?p=1&lt;/ref&gt;
|website                      = [http://www.cmpunk.com/ CMPunk.com]
|}}
'''ෆිලිප් ජැක් &quot;ෆිල්&quot; බෲක්ස්'''&lt;ref name=&quot;uspto&quot;&gt;{{cite web|url=http://tarr.uspto.gov/servlet/tarr?regser=serial&amp;entry=77142597|title=Latest Status Info|accessdate=2008-08-17| publisher=United States Patent and Trademark Office|date=August 7, 2008}}&lt;/ref&gt; ('''Phillip Jack &quot;Phil&quot; Brooks''') (උපත 1978 ඔක්තෝම්බර් 26),&lt;ref name=&quot;nndb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/145/000161659/|title=CM Punk profile|accessdate=2007-09-22|publisher=NNDB.com}}&lt;/ref&gt; වඩා හොදින් හදුනන්නේ  '''සී.එම්. පන්ක්''' ('''CM Punk''') යන නමිනි. මොහු ඇමරිකාවේ [[මිශ්‍ර සටන් ශිල්ප|මිශ්‍ර සටන් ශිල්පියෙකු]], [[:en:comic book|කොමික් පොත්]] රචකයෙකු, නළුවකු සහ හිටපු [[:en:professional wrestling|වෘත්තීමය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකු]] වේ. මොහුව වඩාත්ම හොදින් හඳුනන්නේ [[WWE]] ආයතනයේ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකු ලෙසයි. එහි නව යුගයේ [[:en:WWE Championship|WWE ශූරතාව]] (WWE Championship) වැඩිම කාලයක් රදවාගෙන සිටි ක්‍රීඩකයා ලෙස ඉතිහාසයට එක්වේ. එම වාර්තාව පිහිටුවන ලද්දේ [[:en:Survivor Series (2011)|2011 නොවැම්බර් 20]] සිට [[:en:Royal Rumble (2013)|2013 ජනවාරි 27]] දක්වා දින 434 ක කාලයක් [[:en:WWE Championship|WWE ශූරතාව]] රදවාගනිමිනි. එය සෑම කාලයකදීම ගතහොත් හයවන [[:en:List of WWE World Heavyweight Champions|දීර්ගතම]] කාලයයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-12-03/are-long-title-reigns-cursed-26074369|title=Are long title reigns cursed?|accessdate=2013-01-28|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wwetitle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship|title=WWE Championship title history|accessdate= February 5, 2012|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;

පන්ක් ඔහුගේ අවුරුදු 15 ක වෘත්තීමය මල්ලවපොර ක්‍රීඩා කාලය තුළ [[:en:Professional wrestling championship#World championships|ලෝක ශූරතා]] කිහිපයක්ම දිනා ඇත. [[:en:ROH World Championship|ROH ලෝක ශූරතාව]] (ROH World Championship) සහ [[:en:ECW World Heavyweight Championship|ECW ලෝක ශූරතාව]] (ECW World Championship) ද වරක් බැගින් ඇතුලත්ව, [[WWE]] ආයතනයේ [[:en:World Heavyweight Championship (WWE)|ලෝක හෙවිවේට් ශූරතාව]] (World Heavyweight Championship) තුන් වරක්ද, WWE ශූරතාව දෙවරක්ද දිනා ඇත. [[:en:World Tag Team Championship|ලෝක ටැග් ටීම් ශූරතාව]] (World Tag Team Championship) ([[:en:Kofi Kingston|කොෆී කිංග්ස්ටන්]] සමග) හා [[:en:WWE Intercontinental Championship|WWE ඉන්ටර්කොන්ටිනෙන්ටල් ශූරතාව]] (WWE Intercontinental Championship) දිනාගනිමින් 19 වන [[:en:Triple Crown Championship#WWE|WWE ත්‍රිපල් ක්‍රවුන් චැම්පියන්]] (Triple Crown Champion) හෙවත් ත්‍රිත්ව කුසලාන ශූරයා බවට පත්විය. එය දින 203 කදී&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=35967&amp;p=1|title=CM PUNK MAKES WWE HISTORY WITH TITLE WIN|last=Woodward|first=Buck|date=January 19, 2009|accessdate=2012-03-07}}&lt;/ref&gt; සම්පුර්ණ කල අතර එය සම්පුර්ණ කල වේගවත්ම ක්‍රීඩකයා බවට ඉතිහාසගත වේ. ඔහු [[:en:ROH World Tag Team Championship|ROH ටැග් ටීම් ශූරතාව]] (ROH Tag Team Championship) දෙවරක් දිනා ගැනීමට සමත් විය ([[:en:Colt Cabana|කෝල්ට් කැබානා]] සමග). ඔහු දිනා ඇති මුළු ශූරතා ගණන 11 කි. ඔහු 2008 හා 2009 [[:en:Money in the Bank|මනී ඉන් ද බෑන්ක්]] (Money in the Bank) තරග ජයග්‍රහණය කර ඇත (එය දෙවතාවක් දිනු එකම ක්‍රීඩකයා වේ).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://prowrestling.about.com/od/historyofwrestling/tp/moneyinthebank.htm|title= Money in the Bank|accessdate=2010-02-24|last=Cohen|first=Eric|publisher=about.com}}&lt;/ref&gt; එමෙන්ම WWE ආයතනයේ 2011 වසරේ පැවති [[:en:Slammy Award|ස්ලැමි සම්මාන]] (Slammy Award) උළෙලේදී වසරේ හොදම මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා (වසරේ සුපිරි තරුව) (Superstar of the Year) බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;Slammy11&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/2011-slammy-award-winners|title=2011 Slammy Award Winners|accessdate=2012-12-12|publisher=WWE|accessdate=2012-07-19|date=2012-12-12}}&lt;/ref&gt;

පන්ක් තම වෘතීමය මල්ලවපොර ජිවිතයේ කෙටි කලකදී [[:en:independent circuit|ස්වාධීන මාණ්ඩලික]] ප්‍රවර්ධන ශිල්පියෙකු බවට පත්වේ. මුලින්ම ඔහු [[:en:Ring of Honor|රින්ග් ඔෆ් ඔනර්]] (Ring of Honor (ROH)) ක්‍රීඩකයන් ලැයිස්තුවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් විය. එමෙන්ම [[:en:Ring of Honor#ROH Wrestling Academy|ROH රෙස්ලින් පුහුණු පාසලේ]] (ROH Wrestling Academy) ප්‍රථම ප්‍රධාන පුහුණුකරු බවට පත් විය. ඒ ඔහු ROH හි තරග වදින කාලයේදීමය. පන්ක් එම ආයතනයේ ඇති ශූරතා දෙකම දිනාගැනීමට සමත් විය. 2005 වසරේදී ඔහු [[:en:WWE|WWE]] ආයතනය හා එක්වන අතර එහිදී ඔහුව ආයතනයේ ප්‍රවර්ධන කටයුත්තක් සදහා [[:en:Ohio Valley Wrestling| ඔහියෝ වැලි රෙස්ලින්]] (Ohio Valley Wrestling (OVW)) ආයතනයට සම්බන්ධ කරන ලදී. එහිදී ඔහු ඔහියෝ වැලි රෙස්ලින් ආයතනයේ ඇති සියලුම මල්ලවපොර ශූරතා ද දිනාගැනීමට සමත් විය. 2006 ජුනි 24 දින ඔහු තම මංගල රුපවාහිනී දැක්ම ඉදිරිපත් කළේය, ඒ [[:en:ECW|ECW]] හි (එකල පැවති WWE ආයතනයේ එක් අංගයක්) තම කුසලතා දක්වමින්ය. මත්පැන්, මත්ද්‍රව්‍ය, දුම්වැටි බාවිතා නොකිරීම නිසා ඔහු [[:en:Straight edge|Straight Edge]] කෙනෙකු වේ.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot;&gt;{{cite web|author=CM Punk|url=http://www.rfvideo.com/browseproducts/Shoot-with-CM-Punk.html|title=Shoot with CM Punk|format=DVD|publisher=RF Video|date=November 2003|accessdate=2007-04-14}}&lt;/ref&gt;{{#Tag:ref|Straight Edge යනු මත්පැන්, මත්ද්‍රව්‍ය, දුම්වැටි බාවිතා නොකරන අය සදහා ලබා දෙන නාමයකි. මෙය ගෞරව නාමයක් ලෙසද සැලකිය හැක. වැඩි විස්තර සදහා ඉංග්‍රීසි විකියේ ඇති [[:en:Straight Edge|Straight Edge]] පිටුව බලන්න.|group =n}} මල්ලවපොර තරග තුලදී ඔහුගේ චරිතය හොද ([[:en:Face (professional wrestling)|hero]]) හෝ නරක ([[:en:Heel (professional wrestling)|villain]]) වුවත් ප්‍රේක්ෂකාගාරයේ සිටින ප්‍රේක්ෂකයන්ගේ ප්‍රතිචාර එකලෙස ලබාගැනීමට හා ඔවුන් ප්‍රබෝධමත්ව තබාගැනීමට ඔහු සමත්කම් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot;/&gt; ඔහු මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයන් කිහිප දෙනෙකුවම පුහුණු කර තිබේ.&lt;ref name=WrestlersTrained&gt;{{cite web|url=http://www.cagematch.de/?id=2&amp;nr=80&amp;page=14|title=Managers and wrestlers trained}}&lt;/ref&gt;

== ජීවිතයේ මුල් අවධිය == 
බෲක්ස් උපත ලැබුවේ [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකාවේ]] චිකාගෝදීය. ඔහු හැදී වැඩුනේ ඒ අසල නගරයක් වූ [[:en:Lockport, Illinois|ලොක්පෝර්ට්]] හිය.&lt;ref&gt;https://twitter.com/CiNDER_JOE/status/614535331463888896&lt;/ref&gt;  ඔහු ඔහුගේ පවුලේ දරුවන් පස් දෙනාගෙන් එක් අයෙකුය; ඔහුගේ පියා ඉංජිනේරුවකු වූ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් විය. ඔහු අධ්‍යාපනය ලැබුවේ [[:en:Lockport Township High School| ලොක්පෝර්ට් ටවුන්ශිප් උසස් පාසලේය.]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/2009-04-05/sports/0904040374_1_wrestling-wwe-champion-cm-punk|title=Local guy makes it big on World Wrestling Entertainment|last=Arroyave|first=Luis|date=April 5, 2009|accessdate=August 12, 2015|work=Chicago Tribune}}&lt;/ref&gt;

==මල්ලවපොර ජීවිතය==
===මල්ලවපොර ජීවිතයේ මුල් අවධිය (1999–2000)===
[[ගොනුව:Punkindependent.jpg|thumb|2002 නොවැම්බර් 23 දින සී.එම්. පන්ක්, ඩැනී ඩොමිනියන් සමග [[:en:Grayslake, Illinois|ඉලනොයිස් ප්‍රාන්තයේ, ග්‍රයිස්ලේක්]] හි පැවති [[:en:National Wrestling Alliance|NWA Midwest]] අංගයේදී.]]

පන්ක්, [[:en:Backyard Wrestling| බැක්යාඩ් රෙස්ලින් ෆෙඩ්‍රේශන්]] (Backyard Wrestling federation) හෙවත් ලූනැටික් රෙස්ලින් ෆෙඩ්‍රේශන් (Lunatic Wrestling Federation) ආයතනයෙන් තම මල්ලවපොර ජීවිතය අරබයි. ඒ 1990 දශකයේ අගබාගයේ ඔහුගේ මිතුරෙකු හා ඔහුගේ සහෝදරයා වන මයික් බෲක්ස් සමගිනි. ඔහු සී.එම්. පන්ක් යන නම භාවිතය ආරම්භ කලේ සී.එම්. වෙනෝම් නම් ක්‍රීඩකයා සමග චික් මැග්නට්ස් නම් කණ්ඩායමට එක්වීමෙන් පසුය. පසුව පන්ක් සමග වෙනත් ක්‍රීඩකයෙකු එම කණ්ඩායමේ ක්‍රීඩා කළේය.&lt;ref name=&quot;chickmagnets&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chicagowrestling.com/AL/al-cmvenom-12-17-01.htm |title=CM Venom Interview|accessdate=2006-09-26|last=Lagattolla|first=Al|date=December 17, 2001|publisher=Chicago Wrestling|archiveurl=http://web.archive.org/web/20040222144349/http://www.chicagowrestling.com/AL/al-cmvenom-12-17-01.htm|archivedate=February 22, 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jon&quot;&gt;{{cite web|url=http://sports.ign.com/articles/748/748635p1.html| title=CM Punk Interview|accessdate=2007-03-19|last=Robinson|first=Jon|date=December 1, 2006|publisher=IGN}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ මිතුරන් මෙන් නොව පන්ක්ට නියම වශයෙන් අවශ්‍ය වුයේ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයකු වීමටයි, ඔහු එය හුදෙක් සරල විනෝදයකට එහා ගියදෙයක් ලෙස සැලකුවේය.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt; [[:en:Mokena, Illinois|ඉලනොයිස් ප්‍රාන්තයේ , මොකේනා නුවර]] වේර්හවුස්හි ක්‍රීඩාකරන අතරතුර පන්ක්ට ඔහුගේ සොහොයුරා කුඩා ව්‍යාපාරයකින් ඩොලර් දහස් ගණනක මුදල් වංචා කරගෙන ඇති බව ආරංචි වන අතර, එමගින් ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍යය භේදයක් ඇතිවේ. එදායින් පසුව ඔවුන් එකිනෙකා කතා කොට නැත.&lt;ref name=&quot;GomezPB2&quot;&gt;{{cite news|last=Gomez|first=Luis|url=http://articles.chicagotribune.com/2012-03-26/entertainment/chi-cm-punk-interview-rock-cena-wwe-20120326_1_pipe-bomb-beth-phoenix-wrestlemania|title=Pipe bomb! More from my interview with WWE Champ CM Punk|date=March 26, 2012|accessdate=April 5, 2012|publisher=Chicago Tribune|archive-date=April 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402080744/http://articles.chicagotribune.com/2012-03-26/entertainment/chi-cm-punk-interview-rock-cena-wwe-20120326_1_pipe-bomb-beth-phoenix-wrestlemania|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;    

බැක්යාඩ් රෙස්ලින් ෆෙඩ්‍රේශන් ආයතනයට සමුදී ඔහු චිකාගෝ නුවර &quot;ස්ටීල් ඩොමීනියන්&quot; (&quot;Steel Dominion&quot;) නම් මල්ලවපොර පුහුණු පාසලට ඇතුළු වේ. එහිදී ඔහු වෘතීමය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකු වීම සදහා [[:en:Ace Steel|ඒස් ස්ටීල්]],&lt;ref name=&quot;acesteel&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/cmpunk/punkblogarchives/cmpunkblog012307|title=Congratulations to Ace|accessdate=2011-01-30|first=CM|last=Punk|date= January 23, 2007|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt; ඩැනී ඩොමිනියන් හා කෙවින් කුයින් යටතේ පුහුණු වේ. පුහුණුවේ එක් අංගයක් ලෙස ඔහු ශාන්ත පෝල්, මිනෙසොටා හි ඇති ස්ටීල් ඩොමීනියන් රෙස්ලින් ආයතනයේ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකු ලෙස ක්‍රීඩා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wojick&quot;&gt;{{cite web|url=http://wrestlingclothesline.com/Wojcik-Punk.htm|title=Wojick Interview|accessdate=2006-09-26|last=Wojick|first=Alan|date=June 21, 2003|publisher=The Wrestling Clothesline|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110718121916/http://wrestlingclothesline.com/Wojcik-Punk.htm|archivedate=August 3, 2012}}&lt;/ref&gt; ඔහුට එහිදී ස්කොට් කෝල්ටන් මුණ ගැසේ,&lt;ref name=&quot;punkcabana&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;joepunk&quot;&gt;{{cite video|url=http://www.wrestledvd.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=466&amp;Itemid=40|title=Straight Shootin' with Samoa Joe &amp; CM Punk|publisher=Ring of Honor|date=March 10, 2005|accessdate=2007-04-14|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718120751/http://www.wrestledvd.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=466&amp;Itemid=40|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ස්කොට් කෝල්ටන් යනු පසුව [[:en:Colt Cabana|කෝල්ට් කැබානා]] නමින් මල්ලවපොර ක්‍රීඩාවේ යෙදුනු ක්‍රීඩකයා වේ. පන්ක් සහ කැබානා හොදම මිතුරන් බවට පත් වන අතර, ඔවුන් ඔවුන්ගේ මුල් මල්ලවපොර ජීවිතය එක්ව ගත කළේය. ඔවුන් [[:en:independent circuit|ස්වාධීන මාණ්ඩලික]] ප්‍රවර්ධන කටයුතු වලදීද ප්‍රතිවාදීන් ලෙස හෝ මිත්‍රයන් ලෙස ක්‍රීඩා කළේය.&lt;ref name=&quot;punkcabana&quot; /&gt; ස්වාධීන මාණ්ඩලික ප්‍රවර්ධන කටයුතු වලදී ස්ටීල් ඩොමීනියන්හි උපාදිධාරීන් වන කෝල්ට් කැබානා, චුස්කී ස්මූත්, [[:en:Adam Pearce|ඇඩම් ප්‍රේස්]], පන්ක් සහ කළමනාකරු වූ [[:en:Dave Prazak|ඩේව් ප්‍රාසක්ගේ]] [[:en:Professional wrestling ස්ටබ්ලෙ|මිත්‍රසම්මුතිය]] ගෝල්ඩ් බොන්ඩ් මාෆියා (Gold Bond Mafia) නමින් නම්කරනු ලැබුවේය.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt;   

=== ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ට් රෙස්ලින් ඇසෝසියේෂන් මිඩ්-සවුත් (2000–2005) ===
පන්ක්ගේ පෙර මල්ලවපොර ජීවිතයේ [[:en:Professional wrestling promotion|ප්‍රවර්ධනයන්]] බොහොමයක් [[:en:Independent Wrestling Association Mid-South|ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ඩ් රෙස්ලින් ඇසෝසියේෂන් මිඩ්-සවුත්]] හි (Independent Wrestling Association Mid-South (IWA Mid-South)) ඒවාය.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt;

=== රින්ග් ඔෆ් ඔනර් සහ ටෝටල් නන්ස්ටොප් ඇක්ශන් රෙස්ලින් ආයතන ===

==== රේවන් නම් ක්‍රීඩකයා සමග ඇතිවූ ආරවුල (2002–2004) ====
[[ගොනුව:CM Punk Raven cage match.jpg|thumb|right|සී.එම්. පන්ක්, 2003 නොවැම්බර් 28 දින [[:en:Fairfield, Connecticut|කොනෙක්ටිකට් ප්‍රාන්තයේ ෆෙයාෆීල්ඩ්]] හි පැවති [[:en:Ring of Honor|රින්ග් ඔෆ් ඔනර්]] ආයතනයේ ''ද කන්ක්ලූශන්'' (''The Conclusion'') අංගයේදී [[:en:Raven (wrestler)|රේවන්ට]] එරෙහිව පැවති [[:en:Professional wrestling match types#Cages|කේජ් තරගය]] (cage match).]]
{{මේවාත් බලන්න|:en:Second City Saints|label 1=Second City Saints|:en:Raven's Nest#The Gathering|l2=The Gathering}}
පසුව පන්ක් [[:en:Ring of Honor|රින්ග් ඔෆ් ඔනර්]] (Ring of Honor (ROH)) ආයතනයට එක් වේ.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt; එම ආයතනයේ ටික කලක් සිටියදී [[:en:Raven (wrestler)|රේවන්]] නම් ක්‍රීඩකයා සමග ආරවුලක් ඇතිවේ. එයට හේතුව වන්නේ රේවන්, පන්ක් සමග විශාල වශයෙන් [[:en:No Disqualification match|නෝ ඩිස්කොලිෆිකේශන් තරග]] (No disqualification match) ක්‍රීඩා කිරීමයි.&lt;ref name=ROHresults&gt;{{cite web|url=http://www.rohwrestling.com/pastresults/|accessdate=April 22, 2009|title=Ring of Honor event results|publisher=Ring of Honor| archiveurl = http://web.archive.org/web/20080822123049/http://www.rohwrestling.com/pastresults/| archivedate = August 22, 2008}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අතර වූ මෙම ආරවුල 2003 වසරේ ROH හි විශාලම ආරවුල ලෙස හැදින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dunn|first=JD|title=Dark Pegasus Video Review: Ring of Honor — One Year Anniversary Show|url=http://www.411mania.com/wrestling/video_reviews/40274/Dark-Pegasus-Video-Review:-Ring-of-Honor-%C3%B3-One-Year-Anniversary-Show.htm|publisher=411mania|accessdate=November 27, 2010|date=May 30, 2006}}&lt;/ref&gt; මෙම ආරවුලට හේතුව වූයේ පන්ක් මත්ද්‍රව්‍ය බාවිතා නොකරන නිසා පන්ක් විසින්, රේවන්ව රේවන්ගේ මතට හුරු වූ පියාට සමාන කරමින් ඔහුට අපහාසාත්මක වාග් ප්‍රහාර එල්ල කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dunn|first=JD|title=Dark Pegasus Video Review: Ring of Honor – Death Before Dishonor|url=http://www.411mania.com/wrestling/video_reviews/40724/Dark-Pegasus-Video-Review:-Ring-of-Honor---Death-Before-Dishonor.htm|publisher=411mania.com|accessdate=November 27, 2010|date=June 16, 2006}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අතර මෙම ආරවුල අවසන් වුයේ [[:en:Ring of Honor|Ring of Honor]] ආයතනයේ ''ද කන්ක්ලූශන්'' (''The Conclusion'') අංගයේදී [[:en:Raven (wrestler)|රේවන්ට]] එරෙහිව පැවති [[:en:Professional wrestling match types#Cages|කේජ් තරගය]] පන්ක් ජයගැනීමත් සමගයි.&lt;ref name=ROHresults/&gt; එම කාලය අතරතුරදීම පන්ක් [[:en:Total Nonstop Action Wrestling|NWA ටෝටල් නන්ස්ටොප් ඇක්ශන් රෙස්ලින් ආයතනයට]] (TNA) එක්විය. එහිදී ඔහු [[:en:Julio Dinero|ජූලියෝ ඩිනේරෝ]]ද සමගින් රේවන්ගේ පිරිසට එක් විය.&lt;ref name=&quot;punkshoot&quot; /&gt;

==== &quot;සමර් ඔෆ් පන්ක්&quot; (2004–2005) ====
[[ගොනුව:CM Punk ROH.jpg|thumb|left|සී.එම්. පන්ක් [[:en:Ring of Honor|රින්ග් ඔෆ් ඔනර්]] හිදී.]]
ROH හිදී පන්ක් [[:en:ROH World Championship|ROH ලෝක ශූරයා]] (ROH World Champion) වන [[:en:Samoa Joe|සැමෝවා ජෝයි]] සමග එම ශූරතාව සදහා තරග වදී. එය තරග 3කින් සමන්විත තරග මාලාවක් වූ අතර, ඉන් පළමු තරගය 2004 ජුනි 12 දින ''වර්ල්ඩ් ටයිට්ල් ක්ලැසික්'' (''World Title Classic'') නමින් ඔහියෝ ප්‍රාන්තයේ ඩයිටන් හීදී පැවැත්විය, එය මිනිත්තු 60 කට සීමා වූ තරගයක් වූ අතර එය ජය-පරාජයකින් තොරව නිමාවිය. 2004 ඔක්තෝම්බර් 16 දින චිකාගෝ වල පැවති දෙවන තරගයද&lt;ref name=&quot;joepunk&quot; /&gt; මිනිත්තු 60ක තරගයක් වූ අතර එයද ජය-පරාජයකින් තොරව නිමාවිය.&lt;ref name=ROHresults/&gt; එම තරගයේ DVD පටය රින්ග් ඔෆ් ඔනර් ආයතනයේ වැඩිම අදායමක් ඉපයූ DVD පටය බවට පත් විය. 2004 දෙසැම්බර් 4 දින ''ඕල්-ස්ටාර් එක්ස්ට්‍රාවැගන්සා 2'' (''All-Star Extravaganza 2'') නමින් කාල සීමා රහිතව පැවති 3වන තරගයෙන් ජෝයි ජයග්‍රහණය කිරීමත් සමග පන්ක් හා ජෝයි අතර පැවති මෙම තරග මාලාව අවසන් විය.&lt;ref name=ROHresults/&gt;

පන්ක් 2006 පෙබරවාරි 11 දින ROH හි අංගයක් වන &quot;අන්ස්ක්‍රිප්ටඩ් II&quot; (&quot;Unscripted II&quot;) සදහා විශේෂයෙන් සහභාගී විය, ඒ එම අංගය සදහා සහභාගීවීමට සිටි ROH ක්‍රීඩකයෙකු වන [[:en:Low Ki|ලෝ කී]] ඊට පෙර සතියේදී ROH ආයතනය හැරයාම නිසාවෙනි.&lt;ref name=ROHresults/&gt;

== පුද්ගලික ජීවිතය  ==
බෲක්ස් [[:en:Atheism|අනිශ්වරවාදියෙකි]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/274768091622289408|title=Twitter/CMPunk: @PipeBombAlert I'm an atheist.| accessdate=January 9, 2013|date=November 30, 2012|publisher=twitter|quote=@PipeBombAlert I'm an atheist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/342078475529773056|title=Twitter/CMPunk: @ambenja yes.|quote=&quot;were you always an Atheist?&quot; yes.|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; එමෙන්ම ඔහු මාළු ඇතුළු අනෙකුත් මුහුදු ආහාර, ආහාරයට නොගනී ([[:en:Pescetarianism|Pescetarian]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/185198024455241728|title=Twitter/CMPunk: &quot;@lKlMONO: @CMPunk Are you a Pescetarian?&quot; Correct.| accessdate=January 9, 2013|date=March 28, 2012|publisher=twitter|quote=&quot;@lKlMONO: @CMPunk Are you a Pescetarian?&quot; Correct. }}&lt;/ref&gt; එමෙන්ම ඔහු ඇමරිකාවේ අයිස් හොකී කණ්ඩායම් වන [[:en:Chicago Blackhawks|චිකාගෝ බ්ලැක්හොක්ස්]]&lt;ref name=Blackhawks&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/342064304012529665|title=Twitter/@CMPunk: Readying the daggers. Lets go @NHLBlackhawks! #CHIvsLAK|quote=Readying the daggers. Lets go @NHLBlackhawks! #CHIvsLAK|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; කණ්ඩායමේ හා [[:en:Chicago Cubs|චිකාගෝ කබ්ස්]]&lt;ref name=Cubs&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/342073283467943937|title=Twitter/@CMPunk: Chicago Cubs.|quote=&quot;Who's your fav sports team?&quot; Chicago Cubs.|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; කණ්ඩායමේ රසිකයෙකි. ඔහු නිදහස් වේලාවට [[:en:Comic book|කොමික් පොත්]] කියවීමට ආසා කරයි.&lt;ref name=PunkMarvelIntro&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/overtheropes/cm-punk-writes-introduction-to-marvel-comics-avengers-vs-x-men-26059962|title=CM Punk writes introduction to Marvel Comics' &quot;Avengers vs. X-Men&quot;|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=USAToday&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/story/life/2012/10/15/wwe-cm-punk-avengers-x-men-collection/1634211/|title=CM Punk pens intro for 'Avengers vs. X-Men' collection|accessdate=5 June 2013 | work=USA Today|date=October 15, 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=MarveldotcomPunk&gt;{{cite web|url=http://marvel.com/news/story/19562/cm_punk_introduces_avengers_vs_x-men|title=CM Punk Introduces Avengers Vs. X-Men|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; වරක් ඔහු ඕල් ඇමරිකන් කොමික්ස් (All American Comics) නම් වෙළඳසැලකද සේවයකර තිබේ,&lt;ref name=PunkMarvelInterview&gt;{{cite web|url=http://marvel.com/news/story/11800/fightin_fanboys_wwes_cm_punk|title=Fightin' Fanboys: WWE's CM Punk|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ ප්‍රියතම කොමික් පොත [[:en:Preacher (comics)|ප්‍රීචර්]] (Preacher) නම් පොතයි.&lt;ref name=FaveComic&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/CMPunk/status/342078136780988417|title=Twitter/CMPunk: @KenedyJJohnson Preacher|quote=&quot;What is your all time favorite comic book or graphic novel of all time? #subjecttoblock&quot; Preacher|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; වෘතීමය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකු වන [[:en:Colt Cabana|කෝල්ට් කැබානා]] ඔහුගේ හොදම මිතුරෙකි, ඔවුන් දෙදෙනා මුණ ගැසී ඇත්තේ ස්ටීල් ඩොමීනියන් රෙස්ලින් (Steel Domain Wrestling) පුහුණු පාසලේ සිටියදීයි.&lt;ref name=&quot;punkcabana&quot;&gt;{{Cite video|url=http://www.rohwrestling.com/shoponline.asp?point=moreinfo&amp;catid=200&amp;id=1397|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927174133/http://www.rohwrestling.com/shoponline.asp?point=moreinfo&amp;catid=200&amp;id=1397|archivedate=September 27, 2007|title=Straight Shootin' with CM Punk &amp; Colt Cabana|publisher=Ring of Honor|date=July 1, 2005|accessdate=2007-04-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[:en:Cliff Compton|ක්ලිෆ් කොම්ප්ටන්]] ද ඔහුගේ හොදම මිතුරෙකි. එමෙන්ම [[WWE]] ආයතනය ''සී.එම්. පන්ක්: බෙස්ට් ඉන් ද වර්ල්ඩ්'' (''CM Punk: Best in the World'')&lt;ref name=LarsDVD&gt;{{cite web|url=http://www.wwedvdnews.com/talent-list-interviewed-cm-punk-wwe-dvd/27397/|title=Talent List Interviewed for CM Punk DVD - Ace Steel, Chris Hero, Lita|accessdate=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; නම් වාර්තාව සදහා ඉදිරිපත් කල [[:en:Rancid (band)|රැන්සිඩ්]] (Rancid) නම් සංගීත කණ්ඩායමේ [[:en:Lars Frederiksen|ලෝරස් ෆ්රෙඩ්රික්සන්]] ද පන්ක්ගේ හොදම මිතුරෙකි.

බෲක්ස්, 2014 ජුනි 13 වන දින ඒප්‍රිල් ජෙනෙට් මෙන්ඩිස් ව විවාහ කර ගත්තේය. ඇයව වඩාත් හොදින් හදුනන්නේ [[:en:AJ Lee|ඒ.ජේ. ලී]] නමින්ය.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwinsider.com/article/86286/cm-punkaj-lee-update.html|title=CM Punk—AJ Lee Update|date=June 14, 2014|accessdate=June 14, 2014|first=Dave|last=Scherer|publisher=PWInsider}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/more/more-top-stories/96-wwe/37493-cm-punk-wedding-note|title=C.M. Punk wedding note|date=June 14, 2014|accessdate=June 14, 2014|publisher=[[:en:Dave Meltzer#Wrestling Observer Newsletter|Wrestling Observer Newsletter]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- PLEASE REFRAIN FROM ADDING ANY DATING/COUPLE RUMORS. --&gt;

WWE ආයතනයේ වෛද්‍යවරයා වන ක්‍රිස්ටෝපර් එම්. අමාන් විසින් වරක් බෲක්ස්ගේ ඇතිවූ බැක්ටීරියා ආසාදනයක් පිළිබද වැරදි රෝග විනිශ්චයක් සිදුකල බව හා ක්‍රීඩා කිරීමේදී ඇතිවූ ආබාධ වලට නිවැරදිව ප්‍රතිකාර නොකළ බව බෲක්ස් විසින් කියා සිටියේය. එබැවින් ක්‍රිස්ටෝපර් එම්. අමාන් 2015 පෙබරවාරි 19 දින, [[:en:United States defamation law|අපකීර්තියට පත් කිරීම]] හා [[:en:Privacy laws of the United States|පෞද්ගලිකත්වයට හානි කිරීම]] යන කරුණු මත බෲක්ස්ට හා ස්කොට් කෝල්ටන්ට (කෝල්ට් කැබානාට) එරෙහිව නඩු මාර්ගයට පිවිසුණි,&lt;ref&gt;{{Citation |title=&quot;WWE ringside doctor files lawsuit against Colt Cabana, CM Punk&quot;, by George Slefo, ''Chicago Sun Times'' |url=http://chicago.suntimes.com/news/7/71/381966/wwe-ringside-doctor-files-lawsuit-colt-cabana-cm-punk |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222123456/http://chicago.suntimes.com/news/7/71/381966/wwe-ringside-doctor-files-lawsuit-colt-cabana-cm-punk }}&lt;/ref&gt; ඔහු විසින් එක් විත්තිකරුවෙකුගෙන් ඩොල‍ර් මිලියන 1ක වන්දි මුදලක් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/early-lead/wp/2015/02/20/wwes-ringside-doctor-is-suing-cm-punk-and-colt-cabana-for-1-million/|title=WWE’s ringside doctor is suing CM Punk and Colt Cabana for $1 million|date=February 20, 2015|accessdate=February 22, 2015|first=Marissa|last=Payne|publisher=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; මෙහිදී WWE ආයතනය අමාන් හට සහයෝගය පලකරමින් ප්‍රකාශයක් සහ වීඩියෝ පටයක් නිකුත් කළේය. එහි සදහන්ව තිබුනේ බෲක්ස් ඔහුගේ බැක්ටීරියා ආසාදනය පිළිබදව WWE ආයතනයේ කිසිදු අයෙකුට දැනුම්දී නොතිබූ බවයි.&lt;ref&gt;[http://sports.yahoo.com/blogs/mma-cagewriter/wwe-physician-slaps-cm-punk-with-defamation-lawsuit-221755871.html WWE physician slaps CM Punk with defamation lawsuit for podcast]{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Marcus Vangerburg of Yahoo Sports on February 20, 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/wwe-addresses-cm-punk-allegations-27130843|title=WWE addresses CM Punk's allegations|date=February 20, 2015|accessdate=April 24, 2015|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;

==දිනාගත් ශූරතා හා කෞශල්‍යය==
{{බහුවිධ රූපය
| align     = right
| direction = vertical
| width     = 200

| image1    = WWE Champion CM Punk.jpg
| caption1  = WWE ශූරතාව සමග.

| image2    = CM Punk Rosemont IL 081808.jpg
| caption2  = ලෝක හෙවිවේට් ශූරතාව පළමු වරට දිනාගත් අවස්ථාව.

| image3    = CM Punk wins IC in Chicago.jpg
| caption3  = WWE ඉන්ටර්කොන්ටිනෙන්ටල් ශූරතාව සමග.

| image4    = Punk Tag Champ.jpg
| caption4  = ලෝක ටැග් ටීම් ශූරතාව සමග.
}}

*'''[[:en:Independent Wrestling Association Mid-South|ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ට් රෙස්ලින් ඇසෝසියේෂන් මිඩ්-සවුත්]]'''
**[[:en:IWA Mid-South Heavyweight Championship|අයි.ඩබ්ලිව්.ඒ. මිඩ්-සවුත් හෙවිවේට් ශූරතාව]] ([[:en:IWA Mid-South Heavyweight Championship#Title history|5 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wrestling-titles.com/us/ky/iwams/iwams-h.html|accessdate=June 14, 2008|title=Independent Wrestling Association Mid-South Heavyweight Title|publisher=wrestling-titles.com}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:IWA Mid-South Light Heavyweight Championship|අයි.ඩබ්ලිව්.ඒ. මිඩ්-සවුත් ලයිට් හෙවිවේට් ශූරතාව]] ([[:en:IWA Mid-South Light Heavyweight Championship#Title history|2 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/us/ky/iwams/iwams-lh.html|accessdate=June 14, 2008|title=Independent Wrestling Association Mid-South Light Heavyweight Title|publisher=Wrestling-titles.com}}&lt;/ref&gt;

*'''ඉන්ටර්නැශනල් රෙස්ලින් කාටල්'''
**අයි.ඩබ්ලිව්.සී. ලෝක හෙවිවේට් ශූරතාව (1 වරක්)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.solie.org/titlehistories/hwtiwc2.html|accessdate=June 14, 2008|last=Roelfsema|first=Eric|title=IWC – International Wrestling Cartel World Heavyweight Title history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt;

*'''මිඩ්-ඇමරිකන් රෙස්ලින්'''
**එම්.ඒ.ඩබ්ලිව්. හෙවිවේට් ශූරතාව (1 වරක්)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.solie.org/titlehistories/hwtmaw.html|accessdate=June 14, 2008|last=Westcott|first=Brian|title=MAW – Mid-American Wrestling MAW Heavyweight Title history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt;

*'''[[:en:NWA Shockwave|එන්.ඩබ්ලිව්.ඒ. සයිබර්ස්පේස්]]'''
**[[:en:NWA Shockwave Tag Team Championship|එන්.ඩබ්ලිව්.ඒ. සයිබර්ස්පේස් ටැග් ටීම් ශූරතාව]] (1 වරක්)&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.solie.org/titlehistories/ttcswf.html|accessdate=June 14, 2008|last=Westcott|first=Brian|title=NWA National Wrestling Alliance/Cyberspace Wrestling Federation CSWF/NWA Cyberspace Tag Team Title history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt; - [[:en:Julio Dinero|ජුලියෝ ඩිනේරෝ]] සමග

*'''[[:en:National Wrestling Alliance|එන්.ඩබ්ලිව්.ඒ. රෙවලූශන්]]'''
**එන්.ඩබ්ලිව්.ඒ. රෙවලූශන් හෙවිවේට් ශූරතාව (1 වරක්)&lt;ref name=&quot;owwpunk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/c/c-m-punk.html|publisher=Online World of Wrestling|title= Wrestler Profiles}}&lt;/ref&gt;

*'''[[:en:Ohio Valley Wrestling|ඔහියෝ වැලි රෙස්ලින්]]'''
**[[:en:OVW Heavyweight Championship|ඕ.වී.ඩබ්ලිව්. හෙවිවේට් ශූරතාව]] ([[:en:OVW Heavyweight Championship#Title history|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.solie.org/titlehistories/ovhtnwa.html| accessdate=June 14, 2008|last=Westcott|first=Brian|title=NWA – National Wrestling Alliance NWA Ohio Valley Wrestling Heavyweight/Ohio Valley Wrestling Heavyweight Title history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:OVW Southern Tag Team Championship|ඕ.වී.ඩබ්ලිව්. සදර්න් ටැග් ටීම් ශූරතාව]] ([[:en:OVW Southern Tag Team Championship#Title history|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.solie.org/titlehistories/ovsttnwa.html|accessdate=June 14, 2008|last=Westcott|first=Brian|title=NWA – National Wrestling Alliance NWA Ohio Valley Wrestling Southern Tag Team Title history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt; – [[:en:Steven Adkins|සෙත් ස්කයිෆයර්]] සමග 
**[[:en:OVW Television Championship|ඕ.වී.ඩබ්ලිව්. ටෙලිවිශන් ශූරතාව]] ([[:en:OVW Television Championship#Title history|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.solie.org/titlehistories/ovtvnwa.html|accessdate= June 14, 2008|title=NWA – National Wrestling Alliance NWA Ohio Valley Wrestling Hardcore/Ohio Valley Wrestling Television history|publisher=Solie}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:Triple Crown Championship#List of OVW Triple Crown Champions|දෙවන ඕ.වී.ඩබ්ලිව්. ත්‍රිපල් ක්‍රවුන් චැම්පියන්]]

*'''''[[:en:Pro Wrestling Illustrated|ප්‍රෝ රෙස්ලින් ඉලස්ට්‍රේටඩ්]]'''''
**[[:en:Pro Wrestling Illustrated awards#Feud of the Year|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. වසරේ හොදම ආරවුල]] (2011)&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2012|journal=Pro Wrestling Illustrated|volume=33|issue=3|pages= 74–75}}&lt;/ref&gt; {{small| [[:en:John Cena|ජෝන් සීනාට]] එරෙහිව}}
**[[:en:Pro Wrestling Illustrated awards#Match of the Year|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. වසරේ හොදම තරගය]] (2011)&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2012|journal=Pro Wrestling Illustrated|volume=33|issue=3| pages=80–81}}&lt;/ref&gt; {{small|ජෝන් සීනාට එරෙහිව [[:en:Money in the Bank (2011)| මනී ඉන් ද බෑන්ක්]] හිදී}}
**[[:en:Pro Wrestling Illustrated awards#Most Popular Wrestler of the Year|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. වසරේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා]] (2011)&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2012|journal=Pro Wrestling Illustrated|volume=33|issue=3|pages=76–77}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:Pro Wrestling Illustrated awards#Most Hated Wrestler of the Year|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. වසරේ වඩාත්ම වෛරයට ලක්වූ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා]] (2012)
**[[:en:Pro Wrestling Illustrated awards#Wrestler of the Year|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. වසරේ හොදම මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා]] (2011, 2012)&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2012|journal=Pro Wrestling Illustrated|volume=33| issue=3| pages=84–85}}&lt;/ref&gt;
**පී.ඩබ්ලිව්.අයි. විසින් [[:en:PWI 500|පී.ඩබ්ලිව්.අයි. 500]] යටතේ 2012 වසරෙදී ඔහුව හොදම ඒකල මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයන් 500 අතර '''1 වන''' ස්ථානයේ පිහිටුවනු ලැබුවේය&lt;ref name=&quot;PWI112&quot;&gt;{{cite journal|year=2012|journal=Pro Wrestling Illustrated| volume=33|issue=7|issn= 1043-7576|pages=12–18}}&lt;/ref&gt;

*'''''[[:en:Revolver (magazine)|රිවෝල්වර්]]'''''
**&quot;මෝස්ට් මෙට්ල් ඇත්ලීට්&quot; සදහා ගෝල්ඩන් ගොඩ්ස් සම්මානය (2012)&lt;ref&gt;{{cite web|last=Passero|first=Mitch|url=http://www.wwe.com/inside/overtheropes/jericho-ruins-punks-moment|title=Chris Jericho ruins CM Punk's &quot;metal&quot; moment|date=April 12, 2012|accessdate=April 12, 2012|work=WWE}}&lt;/ref&gt;

*'''[[:en:Ring of Honor|රින්ග් ඔෆ් ඔනර්]]'''
**[[:en:ROH World Tag Team Championship|ආර්.ඕ.එච්. ටැග් ටීම් ශූරතාව]] ([[:en:List of ROH World Tag Team Champions|2 වරක්]])&lt;ref name=ROH&gt;{{cite web|url= http://www.rohwrestling.com/titlehistory/| accessdate=June 14, 2008|title=Ring of Honor official title histories|publisher=Ring of Honor| archiveurl = http://web.archive.org/web/20080610081305/http://www.rohwrestling.com/titlehistory/| archivedate = June 10, 2008}}&lt;/ref&gt; - [[:en:Colt Cabana|කෝල්ට් කැබානා]] සමග
**[[:en:ROH World Championship|ආර්.ඕ.එච්. ලෝක ශූරතාව]] ([[:en:List of ROH World Champions|1 වරක්]])&lt;ref name=ROH/&gt;

*'''සෙන්ට් පෝල් චැම්පියන්ශිප් රෙස්ලින්'''
**එස්.පී.සී.ඩබ්ලිව්. නදර්න් ස්ටේට් ලයිට් හෙවිවේට් ශූරතාව (1 වරක්)&lt;ref name=&quot;cagematchde&quot; /&gt;
**එස්.ඩී.ඩබ්ලිව්. නදර්න් ස්ටේ ටෙලිවිශන් ශූරතාව (2 වරක්)&lt;ref name=&quot;cagematchde&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.cagematch.de/?id=2&amp;nr=00000080|title=Datenbank Profil – CM Punk|accessdate=September 26, 2006|publisher=Cagematch.de|language= German}}&lt;/ref&gt;

*'''[[:en:WWE|ව'ල්ඩ් රෙස්ලින් එන්ටර්ටෙයිමන්ට්/WWE]]'''
**[[:en:ECW World Heavyweight Championship|ECW ලෝක ශූරතාව]] ([[:en:List of ECW World Heavyweight Champions|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/classics/titlehistory/ecwchampionship/20070901punk|accessdate=June 14, 2008|title=CM Punk's first ECW Championship reign|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:World Heavyweight Championship (WWE)|ලෝක හෙවිවේට් ශූරතාව]] ([[:en:List of World Heavyweight Champions (WWE)|3 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/200806011|title=CM Punk's first World Heavyweight Championship reign|accessdate=June 30, 2008|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/2009042611|accessdate=June 9, 2009|title=CM Punk's second World Heavyweight Championship reign|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/20090823|accessdate=August 23, 2009|title=CM Punk's third World Heavyweight Championship reign|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:WWE World Heavyweight Championship|WWE ශූරතාව]] ([[:en:List of WWE World Heavyweight Champions|2 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/25026075|title=CM Punk's first WWE Championship reign|accessdate=July 17, 2011|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/25045682|title=CM Punk's second WWE Championship reign|accessdate=November 20, 2011|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;{{#Tag:ref|පන්ක් තමන් පළමු වරට ශූරතාව දිනාගැනීමෙන් පසු එය රේ මිස්ටිරියෝ සහ ජෝන් සීනා සමග සංගාමී වශයෙන් තියාගනු ලැබුවා. ජෝන් සීනා පරාජය කිරීමෙන් පසුව පන්ක් ශූරයා බවට පත්වුණා, එහෙත් එය [[WWE]] ආයතනය විසින් ඔහු දෙවන වරට ශූරයා වූ බවට  හදුනාගත්තේ නැහැ.&lt;ref name=&quot;wwetitle&quot;&gt;&lt;/ref&gt;|group =n}}
**[[:en:World Tag Team Championship (WWE)|ලෝක ටැග් ටීම් ශූරතාව]] ([[:en:List of World Tag Team Champions (WWE)|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/20081027WorldTagChamps|accessdate=October 28, 2008|title=Punk and Kingston's first World Tag Team Championship reign|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt; - [[:en:Kofi Kingston|කොෆී කිංග්ස්ටන්]] සමග
**[[:en:WWE Intercontinental Championship|WWE ඉන්ටර්කොන්ටිනෙන්ටල් ශූරතාව]] ([[:en:List of WWE Intercontinental Champions|1 වරක්]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/9155998|accessdate=February 26, 2009|title=CM Punk's first Intercontinental Championship reign|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:Money in the Bank ladder match|මනී ඉන් ද බෑන්ක්]] ([[:en:Money in the Bank ladder match#2008|2008]], [[:en:Money in the Bank ladder match#2009|2009]])&lt;ref name=&quot;MITBResult&quot;&gt;{{cite web|first=Corey|last=Clayton|title=Perseverance makes Punk 'Mr. Money' in Orlando|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/6464426/results/|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080405163828/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/6464426/results/|archivedate=April 5, 2008|publisher=WWE|date=March 30, 2008|accessdate=2012-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MITB2&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/25/matches/9426648|accessdate=January 30, 2011|date=April 5, 2009|last=Rote|first=Andrew|title=Twice as nice for CM Punk|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:Triple Crown Championship#WWE|දහනම වන ත්‍රිපල් ක්‍රවුන් චැම්පියන්]]&lt;ref name=move1&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/01/20/8082791.html|accessdate=May 1, 2009|last=Tylwalk|first=Nick|title=Raw: CM Punk rises, Vince falls in Chicago|publisher=Canoe.ca|quote=Canadian Online Explorer|work=SLAM! Wrestling}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:Slammy Award|ස්ලැමි සම්මාන]] (7 වරක්)
***&quot;OMG&quot; මූමන්ට් ඔෆ් ද ඉයර් ([[:en:2008 Slammy Awards|2008]]) &lt;ref name=Slammy&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/slammyawards08/|accessdate=January 28, 2009|date=December 8, 2008|title=2008 Slammy Awards|publisher=[[:en:WWE|WWE]]}}&lt;/ref&gt; - {{small|ලෝක හෙවිවේට් ශූරතාව සදහා මනී ඉන් ද බෑන්ක් තරගය ජය ගැනීම}}
***ශොකර් ඔෆ් ද ඉයර් ([[:en:Slammy Award#2009 Slammy Awards|2009]])&lt;ref name=Slammy2&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/slammyawards09/|accessdate=January 2, 2010|date=December 14, 2009|title=2009 Slammy Awards|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt; - {{small|ස්ටීල් කේජ් තරගය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසුව WWE ආයතනයෙන් පිටදී [[:en:Jeff Hardy|ජෙෆ් හාඩිට]] පහරදීම}}
***ඩිස්පිකබල් මී ([[:en:Slammy Award#2010 Slammy Awards|2010]])&lt;ref&gt;{{cite web|first=Greg|last=Adkins|title=Saluting the Slammys|url= http://www.wwe.com/shows/raw/archive/12132010/mainarticle/|publisher=WWE|accessdate=January 30, 2011|date=December 13, 2010}}&lt;/ref&gt; - {{small|[[:en:Rey Mysterio|රේ මිස්ටිරියෝ]] හා ඔහුගේ පවුලේ අයට අඩන්තේට්ටම් කිරීම}} 
***සුපර් ස්ටාර් ඔෆ් ද ඉයර් ([[:en:Slammy Award#2011 Slammy Awards|2011]])&lt;ref name=&quot;Slammy11&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/2011-slammy-award-winners|title=2011 Slammy Award Winners|accessdate=2012-12-12|publisher=WWE|accessdate=2012-07-19|date=2012-12-12}}&lt;/ref&gt; 
***&quot;පයිප් බොම්බ්&quot; ඔෆ් ද ඉයර් (2011)&lt;ref name=&quot;Slammy11&quot; /&gt;
***ටී-ෂර්ට් ඔෆ් ද ඉයර් (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/exclusive-slammy-awards-2011|title=WWE.com Exclusive Slammy Awards 2011|accessdate=2012-12-12|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;  – {{small|&quot;බෙස්ට් ඉන් ද වර්ල්ඩ් (Best in the World)&quot;}}
***එක්ස්ට්‍රීම් මූමන්ට් ඔෆ් ද ඉයර් ([[:en:Slammy Award#2013 Slammy Awards|2013]]) – {{small|[[:en:Hell in a Cell (2013)|හෙල් ඉන් අ සෙල්]] අංගයේදී [[:en:Paul Heyman|පෝල් හීමන්ගෙන්]] පළිගැනීමේ සිද්ධිය සදහා}}

*'''''[[:en:List of Wrestling Observer Newsletter awards|රෙස්ලින් ඔබ්සවර් නිවුස්ලෙටර්]]'''''
**[[:en:Dave Meltzer#Rating system|5 ස්ටාර් මැච්]](2004) &lt;small&gt; ඔක්තෝම්බර් 16 දින [[:en:Samoa Joe|සැමෝවා ජෝයි]] ට එරෙහිව ''ROH Joe vs. Punk II'' හිදී&lt;/small&gt;
**5 ස්ටාර් මැච් (2011) &lt;small&gt;ජූලි 17 ජෝන් සීනා ට එරෙහිව WWE මනී ඉන් ද බෑන්ක් හිදී&lt;/small&gt;
**[[:en:List of Wrestling Observer Newsletter awards#Best Gimmick|බෙස්ට් ගිමික්]] (2009, 2011)&lt;ref name=&quot;WON09&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/content/view/12105/137/|title=Feb. 1 2010 Observer Newsletter: 2009 Awards Issue, Possible biggest wrestling news story of 2010|last= Meltzer|first=Dave|publisher=Wrestling Observer Newsletter|date=January 27, 2010|accessdate=January 30, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WON11&quot;&gt;{{cite journal|last=Meltzer| first=Dave|date=January 30, 2012|title=Jan 30 Wrestling Observer Newsletter: Gigantic year-end awards issue, best and worst in all categories plus UFC on FX 1, death of Savannah Jack, ratings, tons and tons of news|journal=Wrestling Observer Newsletter|location=Campbell, CA|issn=10839593}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:List of Wrestling Observer Newsletter awards#Best on Interviews|බෙස්ට් ඔන් ඉන්ටර්වීව්ස්]] (2011, 2012)&lt;ref name=&quot;WON11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WON12&quot;&gt;{{cite journal|last=Meltzer|first=Dave|date = January 23, 2013 | title = The 2012 Wrestling Observer Newsletter Annual Awards Issue | journal = Wrestling Observer Newsletter | location = Campbell, California | issn = 10839593 | url=http://www.f4wonline.com/component/content/article/110-wrestling-observer-newsletter/29425-the-2012-wrestling-observer-newsletter-annual-awards-issue}}&lt;/ref&gt;
**[[:en:List of Wrestling Observer Newsletter awards#Feud of The Year|වසරේ හොදම ආරවුල]](2009)&lt;ref name=&quot;WON09&quot;/&gt; &lt;small&gt;ජෙෆ් හාඩි ට එරෙහිව&lt;/small&gt;
**වසරේ හොදම ආරවුල (2011)&lt;ref name=&quot;WON11&quot;/&gt; &lt;small&gt;ජෝන් සීනා ට එරෙහිව&lt;/small&gt;
**[[:en:List of Wrestling Observer Newsletter awards#Match of the Year|වසරේ හොදම තරගය]] (2011)&lt;ref name=&quot;WON11&quot;/&gt; &lt;small&gt;ජූලි 17 දින ජෝන් සීනා ට එරෙහිව [[:en:Money in the Bank ladder match|WWE මනී ඉන් ද බෑන්ක්]] හිදී&lt;/small&gt;

==සටහන් හා ආශ්‍රිත==
;සටහන්
{{Reflist|group=n|2}}

;ආශ්‍රිත
{{Reflist|30em}}

==බාහිර සබැඳි==
{{Sister project links |wikt=no |commons=Phil Brooks |b=no |n=no |q=Phil Brooks |s=no |v=no |species=no |display=සී.එම්. පන්ක්}}
* නිල [https://web.archive.org/web/20140415103444/https://twitter.com/CMPunk Twitter] ගිණුම
* [http://www.youtube.com/user/ThisIsCMPunk YouTube] චැනලය
* [http://www.profightdb.com/wrestlers/cm-punk-467.html අන්තර්ජාල රෙස්ලින් දත්ත ගබඩාවේ සී.එම්. පන්ක් සදහා ඇති වාර්තා]
* [http://www.wwe.com/superstars/cmpunk CM Punk] සදහා WWE වෙබ් අඩවියේ ඇති ගිණුම
* වීඩියෝ පට සදහා [http://www.imdb.com/name/nm1516006/ IMDb] හි ඇති ගිණුම
* [http://www.ufc.com/fighter/cm-punk නිල UFC ගිණුම]

[[ප්‍රවර්ගය:මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෝ]]</text>
      <sha1>flsihz54x88rsptc6w74mc65ouxpdat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාංචිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53471</id>
    <revision>
      <id>800287</id>
      <parentid>792720</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187984" sha1="7nen62uw7q7olvia9hfaw1oqw1mqt6g" xml:space="preserve">{{short description|ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශ් හි පිහිටි මහා ස්තූපය නිසා ප්‍රකට බෞද්ධ විහාර සංකීර්ණය}}
{{Infobox building
| image               = East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4398.JPG
| image_caption       = සාංචියේ මහා ස්තූපය, නැගෙනහිර තොරණ.
| pushpin_map         = India#India Madhya Pradesh
| pushpin_relief      = yes
| pushpin_map_caption = සාංචි
| map_dot_label       = සාංචි
| building_type       = [[ස්තූපය]] සහ අවට ගොඩනැගිලි
| location            = [[සාංචි නගරය]], [[මධ්‍ය ප්‍රදේශ්]], [[ඉන්දියාව]], [[ආසියාව]]
| architectural_style = [[බෞද්ධ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|බෞද්ධ]]
| start_date          = ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස
| inauguration_date   = 
| demolition_date     = 
| height              = {{convert|16.46|m|ft|abbr=on}} (මහා ස්තූපයේ ගර්භය)
| diameter            = {{convert|36.6|m|ft|0|abbr=on}} (මහා ස්තූපයේ ගර්භය)
| other_dimensions    = 
| embedded            = 
  {{Infobox UNESCO World Heritage Site
  |child = yes
  |Official_name = සාංචියේ බෞද්ධ ස්මාරක
  |ID = 524
  |Year = 1989
  |Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv, vi
}}
}}
{{coord|23.479223|77.739683|display=title}}

[[File:Section of Stupa at Sanchi India.jpg|thumb|පරිමාණ සමඟ ස්තූපයේ හරස්කඩක්]]
'''සාංචි ස්තූපය''' ඉන්දියාවේ [[මධ්‍ය ප්‍රදේශ්]] ප්‍රාන්තයේ [[රායිසේන් දිස්ත්‍රික්කය|රායිසේන් දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[සාංචි නගරය|සාංචි නගරයේ]] පිහිටා ඇත. එය [[මධ්‍ය ප්‍රදේශ්]] හි අගනුවර වන [[භෝපාල්]] සිට කිලෝමීටර 46ක් (සැතපුම් 29) ඊසානදිගට වන්නට පිහිටා තිබේ.
{{BuddhasHolySites}}

සාංචියේ මහා [[ස්තූපය]] ඉන්දියාවේ පැරණිතම පාෂාණමය ඉදිකිරීමක් වන අතර, එය [[ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ]] වැදගත් ස්මාරකයක් වේ.&lt;ref&gt;[http://www.frontline.in/archives.htm Buddhist Art] Frontline Magazine 13–26 May 1989&lt;/ref&gt; මෙහි මුල් නිර්මාණය ක්‍රි.පූ. 3වන සියවසේ [[අශෝක]] අධිරාජයාගේ මූලිකත්වයෙන් සිදු විය. එහි ගර්භය සරල අර්ධ ගෝලාකාර ගඩොළු ව්‍යූහයක් වූ අතර, එහි [[බුදුන් වහන්සේ]]ගේ ධාතූන් තැන්පත් කොට තිබිණි. It was crowned by the ''chhatri'', a parasol-like structure symbolising high rank, which was intended to honour and shelter the relics. The original construction work of this stupa was overseen by Ashoka, whose wife Devi was the daughter of a merchant of nearby [[Vidisha]]. Sanchi was also her birthplace as well as the venue of her and Ashoka's wedding. In the 1st century BCE, four elaborately carved [[torana]]s (ornamental gateways) and a balustrade encircling the entire structure were added. The Sanchi Stupa built during Mauryan period was made of bricks. The composite flourished until the 11th century.

Sanchi is the center of a region with a number of stupas, all within a few miles of Sanchi, including [[Satdhara]] (9&amp;nbsp;km to the W of Sanchi, 40 stupas, the [[Relics of Sariputra and Mahamoggallana]], now enshrined in the new Vihara, were unearthed there), [[Bhojpur Stupas|Bhojpur]] (also called Morel Khurd, a fortified hilltop with 60 stupas) and [[Andher Stupas|Andher]] (respectively 11&amp;nbsp;km and 17&amp;nbsp;km SE of Sanchi), as well as [[Sonari Stupa|Sonari]] (10&amp;nbsp;km SW of Sanchi).&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=IUbUDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=buddhist+landscape&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjl2aqogdrSAhWHyoMKHYD9AoMQ6AEIHzAB#v=onepage&amp;q=buddhist%20landscape&amp;f=false Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Routledge, 12 Aug 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BCCI&quot;&gt;Buddhist Circuit in Central India: Sanchi, Satdhara, Sonari, Andher, Travel ... [https://books.google.fr/books?id=TOrKExVXXpkC&amp;pg=PT3&amp; p31 ]&lt;/ref&gt; Further south, about 100&amp;nbsp;km away, is [[Saru Maru]]. [[Bharhut]] is 300&amp;nbsp;km to the northeast.

Sanchi Stupa is depicted on the reverse side of the Indian currency note of Rs 200 to signify its importance to Indian cultural heritage.&lt;ref&gt;[https://www.financialexpress.com/photos/business-gallery/821450/rs-50-rs-200-rs-500-and-rs-2000-notes-images-here-are-the-new-currency-notes-released-by-rbi/lite/] Rs 50, Rs 200, Rs 500 and Rs 2000 notes images: Here are the new currency notes released by RBI &lt;/ref&gt;

==හැඳින්වීම==
[[File:Plan of Sanchi.jpg|thumb|300px|සාංචි කඳුගැටයේ පිහිටි ස්මාරකවල සැලැස්ම, අංක 1 සිට 50 තෙක් අංකනය කොට ඇත.]]
වර්තමානයේ සාංචියේ දක්නට ලැබෙන ස්මාරක [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය|මෞර්ය අධිරාජ්‍ය]] යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස) සිට අඛණ්ඩව [[ගුප්ත අධිරාජ්‍යය|ගුප්ත අධිරාජ්‍ය]] යුගය (ක්‍රි.ව. 5වන සියවස) දක්වාත්, සහ අවසානයේ ක්‍රි.ව. 12වන සියවස අවට දී නිර්මාණය වූ බෞද්ධ ස්මාරක සමූහයකි.&lt;ref name=&quot;BC&quot;&gt;{{cite book |title=Buddhist Circuit in Central India: Sanchi, Satdhara, Sonari, Andher, Travel Guide |date=2010 |publisher=Goodearth Publications |isbn=9789380262055 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=TOrKExVXXpkC&amp;pg=PT12 |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙය බොහෝවිට ඉන්දියාවේ වඩාත්ම හොඳින් සංරක්ෂණය වී ඇති බෞද්ධ ස්මාරක සමූහය විය හැක.&lt;ref name=&quot;BC&quot;/&gt; මෙහි ඇති පැරණිතම සහ විශාලතම ස්මාරකය වන මහා ස්තූපය හෙවත් ස්‍තූප අංක 1 මුලින්ම මෞර්ය ‍යුගයේ ඉදිවූ අතර, එය අසල [[අශෝක ස්තම්භ]]යක් ද පිහිටුවා තිබිණි.&lt;ref name=&quot;BC&quot;/&gt; පසුකාලීන සියවස්වල දී, විශේෂයෙන්ම [[ශුංග අධිරාජ්‍යය|ශුංග]] සහ [[සාතවාහන අධිරාජ්‍යය|සාතවාහනයන්ගේ]] කාලසීමාවේ දී මහා ස්තූපය විශාල කොට තනවා අලංකාර තොරණ සහ වේදිකා ද එක් කරන ලදී. එසේම මෙය ආසන්නයේ කුඩා ස්තූප, විශේෂයෙන් [[සාංචි ස්තූප අංක 2|ස්‍තූප අං.2]], සහ ස්තූප අං.3. ඉදිකරන ලදී&lt;ref name=&quot;BC&quot;/&gt; 

ඉන් අනතුරුව, [[ගුප්ත අධිරාජ්‍යය|ගුප්ත අධිරාජ්‍ය]] යුගය තෙක්ම එයට විවිධ අංග එක් කෙරිණි. මේ අනුව, සමස්තයක් වශයෙන් ගත්කළ සාංචිය [[පුරාතන ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|පුරාතන ඉන්දියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ]] සහ ඉන්දියානු [[බෞද්ධ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|බෞද්ධ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ]] විකාසනය පෙන්වන කැඩපතක් බඳු ය. මෙමඟින් මුල්කාලීන බුද්ධාගම, එහි ආදිතම කලා සම්ප්‍රදායයන් සහ [[ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයේ බුද්ධාගමේ පරිහානිය|ඉන්දීය උපමහාද්වීපයේ බුද්ධාගමේ පරිහානිය]] තෙක් කාලසීමාව නිරූපණය කරයි.&lt;ref name=&quot;BC&quot;/&gt;{{-}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot;&gt;
File:General view of the Stupas at Sanchi.jpg|''සාංචි ස්තූපවල සාමන්‍ය දර්ශනය'' [[ෆ්‍රෙඩ්‍රික් චාර්ල්ස් මේසී|එෆ්.සී. මේසී]], 1851 (මහා ස්තූපය කඳු මුදුනේ ද, ස්තූප අංක 2 ඉදිරියෙන් ද වේ)
File:रायसेनमण्डलम्.jpg|ක්‍රි.පූ. 3වන සියවසේ ආරම්භ වූ මහා ස්තූපය (ස්තූප අං.1),
File:Sanchi Stupa No2.jpg|ස්තූප අං.2
File:003 Front View (33709016166).jpg|ස්තූප අං.3
File:Temple 17 - Buddhist Monument - Sanchi Hill 2013-02-21 4494.JPG|බෞද්ධ විහාරය, අං.17
&lt;/gallery&gt;.            හරි

== මෞර්ය යුගය (ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස)==
[[File:Sanchi pillar of Ashoka.jpg|thumb|upright|left|සාංචියේ අශෝක ස්තම්භය.]]
සාංචියේ &quot;මහා ස්තූපය&quot; මෙහි ඇති පැරණිතම ව්‍යූහය වන අතර, එය මුලින් නිර්මාණය කරන ලද්දේ ක්‍රි.පූ. 3වන සියවසේ [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය|මෞර්ය අධිරාජ]] [[අශෝක]] විසිනි.&lt;ref name=&quot;Alī Jāvīd p.50&quot;&gt;World Heritage Monuments and Related Edifices in India, Volume 1 p.50 by Alī Jāvīd, Tabassum Javeed, Algora Publishing, New York [https://books.google.com/books?id=fg-lGID3WpQC&amp;pg=PA50]&lt;/ref&gt; මෙහි මධ්‍යය [[බුදුන් වහන්සේ]]ගේ [[ධාතු]] නිධන් කොට තැනූ අර්ධ ගෝලාකාර  ගඩොල් නිමැවුමකින් සමන්විත විය.&lt;ref name=&quot;Alī Jāvīd p.50&quot; /&gt; එහි පාදම වටා උස්වූ පේසාවක් පිහිටි අතර, ගර්භය මත ගරාදි වැටක් සහ උසස් බව හැඟවීම උදෙසා [[ඡත්‍රය]]ක් ද සවිකොට තිබිණ.&lt;ref name=&quot;Marshall 31&quot;&gt;Marshall, &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148 p.31]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[බුත්කාරා ස්තූපය]] මෞර්ය යුගයේ ඉදිවූ එවැනි අර්ධ ගෝලාකාර ස්තූප ගොඩනැගිල්ලක්න්වන අතර, එය පිළිබඳ පුරාවිද්‍යා වාර්තා ගණනාවක් හමුවේ.&lt;/ref&gt; මෙහි මුල් ස්‍තූපය වර්තමාන ස්තූපයේ විෂ්කම්භයෙන් අඩක් පමණ වූ අතර, [[ශුංගයෝ|ශුංගයන්]] විසින් එය විශාල කොට ඇත. වර්තමානයේ පාෂාණයෙන් ආවරණය කිට තිබුණ ද, අතීතයේ එය ගඩොල්වලින් ආවරණය කොට තිබිණි.&lt;ref name=&quot;Marshall 31&quot; /&gt;

According to one version of the [[Mahavamsa]], the Buddhist chronicle of [[Sri Lanka]], Ashoka was closely connected to the region of Sanchi. When he was heir-apparent and was journeying as Viceroy to [[Ujjain]], he is said to have halted at [[Vidisha]] (10 kilometers from Sanchi), and there married the daughter of a local banker. She was called [[Devi (wife of Ashoka)|Devi]] and later gave Ashoka two sons, Ujjeniya and [[Mahinda (Buddhist monk)|Mahendra]], and a daughter [[Sanghamitta]]. After Ashoka's accession, Mahendra headed a Buddhist mission, sent probably under the auspices of the Emperor, to Sri Lanka, and that before setting out to the island he visited his mother at Chetiyagiri near Vidisa, thought to be Sanchi. He was lodged there in a sumptuous vihara or monastery, which she herself is said to have had erected.&lt;ref&gt;Marshall, &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148 p.8ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;

=== අශෝක ස්තම්භය ===
{{see also|අශෝක ස්තම්භ}}
[[File:Sanchi pillar capital reconstitution after Percy Brown (Black and white).jpg|thumb|300px|The [[capital (architecture)|capital]] of the Sanchi pillar of [[Ashoka]], as discovered (left), and simulation of original appearance (right).&lt;ref&gt;[[:File:Sanchi pillar of Ashoka.jpg|Drawing reconstruction by F.C. Maisey for reference]]&lt;/ref&gt; It is very similar to the [[Lion Capital of Ashoka]] at [[Sarnath]], except for the [[abacus (architecture)|abacus]], here adorned with [[flame palmette]]s and facing [[geese]], 250 BCE. [[Sanchi Archaeological Museum]].&lt;ref name=&quot;p.25-28 Ashoka pillar&quot;&gt;Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.25-28 Ashoka pillar].&lt;/ref&gt;]]
A pillar of finely polished sandstone, one of the [[Pillars of Ashoka]], was also erected on the side of the main [[Torana]] gateway. The bottom part of the pillar still stands. The upper parts of the pillar are at the nearby [[Sanchi Archaeological Museum]]. The capital consists in four lions, which probably supported a [[Wheel of Law]],&lt;ref&gt;Buddhist Architecture
by Huu Phuoc Le [https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA155 p.155]&lt;/ref&gt; as also suggested [[:File:Carving of Ashokan pillar at Sanchi.jpg|by later illustrations among the Sanchi reliefs]]. The pillar has an Ashokan inscription ([[List of Edicts of Ashoka|Schism Edict]])&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA155 Buddhist Architecture by Huu Phuoc Le, 2010,  p.155]&lt;/ref&gt; and an inscription in the ornamental [[Sankha Lipi]] from the Gupta period.&lt;ref name=&quot;Alī Jāvīd p.50&quot; /&gt; The Ashokan inscription is engraved in early [[Brahmi]] characters. It is unfortunately much damaged, but the commands it contains appear to be the same as those recorded in the [[Sarnath]] and [[Kausambi]] edicts, which together form the three known instances of Ashoka's &quot;Schism Edict&quot;. It relates to the penalties for schism in the Buddhist sangha:

{{quote|...&amp;nbsp;the path is prescribed both for the monks and for the nuns. As long as (my) sons and great-grandsons (shall reign; and) as long as the Moon and the Sun (shall endure), the monk or nun who shall cause divisions in the [[Sangha]], shall be compelled to put on white robes and to reside apart. For what is my desire? That the Sangha may be united and may long endure.|Edict of [[Ashoka]] on the Sanchi pillar.&lt;ref&gt;John Marshall, &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.93] Public Domain text&lt;/ref&gt;}}

The pillar, when intact, was about 42 feet in height and consisted of round and slightly tapering monolithic shaft, with bell-shaped capital surmounted by an [[abacus (architecture)|abacus]] and a crowning ornament of four lions, set back to back, the whole finely finished and polished to a remarkable luster from top to bottom. The abacus is adorned with four [[flame palmette]] designs separated one from the other by pairs of [[geese]], symbolical perhaps of the flock of the Buddha's disciples. The lions from the summit, though now quite disfigured, still testify to the skills of the sculptors.&lt;ref name=&quot;Marshall 90&quot;&gt;Marshall, &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148 p.90ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;

The [[sandstone]] out of which the pillar is carved came from the quarries of [[Chunar]] several hundred miles away, implying that the builders were able to transport a block of stone over forty feet in length and weighing almost as many tons over such a distance. They probably used water transport, using rafts during the rainy season up until the Ganges, Jumna and Betwa rivers.&lt;ref name=&quot;Marshall 90&quot; /&gt;

===Temple 40===
{{multiple image
| align    = right
| image1   = Sanchi Temple 40.jpg
| width1   = 215
| caption1 = [[Sanchi Temple 40]] was a 3rd century BCE temple, one of the first known in India, constructed around the same time as the core of the Great Stupa.
| image2   = IA Temple 40 Sanchi.jpg
| width2   = 160
| caption2 = Conjectural recontruction of the original timber-built Temple 40, burnt down in the 2nd century BCE.
}}
Another structure which has been dated, at least partially, to the 3rd century BCE, is the so-called [[:Commons:category:Sanchi Temple 40|Temple 40]], one of the first instances of free-standing temples in India.&lt;ref name=&quot;BA147&quot;&gt;Buddhist Architecture, Lee Huu Phuoc, Grafikol 2009, p.147&lt;/ref&gt; Temple 40 has remains of three different periods, the earliest period dating to the Maurya age, which probably makes it contemporary to the creation of the Great Stupa. An inscription even suggests it might have been established by [[Bindusara]], the father of Ashoka.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology |date=2016 |publisher=SAGE Publications India |isbn=9789351506454 |url=https://books.google.com/books?id=zmAlDAAAQBAJ&amp;pg=PT67 |language=ar}}&lt;/ref&gt; The original 3rd century BCE temple was built on a high rectangular stone platform, 26.52&amp;times;14&amp;times;3.35 metres, with two flights of stairs to the east and the west. It was an [[apsidal]] hall, probably made of timber. It was burnt down sometime in the 2nd century BCE.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Abram |first1=David |last2=(Firm) |first2=Rough Guides |title=The Rough Guide to India |date=2003 |publisher=Rough Guides |isbn=9781843530893 |url=https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&amp;pg=PA393 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guide to Sanchi&quot;&gt;{{cite book |last1=Marshall |first1=John |title=Guide to Sanchi |date=1955 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.4365/4365#page/n153/mode/2up}}&lt;/ref&gt; 

Later, the platform was enlarged to 41.76&amp;times;27.74 metres and re-used to erect a pillared hall with fifty columns (5&amp;times;10) of which stumps remain. Some of these pillars have inscriptions of the 2nd century BCE. In the 7th or 8th century a small shrine was established in one corner of the platform, re-using some of the pillars and putting them in their present position.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chakrabarty |first1=Dilip K. |title=India: An Archaeological History: Palaeolithic Beginnings to Early Historic Foundations |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199088140 |url=https://books.google.com/books?id=wPQtDwAAQBAJ&amp;pg=PT424 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guide to Sanchi&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#F4A460; font-size: 100%; text-align:center&quot;| Maurya structures and decorations at Sanchi&lt;br /&gt;(3rd century BCE)
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]&lt;br /&gt;Approximate reconstitution of the Great Stupa with its [[pillar of Ashoka]], under the [[Mauryan Empire|Mauryas]] circa 260 BCE.
|
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|Remains of the [[Pillars of Ashoka|Ashokan Pillar]] in polished stone (right of the Southern Gateway), with its Edict.
File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|Sanchi [[Minor Pillar Edicts|Minor Pillar Edict]] of [[Ashoka]], in-situ (detail of the previous image).
File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|Remains of the shaft of the pillar of Ashoka, under a shed near the Southern Gateway.
File:Sanchi capital right side view.jpg|Side view of the capital. [[Sanchi Archaeological Museum]].&lt;ref name=&quot;p.25-28 Ashoka pillar&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;
|}

== ශුංග යුගය (ක්‍රි.පූ. 2වන සියවස)==
On the basis of [[Ashokavadana]], it is presumed that the stupa may have been vandalized at one point sometime in the 2nd century BCE, an event some have related to the rise of the Shunga emperor [[Pushyamitra Shunga]] who overtook the Mauryan Empire as an army general. It has been suggested that Pushyamitra may have destroyed the original stupa, and his son [[Agnimitra]] rebuilt it.&lt;ref&gt;&quot;Who was responsible for the wanton destruction of the original brick stupa of [[Ashoka]] and when precisely the great work of reconstruction was carried out is not known, but it seems probable that the author of the former was [[Pushyamitra Shunga|Pushyamitra]], the first of the [[Shunga Empire|Shunga]] kings (184-148 BC), who was notorious for his hostility to Buddhism, and that the restoration was affected by [[Agnimitra]] or his immediate successor.&quot; in John Marshall, ''A Guide to Sanchi,'' p. 38. Calcutta: Superintendent, Government Printing (1918).&lt;/ref&gt; The original brick stupa was covered with stone during the Shunga period.

Given the rather decentralized and fragmentary nature of the Shunga state, with many cities actually issuing their own coinage, as well as the relative dislike of the Shungas for Buddhism, some authors argue that the constructions of that period in Sanchi cannot really be called &quot;Shunga&quot;. They were not the result of royal sponsorship, in contrast with what happened during the Mauryas, and most of the dedications at Sanchi were private or collective, rather than the result of royal patronage.&lt;ref&gt;Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD Julia Shaw, Routledge, 2016 [https://books.google.com/books?id=IUbUDAAAQBAJ&amp;pg=PR58 p.58]&lt;/ref&gt;

The style of the Shunga period decorations at Sanchi bear a close similarity to those of [[Bharhut]], as well as the peripheral balustrades at the [[Mahabodhi Temple]] in [[Bodh Gaya]].
[[File:Sanchi Great Stupa under the Sungas.jpg|thumb|300px|The Great Stupa under the [[Sungas]]. The Sungas nearly doubled the diameter of the initial stupa, encasing it in stone, and built a [[balustrade]] and a [[guard rail|railing]] around it.]]

=== Great Stupa (No 1) ===

During the later rule of the Shunga, the stupa was expanded with stone slabs to almost twice its original size. The dome was flattened near the top and crowned by three superimposed parasols within a square railing. With its many tiers it was a symbol of the [[dharma]], the Wheel of the Law. The dome was set on a high circular drum meant for [[circumambulation]], which could be accessed via a double staircase. A second stone pathway at ground level was enclosed by a stone balustrade. The railings around Stupa 1 do not have artistic reliefs. These are only slabs, with some dedicatory inscriptions. These elements are dated to circa 150 BCE,&lt;ref name=&quot;Shaw 88&quot; /&gt; or 175–125 BCE.&lt;ref name=&quot;HP 149&quot; /&gt; Although the railings are made up of stone, they are copied from a wooden prototype, and as John Marshall has observed the joints between the coping stones have been cut at a slant, as wood is naturally cut, and not vertically as stone should be cut. Besides the short records of the donors written on the railings in Brahmi script, there are two later inscriptions on the railings added during the time of the Gupta Period.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Marshall|first1=John|title=A guide to Sanchi|date=1936|publisher=Eastern Book House|location=Patna|isbn=81-85204-32-2|page=36}}&lt;/ref&gt; Some reliefs are visible on the stairway balustrade, but they are probably slightly later than those at Stupa No2,&lt;ref name=&quot;Allen&quot; /&gt; and are dated to 125–100 BCE.&lt;ref name=&quot;HP 149&quot;&gt;''Buddhist Architecture'' Huu Phuoc Le, Grafikol, 2010 [https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA149 p.149]&lt;/ref&gt; Some authors consider that these reliefs, rather crude and without obvious Buddhist connotations, are the oldest reliefs of all Sanchi, slightly older even than the reliefs of [[Sanchi Stupa No.2]].&lt;ref name=&quot;HP 149&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
| colspan=2 style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align:center&quot;| '''Great Stupa (No1). Shunga period structures and decorations&lt;br /&gt;(2nd century BCE)'''
|-
| style=&quot;background:#DEB887; font-size: 100%; width: 1%; text-align: center&quot;|[[File:Great Sanchi Stupa Side view.jpg|200px]]&lt;br /&gt;Great Stupa&lt;br /&gt;(Stupa expansion and balustrades only are Shunga).&lt;br /&gt;Undecorated ground railings dated to approximately 150 BCE.&lt;ref name=&quot;Shaw 88&quot; /&gt; Some reliefs on the stairway balustrade.
|
&lt;gallery&gt;
File:Interiors of Stupa 1.JPG|Shunga balustrade and staircase.
File:Great Sanchi Stup masonry work.jpg|Shunga stonework.
File:Donation engravings on Vedika, Sanchi.jpg|Shunga vedika (railing) with inscriptions.
File:Great Sanchi Stupa Gallery (3).jpg|Deambulatory pathway.
File:Stupa 1, Sanchi 03.jpg|Summit railing and umbrellas.
&lt;/gallery&gt;&lt;br /&gt;
'''Stairway balustrade reliefs'''&lt;br /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;70px&quot;&gt;
Balustrade flame palmette Sanchi Stupa No1.jpg|[[Flame palmette]].
Balustrade flame palmette and lotus Sanchi Stupa No1.jpg|Flame palmette and lotus.
Balustrade peacock Sanchi Stupa No1.jpg|[[Peacock]].
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade Centaur.jpg|Woman riding a [[Centaur]].
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade Lotus.jpg|Lotus.
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade half lotus.jpg|Half lotus.
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade lion.jpg|Lion.
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade elephant.jpg|Elephant.
File:Sanchi Stupa 1 Ballustrade Elephant with branch.jpg|Elephant with branch.
Balustrade floral motif Sanchi Stupa No1.jpg|Floral motif.
&lt;/gallery&gt;
|}

=== Stupa No. 2: the first Buddhist reliefs ===

{{main|Sanchi Stupa No. 2}}
[[File:Sanchi Stupa 2 man on horse.jpg|thumb|left|Mason's marks in [[Kharoshti]] indicate that craftsmen from the north-west were responsible for foreign reliefs of Stupa No. 2.&lt;ref name=&quot;AG&quot; /&gt; This medallion was made circa 115 BCE.&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot; /&gt;]]
The stupas which seem to have been commissioned during the rule of the Shungas are the Second and then the Third [[stupa]]s (but not the highly decorated gateways, which are from the following [[Satavahana]] period, as known from inscriptions), following the ground balustrade and stone casing of the Great Stupa (Stupa No 1). The reliefs are dated to circa 115 BCE for the medallions, and 80 BCE for the pillar carvings,&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot;&gt;Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, C. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Left Coast Press, 2013 [https://books.google.com/books?id=jzkyBgAAQBAJ&amp;pg=PA90 p.90]&lt;/ref&gt; slightly before the reliefs of [[Bharhut]] for the earliest, with some reworks down to the 1st century CE.&lt;ref name=&quot;Shaw 88&quot;&gt;Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, C. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Left Coast Press, 2013 [https://books.google.com/books?id=jzkyBgAAQBAJ&amp;pg=PA88 p.88ff]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot; /&gt;

[[File:Sunga railings detail.jpg|thumb|Sunga period railings were initially blank (left: Great Stupa), and only started to be decorated circa 115 BCE with [[Sanchi Stupa No.2|Stupa No.2]] (right).&lt;ref name=&quot;Walters&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bell 15&quot; /&gt;]]
[[Sanchi Stupa No.2|Stupa No. 2]] was established later than the Great Stupa, but it is probably displaying the earliest architectural ornaments.&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;Ornament in Indian Architecture Margaret Prosser Allen, University of Delaware Press, 1991 [https://books.google.com/books?id=vyXxEX5PQH8C&amp;pg=PA18 p.18]&lt;/ref&gt; For the first time, clearly Buddhist themes are represented, particularly the four events in the life of the Buddha that are: the Nativity, the Enlightenment, the First Sermon and the Decease.&lt;ref&gt;Buddhist Architecture, Huu Phuoc Le, Grafikol, 2010 [https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA149 p.149]&lt;/ref&gt;

The decorations of Stupa No. 2 have been called &quot;the oldest extensive stupa decoration in existence&quot;,&lt;ref name=&quot;Walters&quot;&gt;&quot;The railing of Sanchi Stupa No.2, which represents the oldest extensive stupa decoration in existence, (and) dates from about the second century B.C.E.&quot; Constituting Communities: Theravada Buddhism and the Religious Cultures of South and Southeast Asia, John Clifford Holt, Jacob N. Kinnard, Jonathan S. Walters, SUNY Press, 2012 [https://books.google.com/books?id=PnnG8sclrdYC&amp;pg=PA197 p.197]&lt;/ref&gt; and this Stupa is considered as the birthplace of [[Jataka]] illustrations.&lt;ref name=&quot;Bell 15&quot;&gt;Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China, Alexander Peter Bell, LIT Verlag Münster, 2000 [https://books.google.com/books?id=77hHrXX4COgC&amp;pg=PA15 p.15ff]&lt;/ref&gt; The reliefs at Stupa No.2 bear mason marks in [[Kharoshthi]], as opposed to the local [[Brahmi]] script.&lt;ref name=&quot;AG&quot; /&gt; This seems to imply that foreign workers from the north-west (from the region of [[Gandhara]], where [[Kharoshthi]] was the current script) were responsible for the motifs and figures that can be found on the railings of the stupa.&lt;ref name=&quot;AG&quot;&gt;An Encyclopaedia of Indian Archaeology, by [[Amalananda Ghosh]], BRILL [https://books.google.fr/books?id=Wba-EZhZcfgC&amp;pg=PA295 p.295]&lt;/ref&gt; Foreigners from Gandhara are otherwise known to have visited the region around the same time: in 115 BCE, the embassy of [[Heliodurus|Heliodorus]] from [[Indo-Greek]] king [[Antialkidas]] to the court of the [[Sungas]] king [[Bhagabhadra]] in nearby [[Vidisha]] is recorded, in which Heliodorus established the [[Heliodorus pillar]] in a dedication to [[Vāsudeva]]. This would indicate that relations had improved at that time, and that people traveled between the two realms.&lt;ref&gt;Ancient Indian History and Civilization, Sailendra Nath Sen, New Age International, 1999 [https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&amp;pg=PA170 p.170]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;| [[Sanchi Stupa No.2|Stupa No. 2]]. Shunga structures and decorations&lt;br /&gt;(end of 2nd century BCE)
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center ; width: 10%;&quot;  |[[File:Sanchi Stupa No2.jpg|200px]]&lt;br /&gt;Stupa No. 2&lt;br /&gt;Shunga period, but mason's marks in [[Kharoshti]] point to craftsmen from the north-west (region of [[Gandhara]]) for the earliest reliefs (circa 115 BCE).&lt;ref name=&quot;AG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Shaw 88&quot;/&gt;
|
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Sanchi Stupa 2 man on horse.jpg|Foreigner on a horse. The medallions are dated circa 115 BCE.&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot; /&gt;
File:Lakshmi Sanchi Stupa 2.jpg|[[Lakshmi]] with lotus and two child attendants, probably derived from [[:File:Venus with two cupids 2.jpg|similar images of Venus]]&lt;ref&gt;An Indian Statuette From Pompeii, Mirella Levi D'Ancona, in Artibus Asiae, Vol. 13, No. 3 (1950) [https://ja.scribd.com/document/260301968/An-Indian-Statuette-From-Pompeii p.171]&lt;/ref&gt;
Flying griffin Sanchi Stupa 2.jpg|[[Griffin]] with [[Brahmi script]] inscription.
Female riding a Centaur Sanchi Stupa 2.jpg|Female riding a [[Centaur]].
File:Lotus within beads and reels motif Stupa No2 Sanchi.jpg|Lotus within [[beads and reels]] motif.
&lt;/gallery&gt;
|}

=== Stupa No. 3 ===

Stupa No. 3 was built during the time of the Shungas, who also built the railing around it as well as the staircase. The [[Relics of Sariputra and Mahamoggallana]], the disciples of the Buddha are said to have been placed in Stupa No. 3, and relics boxes were excavated tending to confirm this.&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.81]&lt;/ref&gt;

The reliefs on the railings are said to be slightly later than those of Stupa No. 2.&lt;ref name=&quot;HP 149&quot; /&gt;

The single torana gateway oriented to the south is not Shunga, and was built later under the [[Satavahanas]], probably circa 50 BCE.&lt;ref name=&quot;HP 149&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|Stupa No. 3. Shunga structures and decorations&lt;br /&gt;(2nd century BCE)
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Stupa 3 - Sanchi Hill 2013-02-21 4268.JPG|200px]]&lt;br /&gt;Stupa No. 3&lt;br /&gt;(Stupa and balustrades only are Shunga).
|
&lt;gallery&gt;
File:005 Stairway Railing (33364948500).jpg|Stairway and railing.
File:006 Floral Design (33749716585).jpg|Lotus medallions.
File:007 Floral Design (33620496811).jpg|Floral designs.
File:Post relief Stupa 3 Sanchi.jpg|Post relief.&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.82]&lt;/ref&gt;
File:Sanchi Stupa No 3 relics.jpg|[[Relics of Sariputra and Mahamoggallana]].
&lt;/gallery&gt;
|}

=== Sunga Pillar ===
[[File:Sanchi pillar 25 with own capital.jpg|thumb|upright|Sunga pillar No25 with own capital on the side.]]
Pillar 25 at Sanchi is also attributed to the Sungas, in the 2nd–1st century BCE, and is considered as similar in design to the [[Heliodorus pillar]], locally called ''Kham Baba'' pillar, dedicated by [[Heliodurus|Heliodorus]], the ambassador to the [[Indo-Greek]] king [[Antialkidas]], in nearby [[Vidisha]] circa 100 BCE.&lt;ref name=&quot;Marshall 95&quot;&gt;Marhall, &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.95 Pillar 25]. Public Domain text&lt;/ref&gt; That it belongs to about the period of the Sunga, is clear alike from its design and from the character of the surface dressing.

The height of the pillar, including the capital, is 15&amp;nbsp;ft, its diameter at the base 1&amp;nbsp;ft. 4 in. Up to a height of 4&amp;nbsp;ft. 6 in. the shaft is [[octagonal]]; above that, sixteen-sided. In the octagonal portion all the facets are flat, but in the upper section the alternate facets are fluted, the eight other sides being produced by a concave chamfering of the [[arris]]es of the [[octagon]]. This method of finishing off the arris at the point of transition between the two sections are features characteristic of the second and first centuries BCE. The west side of the shaft is split off, but the tenon at the top, to which the capital was mortised, is still preserved. The capital is of the usual bell-shaped [[Persepolitan]] type, with [[lotus flower|lotus]] leaves falling over the shoulder of the bell. Above this is a circular cable necking, then a second circular necking relieved by a [[bead]] and lozenge pattern, and, finally, a deep square [[abacus]] adorned with a [[Guard rail|railing]] in relief. The crowning feature, probably a lion, has disappeared.&lt;ref name=&quot;Marshall 95&quot; /&gt;

== සාතවාහන යුගය (ක්‍රි.පූ. 1වන සියවස – ක්‍රි.ව. 1වන සියවස)==
{{multiple image
| align    = left
| direction =horizontal
| header=සාතවාහන තොරණ (ක්‍රි.පූ. 50 - 0 පමණ)
| total_width=400
| image1   = South Gateway - Rear Side - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4383 with arrow.jpg
| caption1 = &lt;center&gt;අභිලේඛනයකට අනුව (ඊතලය බලන්න), සාංචියේ මහා ස්තූපයේ (ස්තූප අංක 1) දකුණු තොරණ, ප්‍රදානය කොට ඇත්තේ &quot;සාතකර්ණී රජ&quot; සමයේ ය. බොහෝවිට, [[දෙවන සාතකර්ණී]] රජ විය හැක.&lt;ref name=&quot;EP169&quot;&gt;{{cite book |last1=Alcock |first1=Susan E. |last2=Alcock |first2=John H. D'Arms Collegiate Professor of Classical Archaeology and Classics and Arthur F. Thurnau Professor Susan E. |last3=D'Altroy |first3=Terence N. |last4=Morrison |first4=Kathleen D. |last5=Sinopoli |first5=Carla M. |title=Empires: Perspectives from Archaeology and History |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521770200 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=MBuPx1rdGYIC&amp;pg=PA169 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
| image2   = Siri-Satakani inscription Sanchi Stupa 1 Southern Gateway Rear of top architrave.jpg
| caption2 = &lt;center&gt; The inscription appears on the relief of a stupa at the center of the top architrave, at the rear. It is written in three lines in early [[Brahmi script]] over the dome of the stupa in this relief.&lt;ref name=&quot;p.48&quot;&gt;John Marshall, &quot;A guide to Sanchi&quot;, [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.48]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Dated circa 50 BCE- 0 CE.&lt;/center&gt;
| footer=
}}
The [[Satavahana Empire]] under [[Satakarni II]] conquered eastern [[Malwa]] from the [[Shunga Empire|Shungas]].&lt;ref name=&quot;IH251&quot;&gt;{{cite book |title=Indian History |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=9781259063237 |page=251 |url=https://books.google.com/books?id=ORnlAAAAQBAJ&amp;pg=SL1-PA251 |language=en}}&lt;/ref&gt; This gave the Satavahanas access to the Buddhist site of Sanchi, in which they are credited with the building of the decorated gateways around the original [[Mauryan Empire]] and [[Sunga]] [[stupa]]s.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Jain |first1=Kailash Chand |title=Malwa Through The Ages |date=1972 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=9788120808249 |page=154 |url=https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&amp;pg=PA154 |language=en}}&lt;/ref&gt; From the 1st century BCE, the highly decorated gateways were built. The balustrade and the gateways were also colored.&lt;ref name=&quot;Alī Jāvīd p.50&quot; /&gt; Later gateways/toranas are generally dated to the 1st century CE.&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;

The ''[[:File:Siri-Satakani inscription Sanchi Stupa 1 Southern Gateway Rear of top architrave.jpg|Siri-Satakani inscription]]'' in the [[Brahmi script]] records the gift of one of the top [[architrave]]s of the Southern Gateway by the artisans of the Satavahana king [[Satakarni II]]:&lt;ref name=&quot;EP169&quot;&gt;{{cite book |last1=Alcock |first1=Susan E. |last2=Alcock |first2=John H. D'Arms Collegiate Professor of Classical Archaeology and Classics and Arthur F. Thurnau Professor Susan E. |last3=D'Altroy |first3=Terence N. |last4=Morrison |first4=Kathleen D. |last5=Sinopoli |first5=Carla M. |title=Empires: Perspectives from Archaeology and History |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521770200 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=MBuPx1rdGYIC&amp;pg=PA169 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{{quote|{{Script|Brah|𑀭𑀸𑀜𑁄 𑀲𑀺𑀭𑀺 𑀲𑀸𑀢𑀓𑀡𑀺𑀲}} (රාණෝ සිරි සාතකණිස)&lt;br&gt;{{Script|Brah|𑀆𑀯𑁂𑀲𑀡𑀺𑀲 𑀯𑀸𑀲𑀺𑀣𑀻𑀧𑀼𑀢𑀲}} (ආවේසණිස වාසිඨීපුතස)&lt;br&gt;{{Script|Brah|𑀆𑀦𑀁𑀤𑀲 𑀤𑀸𑀦𑀁}} (ආනන්දස දානං)&lt;p&gt;&quot;[[රාජ]] සිරි සාතකර්ණීගේ, ප්‍රධාන කලාශිල්පී, වාසිඨිගේ පුත් ආනන්දගේ දානයයි&quot;|[[:File:Siri-Satakani inscription Sanchi Stupa 1 Southern Gateway Rear of top architrave.jpg|Inscription of the Southern Gateway of the Great Stupa]]&lt;ref name=&quot;p.48&quot;&gt;John Marshall, &quot;A guide to Sanchi&quot;, [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.48]&lt;/ref&gt;}}

There are some uncertainties about the date and the identity of the [[Satakarni]] in question, as a king Satakarni is mentioned in the [[Hathigumpha inscription]] which is sometimes dated to the 2nd century BCE. Also, several Satavahana kings used the name &quot;Satakarni&quot;, which complicates the matter. Usual dates given for the gateways range from 50 BCE to the 1st century CE, and the builder of the earliest gateways is generally considered to be [[Satakarni II]], who ruled in 50-25 BCE.&lt;ref name=&quot;IH251&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot; /&gt; Another early Satavahana monument is known, [[:File:Nasik cave 19.jpg|Cave No.19]] of king [[Kanha (Satavahana dynasty)|Kanha]] (100-70 BCE) at the [[Nasik Caves]], which is much less developed artistically than the Sanchi toranas.

=== මාධ්‍ය සහ කැටයම් ශිල්ප ක්‍රම ===
{{Multiple image
|align=right
|header=සාතවාහනයන් යටතේ ඇත්දත් කැටයම්වල සිට ශෛලමය කැටයම් තෙක්
|image1=Statuetta indiana di Lakshmi, avorio, da pompei, 1-50 dc ca., 149425, 02.JPG
|caption1=[[පොම්පෙයි ලක්ෂ්මී]], ක්‍රි.ව. 1වන සියවස
|width1=138
|image2=Yakshini Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg
|caption2=යක්ෂිණී, නැගෙනහිර තොරණ, සාංචි.
|width2=170
}}
Although made of stone, the [[torana]] gateways were carved and constructed in the manner of wood and the gateways were covered with narrative sculptures. It has also been suggested that the stone reliefs were made by ivory carvers from nearby [[Vidisha]], and an inscription on the Southern Gateway of the Great Stupa (&quot;''[[:File:Worship of the Bodhisattva's hair Sanchi Stupa 1 Southern Gateway.jpg|The Worship of the Bodhisattva's hair]]''&quot;) was dedicated by the Guild of Ivory Carvers of [[Vidisha]].&lt;ref name=&quot;p.51&quot;&gt;World Heritage Monuments and Related Edifices in India, Volume 1 by Alī Jāvīd, Tabassum Javeed, Algora Publishing, 2008 [https://books.google.com/books?id=fg-lGID3WpQC&amp;pg=PA51 p.51]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In the Realm of Gods and Kings by Andrew Topsfield, Philip Wilson Publishers, 2014  [https://books.google.com/books?id=cEBcAwAAQBAJ&amp;pg=PA250 p.250]&lt;/ref&gt; 

[[File:Vidisha ivory carvers inscription in Sanchi.jpg|thumb|left|upright=1|Inscription ''&quot;Vedisakehi daṃtakārehi rupakaṃmaṃ kataṃ&quot;'' ({{Script|Brah|𑀯𑁂𑀤𑀺𑀲𑀓𑁂𑀨𑀺 𑀤𑀁𑀢𑀓𑀸𑀭𑁂𑀨𑀺 𑀭𑀼𑀧𑀓𑀁𑀫𑀁 𑀓𑀢𑀁}}, &quot;Ivory workers from [[Vidisha]] have done the carving&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chakrabarti |first1=Manika |title=Mālwa in Post-Maurya Period: A Critical Study with Special Emphasis on Numismatic Evidences |date=1981 |publisher=Punthi Pustak |page=100 |url=https://books.google.com/books?id=jba1AAAAIAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
The inscription reads: ''&quot;[[:File:Vidisha ivory carvers inscription in Sanchi.jpg|Vedisakehi damtakārehi rupakammam katam]]&quot;'' meaning &quot;The ivory-workers from Vidisha have done the carving&quot;.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Indian and Foreign Review – Volume 23 – Page 58, 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vogel |first1=Jean Ph |title=India antiqua |date=1947 |publisher=Brill Archive |page=130 |url=https://books.google.com/books?id=GckUAAAAIAAJ&amp;pg=PA130 |language=en}}&lt;/ref&gt; Some of the [[Begram ivories]] or the &quot;[[Pompeii Lakshmi]]&quot; give an indication of the kind of ivory works that could have influenced the carvings at Sanchi.

The reliefs show scenes from the life of the Buddha integrated with everyday events that would be familiar to the onlookers and so make it easier for them to understand the Buddhist creed as relevant to their lives. At Sanchi and most other stupas the local population donated money for the embellishment of the stupa to attain spiritual merit. There was no direct royal patronage. Devotees, both men and women, who donated money towards a sculpture would often choose their favourite scene from the life of the Buddha and then have their names inscribed on it. This accounts for the random repetition of particular episodes on the stupa (Dehejia 1992).

On these stone carvings the Buddha was never depicted as a human figure, due to [[aniconism in Buddhism]]. Instead the artists chose to represent him by certain attributes, such as the horse on which he left his father's home, his footprints, or a canopy under the [[bodhi tree]] at the point of his enlightenment. The human body was thought to be too confining for the Buddha.

=== Architecture: evolution of the load-bearing pillar capital ===
{{multiple image|perrow=3|total_width=400|caption_align=center|align = right
 | header=Evolution of the Indian load-bearing pillar capital, down to 1st century Sanchi
 | image1 = Pataliputra capital. Department of Archaeology, Government of India.jpg
 | caption1 =Mauryan capital ([[Pataliputra capital]])&lt;br /&gt;4th-3rd c. BCE
 | image2=Sarnath capital in Sarnath Museum.jpg
 | caption2 =[[Sarnath capital]],&lt;br /&gt;[[Sarnath]], c.3rd-1st c. BCE
 | image4 = Bharhut pillar capital.jpg
 | caption4  = [[Bharhut]] capital&lt;br /&gt;2nd c. BCE
 | image5 =Sanchi lion pillar with flame palmette.jpg
 | caption5  = Sanchi lion capital&lt;br /&gt;1st c. BCE
 | image6 = Elephants Eastern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg
 | caption6 =  Sanchi elephant capital&lt;br /&gt;1st c. BCE/CE
 | image7 = Dwarfs - West Face - North Pillar - West Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4326.JPG
 | caption7 =  Sanchi [[Yaksha]]s capital&lt;br /&gt;1st c. CE
}}
Similarities have been found in the designs of the [[capital (architecture)|capitals]] of various areas of northern India from the time of [[Ashoka]] to the time of the [[Satavahanas]] at Sanchi: particularly between the [[Pataliputra capital]] at the [[Mauryan Empire]] capital of [[Pataliputra]] (3rd century BCE), the pillar capitals at the [[Sunga Empire]] Buddhist complex of [[Bharhut]] (2nd century BCE), and the pillar capitals of the Satavahanas at Sanchi (1st centuries BCE/CE).&lt;ref name=&quot;Tadgell&quot; /&gt;

The earliest known example in India, the [[Pataliputra capital]] (3rd century BCE) is decorated with rows of repeating [[rosette (design)|rosettes]], [[ovolo]]s and [[bead and reel]] mouldings, [[Meander (art)|wave-like]] [[Scroll (art)|scrolls]] and side [[volute]]s with central [[Rosette (decoration)|rosettes]], around a prominent central [[flame palmette]], which is the main motif. These are quite similar to [[Classical Greece|Classical Greek]] designs, and the capital has been described as quasi-[[Ionic order|Ionic]].&lt;ref&gt;A Companion to Asian Art and Architecture by Deborah S. Hutton, John Wiley &amp; Sons, 2015, p.438 [https://books.google.com/books?id=7DX-CAAAQBAJ&amp;pg=PA438]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA44 &quot;Buddhist Architecture&quot; by Huu Phuoc Le Grafikol, 2010, p.44]&lt;/ref&gt; Greek influence,&lt;ref&gt;the &quot;pilaster capitals with Greek florals and a form which is of Greek origin (though generally described as Persian) go back to [[Archaic Greece|Late Archaic]].&quot;in &quot;The Diffusion of Classical Art in Antiquity&quot; John Boardman, Princeton University Press, 1993, p.110&lt;/ref&gt; as well as [[Persian Empire|Persian]] [[Achaemenid architecture|Achaemenid influence]] have been suggested.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;&quot;The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE-200 CE&quot; Robin Coningham, Ruth Young Cambridge University Press, 31 aout 2015,  p.414 [https://books.google.com/books?id=hB5TCgAAQBAJ&amp;pg=PA414]&lt;/ref&gt;

The [[Sarnath capital]] is a pillar capital discovered in the archaeological excavations at the ancient [[Buddhist]] site of [[Sarnath]].&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Annual Report 1906-7 |date=1909 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.208474/page/n132 72] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.208474}}&lt;/ref&gt; The pillar displays [[Ionic order|Ionic]] volutes and [[palmette]]s.&lt;ref name=&quot;BRM&quot;&gt;{{cite book |last1=Mani |first1=B. R. |title=Sarnath : Archaeology, Art and Architecture |date=2012 |publisher=Archaeological Survey of India |page=[https://archive.org/details/sarnatharchaeolo00mani/page/60 60] |url=https://archive.org/details/sarnatharchaeolo00mani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Majumdar |first1=B. |title=Guide to Sarnath |date=1937 |page=[https://archive.org/details/in.gov.ignca.30293/page/n63 41] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.30293}}&lt;/ref&gt; It has been variously dated from the 3rd century BCE during the [[Mauryan Empire]] period,&lt;ref&gt;Presented as a &quot;Mauryan capital, 250 BC&quot; with the addition of recumbant lions at the base, in the page &quot;Types of early capitals&quot; in {{cite book |last1=Brown |first1=Percy |title=Indian Architecture (Budhist And Hindu) |date=1959 |page=x |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54756#page/n33/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASI&quot;/&gt; to the 1st century BCE, during the [[Sunga Empire]] period.&lt;ref name=&quot;BRM&quot;/&gt; One of the faces shows a galopping horse carrying a rider, while the other face shows an elephant and its [[Mahout|mahaut]].&lt;ref name=&quot;BRM&quot;/&gt; 

The pillar capital in Bharhut, dated to the 2nd century BCE during the [[Sunga Empire]] period, also incorporates many of these characteristics,&lt;ref&gt;Early Buddhist Narrative Art by Patricia Eichenbaum Karetzky [https://books.google.com/books?id=9LjmXHFXju4C&amp;pg=PR16 p.16]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Early Byzantine Churches in Macedonia &amp; Southern Serbia by R.F. Hoddinott [https://books.google.com/books?id=WoSuCwAAQBAJ&amp;pg=PA17 p.17]&lt;/ref&gt; with a central [[anta capital]] with many [[rosette (design)|rosettes]], [[bead and reel|beads-and-reels]], as well as a central [[palmette]] design.&lt;ref name=&quot;Tadgell&quot;&gt;The East: Buddhists, Hindus and the Sons of Heaven, Architecture in context II, Routledge, 2015, by Christopher Tadgell [https://books.google.com/books?id=DaTbCgAAQBAJ&amp;pg=PA24 p.24]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;India Archaeological Report, Cunningham, p185-196&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Age of the Nandas and Mauryas by Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta Sastri [https://books.google.com/books?id=YoAwor58utYC&amp;pg=PA376 p.376 sq]&lt;/ref&gt; Importantly, recumbent animals (lions, symbols of Buddhism) were added, in the style of the [[Pillars of Ashoka]].

The Sanchi pillar capital is keeping the general design, seen at Bharhut a century earlier, of recumbent lions grouped around a central square-section post, with the central design of a [[flame palmette]], which started with the Pataliputra capital. However the design of the central post is now simpler, with the flame palmette taking all the available room.&lt;ref&gt;A Comprehensive History Of Ancient India (3 Vol. Set), Sterling Publishers Pvt. Ltd, 2003 [https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&amp;pg=PA87 p.87]&lt;/ref&gt; Elephants were later used to adorn the pillar capitals (still with the central palmette design), and lastly, [[Yakshas]] (here the palmette design disappears).

=== Main themes of the reliefs ===
[[File:Sanchi3.jpg|thumb|300px|The Great Stupa at the time of the [[Satavahanas]].]]

==== ජාතක කථා ====
{{see also|ජාතක කථා}}
විවිධ ජාතක කථා නිරූපණය කොට ඇත. මෙමඟින් බුදුන් වහන්සේ [[බෝධිසත්ත්ව]]යකුව සිට පෙර ආත්ම භවයන් නිරූපණය වේ. මෙහි හමුවන ජාතක කථා අතර [[සාම සාතකය]], [[වෙස්සන්තර]] ජාතකය සහ [[මහාකපි ජාතකය]] කිහිපයකි.

==== Miracles ====
Numerous miracles made by the Buddha are recorded. Among them:
* [[:File:Miracle of the Buddha walking on a River - East Face - South Pillar - East Gateway - Stupa 1 - Sanchi.jpg|The miracle of the Buddha walking on water]].&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.65]&lt;/ref&gt;
* [[:File:Miracle of fire and wood Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|The miracle of fire and wood]]

==== Temptation of the Buddha ====
Numerous scene refer to the temptation of the Buddha, when he was confronted with the seductive daughters of [[Mara (demon)|Mara]] and with his army of demons. Having resisted the temptations of Mara, the Buddha finds enlightenment.
Other similar scenes on the same subject:
* [[:File:Temptation of the Buddha with Mara's army fleeing.jpg|Temptation of the Buddha]] with Mara's army fleeing.
* [[:File:Temptation and enlightenment of the Buddha.jpg|Enlightenment of the Buddha]] with Mara's army fleeing.&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.71]&lt;/ref&gt;
[[File:Temptation of the Buddha with Mara and his daughters and the demons of Mara fleeing Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|thumb|1000px|center|Temptation of the Buddha, with the Buddha on the left (symbolized by his throne only) surrounded by rejoicing devotees, [[Mara (demon)|Mara]] and his daughters (center), and the demons of Mara fleeing (right).&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.55]&lt;/ref&gt;]]

==== War over the Buddha's Relics ====
{{See also|Śarīra|Relics associated with Buddha}}
The southern gate of Stupa No1, thought to be oldest and main entrance to the stupa,&lt;ref&gt;[A Guide To Sanchi, Marshall, John, 1918 https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35740 p.37]&lt;/ref&gt; has several depictions of the story of the Buddha's relics, starting with the War over the Relics.

After the death of the Buddha, the [[Mallas]] of [[Kushinagar]] wanted to keep his ashes, but the other kingdoms also wanting their part went to war and besieged the city of Kushinagar. Finally, an agreement was reached, and the Buddha's cremation relics were divided among 8 royal families and his disciples.&lt;ref name=&quot;Lopez Jr&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/83105/Buddha/230773/The-Buddhas-relics | first =Donald S | last = Lopez Jr.| title = The Buddha's relics}}&lt;/ref&gt;{{sfn |Strong|2007|pp= 136–37}} This famous view shows warfare techniques at the time of the Satavahanas, as well as a view of the city of [[Kushinagar]] of the [[Mallas]], which has been relied on for the understanding of ancient Indian cities.

Other narrative panels related to the War over the Buddha's Relics at Sanchi are:
* &quot;''[[:File:King of the Mallas bringing the relics of the Buddha to Kushinagara.jpg|The King of the Mallas bringing the relics of the Buddha to Kushinagara]]''&quot;, right after the death of the Buddha, before the War itself. In this relief, the king is seen seated on an elephant, holding the relics on his head.&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.68-69]&lt;/ref&gt;
* &quot;''[[:File:Siege of Kushinagara by the seven kings.jpg|The siege of Kushinagara by the seven kings]]''&quot;, another relief on the same subject.

[[File:War of the Relics of the Buddha Sanchi Stupa 1Southern Gateway.jpg|thumb|1000px|center|War over the Buddha's Relics, kept by the city of [[Kushinagar]], South Gate, Stupa no.1, Sanchi.&lt;ref name=&quot;p.83ff&quot;&gt;Asiatic Mythology by J. Hackin [https://books.google.com/books?id=HAZrFhvqnTkC&amp;pg=PA83 p.83ff]&lt;/ref&gt;]]

==== Removal of the relics by Ashoka ====
According to Buddhist legend, a few centuries later, the relics would be removed from the eight guardian kingdoms by [[King Ashoka]], and enshrined into 84,000 stupas.&lt;ref name=&quot;Lopez Jr&quot;/&gt;{{sfn |Strong|2007|pp= 136–37}}&lt;ref&gt;Asoka and the Buddha-Relics, T.W. Rhys Davids, Journal of the Royal Asiatic Society, 1901, pp. 397-410 [http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/rhy1.htm]&lt;/ref&gt; Ashoka obtained the ashes from seven of the guardian kingdoms, but failed to take the ashes from the [[Nāga|Nagas]] at [[Ramagrama]] who were too powerful, and were able to keep them. This scene is depicted in one of the transversal portions of the southern gateway of Stupa No1 at Sanchi. Ashoka is shown on the right in his charriot and his army, the stupa with the relics is in the center, and the Naga kings with their serpent hoods at the extreme left under the trees.&lt;ref&gt;Asiatic Mythology by J. Hackin [https://books.google.com/books?id=HAZrFhvqnTkC&amp;pg=PA84 p.84]&lt;/ref&gt;
[[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|1000px|center|King [[Ashoka]] visits [[Ramagrama]], to take relics of the Buddha from the [[Nāga|Nagas]], but he failed, the Nagas being too powerful. Southern gateway, Stupa 1, Southern Gateway, Sanchi.&lt;ref name=&quot;Harvard University Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |date=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674975279 |page=162 |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&amp;pg=PA162 |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

==== Building of the Bodh Gaya temple by Ashoka ====
[[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|left|Ashoka in grief, supported by his two queens, in a relief at Sanchi. Stupa 1, Southern gateway. The identification with Ashoka is confirm by a similar relief from [[Kanaganahalli]] inscribed &quot;Raya Asoko&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=9788131711200 |page=333 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&amp;pg=PA333 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199088683 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=NoAyDwAAQBAJ&amp;pg=PT27 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvard University Press&quot;/&gt;]]
[[File:Bodhi tree temple depicted in Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg|thumb|upright=.8|Bodhi tree temple depicted in Sanchi, Stupa 1, Southern gateway.]]
Ashoka went to [[Bodh Gaya]] to visit the [[Bodhi Tree]] under which the Buddha had his enlightenment, as described his [[Major Rock Edict|Major Rock Edict No.8]]. However Ashoka was profoundly grieved when he discovered that the sacred [[pipal tree]] was not properly being taken care of and dying out due to the neglect of Queen Tiṣyarakṣitā.&lt;ref name=&quot;Lahiri&quot;&gt;Ashoka in Ancient India Nayanjot Lahiri, Harvard University Press, 2015 [https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&amp;pg=PA296 p.296]&lt;/ref&gt;

As a consequence, Ashoka endeavoured to take care of the Bodhi Tree, and built a temple around it. This temple became the center of [[Bodh Gaya]]. A sculpture at Sanchi, southern gateway of Stupa No1, shows Ashoka in grief being supported by his two Queens. Then the relief above shows the Bodhi Tree prospering inside its new temple. Numerous other sculptures at Sanchi show scenes of devotion towards the Bodhi Tree, and the Bodhi Tree inside its temple at Bodh Gaya.&lt;ref name=&quot;Lahiri&quot; /&gt;

Other versions of the relief depicting the temple for the Bodhi Tree are visible at Sanchi, such as the [[:File:Pipal tree temple of Bodh Gaya depicted in Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|Temple for the Bodhi Tree (Eastern Gateway).]]

==== Foreign devotees ====
[[File:Foreigners at Sanchi Stupa I North Gateway.jpg|thumb|350px|Foreign devotees and musicians on the Northern Gateway of Stupa I.&lt;ref name=&quot;RS441&quot;&gt;&quot;Musicians generally described as &quot;Greeks&quot; from the eastern gateway at Sanchi&quot; in {{cite book |last1=Stoneman |first1=Richard |title=The Greek Experience of India: From Alexander to the Indo-Greeks |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691185385 |pages=441–444, Fig. 15.6|url=https://books.google.com/books?id=8MFnDwAAQBAJ&amp;pg=PA441 |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
Some of the friezes of Sanchi also show devotees in Greek attire, wearing kilted tunics and some of them a Greek ''[[Pileus (hat)|piloi]]'' hat.&lt;ref&gt;&quot;Sculptures showing Greeks or the Greek type of human figures are not lacking in ancient India. Apart from the proverbial Gandhara, Sanchi and Mathura have also yielded many sculptures that betray a close observation of the Greeks.&quot; in Graeco-Indica, India's cultural contacts, by [[Udai Prakash Arora]], published by Ramanand Vidya Bhawan, 1991, page 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;These &quot;Greek-looking foreigners&quot; are also described in Susan Huntington, &quot;The art of ancient India&quot;, p. 100&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RS441&quot;/&gt; They are also sometimes described as [[Sakas]], although the historical period seems too early for their presence in Central India, and the two pointed hats seem too short to be Scythian.&lt;ref name=&quot;RS441&quot;/&gt; The official notice at Sanchi describes &quot;[[:File:Scene Index - North Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4272.JPG|Foreigners worshiping Stupa]]&quot;.&lt;ref&gt;[[:File:Scene Index - North Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4272.JPG|Sanchi notice &quot;Foreigners worshiping Stupa&quot;]]&lt;/ref&gt; The men are depicted with short curly hair, often held together with a [[headband]] of the type commonly seen on [[Greek coins]]. The clothing too is Greek, complete with [[tunic]]s, capes and sandals, typical of the [[:File:Greek travelling costume.jpg|Greek travelling costume]].&lt;ref name=&quot;Manjari Ukil Originals 2006, p.162&quot;&gt;&quot;The Greeks evidently introduced the himation and the chiton seen in the terracottas from Taxila and the short kilt worn by the soldier on the Sanchi relief.&quot; in Foreign influence on Indian culture: from c. 600 B.C. to 320 A.D., Manjari Ukil Originals, 2006, p.162&lt;/ref&gt; The musical instruments are also quite characteristic, such as the &quot;thoroughly Greek&quot; double flute called [[aulos]].&lt;ref name=&quot;RS441&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HPR&quot;/&gt; Also visible are [[carnyx]]-like [[Cornu (horn)|horns]].&lt;ref name=&quot;HPR&quot;&gt;&quot;The scene shows musicians playing a variety of instruments, some of them quite extraordinary such as the Greek double flute and wind instruments with dragon head from West Asia&quot; in The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia, Himanshu Prabha Ray, Cambridge University Press, 2003 [https://books.google.com/books?id=iHHzP4uVpn4C&amp;pg=PA255 p.255]&lt;/ref&gt;

The actual participation of [[Yavanas]]/[[Yonas]] (Greek donors)&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite book|title=Purātattva, Number 8|date=1975|publisher=Indian Archaeological Society|url=https://books.google.com/books?id=MW9DAAAAYAAJ|page=188|quote=A reference to a Yona in the Sanchi inscriptions is also of immense value.(...) One of the inscriptions announces the gift of a Setapathia Yona, &quot;Setapathiyasa Yonasa danam&quot; i.e the gift of a Yona, inhabitant of Setapatha. '''The word Yona can't be here anything, but a Greek donor'''}}&lt;/ref&gt; to the construction of Sanchi is known from three inscriptions made by self-declared Yavana donors:
* The clearest of these reads &quot;''Setapathiyasa Yonasa danam''&quot; (&quot;Gift of the [[Yona]] of Setapatha&quot;),&lt;ref&gt;Epigraphia Indica Vol.2 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.100320/2015.100320.Archaeological-Survey-Of-India-Epigraphia-Indica-Vol-2 p.395 inscription 364]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Mashall, The Monuments of Sanchi [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.348 inscription No.475]&lt;/ref&gt; Setapatha being an uncertain city, possibly a location near [[Nasik]],&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology, [[Sage Publications]] India, Upinder Singh, 2016 [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&amp;pg=PA18 p.18]&lt;/ref&gt; a place where other dedications by Yavanas are known, in cave No.17 of the [[Nasik Caves]] complex, and on the pillars of the [[Karla Caves]] not far away.
* A second similar inscription on a pillar reads: ''&quot;[Sv]etapathasa (Yona?)sa danam&quot;'', with probably the same meaning, (&quot;Gift of the [[Yona]] of Setapatha&quot;).&lt;ref name=&quot;Singh&quot; /&gt;&lt;ref&gt;John Mashall, The Monuments of Sanchi [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.308 inscription No.89]&lt;/ref&gt;
* The third inscription, on two adjacent pavement slabs reads ''&quot;Cuda yo[vana]kasa bo silayo&quot;'' (&quot;Two slabs of Cuda, the Yonaka&quot;).&lt;ref&gt;John Mashall, The Monuments of Sanchi [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.345 inscription No.433]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Singh&quot; /&gt;

Around 113 BCE, [[Heliodurus|Heliodorus]], an ambassador of the [[Indo-Greek]] ruler [[Antialcidas]], is known to have dedicated a pillar, the [[Heliodorus pillar]], around 5 miles from Sanchi, in the village of [[Vidisha]].

Another rather similar foreigner is also depicted in [[Bharhut]], the [[Bharhut Yavana]] (circa 100 BCE),  also wearing a tunic and a royal headband in the manner of a Greek king, and displaying a Buddhist [[triratna]] on his sword.&lt;ref name=&quot;p.180&quot;&gt;Faces of Power: Alexander's Image and Hellenistic Politics by Andrew Stewart [https://books.google.com/books?id=1SUw29Q_SeMC&amp;pg=PA180 p.180]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antiquity, John Boardman 1993, p.112&quot;&gt;&quot;The Diffusion of Classical Art in Antiquity&quot;, John Boardman, 1993, p.112&lt;/ref&gt; [[:File:Udayagiri Yavana warrior.jpg|Another one]] can be seen in the region of [[Odisha]], in the [[Udayagiri and Khandagiri Caves]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=1 cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|align=&quot;center&quot; colspan=1 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Northwestern foreigners at Sanchi'''
|-
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Sanchi Stupa 2 man on horse.jpg|Foreigner on a horse, circa 115 BCE, Stupa No2.&lt;ref name=&quot;AG&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Shaw 90&quot;/&gt;
File:Foreigners in Greek dress playing carnyxes and aolus flute at Sanchi.jpg|Detail of the foreigners, in Greek dress and playing [[carnyx]]es and [[Musical system of ancient Greece|aolus]] flute. Northern Gateway of Stupa I (detail).
File:Foreigners riding winged lions Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|Foreigners holding grapes and riding winged lions, Sanchi Stupa 1, Eastern Gateway.&lt;ref&gt;&quot;The Diffusion of Classical Art in Antiquity, John Boardman, 1993, p.112 Note 91&lt;/ref&gt;
File:Torana of Stupa 3 in Sanchi Foreign riders.jpg|Foreign horseriders, Southern Gateway of Stupa 3.
File:Torana of Stupa 3 in Sanchi Foreigner fighting a Makara.jpg|Foreigner with headband fighting a [[Makara (Hindu mythology)|Makara]]. Southern Gateway of Stupa 3.
File:Sanchi foreigners Western gate rear top architrave.jpg|Foreigners on horses, wearing headbands, caps and boots. Western gate of Stupa 1.
&lt;/gallery&gt;
|}

==== Aniconism ====
[[File:Miracle at Kapilavastu Suddhodana praying as his son the Buddha rises in the air with only path visible Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|thumb|Aniconism in ''Miracle at [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]]'': King [[Suddhodana]] praying as his son the [[Buddha]] rises in the air, praised by celestial beings (but only his path, the horizontal slab in the air, is visible).&lt;ref name=&quot;p.58 Third Panel&quot;&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.58 Third Panel]&lt;/ref&gt;]]
{{see also|Aniconism in Buddhism}}
In all these scenes, the Buddha is never represented, being absent altogether even from scenes of his life where he is playing a central role: in the ''[[:File:Miracle of the Buddha walking on a River - East Face - South Pillar - East Gateway - Stupa 1 - Sanchi.jpg|Miracle of the Buddha walking on the river Nairanjana]]'' he is just represented by his path on the water;&lt;ref name=&quot;p.64&quot;&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.64]&lt;/ref&gt; in the ''[[:File:Procession of king Suddhodana from Kapilavastu in full Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|Procession of king Suddhodana from Kapilavastu]]'', he walks in the air at the end of the procession, but his presence is only suggested by people turning their heads upward toward the symbol of his path.&lt;ref name=&quot;p.64&quot;/&gt;

[[File:Chankrama.jpg|thumb|left|&quot;The promenade of the Buddha&quot;, or [[Chankrama]], used to depict the Buddha in motion in [[Aniconism in Buddhism|Buddhist aniconism]].]]
In one of the reliefs of the ''[[:File:Miracle at Kapilavastu Suddhodana praying as his son the Buddha rises in the air with only path visible Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|Miracle at Kapilavastu]]'', King [[Suddhodana]] is seen praying as his son the [[Buddha]] rises in the air. The Buddha praised is praised by celestial beings, but only his path is visible in the form of a slab hanging in middle air, called a ''chankrama'' or &quot;promenade&quot;.&lt;ref name=&quot;p.58 Third Panel&quot;/&gt;

Otherwise, the presence of the Buddha is symbolized by an empty throne, as in the scene of ''[[:File:Bimbisara with his royal cortege issuing from the city of Rajagriha to visit the Buddha.jpg|Bimbisara with his royal cortege issuing from the city of Rajagriha to visit the Buddha]]''.&lt;ref&gt;A Guide to Sanchi, Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.65]&lt;/ref&gt; Similar scenes would later appear in the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]], but this time with representations of the Buddha. [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]] detailed every panel in his seminal work &quot;A Guide to Sanchi&quot;.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 A Guide to Sanchi, John Marshall]&lt;/ref&gt;

This anoconism is relation to the image of the Buddha could be in conformity with an ancient Buddhist prohibition against showing the Buddha himself in human form, known from the ''[[Sarvastivada]] [[vinaya]]'' (rules of the early Buddhist school of the [[Sarvastivada]]): ''&quot;&quot;Since it is not permitted to make an image of the Buddha's body, I pray that the Buddha will grant that I can make an image of the attendant Bodhisattva. Is that acceptable?&quot; The Buddha answered: &quot;You may make an image of the Bodhisattava&quot;&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rhi |first1=Ju-Hyung |title=From Bodhisattva to Buddha: The Beginning of Iconic Representation in Buddhist Art |journal=Artibus Asiae |volume=54 |issue=3/4 |date=1994 |pages=220–221 |doi=10.2307/3250056 |jstor=3250056 }}&lt;/ref&gt;

=== The Gateways or Toranas ===
The gateways depict various scenes of the life of the Buddha, as well as events after his death, in particular the War of the Relics and the efforts of emperor [[Ashoka]] to spread the Buddhist faith.

==== Stupa 1 Southern Gateway ====
The Southern Gateway of Stupa No1 is thought to be oldest and main entrance to the stupa.&lt;ref&gt;A Guide To Sanchi, Marshall, John, 1918 [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35740 p.37]&lt;/ref&gt; The narrative friezes of this gateway put great emphasis on the relics of the Buddha, and on the role of [[Ashoka]] in spreading the Buddhist faith. This gateway is one of the two which were reconstructed by Major Cole in 1882–83. The whole of the right jamb and half of the left are new and blank, as well as the west end of the lowest architrave, the east end of the middle architrave, and the six vertical uprights between the architraves.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=3 style=&quot;background:#F0E68C; font-size: 100%;&quot;| '''[[:Commons:Category:Sanchi gateways : South gateway of stupa 1|Southern Gateway]]'''&lt;br /&gt;(&quot;Great Stupa&quot; No1, Sanchi. 1st century BCE.)
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:Sanchi (2).JPG|250px]]
|'''The Southern Gateway of Stupa 1'''. The Southern Gateway of Stupa 1 is one of the four richly carved gateways or [[torana]]s, surrounding Stupa 1, the &quot;Great Stupa&quot;. It is the main one as it was erected in front of the steps by which the terrace was ascended. The Southern Gateway was also the first to be erected. Then followed, in chronological order, the Northern, the Eastern and the Western, their succession in each case being demonstrated by the style of their carvings. It is probable, however, that not more than three or four decades intervened between the building of the Southern and Western gateways.

A few of the surfaces of the Southern Gateway are undecorated or lost. Like the other gateways, the Southern Gateway is composed of two square pillars surmounted by capitals, which in their turn support a superstructure of three architraves with volute ends.&lt;ref name=&quot;Marshall 37&quot;&gt;John Marshall, A Guide to Sanchi, 1918 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.37ff] (Public Domain text)&lt;/ref&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Architraves'''
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Architraves with Four Lions Pillar Heads - South Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4352.JPG|120px]]
Front architraves
|align=&quot;center&quot;|[[File:Architraves - Rare Side - South Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4384.jpg|120px]]
Rear architraves
|Some material was lost over two thousand years, and the restoration had to make up for lost elements with some blank slabs. The whole of the right jamb and half of the left are new, as well as the west end of the lowest architrave, the east end of the middle architrave, and the six vertical uprights between the architraves. When the gateway was restored, the top and the lowest lintels appear to have been reversed by mistake, since the more important sculptures on them now face the stupa instead of facing outwards.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|250px]]
Front middle architrave
|'''King [[Ashoka]] visits [[Ramagrama]]'''. King [[Ashoka]] visited [[Ramagrama]], to take relics of the Buddha from the [[Nāga|Nagas]], but he failed, the Nagas being too powerful.&lt;br /&gt;
After the death of the [[Buddha]], his relics were originally divided into eight portions, and shared between eight princes. Each of the princes constructed a [[stupa]] at or near his capital city, within which the respective portion of the ashes was enshrined.&lt;ref name=Shrestha1999&gt;{{cite journal|last=Shrestha|first=SS|title=Ramagrama excavation|journal=Ancient Nepal: Journal of the Department of Archaeology|volume=142|pages=1–12|year=1999|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_142_01.pdf|accessdate=2014-11-30|archive-date=2020-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908161241/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_142_01.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; These eight stupas were erected at [[Rajagriha]], [[Vaisali]], [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]], [[Allakappa]], [[Ramagrama]], [[Vothadvipa]], [[Pava]] and [[Kusinara]].&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
About two centuries later, in order to spread the Buddhist faith, [[Asoka]] endeavored to gather the eight shares of the relics to divide them up, and distribute them among 84,000 stupas, which he himself erected. He only obtained seven of these portions: he failed to secure the relics of Ramagrama in the [[Nepal]] [[Tarai]], in face of the resolute opposition of their devoted guardians, the [[Nāga|Nagas]].&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
Here, in the centre of the architrave, is depicted the stupa of Ramagrama. Above the stupa are heavenly figures bearing garlands in their hands. To the right, the Emperor Asoka is approaching in his chariot, accompanied by a retinue of elephants, horsemen and footmen; and to the left, the Nagas and Nagis, in human form with serpent hoods, worshiping at the stupa, bringing offerings, or emerging from the waters of a lotus-pond.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot;&gt;John Marshall, A Guide to Sanchi, 1918 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.46ff] (Public Domain text)&lt;/ref&gt;
On the projecting end of this architrave is an elephant in a lotus-pond with mahaut and females on its back, and a second female scrambling up behind; in the background, a pavilion with female figures looking out. To what particular incident this relief refers, is not known.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
An inscription on the dome of the stupa records that the architrave was the gift of one Balamitra, pupil of &quot;Ayachuda (Arya-Kshudra), the preacher of the Law&quot;.
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:022 Stupas and Bodhi Trees representing the Seven Buddhas (33772342726).jpg|250px]]
Rear top architrave
|'''The seven Buddhas'''.
{{see also|List of the named Buddhas}}
Six Buddhas of the past and Gautama Buddha, with his [[Bodhi Tree]] at the extreme right.In the central section are three stupas alternating with four trees with thrones in front of them, adored by figures both human and divine. These represent the six Buddhas of the past (namely : [[Vipassī Buddha|Vipassi]], [[Sikhī Buddha|Sikhi]], [[Vessabhū Buddha|Vessabhu]], [[Kakusandha Buddha|Kakusandha]], [[Koṇāgamana Buddha|Konagamana]] and [[Kassapa Buddha|Kaasapa]]) and [[Gautama Buddha]]. Three are symbolized by their stupas, and four by the trees under which each respectively attained enlightenment. The tree on the extreme right is the [[pipal tree]] of Gautama Buddha and the one next to it is the [[banyan tree]] of [[Kasyapa]] Buddha. The identification of the others is less certain.
[[File:Siri-Satakani inscription Sanchi Stupa 1 Southern Gateway Rear of top architrave.jpg|thumb|120px|The [[Satakarni II|Siri-Satakani]] inscription]]
The inscription on the dome of the central stupa reads &quot;L. 1. rano Siri Satakanisa/  L. 2. avesanisa vasithiputasa/  L. 3. Anamdasa danam&quot;  (&quot;Gift of Anamda, the son of Vdsithi (Vdsishthi ), the foreman of the artisans (avesanin) of [[rajan]] [[Satakarni II|Siri-Satakani]]).&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt; This inscription has been decisive in attributing the construction of the gateways to the time of the [[Satavahana Empire]].&lt;br /&gt;
On each of the projecting ends of this lintel is a horse with attendants and royal umbrella, issuing from a city gate. Possibly it is Kanthaka, the horse of Gautama, when he was going forth from the city of [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]].&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
When the gateway was restored, this lintel (together with the bottom one) appears to have been reversed by mistake, since the more important sculptures on them now face the stupa instead of facing outwards.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:War over the Buddha's Relics, South Gate, Stupa no. 1, Sanchi.jpg|250px]]
Rear bottom architrave&lt;br /&gt;
[[File:Sanchi3 N-MP-220.jpg|200px]]&lt;br /&gt;
Full architrave with wings
|'''War over the Buddha's Relics'''.
{{see also|Relics associated with Buddha}}
[[File:Conjectural reconstruction of the main gate of Kusinagara circa 500 BCE adapted from a relief at Sanchi.jpg|thumb|This Sanchi relief permitted this reconstruction of the city of [[Kushinagara]] circa 500 BCE.]]
The Buddha died in [[Kushinagara]], the capital of the [[Mallas]], who initially tried to keep all the relics of the Buddha for themselves. A war erupted in which the chiefs of seven other clans waged war against the Mallas of Kushinara for the possession of the Buddha's relics. In the centre of the architrave, the siege of Kushinara is in progress; to right and left, the victorious chiefs are departing in chariots and on elephants, with the relics borne on the heads of the latter.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
The scene is carried through on to the projecting ends of the architrave, and the seated elephants on the intervening false capitals are clearly intended to be part and parcel of the scene.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;p.83ff&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
When the gateway was restored, this lintel (together with the top one) appears to have been reversed by mistake, since the more important sculptures on them now face the stupa instead of facing outwards.&lt;ref name=&quot;Marshall 46&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillar capitals'''
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:018 Lions uphold the Pillar (33428081050).jpg|120px]]
Left
|align=&quot;center&quot;|[[File:Four Lions - East Pillar Top - South Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4356.JPG|120px]]
Right
|The pillars of the Southern Gateway feature lions in the manner of the [[Pillars of Ashoka]]. They are the only pillar capitals of the Sanchi complex to do so.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillars'''
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;|'''External faces'''
|-
|align=center|[[File:Left external side Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|80px]]
|align=center|[[File:Right external side Southern Getaway Stupa 1 Sanchi.jpg|80px]]
|The left external face consists in a foliage scroll inhabited by numerous animals and garlands, as well as an amorous couple repeated several time. Of the right pillar external face, nothing remains, and it has been left blank by the reconstitution under Marshall.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Front face'''
|-
|style=&quot;width: 10%;&quot;|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Ashoka with his two Queens visiting the Deer Park Sanchi Stupa 1 Southern Gateway.jpg|120px]]
|'''[[Ashoka]] with his two Queens visiting the [[Sarnath|Deer Park]]'''. A Persepolitan column, rising from a stepped base and supporting a wheel with thirty-two spokes and an equal number of [[triratna]] devices on its outer rim. This is the [[dharmachakra]] or &quot;Wheel of the Law&quot;, the emblem of the Buddha's first sermon. On either side of the wheel are celestial figures with garlands; below them are four groups of worshipers, and below the latter, [[deer]]s, to indicate the spot where the first sermon was preached, namely, in the [[Sarnath|Deer Park]] (Mrigadava) near [[Benares]]. In each of the groups of worshipers is a king with attendant females, the same figures apparently being repeated four times. They probably represent Asoka with his two queens visiting the Deer Park during his pilgrimage to the holy places of Buddhism.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot;&gt;A Guide to Sanchi, John Marshall [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148 p.50ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Procession of King Ashoka on his charriot Sanchi Stupa 1 Southern Gateway.jpg|120px]]
|'''Procession of king [[Ashoka]] on his chariot'''. The Emperor Asoka in his chariot with his retinue around.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Cortège of Mara - South Face - West Pillar - South Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4353.JPG|120px]]
|'''The Cortège of Mara'''. According to Marshall, relating the panel to the next one on the inner face, deities are seen on foot, on horseback and on elephants, hastening to do homage to the Bodhisattva's locks.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Inner face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Bodhi tree temple depicted in Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg|120px]]
|'''Bodhi tree temple of [[Bodh Gaya]] built by Ashoka.''' The temple around the [[Bodhi Tree]] (the [[pipal tree]] beneath which the Buddha had attained enlightenment) was erected by Asoka himself. This Temple is [[hypaethral]]. Here the sanctity of the tree is indicated by umbrellas and garlands, and on the throne inside the shrine are three [[triratna]] symbols.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|120px]]
|'''Ashoka in grief, supported by his two Queens'''.  Ashoka is in grief as he saw the pipal tree of the Buddha being neglected by the jealous Queen [[Tissarakkha|Tishyarakshita]]. He is so shocked that he has to be supported by two of his wives. He would thereafter build a temple around the tree, seen in the panel above, and which would become the sacred temple of [[Bodh Gaya]].&lt;ref&gt;Interpretation in &quot;Ashoka in Ancient India&quot;, by Nayanjot Lahiri, Harvard University Press, 2015 [https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&amp;pg=PA296 p.296]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Trayastrimsa Heaven.jpg|120px]]
|'''Worship of the [[Bodhisattva]]'s hair'''. In the lowest panel of the inner face is a company of deities in the [[Trayastrimsa]] heaven, where [[Indra]] held sway, rejoicing over and worshiping the hair of the [[Bodhisattva]]. The story told in the Buddhist scriptures is that, before embracing a religious life, Gautama divested himself of his princely garments and cut off his long hair with his sword, casting both hair and turban into the air, whence they were borne by the devas to the Trayastrimsa heaven and worshiped there.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
This particular relief was dedicated by the Guild of Ivory Carvers of [[Vidisha]] (horizontal inscription on the lintel), suggesting that a part of the gateways at least was made by ivory carvers.&lt;ref name=&quot;p.51&quot;/&gt;  At the least, the delicacy of workmanship and spatial effect attained in the panel of the Trayastrimsa heaven is particularly striking, and makes it understandable that, as the inscription on it records, it was the work of ivory-carvers of [[Vidisha]]. The inscription reads: 'Vedisehi dantakarehi rupadamam katam' meaning &quot;The ivory-carvers from Vidisha have done the carving&quot;.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Epigraphia Indice Vol.2 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.100320/2015.100320.Archaeological-Survey-Of-India-Epigraphia-Indica-Vol-2 p.378 Inscription No.200]&lt;/ref&gt; Some of the [[Begram ivories]] or the &quot;''[[Pompeii Lakshmi]]''&quot; give an indication of the kind of ivory works that could have influenced the carvings at Sanchi.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Rear face'''
|-
|Unique panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Rear view Left pillar Stupa 1 South Gateway.jpg|120px]]
|To the left of the panel, a royal figure is seated beneath a canopy, holding a female by the hand; in the middle, another female seated on a low stool; to the right, two other figures standing, with a child behind bearing a garland (?). At the back of them is a [[True plantains|plantain]] tree, and above, a [[Chaitya]]'s window with an umbrella on either side. The meaning of this scene is uncertain.&lt;ref name=&quot;Marshall 50&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar'''
|-
|
|
|Blank. All reliefs and inscriptions lost.
|}&lt;noinclude&gt;

==== Stupa 1 Northern Gateway ====
The Northern Gateway is the best preserved of all the gateways, and was the second to be erected. The numerous panels relate various events of the life of the Buddha. Only one atypical panel (Right pillar, Inner face/ Top panel) shows ''[[:File:Foreigners making a dedication to Stupa 1at the Northern Gateway of Stupa 1 Sanchi.jpg|Foreigners making a dedication at the Southern Gateway of Stupa No 1]]''.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=3 style=&quot;background:#A9A9A9; font-size: 100%;&quot;|  '''[[:Commons:Category:Sanchi gateways : North gateway of stupa 1|Northern Gateway]]'''&lt;br /&gt;(&quot;Great Stupa&quot; No1, Sanchi. 1st century BCE.)
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:North Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4273.JPG|250px]]
|'''The Northern Gateway of Stupa 1'''. The Northern Gateway of Stupa 1 is one of the four richly carved gateways or [[torana]]s, surrounding Stupa 1, the &quot;Great Stupa&quot;. The Northern Gateway was the second to be erected.

The best preserved of all four gateways is the Northern one, which still retains most of its ornamental figures and gives a good idea of the original appearance of all the gateways. Like the other gateways, the Northern Gateway is composed of two square pillars surmounted by capitals, which in their turn support a superstructure of three architraves with volute ends.&lt;ref name=&quot;Marshall 37&quot;/&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Architraves'''
|-
|[[File:Sanchi Stupa, Bhopal, Inda 16.JPG|120px]]
Front architraves
|[[File:GATEWAY OF PEACE.JPG|120px]]
Rear architraves
|The architraves are all almost intact. They are crowned by two large decorated [[Shrivatsa]] symbols in the round, symbols of Buddhism, as well as the remnants of a [[Dharmachakra]] (Wheel of the Law) at the center. The lintels have seated lions and [[Yakshini]]s, also in the round, at their ends.
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Temptation of the Buddha with Mara and his daughters and the demons of Mara fleeing Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|250px]]
Rear central architrave
|[[File:Vajrasana Diamond Throne of Ashoka at Bodh Gaya.jpg|thumb|upright|The actual &quot;[[Diamond throne]]&quot; at [[Bodh Gaya]], built by Ashoka circa 260 BCE.]]
'''Temptation of the Buddha with [[Mara (demon)|Mara]] and his daughters, and the demons of Mara fleeing'''. Towards the left end of the panel is the [[pipal tree]] at [[Bodh Gaya]] with an umbrella and streamers above, and, in front, the [[diamond throne]] (Vajrasana) of the Buddha, whereon he sat when he withstood the temptations and threats of [[Mara (demon)|Mara]], the Satan of Buddhism, and when he attained to Buddhahood. Human and celestial beings are adoring it. The figure to the left of it is perhaps [[Gautama Buddha#Awakening|Sujata]], bringing the meal which she prepared for Gautama before he began his last meditation prior to his enlightenment. Near the middle of the panel is Mara, seated on a throne with attendants around, and advancing from him towards the throne are his daughters, who sought by their blandishments to seduce Gautama from his purpose. On his other side, i.e., in the right half of the panel, are the hosts of Mara's demons, personifying the vices, the passions and the fears of mankind. The vigor and humor with which these fantastic beings are portrayed is very striking, and far more forceful than anything of the kind produced by the artists of the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]].&lt;ref&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.55ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
See also [[s:The Life of Buddha/Part One/19. Mara's Defeat|Mara's Defeat (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillar capitals'''
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Left capital Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
Left
|align=&quot;center&quot;|[[File:Right capital Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
Right
|Elephants facing the four directions decorate the top of the gateway pillars and support the architraves. They are gathered around a central pillar of square section decorated with a large [[flame palmette]] design. The capitals are flanked by a dancing [[Yakshini]] under foliage.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillars'''
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''External faces'''
|-
|align=center|[[File:Left side Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|40px]]
Left
|align=center|[[File:Right external face of Northwern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|40px]]
Right
|'''Left'''. The external side of the left pillar (facing the east) doesn't have narrative reliefs, but only displays [[Buddhist symbolism|Buddhist symbols]] as well as intricate vegetal designs. The external face is separated vertically in three bands, the central band consisting in a superposition of numerous [[flame palmette]]s (nine in total), and the two external bands consisting in a superposition of hooks holdings [[garland]]s. The bottom of the pillar face has two [[Buddha footprint|footprints of the Buddha]] with a [[Dharmachakra|wheel of the Law]] on their sole. The pillar face is crowned by a decorated [[Shrivatsa]] symbol.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot;&gt;John Marshall, A Guide to Sanchi, 1918 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.58ff] (Public Domain text)&lt;/ref&gt;
'''Right'''. The external face on the right side has the same background decoration, with the three vertical bands and the superposition of [[flame palmette]]s, and hooks holdings [[garland]]s, but lacks the bottom and top symbols of the [[Buddha footprint]] and the decorated [[Shrivatsa]].
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Front face'''&lt;br /&gt;(Most of the scenes on this face appear to relate to [[Sravasti]].)
|-
|style=&quot;width: 10%;&quot;|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Great Miracle at Savrasti (also called Miracle of the Mango Tree) Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|[[File:Buddha performs miracle of Sravasti Gandhara.jpg|thumb|150px|The Buddha in [[levitation]] performing the Miracle of Sravasti, Gandhara, 100-200 CE.]]
'''[[Great Miracle at Sravasti]]  (also called Mango Tree Miracle, when the Buddha walks in the air)'''.&lt;br /&gt;
In the center, a [[mango tree]] with the throne of the [[Buddha]] in front (the Buddha, of course, [[aniconism|not being illustrated]]). Round the Buddha is a circle of his followers bringing garlands to the tree or in attitudes of adoration. It was beneath a mango tree that, according to the [[Pali]] texts, Buddha performed the great miracle at [[Sravasti]], when he walked in the air, and flames broke from his shoulders and streams of water from his feet. But here there is no definite indication of the miracle.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot;/&gt;

In the [[Anthropomorphism|anthropomorphic]] (non-[[aniconism|aniconic]]) [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]], the Buddha would simply be shown in his human form, rising slightly in the air, with flames springing from his feet and water emanating from his shoulders.
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Jetavana of Sravasti Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''[[Jetavana]] of [[Sravasti]], showing the three preferred residences of the Buddha'''.
[[File:Bharhut Jetavana Jataka.jpg|thumb|150px|Jetavana story, [[Bharhut]], 2nd century BCE.]]
The [[Jetavana]] at [[Sravasti]], showing the three favourite residences of the Buddha: the Gandhakuti, the Kosambakuti and the Karorikuti, with the throne of the Buddha in the front of each. The Jetavana garden was presented to the Buddha by the rich banker [[Anathapindika]], who purchased it for as many gold pieces as would cover the surface of the ground. Hence, the foreground of the relief is shown covered with ancient Indian coins ( [[karshapana]]s ), just as it is in the similar relief at [[Bharhut]], where the details of the coins are more in evidence.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Aerial promenade of the Buddha Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''Aerial promenade of the Buddha'''. Presumably, the long band on top of the heads of devotees is the promenade the Buddha is walking on. The long open pavilion (mandapa) calls to mind the one at [[Sravasti]], which is portrayed in the [[Bharhut]] relief.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;
|-
|4th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Procession of Prasenajit of Kosala leaving Sravasti to meet the Buddha.jpg|120px]]
|'''Procession of King [[Prasenajit]] of [[Kosala]] leaving [[Sravasti]] to meet the Buddha'''. A royal procession issuing from a city gate, probably [[Prasenajit]] of [[Kosala]] going forth from [[Sravasti]] to meet the Buddha.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;
|-
|5th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Paradise of Indra (nandana) Sanchi Stupa 1 Northern gateway.jpg|120px]]
|'''Paradise of [[Indra]] ([[nandana]])'''. The meaning of this scene, which is analogous to several others on the gateways, is not clear. Perhaps, like the scene on the gateways of
Stupa No3, it may represent the Paradise of [[Indra]] ([[nandana]]), where pleasure and passion held sway.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Inner face'''&lt;br /&gt;(This face refers particularly to [[Rajagriha]])
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:The Visit of Indra to the Buddha in the Indrasaila cave near Rajagriha Sanchi Stupa 1Northern Gateway.jpg|120px]]
|[[File:Indras Visit to Indrasala Cave - Schist - ca 2nd Century CE - Kushana Period - Loriyan Tangai - ACCN 5100-A23290 - Indian Museum - Kolkata 2016-03-06 1519.JPG|thumb|The same scene in the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]]. [[Loriyan Tangai]].]]
'''Visit of [[Indra]] to the Buddha in the [[Indrasaila cave]] near [[Rajagriha]]'''. In the upper part of the panel is an artificial cave resembling in its facade many [[Indian rock-cut architecture|rock-cut]] Buddhist [[chaitya]] shrines in [[Western India|Western]] and [[Central India]]. In front of the door is the throne which marks the presence of the Buddha. The animals peering out from among the rocks serve to indicate the wildness of the spot. Below is the company of Indra in attitudes of worship, but which of these figures represents Indra and which his musician [[Panchasikha]] who accompanied him, it is not possible to determine.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Royal cortege leaving Rajagriha.jpg|120px]]
|'''Royal cortege leaving [[Rajagriha]]'''. A king and his royal cortege issuing from a city. As the panel on this side of the pillar relates particularly to Rajagriha, it is probable that the King is either [[Bimbisara]] or [[Ajatasatru]], on a visit to the Buddha at the [[Gridhrakuta]] Hill, and that the city is Rajagriha.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;&lt;br /&gt;See also: [[s:The Life of Buddha/Part One/16. Siddhartha and King Vimbasara|Siddhartha and King Bimbasara (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Bamboo garden (Venuvana) at Rajagriha, the visit of Bimbisara.jpg|120px]]
|'''Bamboo garden (Venuvana) at [[Rajagriha]], the visit of [[Bimbisara]]'''. The Bamboo garden (Venuvana ) at Rajagriha, with the throne of the Buddha in the center and devotees around. The identity of the spot is indicated by the bamboos on either side of the panel.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt; This event refers to a visit of King [[Bimbisara]] to the Buddha.&lt;ref name=&quot;Marshall 58&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
{{See also|s:The Life of Buddha/Part Two/7. The Buddha at the Bamboo Grove|l1=The Buddha at the Bamboo Grove (in &quot;The Life of Buddha&quot;)}}
|-
|4th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Dvarapala Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''[[Dvarapala]] guardian deity'''. Positioned as it is, in the inside panel of the gateway, the deity guards the left side of the entrance to the stupa. This Dvarapala is faced by another one on the right side.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Inner face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sanchi Great Stupa Northern Gateway foreigners.jpg|120px]]
|'''Foreigners making a dedication to Southern Gateway of the Great Stupa'''. Probably the dedication of a stupa, but it might also refer to the death ([[parinirvana]]) of the Buddha. Among the crowds who are celebrating the occasion with music and dancing, some are wearing dresses and high boots suggestive of a cold climate. The individual and realistic features of the people can also be noticed.&lt;ref name=&quot;Marshall 57&quot;&gt;John Marshall, A Guide to Sanchi, 1918 [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.57ff] (Public Domain text)&lt;/ref&gt; The official notice at Sanchi reads &quot;[[:File:Scene Index - North Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4272.JPG|Foreigners worshiping Stupa]]&quot;.&lt;br /&gt; The relief shows 18 of these foreigners and 4 [[Gandharva]] celestial deities in the sky above.&lt;br /&gt;
[[File:Foreigners in Greek dress playing carnyxes and aolus flute at Sanchi.jpg|thumb|150px|Foreigners playing [[carnyx]]es and [[aulos]] flute at Sanchi (detail).]]
These have been called &quot;Greek-looking foreigners&quot;&lt;ref&gt;Susan Huntington, &quot;The art of ancient India&quot;, p. 100&lt;/ref&gt; wearing Greek clothing complete with [[tunic]]s, capes and sandals, typical of the [[:File:Greek travelling costume.jpg|Greek travelling costume]],&lt;ref name=&quot;Manjari Ukil Originals 2006, p.162&quot;/&gt; and using Greek and [[Central Asian]] musical instruments ( the double flute [[aulos]], or the [[carnyx]]-like [[Cornu (horn)|Cornu horns]]), possibly pointing to the [[Indo-Greeks]].&lt;br /&gt;
Another rather similar foreigner is also depicted in [[Bharhut]], the [[:File:Bharhut Stupa Yavana.jpg|Bharhut Yavana]], also wearing a tunic and a royal headband in the manner of a Greek king, and displaying a Buddhist [[triratna]] on his sword.&lt;ref name=&quot;p.180&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Antiquity, John Boardman 1993, p.112&quot;/&gt; The top of the panel show celestial divinities celebrating the dedication of the Stupa.
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Offering of a bowl of honey to the Blessed One by a monkey Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''Offering of a bowl of honey to the Blessed One by a monkey'''. The offering of a bowl of honey to the Blessed One by a monkey. The Buddha is here represented by his [[pipal tree]] and throne, to which devotees are doing obeisance. The figure of the monkey is twice repeated, first with the bowl and then with empty hands after the gift has been made. The incident is portrayed in much the same way on the reliefs of the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]].&lt;ref name=&quot;Marshall 57&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Miracle at Kapilavastu Suddhodana praying as his son the Buddha rises in the air with only path visible Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''Miracle at [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]]'''. [[Suddhodana]] praying as his son the [[Buddha]] rises in the air, praised by celestial beings (only his path is visible). This panel is to be interpreted in conjunction with the corresponding panel adjoining it on the front face of the same pillar. When Buddha returned to his native city of Kapilavastu, his father Suddhodana came forth with a royal retinue to meet him, and a question of etiquette arose as to which should salute the other first: the father, who was king, or the son, who had become the Buddha. Thereupon the Buddha solved the difficulty by walking miraculously in mid-air. Here, in the panel on the inner face, we see a [[banyan tree]], and, in front of it, the throne symbolizing the Buddha; while suspended in the air above it is the chahkrama or promenade on which the Buddha used to take his exercise and which here symbolises that he is walking in the air. Above it are celestial beings ([[gandharva]]s) with garlands in their hands. To the right of the tree is King [[Suddhodana]] with attendants, one of whom is holding the royal umbrella. The reason for the banyan tree ([[Ficus Indica]], Skr : nyagrodha) is that King Suddhodana presented a park of banyan trees to his son on his return, and the tree, therefore, helps to localize the incident. In the corresponding scene on the front face the Buddha is probably represented in this park with disciples (but invisible due to [[aniconism]]) and followers around him.&lt;ref name=&quot;Marshall 57&quot; /&gt;
|-
|4th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Dvarapala Sanchi Stupa 1Northern Gateway right pillar.jpg|120px]]
|'''[[Dvarapala]] guardian deity'''. Positioned as it is, in the inside panel of the gateway, the deity guards the right side of the entrance to the stupa. This Dvarapala is faced by another one on the left side.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Front face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Descent of the Buddha from the Trayastrimsa Heaven Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|[[File:05 Descent to Sankasya, 3c (34342993764).jpg|thumb|120px|The same scene in the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]].]]'''Descent of the Buddha from the [[Trayastrimsa]] Heaven at [[Sankissa]]'''. The descent of the Buddha from the [[Trayastrimsa]] Heaven, where [[Maya (mother of the Buddha)|Maya]], his mother, had been reborn and whither he himself ascended to preach the Law to her. This miracle is supposed to have taken place at [[Sankissa]] (Sankasya). In the center of the relief is the miraculous ladder by which the Buddha descended, attended by [[Brahma]] and [[Indra]]. At the top of the ladder is the tree and throne of the Buddha with the gods on either side in an attitude of adoration. Other [[Deva (Buddhism)|devas]] attend on him as he descends, among whom the one to the right of the ladder holding a [[chauri]] and [[lotus (plant)|lotus]] may be Brahma. At the foot of the ladder the tree and throne are repeated with a trio of devotees on either side, indicating that the Buddha has returned again to earth.&lt;ref name=&quot;Marshall 56&quot;&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.56]&lt;/ref&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Departure of the Buddha from Kapilavastu Sanchi Stupa 1 Northern Gate.jpg|120px]]
|'''The Great Departure of the Buddha from [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]]'''. A royal figure in a chariot drives forth from a city gate, with a horse in front. The scene is analogous to the scene of Buddha's departure from Kapilavastu on the East Gateway, but in that case there is no chariot, and in this case there is no umbrella above the horse to indicate the presence of the Buddha. However, a royal umbrella being held over an empty spot in the chariot would suggest the presence of the Buddha. The figure standing at its side with a water-pot (bhrihgara) in his hand indicates that a gift is being made. Alternatively, it could be King Suddhodana going forth from Kapilavastu to meet his son, the Buddha, on the occasion when he presented him with a park of mango trees.&lt;ref name=&quot;Marshall 56&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
See also [[s:The Life of Buddha/Part One/12. Siddhartha Leaves His Father's Palace|Siddhartha Leaves His Father's Palace (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Teaching the Sakyans Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|'''Teaching the [[Sakyans]]''': This panel may represent the Buddha teaching the [[Sakyans]]. It can also be interpreted in relation to the panel of the Miracle at Kapilavastu on the same pillar (Right pillar, Inner face,3rd panel). When Buddha returned to his native city of Kapilavastu, his father Suddhodana came forth with a royal retinue to meet him, and the Buddha performed his Miracle of the Walk in the Air. In this scene, on the front face of the pillar, the Buddha is probably represented in this very park with disciples and followers around him.&lt;ref name=&quot;Marshall 56&quot; /&gt;
|-
|4th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Broken scene Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]
|Unidentified broken scene.
|}&lt;noinclude&gt;

==== Stupa 1 Eastern Gateway ====
The Eastern Gateway describes historical events during the life of the Buddha, as well as several miracles performed by the Buddha. It was the third gateway to be erected.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=3 style=&quot;background:#FFDAB9; font-size: 100%;&quot;| '''[[:Commons:Category:Sanchi gateways : East gateway of stupa 1|Eastern Gateway]]'''&lt;br /&gt;(&quot;Great Stupa&quot; No1, Sanchi. 1st century BCE/CE.)
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4398.JPG|250px]]
|'''The Eastern Gateway of Stupa 1'''. The Eastern Gateway of Stupa 1 is one of the four richly carved gateways or [[torana]]s, surrounding Stupa 1, the &quot;Great Stupa&quot;. It is the third gateway to have been constructed. Like the other gateways, the Southern Gateway is composed of two square pillars surmounted by capitals, which in their turn support a superstructure of three architraves with volute ends.&lt;ref name=&quot;Marshall 37&quot;/&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Architraves'''
|-
|[[File:Sanchi 6-09.jpg|120px]]
Front architraves
|[[File:Sanchi2 N-MP-220.jpg|120px]]
Rear architraves
|The architraves are all almost intact. They were crowned by two large decorated [[Shrivatsa]] symbols in the round, symbols of Buddhism (only one of them remains). The lintels have elephants mounted by [[Mahut]]s, and a single seated lion, at their ends. A single remaining [[Yakshini]] (top right corner) suggests that many more have been lost.
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Sanchi Eastern Gateway The Great Departure.jpg|250px]]&lt;br /&gt;
Front architrave, center
|'''The Great Departure'''. During the night, Prince [[Gautama Buddha|Siddharta]] leaves the Palace of [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]] (far left) while his wife [[Yasodhara]], his baby [[Rahula]] and the dancers are sleeping. Siddharta rides his horse Kanthaka, who is being lifted above the ground by [[Yaksha]]s in order not to make noise and to avoid awakening the guards. The horse is seen progressing from left to right, away from the city, and progressively higher in the air. Siddharta is not visible, but a chatra royal parasol is held by [[Chandaka]] in order to signify the fact that Siddharta is riding on the horse. After his arrival in the forest on the right, Siddharta discards his robes, cuts off his hair and returns the horse to Chandaka. The horse is seen returning without a rider, walking on the ground this time, and, of course, devoid of the [[chatra]] parasol over it this time. When Siddharta stays in the forest, he is symbolized by the two soles of his feet (extreme right). Siddharta has renounced the world.&lt;ref&gt;The Buddha Image: Its Origin and Development, Yuvraj Krishan, Bharatiya Vidya Bhavan, 1996 [https://books.google.fr/books?id=kDyJh--iaL0C&amp;pg=PA4 p.4]&lt;/ref&gt;
|-
|Central front architrave, right
|align=&quot;center&quot;|[[File:Yakshini Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|120px]]
|The famous [[Yakshini]], under foliage and hanging in front of an elephant, on the side.of the East Gateway.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillar capitals'''
|-
|Right capital
|align=&quot;center&quot;|[[File:Elephants Eastern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|120px]]
|The pillars of the Eastern Gateway feature elephants in the four direction, conducted by [[mahut]]s holding a Buddhist banner. They are gathered around a pillar of square section, decorated with a [[flame palmette]] design. A [[Yakshini]] under foliage flanks them on the side.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillars'''
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Front face'''
|-
|style=&quot;width: 10%;&quot;|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Chankrama Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway Left pillar Front top panel.jpg|120px]]
|'''The Miracle of Walking in the air at Savrasti'''. While the Buddha walks in the air, devotees are aligned and look upwards. The Buddha is not visible ([[aniconism]]), and only his path ([[chankrama]]) is, separating the panel horizontally in two parts.
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Pipal tree temple of Bodh Gaya depicted in Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|120px]]
|[[File:Diamond throne discovery.jpg|thumb|150px|The [[Diamond throne]] as discovered.]]
'''Temple for the [[Bodhi Tree]] in [[Bodh Gaya]]'''.&lt;br /&gt;
The illumination of the Buddha occurred here under the [[Bodhi Tree]] at [[Bodh Gaya]], and Asoka built a [[Diamond throne]] at the location, as well as a temple to protect the Bodhi Tree within. Spreading through its upper windows, the branches of the sacred tree can be seen. To right and left of the temple are four figures in an attitude of adoration, perhaps the Guardian Kings of the Four Quarters ([[Lokapalas]]).&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;

The throne was discovered after excavations near the location of the Bodhi tree in the 19th century, and is now revered at the [[Mahabodhi Temple]] in [[Bodh Gaya]].
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Miracle of the Buddha walking on a River - East Face - South Pillar - East Gateway - Stupa 1 - Sanchi.jpg|120px]]
|'''Miracle of the Buddha walking on the River [[Nairanjana]]'''. The Nairanjana river is shown in flood and [[Kasyapa]] accompanied by a disciple and a boatman are hastening in a boat to the rescue of the Buddha. Then, in the lower part of the picture, the Buddha, represented by his promenade (chahbama), appears walking on the face of the waters, and in the foreground the figures of Kasyapa and his disciple are twice repeated, now on dry ground and doing homage to the Master (represented by the throne at the right hand, bottom corner).&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
Throughout, The Buddha is not visible (aniconism), only represented by a path on the water, and his empty throne bottom right.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot;&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.60ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;
|-
|Bottom panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Bimbisara with his royal cortege issuing from the city of Rajagriha to visit the Buddha.jpg|120px]]
|'''[[Bimbisara]] with his royal cortege issuing from the city of [[Rajagriha]] to visit the Buddha'''. Bimbisara with his royal cortege issuing from the city of [[Rajagriha]], on a visit to the Buddha, here symbolized by his empty throne. This visit took place after the conversion of [[Kasyapa]], which was brought about by a series of miracles, one of which is illustrated in the panel above.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Inner face'''&lt;br /&gt;(This face is concerned with the miracles by which Buddha converted the [[Brahman]] [[Kasyapa]] and his disciples.)
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Visit of Indra and Brahma to the Buddha Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway Left pillar Inner top panel.jpg|120px]]
|'''Visit of [[Indra]] and [[Brahma]] to the Buddha'''. The visit of [[Indra]] and [[Brahma]] to the Buddha takes place in the town of [[Uruvilva]]. Near the center of the panel is the throne indicating the presence of the Buddha, surmounted by the umbrella; behind it, Indra and Brahma standing in an attitude of adoration; in the background, the houses of Uruvilva and the people at their daily tasks. To the left, a man and woman, the woman grinding spices on a &quot;cari&quot; stone; nearby, to the right, another woman is at work at a table, while a third is pounding rice with pestle and mortar, and a fourth winnowing the grain with a fan. In the foreground is the river Nairanjana, with cattle on its banks and a woman drawing water in a pitcher. One of the villagers has his hands joined in the attitude of prayer.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Buddha tames the Naga at Uruvela Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway Left pillar Inner 2nd panel.jpg|120px]]
|'''Buddha tames the [[Nāga|Naga]] at [[Uruvilva]]''' This panel is about the victory of the Buddha over the serpent in the fire chapel at Uruvilva. The Buddha obtained the permission of Kasyapa to pass the night in a fire chapel at his hermitage, which was inhabited by a fearsome [[Nāga|Naga]]. The Naga attacked him with smoke and fire but was met with the same weapons, and being overcome crept into the Buddha's begging bowl. In the middle of the panel is the fire temple with a fire altar in front and a throne indicating the presence of the Buddha within, while behind the throne is the five-headed Naga. Flames are issuing from the windows in the roof. On either side of the temple are the Brahmanical ascetics standing in an attitude of respect and veneration.&lt;br /&gt;
In the foreground, to the right, is a leaf-hut (parna-sala) and an ascetic at its threshold seated on a mat, with his knees bound up by a band and his hair (jafa) twisted turban-wise about his head. Evidently he is a Brahman doing penance. Before him is another Brahman standing and apparently reporting to him the miracle; and near by is a small fire altar and the instruments of [[Vedic]] sacrifice. To the left is the Nairanjana river, in which another ascetic is bathing and from which three young novices are drawing water.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Miracle of fire and wood Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|120px]]
|'''The miracle of fire and wood'''. This is a depicting of the miracles of the wood, the fire and the offering. In the story of [[Kasyapa]]'s conversion it is related that, after the miracle of the fire temple, a sacrifice was prepared by the Brahmans, but the wood for the fire could not be split, the fire could not be made to burn, and the oblation could not be offered, until in each case the Buddha gave his consent.&lt;br /&gt;
In the relief, this triple miracle is dramatically represented. In the foreground, to the right, a [[Brahman]] ascetic has his axe raised to split the wood, but the axe will not descend until Buddha gives the word; then we see the axe driven home into the log. Similarly, a Brahman is engaged fanning the fire on an altar, but the fire will not burn until the Buddha permits it. Then we see the altar repeated and flames blazing upon it. The third phase of the miracle, that of the oblation, is indicated by the single figure of a Brahman holding an oblation spoon over a flaming altar.&lt;br /&gt;
The other figures in this panel, of two novices bringing wood and provisions, are mere accessories, while the [[stupa]] in the back ground, decorated with shell designs and surrounded by a square railing, serves to give local color to the scene.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|Bottom panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Dvarapala - North Face - South Pillar - East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4441.JPG|120px]]
|[[Dvarapala]] guardian.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Inner Face'''&lt;br /&gt;(This face of the pillar is devoted to scenes at [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]], the birthplace of Gautama)&lt;br /&gt;
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Homage of King Suddhodana Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway Right pillar inner top panel.jpg|120px]]
|'''Homage of King [[Suddhodana]] to the Buddha'''.  In the center, the tree and throne of the Buddha, with a group of worshipers around, including King Suddhodana, the father of the Buddha, who is standing immediately in front of the throne. The king wears the same headdress here as in the panel below. The episode represented is the homage paid by the King
to his son after his return to Kapilavastu.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|Second panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Procession of king Suddhodana from Kapilavastu in full Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|120px]]
|'''Procession of king [[Suddhodana]] from [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]]'''.
[[File:Maya's dream Sanchi Stupa 1 Eastern gateway.jpg|thumb|200px|At the top of the panel, [[Maya (mother of the Buddha)|Maya]]'s dream of the visit of an elephant, in [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]]. See also [[s:The Life of Buddha/Part One/2. Maya's Dream|Maya's Dream (in &quot;The life of Buddha)&quot;]].]]
At the top is portrayed the dream of [[Maya (mother of the Buddha)|Maya]], the mother of the Buddha, otherwise called the conception of the [[Bodhisattva]]. Maya, the queen, is
seen lying in a pavilion of the palace, and on her is descending the Bodhisattva in the form of a white elephant. This scene, which was well known to all Buddhists, serves to identify the city here represented as [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]].&lt;br /&gt;
Below it is a royal procession threading its way through the streets of the city and issuing forth from the gate. This is the procession of King Suddhodana, when he went forth to meet his son on his return to Kapilavastu. Then, at the bottom of the panel, is portrayed the miracle which Buddha performed on this occasion by walking in mid-air; and, in the extreme
left hand bottom corner, is a [[banyan tree]] (nyagrodha) to signify the park of banyans which Suddhodana presented to his son. The Buddha walking in mid-air is represented, as on the Northern Gateway, by his promenade (chankrama); and suggested by the upturned faces of the king and his retinue as they gaze wonderingly on the miracle.&lt;ref name=&quot;Marshall 60&quot; /&gt;
|-
|Bottom panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Dvarapala - South Face - North Pillar - East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4438.JPG|120px]]
|[[Dvarapala]] guardian.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Front Face'''
|-
|Full length
|align=&quot;center&quot;|[[File:The six inferior heavens of the Gods Sanchi Stupa 1 East Gateway Right pillar front.jpg|120px]]
|'''The six inferior heavens of the Gods'''. The six inferior heavens of the gods ([[Devaloka]]s ) or &quot;Kamavachara heavens&quot;, in which the passions are still unsubdued, an integral part of [[Buddhist cosmology]]. Starting from the base they are as follows: (1) The heaven of the Four Great Kings: the Regents of the Four Quarters ([[Lokapala]]; [[Chaturmaharajika]]); (2) The heaven of the Thirty-three gods ([[Trayastrimisa]]) over whom [[Śakra (Buddhism)|Sakra]] presides; (3) The heaven over which [[Yama]], the God of Death, reigns, where there is no change of day or night; (4) The Tushita heaven, where the [[Bodhisattvas]] are born before they appear on earth as the saviors of mankind, and where Maitreya now resides; (5) The heaven of the [[Nirmanarati]], who create their own pleasures; (6) The heaven of the [[Parinirmita]]-[[Vasavartin]] gods, who indulge in pleasures created for them by others and over whom [[Mara (demon)|Mara]] is king.&lt;br /&gt;
Each of these six heavens or devalokas is represented by a storey of a palace, the front of which is divided by pillars into three bays, the pillars in the alternate storeys being
either plain or provided with elaborate Persepolitan capitals. In the central bay there sits a god, like an Indian king, holding a thunderbolt ([[vajra]]) in his right hand and a flask containing nectar ([[amrita]]) in his left. Behind him are his women attendants holding the royal umbrella ([[Muttra]]) and flywhisk ([[chauri]]). In the bay to his right, seated on a slightly lower seat, is his viceroy (uparaja); and to his left are the court musicians and dancers. With slight variations the same figures are repeated in each of the six heavens.
Nothing, perhaps, could give a better idea of the monotony of pleasure in the Buddhist heavens than the sameness of these reiterations.&lt;br /&gt;
The topmost panel of all, with two figures seated on a terrace and attendants behind, is treated quite differently from the Devalokas below and appears to represent the lowest of the Brahmaloka, which according to the Buddhist ideas rise above the inferior heavens.&lt;ref&gt;A Guide to Sanchi, Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.62ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

==== Stupa 1 Western Gateway ====
The Western Gateway of Stupa 1 is the last of the four gateway of the Great Stupa to have been built.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=3 style=&quot;background:#E9967A; font-size: 100%;&quot;| '''[[:Commons:Category:Sanchi gateways : West gateway of stupa 1|Western Gateway]]'''&lt;br /&gt;(&quot;Great Stupa&quot; No1, Sanchi, 1st century BCE/CE.)
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:Sanchi portique ouest.jpg|250px]]
|'''The Western Gateway of Stupa 1'''. The Western Gateway of Stupa 1 is one of the four richly carved gateways or [[torana]]s, surrounding Stupa 1, the &quot;Great Stupa&quot;. It is the last of the four gateway to have been constructed.
Like the other gateways, the Western Gateway is composed of two square pillars surmounted by capitals, which in their turn support a superstructure of three architraves with volute ends.&lt;ref name=&quot;Marshall 37&quot;/&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Architraves'''
|-
|align=center|[[File:West Torana, Sanchi 03.jpg|120px]]
Front architraves
|align=center|[[File:Upper part of the gateway at Sanchi Stupa.jpg|120px]]
Rear architraves
||The architraves are all almost intact, but there are almost no remains of &quot;in the round&quot; decorations around or on top of the lintels. Only remains a fragment of [[capital (architecture)|capital]] with a base composed of lions, at the center top of the [[torana]].
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:King of the Mallas bringing the relics of the Buddha to Kushinagara.jpg|250px]]
Rear top architrave
|'''King of the [[Mallas]] bringing the relics of the Buddha to [[Kushinagara]]'''. After the death of the Buddha his relics were taken possession of by the [[Mallas]] of [[Kushinagara]], whose chief is here depicted riding on an elephant and bearing the relics into the town of Kusinagara on his own head. The tree behind the throne in front of the city gate appears to be a [[Shala tree]] ( shorea robusta ), and to refer to the fact that Buddha's [[parinirvana]] took place in a grove of those trees. The two groups of figures carrying banners and offerings, which occupy the ends of this architrave, are probably connected with the central scene, serving to indicate the rejoicing of the Mallas over the possession of the relics.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Siege of Kushinagara by the seven kings.jpg|250px]]
Rear middle architrave
|[[File:King of the Mallas under siege.jpg|thumb|120px|King of the [[Mallas]] of [[Kushinagara]] under siege (left end of the architrave).]]
'''Siege of [[Kushinagara]] by the seven kings.''' This is another portrayal of &quot;The war of the relics&quot; (see Southern Gateway architrave). Here the seven rival claimants, distinguished by their seven royal umbrellas, are advancing with their armies to the city of [[Kushinagara]], the siege of which has not yet begun. The seated royal figure at the left end of
the architrave may represent the chief of the [[Mallas]] within the city. The princely figures in the corresponding relief at the right end appear to be repetitions of some of the rival claimants.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Temptation of the Buddha with Mara's army fleeing.jpg|250px]]
Rear bottom architrave
|'''Temptation of the Buddha with [[Mara (demon)|Mara]]'s army fleeing.''' This scene extends over the three sections of the architrave, In the center is the temple of [[Bodh Gaya]] with the [[pipal tree]] and the throne of the Buddha within; to the right, the armies of [[Mara (demon)|Mara]] fleeing discomfited from the Buddha; to the left, the devas celebrating the victory of the Buddha over the Evil One and exalting his glorious achievements. The temple at Bodh Gaya, which enclosed the [[Bodhi tree]], was built two centuries later by Emperor [[Ashoka]]. Its portrayal in this scene, therefore, is an anachronism.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
{{See also|s:The Life of Buddha/Part One/20. Siddhartha Becomes the Buddha|l1=Siddhartha Becomes the Buddha (in &quot;The Life of Buddha&quot;)}}
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillar capitals'''
|-
|[[File:Dwarfs - West Face - North Pillar - West Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4326.JPG|120px]]
Left
|[[File:Dwarfs - West Face - South Pillar - West Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4322.JPG|120px]]
Right
|The pillar capitals consist in groups of four [[Yaksha]]s (tectonic deities) supporting the architraves.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillars'''
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Front face'''
|-
|style=&quot;width: 10%;&quot;|Unique panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Scenes of Enjoyments - West Face - North Pillar - West Gateway - Stupa 1 - Sanchi.jpg|120px]]
|'''Paradise of Indra'''. Probably the &quot;Paradise of [[Indra]]&quot; ([[nandana]]) with the river [[Mandakini River|Mandakini]] in the foreground. This can be related to the scenes on the North Gateway and on the small gateway of the Third Stupa.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Inner face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Syama Jataka Sanchi Stupa 1Western Gateway.jpg|120px]]
|'''[[Syama Jataka]]''' Syama, the Buddha in a previous life, was the only son of a blind hermit and his wife, whom he supports with devotion. One day, Syama goes to draw water at the river and is shot with an arrow by the King of [[Benares]], who is out hunting. Owing to the king's penitence and his parents' sorrow [[Indra]] intervenes and allows Syama to be healed and his parents' sight to be restored. At the right hand top corner of the panel arc the two hermitages with the father and mother seated in front of them. Below them their son Syama is coming to draw water from the stream. Then, to the left, we see the figure of the King thrice repeated, first shooting the lad in the water, then with bow in hand, then standing penitent with bow and arrow discarded; and in the left top corner are the father, mother and son restored to health, and by their side the god Indra and the king. The Buddha in a previous life was thus given as an example of [[filial piety]].&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 Marshall]&lt;/ref&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Enlightenment of the Buddha with the Nagas rejoincing.jpg|120px]]
|'''Enlightenment of the Buddha with the [[Nāga|Nagas]] rejoincing'''. The scene depicts the enlightenment (sambodhi ) of the Buddha. In the center is the throne of the Buddha beneath the [[pipal tree]], which is being garlanded by angels ([[gandharvas]]); round about are the [[Nāga|Nagas]] and Nagis celebrating the victory of the Buddha over [[Mara (demon)|Mara]].&lt;ref name=&quot;p.73&quot;&gt;Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.73]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;See also: [[s:The Life of Buddha/Part One/20. Siddhartha Becomes the Buddha|Siddhartha Becomes the Buddha (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|Bottom panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Miraculous crossing of the Ganges by the Buddha when he left Rajagriha to visit Vaisali.jpg|120px]]
|[[File:Maisey Sanchi relief.jpg|thumb|120px|Full relief.&lt;ref name=&quot;Maisey&quot; /&gt;]]
'''Miraculous crossing of the [[Ganges]] by the Buddha when he left [[Rajagriha]] to visit [[Vaisali]]''' (partial remain). Only the upper part of this panel remains, but it appears to depict the miraculous crossing of the Ganges by the Buddha when he left [[Rajagriha]] to visit [[Vaisali]].&lt;br /&gt;
The lower part of the panel appears to have been cut away, when the gateway was restored by Col. Cole. The panel is shown complete in Maisey's illustration in ''Sanchi and its remains''  (Plaque XXI)&lt;ref name=&quot;Maisey&quot;&gt;Maisey, ''Sanchi and its remains&quot;, [https://archive.org/details/cu31924095909390 Plaque XXI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;p.73&quot;/&gt;&lt;br /&gt;See also: [[s:The Life of Buddha/Part Three/16. The Buddha Instructs the Monks of Vaisali|The Buddha Instructs the Monks of Vaisali (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]]
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Inner Face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Temptation and enlightenment of the Buddha.jpg|120px]]
|'''Enlightenment of the Buddha with [[Mara (demon)|Mara]]'s army fleeing'''. The enlightenment ([[sambodhi]]) of the Buddha. Towards the top of the panel is the [[pipal tree]] and the throne of the Buddha, and round them a throng of worshipers, men and women, gods and animals. It is the moment after the discomfiture of [[Mara (demon)|Mara]] and his hosts. The [[Nāga|Nagas]], winged creatures, angels and archangels, each urging his comrades on, went up to the Great Being at the [[Bodhi tree]]'s foot and as they came they shouted for joy that the sage had won; that the Tempter was overthrown.&lt;br /&gt;
The deva with the giant head, riding either on the elephant or on the lion to the right of the panel, is probably meant to be [[Indra]] or [[Brahma]]. The interpretation of the three sorrowing figures standing on three sides of the throne in the foreground is problematical. In the Mahabhinishkramana scene on the East Gateway we have already seen that the artist inserted a [[jambul|jambu]] tree in the middle of the panel, to remind the spectator of the first meditation of the Bodhisattva and the path on which it led him. So, here, these three figures, which are strikingly similar to the three sorrowing Yakshas in the Mahdbhinishkramana scene and were probably executed by the same hand, may be a reminder of the Great Renunciation which led to the attainment of Buddhahood, the gateway behind being also a reminder of the gateway of [[Kapilavastu (ancient city)|Kapilavastu]].&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot;&gt;Marshall &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.68ff] Public Domain text&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;See also: [[s:The Life of Buddha/Part One/20. Siddhartha Becomes the Buddha|Siddhartha Becomes the Buddha (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|Second panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:The Gods entreating Buddha to preach Sanchi Stupa 1 Western Gateway right pillar Inner panel No2.jpg|120px]]
|'''The Gods entreating Buddha to preach'''. The gods entreating the Buddha to preach. The Buddhist scriptures tell us that after his enlightenment the Buddha hesitated to make known the truth to the world. Then [[Brahma]], [[Indra]], the four [[Lokapalas]] (Regents of the Four Quarters) and the archangels of the heavens approached him and besought him to turn the Wheel of the Law. It was when the Buddha was seated beneath the banyan tree (nyagrodha) shortly after his enlightenment, that this entreaty was made, and it is a banyan tree with the throne beneath that is depicted in this relief. The four figures side by side in the foreground may be the four Lokapalas.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;&lt;br /&gt;See also: [[s:The Life of Buddha/Part Two/2. The Buddha is Prepared to Preach the Doctrine|The Buddha is Prepared to Preach the Doctrine (in &quot;The Life of Buddha&quot;)]].
|-
|Bottom panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Dvarapala Sanchi Stupa 1 Western Gateway.jpg|120px]]
|[[Dvarapala]] guardian.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Front Face'''
|-
|Top panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mahakapi Jataka.jpg|120px]]
|'''[[Mahakapi Jataka]]'''. The story runs that the [[Bodhisattva]] was born as a monkey, ruler over 80,000 monkeys. They lived at a spot near the [[Ganges]] and ate of the fruit of a great [[mango tree]]. King [[Brahmadatta]] of [[Benares]], desiring to possess the mangoes, surrounded the tree with his soldiers, in order to kill the animals, but the Bodhisattva formed a bridge over the stream with his own body and by this means enabled the whole tribe to escape into safety.&lt;br /&gt;
[[File:Mahakapi Jataka in Bharhut.jpg|120px|thumb|The Mahakapi Jataka in [[Bharhut]].]]
[[Devadatta]], the jealous and wicked cousin of the Buddha, was in that life one of the monkeys and, thinking it a good chance to destroy his enemy, jumped on the Bodhisattva's back and broke his heart. The king, seeing the good deed of the Bodhisattva and repenting of his own attempt to kill him, tended him with great care when he was dying and
afterwards gave him royal obsequies.&lt;br /&gt;
Down the panel of the relief flows, from top to bottom, the river Ganges. To the left, at the top, is the great mango tree to which two monkeys are clinging, while the king of the monkeys is stretched across the river from the mango tree to the opposite bank, and over his body some monkeys have already escaped to the rocks and jungles beyond. In
the lower part of the panel, to the left, is king Brahmadatta on horseback with his soldiers, one of whom with bow and arrow is aiming upwards at the Bodhisattva. Higher up the panel the figure of the king is repeated, sitting beneath the mango tree and conversing with the dying Bodhisattva, who, according to the Jataka story, gave the king good advice on the duties of a chief.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|2nd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:The Bodhisattva preaching in the Tushita Heaven Sanchi Stupa 1 Western Gateway Right pillar Front second panel.jpg|120px]]
|'''The [[Bodhisattva]] preaching in the [[Tushita]] Heaven'''. In the center of the panel is the tree and throne of the Buddha, and round about the throne a company of gods standing upon clouds in attitudes of adoration. At the top of the panel are [[gandharvas]] bringing garlands and below them, on each side of the
tree, come [[Indra]] and [[Brahma]], riding on lion-like creatures. A conventional method is used to depict the clouds beneath the feet of the gods in the foreground and among the figures in the upper part of the panel. They have the appearance almost of rocks with flames breaking from them.&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|3rd panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Visit of Sakra Sanchi Western Gateway Right Pillar 3rd Front panel.jpg|120px]]
|'''The visit of Sakra'''. The Buddha, represented by his throne, beneath a flowery tree with hills and jungle around. Possibly the tree is the [[Rajayatana]] tree at [[Bodh Gaya]], beneath which the Buddha sat shortly after his enlightenment. The figures in the foreground adoring the Buddha appear to be [[Deva (Buddhism)|devas]].&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|-
|4th panel
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sanchi - lions.JPG|120px]]
|'''Heraldic lions'''. Three heraldic lions standing on conventionalized floral device. The turn in the upper leaves is peculiar. This method of treating foliage is peculiar to the Early School and is never found in later work. The inscription over this panel records that the pillar was a gift of Balamitra, pupil of Ayachuda (Arya-kshudra).&lt;ref name=&quot;Marshall 68&quot; /&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

==== Stupa 3 Southern Gateway ====
The gateway of Stupa No 3, is the last of all the [[Satavahana]] gateways that were built at Sanchi. It is located to the immediate south of Stupa No 3, is smaller than the four gateways encircling the Great Stupa. It is also slightly older, and generally dated to the 1st century CE.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=3 style=&quot;background:#90EE90; font-size: 100%;&quot;| '''[[:Commons:Category:Sanchi gateways : South gateway of stupa 3|Southern Gateway]]'''&lt;br /&gt;(Stupa No 3, Sanchi. 1st century CE.)
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;style=&quot;font-size: 100%; width: 1%;&quot;|[[File:Sanchi Stupa No.2 Front view1.jpg|240px]]
|The gateway of Stupa No 3, located to the immediate south of Stupa No 3, is smaller than the four gateways encircling the Great Stupa. It is also slightly older, and generally dated to the 1st century CE.  This gateway stands 17 feet high, and is adorned with reliefs in the same style as those on the gateways of the Great Stupa. Indeed, the majority of these reliefs are mere repetitions of the subjects and scenes portrayed on the larger gateways, with a few exceptions, especially the front face of the lowest architrave.&lt;ref name=&quot;Marshall 83&quot;&gt;Marshall, &quot; A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.83] Public Domain text&lt;/ref&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Architraves'''
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Front architraves&lt;br /&gt;[[File:Stupa 3 front architraves.jpg|240px]]
|Architrave posts, or &quot;false capitals&quot;, are roughly square-shaped and can be seen at the junction between architrave and pillar, and between the architraves themselves. Here, there are nine of them altogether on just the surface of the front architraves.
&lt;gallery&gt;
File:Torana of Stupa 3 in Sanchi Foreigner fighting a Makara.jpg|Foreign heroe fighting a [[Makara (Hindu mythology)|Makara]]
Stupa 3 front architrave bottom panel right post.jpg|Hero with headband wrestling a Makara.
File:Torana of Stupa 3 in Sanchi Foreign riders.jpg|Foreigners riding horses.
File:Stupa 3 front architraves middle panel right post.jpg|Indians riding horses.
File:Stupa 3 front architraves top panel left post.jpg|Indians riding bulls.
File:Stupa 3 front architraves top panel right post.jpg|Indians riding bulls.
File:059 Queen Maya lustrated by Elephants (33364982300).jpg|Queen Maya lustrated by Elephants.
File:024 Buddha represented by Dharmacakra (32936540413).jpg|The Buddha represented by the [[Dharmacakra]].
File:025 Bodhi Tree (32936538733).jpg|Bodhi Tree.
&lt;/gallery&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Stupa 3 front architraves top panel.jpg|240px]]
Top front architrave
|[[File:GandharaScrolls.JPG|thumb|Floral scrolls in the art of Gandhara.]]
Genies among foliage forming scrolls. This kind of scrolls are generally considered to be of [[Hellenistic art|Hellenistic]] origin, and were to be used extensively in the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]] as well.&lt;ref&gt;Buddhist Art in India, Ceylon, and Java, Jean Philippe Vogel, Adriaan Jacob Barnouw, Asian Educational Services, 1936 [https://books.google.com/books?id=wQ2x0cbZkn0C&amp;pg=PA41 p.41]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Goose in Indian Literature and Art, Brill Archive [https://books.google.com/books?id=PMsUAAAAIAAJ&amp;pg=PA58 p.58]&lt;/ref&gt;
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Stupa 3 front architrave middle panel.jpg|240px]]
Middle front architrave
|Buddhas represented by a [[Chaitya]] and two [[Bodhi Tree]]s and empty thrones.
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:019 Nandanavana with Indra (32936548653).jpg|240px]]
Bottom front architrave
|The only scene which differs materially from those on the gateways of the Great Stupa is the one delineated on the front face of the lowest architrave, which appears to represent the Heaven of [[Indra]] ([[Nandanavana]]). In the centre is the pavilion of the god, with Indra himself seated on a throne surrounded by women attendants. In the foreground is the river MandakinI, which bounds the heaven of Indra, and to right and left of the pavilion are mountains and jungle forming a pleasure-garden for the gods and demigods who are taking their case therein.&lt;br /&gt;Then, in the corners next to the false capitals, are [[Nāga|Naga]] kings seated with their attendants on the folds of seven-hooded Nagas, whose coils mingled with the waters of the river are carried through to the ends of the architrave, and go to form the spirals adorning its extremities. The sea monsters ([[Makara Guardians|Makaras]]) and the heroes wrestling with them, which are portrayed on the false capitals of this architrave, are particularly appropriate in this position, where their coils combine effectively with those of the Nagas.&lt;ref name=&quot;Marshall 83&quot; /&gt;
|-
|colspan=2 align=center|Rear architraves&lt;br /&gt;[[File:Stupa 3 rear architraves.jpg|240px]]&lt;br /&gt;
|Ordered left to right, from top to bottom:
&lt;gallery&gt;
File:046 Lion (33593460712).jpg|Winged lion.
File:047 Lions (33365000720).jpg|Winged lions.
File:057 Buddha represented by Dharmacakra (33749746625).jpg|The Buddha represented by the [[Dharmacakra]].
File:051 Men and Women on Elephants (33364997340).jpg|Men and Women on Elephants.
File:052 Men and Women on Elephants (33364996150).jpg|Men and Women on Elephants.
File:062 Stupa representing a Buddha (33620520931).jpg|[[Stupa]] representing a Buddha.
File:027 Lakshmi lustrated by Elephants (32936535203).jpg|[[Lakshmi]] lustrated by Elephants.
File:056 Men on Lions (33749747015).jpg|Men on lions.
File:026 Men on Lions (33593372572).jpg|Men on lions.
&lt;/gallery&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillar capitals'''
|-
|[[File:Stupa 3 Left pillar capital.jpg|110px]]
Left
|[[File:Stupa 3 Right pillar capital.jpg|110px]]
Right
|The pillar capitals consist in groups of four [[Yaksha]]s (tectonic deities) supporting the architraves. This choice is similar to the last of the gateways of the Great Stupa, the Western Gateway.
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#DCDCDC; font-size: 100%;&quot;| '''Pillars'''
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Front face'''
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Stupa 3 Adoration of a Stupa Sanchi South Gateway Left pillar top panel.jpg|Adoration of a Stupa.|150px]]
|The variety and the detail of the pillar panels is much less than at the Great Stupa. Here the first panel shows the adoration of a stupa by four Indian devotees. Then, other devotees simply line up in the second and the third panels below.
&lt;gallery&gt;
File:Stupa 3 Left pillar front second panel.jpg|2nd panel
File:Stupa 3 Left pillar front third panel.jpg|3rd panel
&lt;/gallery&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Inner face'''
|-
|colspan=2 align=center|[[File:041 Worshipping the Bodhi Tree (32906630124).jpg|150px]]
Top panel.
|Worshipping the Bodhi Tree. This classic and rather simply depicted scene is again the unique didactic scene on this face of the pillar. The following panel in only composed of aligned devotee, and at the bottom is a panel with [[Dvarapala]] guardian deity as seen on the other gateways, or possibly a devotee, as he seems not to be armed.
&lt;gallery&gt;
File:042 Devotees Worshipping (33709076186).jpg|Second panel
043 Devotee (33709073556).jpg|Bottom panel [[Dvarapala]] guardian deity or devotee.
&lt;/gallery&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Left pillar, Rear face'''
|-
|colspan=2 align=center|[[File:063 Dharmacakra on Pillar (33620519361).jpg|150px]]
Top panel.
|Uncharacteristically, the rear panel of the left pillar of the gateway is fully decorated, down to its bottom. This can be explained by the fact that the stupa is not surrounded by a railing as in the Great Stupa, therefore rendering this rear space free. The right pillar of the gateway however does not have decoration on the back. The top panel is the [[Dharmacakra]] on a Pillar.
&lt;gallery&gt;
File:064 Worshipping the Bodhi Tree (33620517001).jpg|Second panel
File:Stupa 3 Left pillar rear Bottom panel.jpg|Possibly demons, or the attack of [[Mara (demon)|Mara]].
&lt;/gallery&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Inner Face'''
|-
|colspan=2 align=center|[[File:037 Worshipping the Bodhi Tree (32936624133).jpg|150px]]
Top panel.
|Worshipping the Bodhi Tree. This classic and rather simply depicted scene is again the unique didactic scene on this face of the pillar. It even faces a similar &quot;Worshipping the Bodhi Tree&quot; scene on the pillar surface facing it across the entrance. The next panel going down is only composed of aligned devotees, and at the bottom is a panel with [[Dvarapala]] guardian deity as seen on the other gateways, or possibly a devotee, as he seems not to be armed.
&lt;gallery&gt;
File:038 Devotees Worshipping (32906635894).jpg|Second panel
File:039 Devotee (33749765915).jpg|Bottom panel [[Dvarapala]] guardian deity or devotee.
&lt;/gallery&gt;
|-
|align=center colspan=3 style=&quot;background:#F5F5F5; font-size: 100%;&quot;| '''Right pillar, Front Face'''
|-
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[File:Adoration of the pillar of Ashoka Sanchi Stupa 3 South Gateway Right pillar top panel.jpg|Adoration of the pillar of [[Ashoka]].|150px]]
|[[File:Sanchi capital right side view.jpg|thumb|100px|This would be the [[Ashoka]]n capital (wheel lost) depicted in this panel.]]
Again variety and the detail of the pillar panels is much less than at the Great Stupa. The first panel however is extremely interesting, as it shows the adoration of what looks like the pillar of Ashoka at the Southern Gateway of the Great Stupa. Then other devotees simply line up in the second and the third panels below.
&lt;gallery&gt;
File:Stupa 3 Right pillar front second panel.jpg|2nd panel
File:Stupa 3 Right pillar front third panel.jpg|3rd panel
&lt;/gallery&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== පසුකාලීන යුග ==
[[File:Stupas and monasteries at Sanchi in the early centuries of the Christian era.jpg|thumb|300px|මුල්කාලීන සියවස්වල සාංචියේ ස්තූප සහ විහාරාරාම පැවති ආකාරය.  ප්‍රතිනිර්මාණය, 1900]]
12වන සියවස තෙක්ම මෙම සංකීර්ණය වෙත තවත් ස්තූප සහ වෙනත් බෞද්ධ ගොඩනැගිලි ගණනාවක්ම ඉදි විය.

===බටහිර ක්ෂත්‍රපයෝ===
ක්‍රි.පූ./ක්‍රි.ව. 1වන සියවස්වල සාංචි ප්‍රදේශයේ සාතවාහන පාලනය පැවති බවට [[සාතකර්ණී]] නමයෙන් නිකුත් කළ [[වීදිශා]], [[උජ්ජෛන්]] සහ [[ඒරාන්]] ප්‍රදේශවලින් හමුවූ සාතවාහන තඹ කාසි මෙන්ම, ස්තූප අංක 1 හි දකුණු තොරණෙහි වූ සාතකර්ණී සෙල්ලිපිය සාක්ෂ්‍ය සපයයි.&lt;ref name=&quot;Shaw 58&quot; /&gt;

ඉන් මඳ කලකට පසුව, මෙම ප්‍රදේශය [[ඉන්දු-සිතියානුවෝ|සිතියානු]] [[බටහිර ක්ෂත්‍රපයෝ|බටහිර ක්ෂත්‍රපයන්ගේ]], විශේෂයෙන් [[නාහපාන]] (ක්‍රි.ව. 120) රජුගේ ග්‍රහණයට නතු විය.&lt;ref&gt;Indian Numismatic Studies by K. D. Bajpai [https://books.google.com/books?id=chGrJUMarHoC&amp;pg=PA100 p.100]&lt;/ref&gt; ඉන් අනතුරුව නිසැකැවම එය [[පළමුවන රුද්‍රදාමන්]] (ක්‍රි.ව. 130-150) පාලනයට නතුවූ බව ඔහුගේ [[ජුනාගාධ්]] අභිලේඛන මඟින් පෙනී යයි.&lt;ref name=&quot;Shaw 58&quot; /&gt; සාතවාහනයන් මඳ කලකට සිය පාලනය බලය ‍යළි ලබාගන්නට සමත් වුවද, ක්‍රි.ව. 3වන සියවසේ මැද භාගය වන විට බලය නැවතත් [[දෙවන රුද්‍රසේන (බටහිර ක්ෂත්‍රප)|දෙවන රුද්‍රසේන]] (ක්‍රි.ව. 255-278) යටතේ බටහිර ක්ෂ්ත්‍රපයන් සතු විය. බටහිර ක්ෂ්ත්‍රපයන් 4වන සියවස තෙක් බලයේ රැඳී සිටි බව  අවට වූ [[කානකේර්හා අභිලේඛනය]] අනුව පෙනේ. එම සෙල්ලිපිය අනුව ශක ප්‍රධානී සහ &quot;සාධාරණ  Satraps remained well into the 4th century as shown by the nearby [[Kanakerha inscription]] mentioning the construction of a well by the Saka chief and &quot;righteous conqueror&quot; [[Sridharavarman]], who ruled circa 339-368 CE.&lt;ref name=&quot;Shaw 58&quot;&gt;Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Routledge, 2016 [https://books.google.fr/books?id=IUbUDAAAQBAJ&amp;pg=PR58 p58-59]&lt;/ref&gt; Therefore, it seems that the [[Kushan Empire]] did not extend to the Sanchi area, and the few Kushan works of art found in Sanchi appear to have come from [[Mathura]].&lt;ref name=&quot;Shaw 58&quot; /&gt; In particular, a few Mathura statues in the name of the Kushan ruler [[Vasishka]] (247-267 CE) were found in Sanchi.&lt;ref name=&quot;S7&quot;&gt;{{cite book |last1=Mitra |first1=Debala |title=Sanchi |date=2001 |publisher=Archeological Survey of India |page=[https://archive.org/details/sanchi00mitr/page/7 7] Note 1 |url=https://archive.org/details/sanchi00mitr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CAT29&quot;&gt;{{cite book |last1=Kuraishi |first1=Mohammad Hamid |last2=Kak |first2=Ram Chandra |last3=Chanda |first3=Ramaprasad |last4=Marshall |first4=John Hubert |title=Catalogue of the Museum of Archaeology at Sanchi, Bhopal State |date=1922 |publisher=Calcutta, Superintendent Government Printing, India |pages=[https://archive.org/details/cu31924023945110/page/n36 29]–32 |url=https://archive.org/details/cu31924023945110}}&lt;/ref&gt;

===Guptas===
The next rulers of the area were the Guptas.&lt;ref name=&quot;Shaw 58&quot; /&gt; Inscriptions of a victorious [[Chandragupta II]] in the year 412-423 CE can be found on the railing near the Eastern Gateway of the Great Stupa.&lt;ref&gt;Marshall, The Monuments of India [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.388]&lt;/ref&gt; 

[[File:Sanchi, inscription of Chandragupta II.jpg|thumb|left|100px|[[Sanchi inscription of Chandragupta II]].]]
[[File:Sanchi temple 17.jpg|thumb|Temple 17: a [[Gupta period]] [[tetrastyle]] [[prostyle]] temple of [[Classical architecture|Classical]] appearance. 5th century CE&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=CyLiDQAAQBAJ&amp;pg=PT283 2500 Years of Buddhism by P.V. Bapat, p.283]&lt;/ref&gt;]]
{{quote|&quot;The glorious Candragupta (II), (...) who proclaims in the world the good behaviour of the excellent people, namely, the dependents (of the king), and who has acquired banners of victory and fame in many battles&quot;|[[Sanchi inscription of Chandragupta II]], 412-413 CE.&lt;ref&gt;Marshall, The Monuments of India [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 p.388 inscription 833]&lt;/ref&gt;}}

Temple 17 is an early stand-alone [[temple]] (following the great cave temples of [[Indian rock-cut architecture]]), as it dates to the early [[Gupta Empire|Gupta]] period (probably first quarter of 5th century CE). It may have been built for Buddhist use (which is not certain), but the type of which it represents a very early version was to become very significant in [[Hindu temple architecture]].&lt;ref&gt;Rowland, 219-220; Harle, 111; Michell (1988), 94&lt;/ref&gt;  It consists of a flat roofed square sanctum with a portico and four pillars. The interior and three sides of the exterior are plain and undecorated but the front and the pillars are elegantly carved, giving the temple an almost ‘classical’ appearance,&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; not unlike the 2nd century rock-cut cave temples of the [[Nasik Caves]].  The four columns are more traditional, the octagonal shafts rising from square bases to bell capitals, surmounted by large [[Abacus (architecture)|abacus]] blocks carved with back-to-back lions.&lt;ref&gt;Rowland, 219-220&lt;/ref&gt;

Next to Temple 17 stands Temple 18, the framework of a mostly 7th-century apsidal [[chaitya]]-hall temple, again perhaps Buddhist or Hindu, that was rebuilt over an earlier hall.  This was probably covered by a wood and thatch roof.&lt;ref&gt;Rowland, 219; Michell (1990), 185&lt;/ref&gt;

Near the Northwern Gateway also used to stand a [[Vajrapani]] pillar. Another pillar of [[Padmapani]] used to stand, and [[:File:WLA vanda The Bodhisattva Avalokitesvara.jpg|the statue]] is now in the [[Victoria and Albert Museum]], [[London]].

=== Lion pillar No 26 ===
[[File:Pillar 26 capital at Sanchi.jpg|thumb|left|upright|Pillar 26: one of the two four-lions [[stambha]] capitals at Sanchi, with lions, central [[flame palmette]] and [[Wheel of Law]] (axis, stubs of the spokes and part of the circumference only), initially located at the Northern Gateway of the Great Stupa. [[Sanchi Archaeological Museum]].]]
Pillar No26 stands a little to the north of the Sunga pillar No25. It belongs to the early Gupta age. Apart from its design, it is distinguished
from the other pillars on the site by the unusual quality and colour of its stone, which is harder than that ordinarily quarried in the [[Udayagiri Caves|Udayagiri hill]], and of a pale
buff hue splashed and streaked with amethyst. At Sanchi this particular variety of stone was used only in monuments of the Gupta period. This pillar was approximately 22&amp;nbsp;ft. 6 in. in height and was composed of two pieces only, one comprising the circular shaft and square base, the other the bell-capital, necking, lions and crowning [[chakra]]. On the northwest side of the lowest section, which is still in situ, is a short mutilated inscription in Gupta characters recording the gift of the pillar by a ''viharasvamin'' (master of a monastery), the son of Gotaisimhabala.&lt;ref name=&quot;Marshall 96&quot; /&gt;

[[File:Sanchi pillar capital wheel reconstitution.jpg|thumb|upright|Pillar 26: lion pillar capital at time of discovery, with [[Dharmachakra]] wheel (reconstitution). Northern Gateway.]]
As was usual with pillars of the Gupta age, the square base projected above the ground level, the projection in this case being 1&amp;nbsp;ft. 2 in., and was enclosed by a small square platform. The lion capital of this pillar is a feeble imitation of the one which surmounted the pillar of Asoka, with the addition of a wheel at the summit and with certain other variations of detail. For example, the cable necking above the bell-capital, is composed of a series of strands bound together with a riband. Also, the reliefs on the circular [[abacus (architecture)|abacus]], consist of birds and lotuses of unequal sizes disposed in irregular fashion, not with the symmetrical precision of earlier Indian art. Finally, these lions, like those on the pillars of the Southern Gateway, are provided with five claws on each foot, and their modelling exhibits little regard for truth and little artistry.&lt;ref name=&quot;Marshall 96&quot;&gt;Marshall &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.96 Pillar 26]. Public Domain text&lt;/ref&gt;

There has been much confusion about the dating of this pillars, since it was often presented from the beginning as a pillar of Ashoka. Marshall himself describes the pillar as early [[Gupta Empire]] in convincing terms, either from the points of view of material, technique or artistry.&lt;ref name=&quot;Marshall 96&quot; /&gt; The Government of India Photo Division describes it in [[:File:Sanchi Ashoka pillar and capital cropped.jpg|this image]] as &quot;An Asoka pillar and its broken lion capital near the south gateway of the Great Stupa.&quot; [http://photodivision.gov.in/IntroPhotodetails.asp?thisPage=972]. The British Library Online also describes it as 3rd century BCE Mauryan, although probably pasting the original text from the 19th century [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/p/019pho000001003u01359000.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420154220/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/p/019pho000001003u01359000.html |date=2021-04-20 }}. Sachim Kumar Tiwary in ''Monolithic Pillars of The Gupta Period'', affirms a Gupta date.&lt;ref&gt;Sachim Kumar Tiwary in ''Monolithic Pillars of The Gupta Period''  B.R. Publishing Corporation 2014 [http://www.exoticindiaart.com/book/details/monolithic-pillars-of-gupta-period-NAL701/ p.92], [http://www.exoticindiaart.com/books-2015/nal701i.jpg page scan]&lt;/ref&gt; The [[Sanchi Archaeological Museum]] gives it a date of 600 CE, which would even put it beyond the Gupta period proper, at the time of the [[Later Gupta dynasty]].&lt;ref&gt;[[Sanchi Archaeological Museum]] website notice [http://www.museumsanchiasi.mp.gov.in/sculptures/gallery1/lion_capital.html]&lt;/ref&gt;

=== ස්තම්භය 35 ===
[[File:Vajrapani Pillar - Pillar 35 - Buddhist Monuments - Sanchi Hill 2013-02-21 4288.JPG|thumb|upright|left|ස්තම්භය 35 කුළුණු දණ්ඩ (දකුණේ), සහ [[ඇබකසය (ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය)|ඇබකසය]] සහිත සීනු හැඩැති ස්තම්භ ශීර්ෂය අනෙක් අතට පෙරැළී ඇත.]]
[[File:Sanchi Pillar 35 Vajrapani statue.jpg|thumb|upright|ස්තම්භ 35 හි [[වජ්‍රපාණී]] ප්‍රතිමාව, ක්‍රි.ව. 5වන සියවස පමණ. [[සාංචි පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය]].]]
The massive pillar near the North Gateway, numbered 35 in the plan, was erected during the Gupta period. Every feature, whether structural, stylistic or technical, is typical of
Gupta workmanship. Most of the shaft has been destroyed, but the stump still remains in situ, and the foundations are intact. The form, too, of the platform around its base is sufficiently clear, and the capital and statue which it is said to have supported, are both relatively well-preserved. What remains of the shaft is 9&amp;nbsp;ft. in length, 3&amp;nbsp;ft. 10 in. of which, measured from the top, are circular and smooth, and the remainder, constituting the base, square and rough-dressed. In the Gupta age, it was the common practice to keep the
bases of such monolithic columns square, whereas those of the Maurya age were invariably circular. The columns of the Maurya period are distinguished by its exquisite dressing and highly polished surface; but in this case the dressing of the stone is characterized by no such lustrous finish.&lt;ref name=&quot;Marshall 97&quot;&gt;Marshall &quot;A Guide to Sanchi&quot; [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 p.97 Pillar 35]. Public Domain text&lt;/ref&gt;

The [[Persepolitan]] [[capital (architecture)|capital]] and square [[abacus]] ornamented with a balustrade in relief are cut entire from a single block of stone. So, too, is the statue
which was found lying alongside the capital and which is believed to have belonged to the same pillar. This statue represents a man clad in a [[dhoti]] and adorned with bracelets, earrings, bejewelled necklace and headdress. The hair falls in curls over the shoulders and back, and beneath it at the back fall the ends of two ribbons.&lt;ref name=&quot;Marshall 97&quot; /&gt; It is thought that the statue represents [[Vajrapani]]. The attribution to Vajrapani is indicated by the stub of a [[vajra]] thunderbold in the right hand and a halo of 24 rays.&lt;ref&gt;Great Monuments of India, DK [https://books.google.com/books?id=oXa60HtlNOYC&amp;pg=PA41 p.41]&lt;/ref&gt; The dedication of the Vajrapani pillar is also mentioned in a 5th-century inscription.&lt;ref&gt;Malwa Through The Ages, by Kailash Chand Jain [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&amp;pg=PA277 p.277]&lt;/ref&gt;

An interesting feature of the image is the halo which is pierced with twelve small holes evenly disposed around its edge. Manifestly the halo, is too small in proportion to the size of the statue, and these holes were no doubt intended for the attachment of the outer rays, which were probably fashioned out of copper gilt, the rest of the statue itself being possibly painted or gilded. This statue stood on the summit of the pillar, and is a work of the Gupta period.&lt;ref name=&quot;Marshall 97&quot; /&gt; The statue is currently in the [[Sanchi Archaeological Museum]] and is attributed to the 5th century CE.&lt;ref&gt;&quot;Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD&quot;, Julia Shaw, Routledge, 2016 [https://books.google.com/books?id=IUbUDAAAQBAJ&amp;pg=PP20 p.20]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=1 style=&quot;background:#F4A460; font-size: 100%;&quot;| '''ගුප්ත යුගයේ ශේෂයන්'''
|-
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:A Seated Buddha statue (Gupta temple).JPG|හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (ගුප්ත විහාරය).
File:Buddha Statue, Sanchi Stupa, Sanchi, Madhya Pradesh.jpg|බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් (මහා ස්තූපය).
File:Sanchi Sculpture 5.jpg|හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව (මහා ස්තූපය).
File:WLA vanda The Bodhisattva Avalokitesvara.jpg|[[පද්මපාණී]] බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිමාව (ක්‍රි.ව. 5වන හෝ 9වන සියවස්) [[වික්ටෝරියා සහ ඇල්බට් කෞතුකාගාරය]].
File:Sanchi pillar with single lion.jpg|සිංහයා සහිත ස්තම්භය 34.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 Marshall p.52 Pillar 34]&lt;/ref&gt;
File:Pillar capital fragment Sanchi Stupa 1.jpg|ස්තම්භය 34 හි තිබූ පියපත් සහිත් සිංහ ස්තම්භ ශීර්ෂය (නැතිවූ).
&lt;/gallery&gt;
|}
Following the destruction of the Guptas by the [[Alchon Huns]], and with the [[decline of Buddhism in India]], Buddhist artistic creation at Sanchi slowed down.

[[File:Temple 18, Sanchi.jpg|thumb|Temple 18 at Sanchi, an [[apsidal]] hall with [[Maurya]] foundations, rebuilt at the time of [[Harsha]] (7th century CE).]]
[[:File:Sanchi (Ruins of Gupta Temple).JPG|Temple 45]] was the last Buddhist temple built during the mid to late 9th century.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Reconstructing a Latina Temple Spire: Temple 45, Sanchi, Dissertation submitted to Cardiff University, Fiona Buckee, 2010 |url=http://orca.cf.ac.uk/54362/1/U584463.pdf |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102203347/http://orca.cf.ac.uk/54362/1/U584463.pdf }}&lt;/ref&gt; Another point to be noted is that at that time the monuments were enclosed within a wall.

With the decline of [[Buddhism]] in India, the monuments of Sanchi went out of use and fell into a state of disrepair. In 1818, General Taylor of the Bengal Cavalry recorded a visit to Sanchi. At that time the monuments were left in a relatively good condition. Although the jungle had overgrown the complex, several of the Gateways were still standing, and Sanchi, being situated on a hill, had escaped the onslaught of the [[Muslim]] conquerors who had destroyed the nearby city of [[Vidisha]] ([[Bhilsa]]) only 5 miles away.&lt;ref&gt;Ornament in Indian Architecture, Margaret Prosser Allen, University of Delaware Press, 1991 [https://books.google.com/books?id=vyXxEX5PQH8C&amp;pg=PA18 p.18]&lt;/ref&gt;

== සාංචි සහ ගන්ධාරයේ ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව ==
Although the initial craftsmen for stone reliefs in Sanchi seem to have come from [[Gandhara]], with the first reliefs being carved at [[Sanchi Stupa No.2]] circa 115 BCE,&lt;ref name=&quot;AG&quot; /&gt; the art of Sanchi thereafter developed considerably in the 1st century BCE/CE and is thought to predate the blooming of the [[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]], which went on to flourish until around the 4th century CE. The art of Sanchi is thus considered as the ancestor of the didactic forms of [[Buddhist art]] that would follow, such as the art of Gandhara.&lt;ref name=&quot;Bell&quot;&gt;Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China, Alexander Peter Bell, LIT Verlag Münster, 2000 [https://books.google.com/books?id=77hHrXX4COgC&amp;pg=PA31 p.31ff]&lt;/ref&gt; It is also, with [[Bharhut]], the oldest.&lt;ref&gt;Asoka, Mookerji Radhakumud, Motilal Banarsidass Publishe, 1962 [https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC&amp;pg=PA204 p.204]&lt;/ref&gt;

As didactic Buddhist reliefs were adopted by Gandhara, the content evolved somewhat together with the emergence of [[Mahayana Buddhism]], a more theistic understanding of Buddhism. First, although many of the artistic themes remained the same (such as Maya's dream, The Great Departure, Mara's attacks...), many of the stories of the previous lives of the Buddha were replaced by the even more numerous stories about the [[Bodhisattvas]] of the Mahayana [[pantheon (religion)|pantheon]].&lt;ref name=&quot;Bell&quot; /&gt; Second, another important difference is the treatment of the image of the Buddha: whereas the art of Sanchi, however detailed and sophisticated, is [[aniconic]],&lt;ref&gt;The Buddha Image: Its Origin and Development, Yuvraj Krishan, Bharatiya Vidya Bhavan, 1996 [https://books.google.com/books?id=kDyJh--iaL0C&amp;pg=PA26 p.26]&lt;/ref&gt; the art of Gandhara added illustrations of the Buddha as a man wearing Greek-style clothing to play a central role in its didactic reliefs.&lt;ref&gt;The Buddha Image: Its Origin and Development, Yuvraj Krishan, Bharatiya Vidya Bhavan, 1996 [https://books.google.com/books?id=kDyJh--iaL0C&amp;pg=PA1 p.1ff]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys Rafi-us Samad, Algora Publishing, 2011 [https://books.google.com/books?id=PMEd8Cqh-YQC&amp;pg=PA23 p.23]&lt;/ref&gt;

The presence of Greeks at or near Sanchi at the time is known ([[Indo-Greek]] ambassador [[Heliodurus|Heliodorus]] at [[Vidisha]] circa 100 BCE, the Greek-like [[:File:Foreigners at Sanchi Stupa I North Gateway.jpg|foreigners illustrated at Sanchi worshiping the Great Stupa]], or the Greek &quot;Yavana&quot; devotees who had dedicatory inscriptions made at Sanchi&lt;ref name=&quot;Singh&quot;/&gt;), but more precise details about exchanges or possible routes of transmission are elusive.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto;&quot;  align=&quot;center&quot;  colspan=&quot;6&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|state = {{{1&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}} align=center colspan=6 style=&quot;background:#BC8F8F; font-size: 100%; width: 1%;&quot;| '''Sanchi and the Greco-Buddhist art of Gandhara'''
|-
|
|align=&quot;center&quot;|'''Maya's dream'''
|align=&quot;center&quot;|'''The Great Departure'''
|align=&quot;center&quot;|'''Mara's attack'''
|align=&quot;center&quot;|'''Enlightenment'''
|align=&quot;center&quot;|'''The Buddha Preaching'''
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Sanchi'''&lt;br /&gt;(1st c. BCE/CE)
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Maya's dream Sanchi Stupa 1 Eastern gateway.jpg|150px]]&lt;br /&gt;Maya's dream of a white elephant.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Departure of the Buddha from Kapilavastu Sanchi Stupa 1 Northern Gate.jpg|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha, under the umbrella on the chariot, is not illustrated.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Temptation and enlightenment of the Buddha.jpg|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha is symbolized by an empty throne.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Enlightenment of the Buddha with the Nagas rejoincing.jpg|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha is symbolized by an empty throne.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Teaching the Sakyans Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha is symbolized by an empty throne.
|-
|align=&quot;center&quot;|'''[[Greco-Buddhist art]] of [[Gandhara]]'''&lt;br /&gt;(1st c.CE-4th c.CE)
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Maya's Dream and its Interpretation, Gandhara, 2nd-3rd century AD, schist - Ethnological Museum, Berlin - DSC01634.JPG|150px]]&lt;br /&gt;Very similar illustration from Gandhara.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Scenes from the Life of the Buddha, Gandhara, 2nd-3rd century, schist - Berkeley Art Museum and Pacific Film Archive - DSC04149.JPG|170px]]&lt;br /&gt;The Buddha in person leaves the city.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:L'attaque de Mâra (musée d'art asiatique de Dahlem, Berlin) (12488794514).jpg|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha is illustrated centrally.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Buddha's Sermon, Gandhara, 2nd-3rd century AD, schist - Ethnological Museum, Berlin - DSC01650.JPG|120px]]&lt;br /&gt;The Buddha is illustrated centrally.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 80%;&quot;|[[File:Preaching Buddha, Gandhara, c. 3rd-4th century AD, gray schist - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07116.JPG|150px]]&lt;br /&gt;The Buddha is illustrated centrally.
|}

== යුරෝපීයයන් විසින් යළි සොයාගැනීම ==
[[File:Sanchi Great Stupa 1851.jpg|thumb|The Great Stupa as breached by [[තෝමස් හර්බර්ට් මැඩොක්|සට් හර්බර්ට් මැඩොක්]] in 1822. Watercolor by [[Frederick Charles Maisey]], in 1851.]]
[[File:Ruins at Stupa 1 Sanchi Joseph Beglar 1875.jpg|thumb|left|Ruins of the Southern Gateway, Sanchi in 1875.]]
[[File:A Gate to the Stupa of Sanchi 1932.jpg|thumb|upright|A Gate to the Stupa of Sanchi 1932]]
General Henry Taylor (1784–1876) who was a British officer in the [[Third Anglo-Maratha War|Third Maratha War]] of 1817–1819, was the first known Western historian to document in 1818 (in English) the existence of Sanchi Stupa. The site was in a total state of abandon. The Great Stupa was clumsily breached by [[Thomas Herbert Maddock|Sir Herbert Maddock]] in 1822, although he was not able to reach the center, and he then abandoned.&lt;ref name=&quot;JA&quot;/&gt; [[Alexander Cunningham]] and [[Frederick Charles Maisey]] made the first formal survey and excavations at Sanchi and the surrounding stupas of the region in 1851.&lt;ref name=&quot;BL&quot;&gt;{{cite news |last1=Wright |first1=Colin |title='Miscellaneous Series. Plate.12. Juma Masjid, Chanderi'. Maisey in a top-hat sketching in the foreground |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000546u00027000.html |work=www.bl.uk |access-date=2020-12-24 |archive-date=2021-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616100130/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000546u00027000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JA&quot;&gt;{{cite book |title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |date=1851 |publisher=Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society |pages=108–109 |url=https://books.google.com/books?id=K_kAAAAAYAAJ&amp;pg=PA108 |language=en}}&lt;/ref&gt; Amateur [[archaeologists]] and treasure hunters ravaged the site until 1881, when proper restoration work was initiated. Between 1912 and 1919 the structures were restored to their present condition under the supervision of [[John Marshall (archaeologist)|Sir John Marshall]].&lt;ref&gt;[http://projectsouthasia.sdstate.edu/docs/archaeology/primarydocs/Sanchi/HistArt.htm John Marshall, &quot;An Historical and Artistic Description of Sanchi&quot;, from ''A Guide to Sanchi,'' Calcutta: Superintendent, Government Printing (1918). Pp. 7-29 on line, Project South Asia.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210033559/http://projectsouthasia.sdstate.edu/docs/archaeology/primarydocs/Sanchi/HistArt.htm |date=10 February 2009 }}&lt;/ref&gt;

19th Century Europeans were very much interested in the Stupa which was originally built by Ashoka. French sought the permission of [http://www.ncert.nic.in/ncerts/l/lehs104.pdf Shahjehan Begum] to take away the eastern gateway which was quite well preserved, to a museum in France. English, who had established themselves in India, majorly as a political force, were interested too in carrying it to England for a museum. They were satisfied with plaster-cast copies which were carefully prepared and the original remained at the site, part of Bhopal state. The rule of Bhopal, Shahjehan Begum and her successor Sultan Jehan Begum, provided money for the preservation of the ancient site. [[John Marshall (archaeologist)|John Marshall]], Director-General of the Archaeological Survey of India from 1902 to 1928, acknowledged her contribution by dedicating his important volumes on Sanchi to Sultan Jehan. She had funded the museum that was built there. As one of the earliest and most important Buddhist architectural and cultural pieces, it has drastically transformed the understanding of early India with respect to Buddhism. It is now a marvellous example of the carefully preserved archaeological site by the Archeological Survey of India. The place of Sanchi Stupa in Indian history and culture can be gauged from the fact that Reserve Bank of India introduced [https://paisaboltahai.rbi.org.in/pdf/100295-1001%20Rs%20200%20note-Eng_7-1-19-01.pdf new 200 Indian Rupees notes with Sanchi Stupa] in 2017. 

Since Sanchi remained mostly intact however, only few artefacts of Sanchi can be found in Western Museum: for example, [[:File:WLA vanda The Bodhisattva Avalokitesvara.jpg|the Gupta statue of Padmapani]] is at the [[Victoria and Albert Museum]] in [[London]], and [[Sanchi Yakshi Figure|one of the Yashinis]] can be seen at the [[British Museum]].

Today, around fifty monuments remain on the hill of Sanchi, including three main stupas and several temples. The monuments have been listed among other famous monuments in the [[UNESCO]] [[World Heritage Sites]] since 1989.

The reliefs of Sanchi, especially those depicting Indian cities, have been important in trying to imagine what ancient Indian cities look like. Many modern simulations are based on the urban illustrations of Sanchi.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54756 Percy Brown, Indian Architecture, 1955]&lt;/ref&gt;
{{clear}}
&lt;gallery&gt;
File:Great Stupa Sanchi 1875.jpg|Great Stupa, Eastern Gateway, in 1875.
File:West Gate Sanchi 1882.jpg|West Gateway in 1882.
File:South Gateway Sanchi 1882.jpg|South Gateway in 1882.
File:Northern Gateway Sanchi 1861.jpg|Great Stupa, Northern Gateway in 1861.
File:Temple 18 at Sanchi in 1861.jpg|Temple 18 in 1861.
File:A vision of ancient Indian court life, using motifs from Sanchi (wood engraving, 1878).jpg|A vision of ancient Indian court life, using motifs from Sanchi (wood engraving, 1878).
&lt;/gallery&gt;

== චේතියගිරි විහාරය සහ ධාතූන් වහන්සේලා ==
[[File:Chetiyagiri Vihar 02.jpg|thumb|චේතියගිරි විහාරය]]
මේසී සහ කනිංහැම් විසින් සොයාගත් බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අස්ථි අවශේෂ සහ ධාතු කරඬු බෙදා සිහිවටන ලෙස එංගලන්තය වෙත රැගෙන යන ලදී.&lt;ref&gt;Brekke, Torkel, Bones of Contention: Buddhist Relics, Nationalism and the Politics of Archaeology, Numen, Volume 54, Number 3, 2007, pp. 270-303(34)&lt;/ref&gt; මේසීගේ පවුල විසින් මෙම වස්තූන් [[වික්ටෝරියා සහ ඇල්බට් කෞතුකාගාරය]] වෙත අලෙවි කළ අතර, ඒවා එහි දිගු කාලයක් පැවතිණි. [[මහාබෝධි සංගමය|මහාබෝධි සංගමයේ]] මූලිකත්වයෙන් එංගලන්තය, ශ්‍රී ලංකාව සහ ඉන්දියාවේ විසූ බෞද්ධයෝ ඒවා නැවත භාරදෙන මෙන් ඉල්ලා සිටියහ. ඒ අනුව [[සාරිපුත්ත]] සග [[මොග්ගල්ලාන]] රහතුන් වහන්සේලාගේ ධාතූන් කිහිපයක් 1947දී ශ්‍රී ලංකාව වෙත ලබාදෙන ලද අතර, ඒවා මහජන ප්‍රදර්ශනයට විවෘත විය.&lt;ref&gt;&quot;Ceylon Allowed To Keep Sanchi Relics Till May 8&quot;, ''Indian Express'' – 28 Apr 1947.&lt;/ref&gt; ශ්‍රී ලංකාව තුළ අති විශාල ජනකායකගේ වන්දනාවට එම ධාතූන් පාත්‍ර විය. කෙසේනමුත් පසුව ඒවා ඉන්දියාව වෙත රැගෙන ගිය අතර, 1952දී මෙම ධාතූන් තැන්පත් කිරීමට &quot;චේතියගිරි විහාරය&quot; නමින් නව විහාරයක් තනවන ලදී.&lt;ref&gt;BUDDHA DISCIPLES WILL BE REBURIED; Relics of Followers of Ancient Leader to Be Reinterred at Rites in India Saturday, THE NEW YORK TIMES, 25 November 1952&lt;/ref&gt; ජාතිකවාදී දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බැලීමේ දී, මෙමඟින් ඉන්දියාව තුළ බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය නිල වශයෙන් නැවත ස්ථාපිත කිරීම සනිටුහන් කරයි. ඇතැම් ධාතූන් බුරුමය විසින් ලබාගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Sariputta and Moggallana in the Golden Land: The Relics of the Buddha's Chief Disciples at the Kaba Aye Pagoda, [[ජේම්ස් (ජැක්) ඩෝල්ටන්|Jack Daulton]], Journal of Burma Studies, Volume 4, 1999 pp. 101-128&lt;/ref&gt;

== අභිලේඛන ==
[[File:Sanchi_Inscription_(BM).JPG|thumb|left|සාංචියෙන් හමුවූ [[බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂර සහිත අභිලේඛන පනේලයක්; [[බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය]]&lt;ref&gt;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_1887-0717-1 British Museum collection]&lt;/ref&gt;]]
[[File:Danam letters on Sanchi inscription.jpg|thumb|මෙම [[බ්‍රාහ්මී]] සෙල්ලිපියේ දකුණෙහි වූ අවසන් අක්ෂර ද්විත්වය මඟින් &quot;දානං&quot; (දානය) යන වචනය හැඟවේ. මෙම උපකල්පනය භාවිත කරමින් 1837දී [[ජේම්ස් ප්‍රින්සෙප්]] විසින් [[බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂර කියැවීමේ ක්‍රමය අනාවරණය කරගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195356663 |page=207 |url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC&amp;pg=PA206 |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
සාංචියේ, විශේෂයෙන්ම ස්තූප අංක 1, හි [[බ්‍රාහ්මී]] අභිලේඛන විශාල සංඛ්‍යාවක් හමුවේ. ඉන් බොහෝමයක් ප්‍රදානයන් පිළිබඳ සඳහන් කුඩා සෙල්ලිපි වුවද, එහි විශාල ඓතිහාසික වැදගත්කමක් පවතියි. 1837දී [[ජේම්ස් ප්‍රින්සෙප්]] විසින් එහි බොහෝ අභිලේඛන බ්‍රාහ්මී අක්ෂර ද්විත්වයකින් අවසන් වන බව හඳුනා ගත්තේ ය. එම අක්ෂර ද්විත්වය &quot;දානං&quot; (දානය) යැයි ප්‍රින්සෙප් සලකා ඇත. මෙය බ්‍රාහ්මී අක්ෂර කියවා තේරුම් ගැනීමට මඟපෑදී ය.&lt;ref&gt;Indian Epigraphy : A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages, Richard Salomon, [[ඔක්ස්ෆර්ඩ් යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්|Oxford University Press]], 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ashoka: The Search for India's Lost Emperor'', [[චාර්ල්ස් ඇලන් (රචකයා)|Charles Allen]], Little, Brown Book Group Limited, 2012&lt;/ref&gt;

දානයන් පිළිබඳ වාර්තා විශ්ලේෂණය කිරීමේ දී&lt;ref&gt;A study of inscribed reliefs within the context of donative inscriptions at Sanchi, Author: Milligan, Matthew David, Thesis, p.77&lt;/ref&gt; ඉන් බොහෝ දායකයන් ප්‍රදේශයේම වැසියන් (නගර පිළිබඳ සඳහන් නොමැති) බැව් පෙනේ. ඉන් සමහරෙක් [[උජ්ජයින්]], [[වීදිශා]], කුරාර, නදීනගර්, මහිසති, කුර්ඝාර, භෝගවදන් සහ කංදගීගාම් වැනි ප්‍රදේශවලින් වෙති. සාංචියෙන් [[යවන]] ([[ඉන්දු-ග්‍රීක]])&lt;ref name=&quot;IAS&quot;/&gt; දායකයන් පිළිබඳ අභිලේඛන තුනක් හමුවී ඇති අතර, ඉන් වඩාත්ම පැහැදිළි අභිලේඛනයෙහි &quot;''සෙටපථියස යෝනස දානං''&quot; (&quot;සෙටපථ හි [[යෝන]]යන්ගේ දානය&quot;) ලෙස සඳහන් වේ. සෙටපථ නගරය මෙතෙක් හඳුනාගෙන නැත.&lt;ref name=&quot;Singh&quot; /&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[භාරුත්]]
* [[සාරිපුත්‍ර සහ මහාමොග්ගල්ලාන රහතුන්ගේ ධාතූන්]]
* [[බෙග්‍රාම් ඇත්දළ කැටයම්]]
* [[දීක්ෂභූමි]]

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist}}

== ග්‍රන්ථාවලිය ==
* Dehejia, Vidya. (1992). Collective and Popular Bases of Early Buddhist Patronage: Sacred Monuments, 100 BC-AD 250. In B. Stoler Miller (ed.) ''The Powers of Art''. Oxford University Press: Oxford. {{ISBN|0-19-562842-X}}.
* Dehejia, Vidya. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} 
*[[John Marshall (archaeologist)|Marshall, Sir John]], ''A Guide to Sanchi'', 1918, Indian Government, Calcutta 
*Michell, George (1988), ''The Hindu Temple: An Introduction to its Meaning and Forms'', 1977, University of Chicago Press, {{ISBN|978-0-226-53230-1}}
*Michell, George (1990), ''The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu'', 1990, Penguin Books, {{ISBN|0140081445}}
* Mitra, Debala. (1971). ''Buddhist Monuments''. Sahitya Samsad: Calcutta. {{ISBN|0-89684-490-0}}
*Rowland, Benjamin, ''The Art and Architecture of India: Buddhist, Hindu, Jain'', 1967 (3rd edn.), Pelican History of Art, Penguin, {{ISBN|0140561021}}  
*Life in Sanchi sculpture by A. L Srivastava( Book )

== බාහිර සබැඳි ==
{{EB1911 Poster|Sānchi}}
* {{commonscatinline}}
* [https://web.archive.org/web/20061121040849/http://projectsouthasia.sdstate.edu/Docs/ Source Documents and Texts in South Asian Studies]
* [http://sanchi.org/ Sanchi.org]{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mptourism.com/tourist-places/sanchi-stupa.html Sanchi Stupa — The World Heritage Site]
* [http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Sanchi&amp;col=pays&amp;country=Inde&amp;genre=%&amp;cd=7256-3191-2328:7256-3191-2325:7256-3191-2326&amp;cdindex=2&quot;Sanchi (Madhya Pradesh)&quot;, Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003357/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Sanchi&amp;col=pays&amp;country=Inde&amp;genre=%&amp;cd=7256-3191-2328:7256-3191-2325:7256-3191-2326&amp;cdindex=2 |date=2007-09-27 }}
* [https://goo.gl/maps/BoNAtFr6rDq Google Street View tour of Sanchi]
{{Edicts of Ashoka}}
{{World Heritage Sites in India}}
{{Raisen district}}
{{Adjacent communities
|title=යාබද බෞද්ධ ඉදිකිරීම්
 | Centre = සංචි
 | N = 
 | E = [[භෝජ්පූර් ස්තූප]]
|SE=[[ආන්ධේර් ස්තූප]]
 | S = [[සාරු මාරු]]
 |SW=[[සොනාරි ස්තූප]]
 | W = [[සත්ධර]]
}}
[[Category:Villages in Raisen district]]
[[Category:Tourist attractions in Raisen district]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියාව තුළ පිහිටි ලෝක ‍උරුම අඩවි]]
[[Category:මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු ගෘහ නිර්මාණාත්මක ඉතිහාසය]]
[[Category:බෞද්ධ කලාව]]
[[Category:ඉන්දියාවේ ස්තූප]]
[[Category:Buddha statues in India]]
[[Category:Buddhist sites in Madhya Pradesh]]
[[Category:World Heritage Sites in Madhya Pradesh]]
[[Category:මෞර්ය කලාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියාවේ බෞද්ධ වන්දනා ස්ථාන]]
[[Category:බෞද්ධ ධාතූන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියාවේ බුද්ධාගම]]
[[ප්‍රවර්ගය:දාගැබ්]]</text>
      <sha1>7nen62uw7q7olvia9hfaw1oqw1mqt6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර එල්ල වූ දිනය සඳහා කාලරේඛාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54952</id>
    <revision>
      <id>800290</id>
      <parentid>797798</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102543" sha1="sklva2mk0yy9zd7icsxxzj090huymow" xml:space="preserve">[[Image:ua175911crash.jpg|250px|thumb|2001 සැප්තැම්බර් 11 වන අඟහරුවාදා උදෑසන 9:03 ට [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ, නිව්යෝර්ක් නුවර, [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]], [[දකුණු කුලුන|දකුණු කුලුනේ]] ගැටීම කැමරාවක සටහන්ව තිබූ අයුරු. මෙය [[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර]] මාලාවේ දෙවැන්න වේ. මෙම ගුවන් යානය ගැටෙන අවස්ථාව ලොව පුරා මිලියන ගණනක රුපවාහිනී ප්‍රේක්ෂකයින් පිරිසක් විසින් සජීවීව නරඹන ලදී.]]

[[Image:Twintowersafter911.jpg|right|250px|thumb|ගුවන් යානා දෙකම ගැටීමෙන් අනතුරුව [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය]] දිස්වූ අයුරු.]]

[[Image:911pentagon.jpg|right|250px|thumb|[[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] ගැටීමෙන් අනතුරුව පෙන්ටගනය ගුවනට දිස්වූ අයුරු.]]
'''[[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර]]''' යනු 2001 වසරේ සැප්තැම්බර් 11 වන අඟහරුවාදා උදෑසන [[අල්-කයිඩා]] ත්‍රස්තවාදීන් විසින් [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]]ට එල්ල කරන ලද ත්‍රස්ත ප්‍රහාර මාලාවයි. එදින උදෑසන අල්-කයිඩා ත්‍රස්තවාදීන් 19 දෙනෙකු විසින් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ පිහිටි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ 3කින් පිටත් වූ වාණිජ ගුවන්සේවා දෙකකට අයත් මගීන් සහිත වාණිජ ගුවන්යානා හතරක් අතරමගදී පැහැරගන්නා ලදී. ඉන්පසු මේවයින් දෙකක් [[නිව්යෝර්ක් නගරය|නිව්යෝර්ක් නුවර]] [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]] [[උතුරු කුලුන|උතුරු]] සහ [[දකුණු කුලුන|දකුණු]] නිවුන් කුලුනු වල ගැටීමට සලස්වන ලදී. තවත් එක් ගුවන්යානයක් [[වොෂින්ටන්, ඩී.සී.|වොෂින්ටන්]] නුවර [[පෙන්ටගනය]]ට කඩාවැදීමට සලස්වන ලදී. ඉතිරි අනෙක් ගුවන්යානයද තවත් මෙවැනිම ප්‍රහාරයක් සඳහා වොෂින්ටන් දෙසට පැමිණෙමින් තිබියදී, මගීන්ගේ කලහකාරී හැසිරීම නිසා පාලනය කරගත නොහැකිව, අතරමගදී [[පෙන්සිල්වේනියා]] ජනපදයේ ගොවිපලකට කඩා වැටිණි. මෙම සමස්ථ ප්‍රහාර මාලාවෙන්ම 3000කට ආසන්න පිරිසක් ජීවිතක්ෂයට පත්විය. මෙය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට එල්ල වූ දරුණුම ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය වේ. මෙම ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය හා සබැඳි, එදින සිදුවූ සියලු වැදගත් සිදුවීම්, ඒවා සිදුවූ අනුපිලිවෙලින්ම මෙම ලිපියෙහි දක්වා ඇත. ''(සවිස්තරාත්මක ලිපිය සඳහා [[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර]] බලන්න)''

==සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර සාරාංශය==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! 
! පළමු ප්‍රහාරය
! දෙවන ප්‍රහාරය 
! තුන්වන ප්‍රහාරය
! සිව්වන ප්‍රහාරය &lt;br&gt;(අසාර්ථක විය)
|-
| යොදාගත්&lt;br&gt;ගුවන් යානය
| [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]]
| [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]]
| [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]]
| [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 93 පියාසැරිය]]
|-
| ගුවන් යානය&lt;br&gt;පිටත් වූ ගුවන්තොටුපළ&lt;br&gt;සහ වේලාව
| [[ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[බොස්ටන්]]&lt;br&gt;පෙ.ව. 7:59
| [[ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[බොස්ටන්]]&lt;br&gt;පෙ.ව. 8:14
| [[වොෂින්ටන් ඩලස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]&lt;br&gt;පෙ.ව. 8:20
| නෙවාක් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, [[නෙවාක්]], [[නිව් ජර්සි]]&lt;br&gt;පෙ.ව. 8:42
|-
| ගුවන් මගීන්&lt;br&gt;සංඛ්‍යාව&lt;br&gt;(ත්‍රස්තවාදීන්ද ඇතුළුව)&lt;br&gt;සහ කාර්ය මණ්ඩලය
| මගීන් 81&lt;br&gt;කාර්ය මණ්ඩලය 11
| මගීන් 56&lt;br&gt;කාර්ය මණ්ඩලය 9
| මගීන් 58&lt;br&gt;කාර්ය මණ්ඩලය 6
| මගීන් 37&lt;br&gt;කාර්ය මණ්ඩලය 7
|-
| ගුවන් යානය&lt;br&gt;තුල සිටි&lt;br&gt;ත්‍රස්තවාදීන්&lt;br&gt;සංඛ්‍යාව
| 5
| 5
| 5
| 4
|-
| ගුවන් යානය&lt;br&gt;පැහැරගත්&lt;br&gt;වේලාව&lt;br&gt;
| පෙ.ව. 8:14
| පෙ.ව. 8:42 - පෙ.ව. 8:46 (දළ වශයෙන්)
| පෙ.ව. 8:50 - පෙ.ව. 8:55 (දළ වශයෙන්)
| පෙ.ව. 9:28
|-
| ගුවන් යානයේ&lt;br&gt;සැලසුම්&lt;br&gt;කර තිබූ&lt;br&gt;ගමනාන්තය
| [[ලොස් ඇන්ජලිස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[ලොස් ඇන්ජලිස්]]
| [[ලොස් ඇන්ජලිස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[ලොස් ඇන්ජලිස්]]
| [[ලොස් ඇන්ජලිස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[ලොස් ඇන්ජලිස්]]
| [[සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]], [[සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ]] 
|-
| ප්‍රහාරයේ&lt;br&gt;ඉලක්කය
| [[නිව්යෝර්ක් නගරය|නිව්යෝර්ක් නුවර]], [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]] [[උතුරු කුලුන]] 
| [[නිව්යෝර්ක් නගරය|නිව්යෝර්ක් නුවර]], [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]] [[දකුණු කුලුන]] 
| [[වර්ජීනියා]] ජනපදයේ [[ආලින්ටන්]]හි [[පෙන්ටගනය]] (වොෂින්ටන් නුවර ආසන්නයේ)
| [[වොෂින්ටන්, ඩී.සී.|වොෂින්ටන් නුවර]] [[ධවල මන්දිරය]] හෝ [[එක්සත් ජනපද කැපිටල් ගොඩනැගිල්ල]] ''(තවමත් තහවුරු කරගෙන නොමැත)'' යානය අතරමගදී [[පෙන්සිල්වේනියා]]හි [[ශැන්ක්ස්විල්]] අසල ප්‍රදේශයකට කඩා වැටුණි.
|-
| ප්‍රහාරය&lt;br&gt;එල්ල වූ&lt;br&gt;වේලාව
| පෙ.ව. 8:46:30
| පෙ.ව. 9:03:02
| පෙ.ව. 9:37:46
| පෙ.ව. 10:03:11 ට යානය&lt;br&gt;අතරමග කඩාවැටිණි
|-
| ප්‍රහාරයෙන්&lt;br&gt;මියගිය&lt;br&gt;ගණන
| යානයේ සියලු 92ක පිරිස සමග ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ, උතුරු කුලුනේ දහසකට අසන්න නොදන්නා ප්‍රමාණයක්.
| යානයේ සියලු 65ක පිරිස සමග ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ, දකුණු කුලුනේ දහසකට අසන්න නොදන්නා ප්‍රමාණයක්.
| යානයේ සියලු 64 දෙනා සහ පෙන්ටගයේ 125 දෙනෙක්. (මුළු පිරිස 189ක්)
| යානයේ සියලුම පිරිස. (44ක්)
|-
| පිටත්වීමේ සිට&lt;br&gt;ප්‍රහාරයේ ඉලක්කය&lt;br&gt;දක්වා යානය&lt;br&gt;ගමන්ගත්&lt;br&gt;ගමන් මාර්ගය
| [[Image:aal11911.png|128px]]
| [[Image:ual175911.png|128px]]
| [[Image:aal77911.png|128px]]
| [[Image:ual93911.png|128px]]
|}


මෙම සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර, ගෝලීය චන්ද්‍රිකා සබඳතා, විසිහතර පැය පුරා ක්‍රියාත්මක පුවත් සංවිධාන සහ ක්ෂණික ගෝලීය ප්‍රතික්‍රියා හා අන්තර්ජාල විවාද යන ඒවා ඇතිවීමෙන් පසු, එතෙක් සිදුවී නොතිබූ මට්ටමේ මාධ්‍ය අවස්ථාවක් ඇති කරලීමට සමත් විය. මේ හේතුවෙන් පහත දැක්වෙන බොහෝ සිදුවීම් ඒවා සිදුවූ අවස්ථාවේදීම ලෝක ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසකට දැනගැනීමට හැකි විය.

==වැදගත් අවස්ථා==
පහත දැක්වෙන සියලුම වේලාවන් එදින [[නැගෙනහිර දිවා සුරැකුම් වේලාව|නැගෙනහිර දිවා සුරැකුම් වේලාවෙන් (EDT)]] (නිව්යෝර්ක් සහ වොෂින්ටන් නගරවල එදින වේලාවෙන්) දක්වා ඇත.
===පෙ.ව. 6:00===

'''පෙ.ව. 6:00''': [[මොහොමඩ් අත්තා]], [[අබ්දුල්ලාසිස් අල්-ඔමාරි]] සමග [[කොල්ගන් එයාර්]] පියාසැරි 5930 මගින් [[මේන්]] ජනපදයේ [[පෝට්ලන්ඩ්]]හි  [[පෝට්ලන්ඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] සිට  [[මැසචුසෙට්ස්]] ජනපදයේ [[බොස්ටන්]]හි [[ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] දක්වා ගමන් කරයි.

'''පෙ.ව. 6:45''': අත්තා සහ අල්-ඔමාරි ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ වෙත පැමිණෙයි.

'''පෙ.ව. 6:52''': ප්‍රහාර සැලසුම් තහවුරු කරගැනීම සඳහා [[මාවන් අල්-ශෙහි]], ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපලේම තවත් පර්යන්තයක සිට අත්තා වෙත ඇමතුමක් ලබාගනී.

===පෙ.ව. 7:00===

'''පෙ.ව. 7:35''': අත්තා සහ අල්-ඔමාරි [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] වෙත ගොඩවෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The 9/11 Encyclopedia|last=Atkins|first=Stephen|year=2011|publisher=ABC-CLIO, LLC|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-59884-921-9|page=57|accessdate=June 23, 2012}}&lt;/ref&gt;

'''පෙ.ව. 7:40''': අනෙක් [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ත්‍රස්තවාදීන් ද එම ගුවන් යානයට ගොඩවෙයි.

'''පෙ.ව. 7:59''': [[බෝයිං 767]] වර්ගයේ යානයක් වූ [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]], ත්‍රස්තවාදීන් පස්දෙනා ද ඇතුළුව මගීන් 81ක් හා කාර්ය මණ්ඩලය 11 දෙනෙකු සමග විනාඩි 14ක ප්‍රමාදයකට පසුව ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපලෙන් පිටත් වෙයි. එහි ගමනාන්තය වන්නේ [[කැලිෆෝනියා]]වේ, [[ලොස් ඇන්ජලිස්]] නුවර, [[ලොස් ඇන්ජලිස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] (LAX) වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.wfaa.com/news/remembering-history|title=Remembering the 10th Anniversary of 9/11|work=WFAA Dallas-Fort Worth|accessdate=June 23, 2012}}&lt;/ref&gt;

===පෙ.ව. 8:00===

'''පෙ.ව. 8:13''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] අවසන් වරට [[ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය]]ට අයත් බොස්ටන් පාලක මධ්‍යස්ථානය සමග පණිවුඩ හුවමාරු කරගනී.&lt;ref name=&quot;wehaveplanes&quot;&gt;{{cite web|url=  http://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm  |title=The 9/11 Commission Report, Chapter 1: &quot;We Have Some Planes&quot; |date=August 2004|publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |accessdate=June 23, 2012}}&lt;/ref&gt; 

'''පෙ.ව. 8:14''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ත්‍රස්තවාදීන්ගේ පාලනයට පත්වෙයි. වලීඩ් සහ වයිල් අල්-ශේහ්රි යන ත්‍රස්තවාදීන් පිලිවෙලින් 2A සහ 2B යන ආසන වලින් නැගිට ගුවන් සේවිකාවන් දෙදෙනෙකුට පිහි ඇනුම් සිදුකරයි. අත්තා 8D ආසනයෙන් නැගිට නියමු කුටිය වෙත යයි. මිනිත්තු කිහිපයක් තුලදී ගුවන් යානයේ පාලනය ඔහු අතට පත්වේ.

'''පෙ.ව. 8:14''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]], අඩි 35,000 මට්ටමට එසවීමට පාලක මධ්‍යස්ථානයෙන් දෙන උපදෙස පිළිනොපදී.

'''පෙ.ව. 8:14''': සම්පූර්ණයෙන් ඉන්ධන පිරවූ තවත් බෝයිං 767 වර්ගයේ ගුවන් යානයක් වූ [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානය ත්‍රස්තවාදීන් පස්දෙනෙකුද ඇතුලත්ව මගීන් 56ක් සහ කාර්ය මණ්ඩලය 9 දෙනෙකු සමග ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපලෙන්ම පිටත් වේ. එම යානයේ ගමනාන්තය ද ලොස් ඇන්ජලීස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපලම වේ. මෙහි සිටි එක් ත්‍රස්තවාදියෙක් [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] පිටත් වීමට මොහොතකට පෙර මොහොමඩ් අත්තා සමග සන්නිවේදනය කරගනී.&lt;ref name=&quot;wehaveplanes&quot;/&gt;

'''පෙ.ව. 8:19''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ සිටි ගුවන් සේවිකාවක වන [[බෙටී ඔන්ග්]] (Betty Ong) එයාර්ෆෝන් උපකරණයකින් [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස්]] සමාගම අමතා තත්වය දැනුම් දෙයි.

''“The cockpit is not answering, somebody’s stabbed in business class—and I think there’s Mace—that we can’t breathe—I don’t know, I think we’re getting hijacked.” ''

'' (&quot;නියමු කුටියෙන් පිළිතුරක් නැහැ. බිස්නස් ක්ලාස් එකේ'' (ගුවන් යානයේ ව්‍යාපාරික පන්තියේ මගී ආසන පිහිටි කොටස) ''කාටදෝ පිහියෙන් ඇනලා—මම හිතන්නේ එතන මේස්''  (ස්ප්‍රේ වර්ගයක්) ''ඉහලා. අපට හුස්ම ගන්න අමාරුයි—මම දන්නේ නැහැ, මම හිතන්නේ අපිව පැහැරගනිමින් ඉන්නේ.&quot;) '' 

ඉන්පසු ඇය ගුවන් සේවිකාවන් දෙදෙනෙකුටද පිහිඇනුම් සිදුකර ඇති බව වාර්තා කරයි.&lt;ref name=&quot;wehaveplanes&quot; /&gt;

'''පෙ.ව. 8:20''': [[ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය]]ට (FAA) අයත් බොස්ටන් පාලක මධ්‍යස්ථානය [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය බොහෝදුරට පැහැරගැනීමකට ලක්ව ඇති බවට තීරණය කරයි.

'''පෙ.ව. 8:20''': [[බෝයිං 757]] වර්ගයේ ගුවන්යානයක් වූ [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] ත්‍රස්තවාදීන් පස්දෙනෙකුද ඇතුලත්ව මගීන් 58ක් සහ කාර්ය මණ්ඩලය 6ක් සමග [[වර්ජීනියා]] ජනපදයේ ෆෙයාර්ෆැක්ස් හා ලෝඩන් හි පිහිටි [[වොෂින්ටන් ඩලස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ|වොෂින්ටන් ඩලස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේන්]] පිටත් වේ. එම යානයේ ගමනාන්තයද ලොස් ඇන්ජලීස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළම වේ.

'''පෙ.ව. 8:21''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ ට්‍රාන්ස්පොන්ඩර් සංඥා ක්‍රියා විරහිත වේ. එහෙත් යානයේ ගමන් මග තවමත් බොස්ටන් ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානයේ ප්‍රාථමික රේඩාර් වලට හසුවෙයි. ([[9/11 කොමිසම]] සිය වාර්තාව ඉදිරිපත් කිරීමට පෙර, මාධ්‍ය මගින් මෙම වේලාව පෙ.ව. 8:13 හෝ ඊට පසු ආසන්නම වේලාවක් ලෙස වාර්තා කරන ලදී.)

'''පෙ.ව. 8:24''':  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානයෙන් ගුවන්විදුලි පණිවිඩයක් ලැබේ: '' &quot;Eh..... We have some planes. Just stay quiet, and you'll be okay. We are returning to the airport.&quot; ( &quot;අහ්හ්... අපිට ප්ලේන් කිහිපයක් තියෙනවා. දිගටම සන්සුන්ව ඉන්න. එතකොට ඔයාලට ප්‍රශ්නයක් වෙන්නේ නෑ. අපි ආපහු ගුවන්තොටුපලට යනවා.&quot;) ''

මෙම පණිවිඩය මොහොමඩ් අත්තා විසින් වැරදීමකින් යානයේ සිටි මගීන් අමතනවා වෙනුවට රේඩියෝව ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් (වැරදි බොත්තමක් එබීමෙන්) සිදුවී ඇති බවට පිළිගැනේ. තත්පර කිහිපයකට පසුව අත්තාගේ තවත් පණිවිඩයක් පාලක මධ්‍යස්ථානයට ශ්‍රවණය වේ: '' &quot;Nobody move. Everything will be okay. If you try to make any moves, you'll endanger yourself and the airplane. Just stay quiet.&quot; (&quot;කවුරුත් හෙලවෙන්න හදන්න එපා, ඉන්න තැනම ඉන්න. හැමදේම හරියාවි. ඔබ දඟලන්න හැදුවොත්, ඒක ඔබ විසින්ම යානයත් ඔබත් අනතුරේ හෙලාගැනීමක්. ඒ නිසා දිගටම සන්සුන්ව ඉන්න.&quot;) ''

'''පෙ.ව. 8:25''': බොස්ටන් පාලක මධ්‍යස්ථානය විසින් [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය පිලිබඳ අනෙකුත් ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානවලට අනතුරු ඇඟවීම් සිදුකරයි. කෙසේවෙතත් [[උතුරු ඇමරිකානු ගුවන් ආරක්ෂක බලඇණිය]]ට (NORAD) මේ වන විටත් එම යානය පිලිබඳ දන්වා නොමැත.

'''පෙ.ව. 8:26:30''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය අංශක 100 කින් ගමන් මග වෙනස් කර [[නිව්යෝර්ක් නගරය]] දෙසට ගමන් කිරීම ආරම්භ කරයි.&lt;ref&gt;[http://www3.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA11.pdf NTSB Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622121654/http://www3.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA11.pdf |date=2011-06-22 }}, page. 3&lt;/ref&gt;

'''පෙ.ව. 8:34''':  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයෙන් තුන්වන වරටත් ගුවන්විදුලි පණිවුඩයක් ලැබේ: ''&quot;Nobody move please. We are going back to the airport. Don't try to make any stupid moves.&quot; (&quot;කරුණාකර කවුරුත් හෙලවෙන්න එපා. අපි අපහු ගුවන්තොටුපලට යනවා. මෝඩ වැඩ කරන්න හදන්න එපා.&quot;) ''

'''පෙ.ව. 8:34''': බොස්ටන් ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානයේ ඩැන් බියුනෝ (Dan Beuno) විසින් [[කේප් කොඩ්]]හි [[ඕටිස් ජාතික ගුවන් ආරක්ෂක කඳවුර]]ට  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානයේ පැහැරගැනීම පිලිබඳව දන්වයි. එම කඳවුර මගින් ඩැන් බියුනෝව උතුරු ඇමරිකානු ගුවන් ආරක්ෂක බලඇණියේ (NORAD) ඊසානදිග අංශය වන [[ඊසානදිග ගුවන් ආරක්ෂක අංශය]] (NEADS) වෙතට සම්බන්ධ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Spencer | first = Lynn | title = Touching history: the untold story of the drama that unfolded in the skies over America on 9/11 | publisher = Simon and Schuster | year = 2008 | page = 22 | url = http://books.google.com/?id=HlFXrXcq9X4C&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22#v=onepage&amp;q | isbn = 9781416559252}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව NEADS වෙතින් ඇමතුමක් ලැබීමට ඉඩ ඇති බවට ඕටිස් මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථානයට ද දැනුම් දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Spencer | first = Lynn | title = Touching history: the untold story of the drama that unfolded in the skies over America on 9/11 | publisher = Simon and Schuster | year = 2008 | page = 27 | url = http://books.google.com/?id=HlFXrXcq9X4C&amp;pg=PA27&amp;lpg=PA27#v=onepage&amp;q | isbn = 9781416559252}}&lt;/ref&gt; ඒ අනුව F-15 ගුවන් නියමුවන් දෙදෙනෙකු සුදානම් වීම අරඹයි.&lt;ref&gt;{{cite news | first = Matt | last = Viser | title = Two pilots revisit their 9/11 | date = September 11, 2005 | url = http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ | work = The Boston Globe | accessdate = 2010-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090923222722/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ | archive-date = 2009-09-23 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

'''පෙ.ව. 8:37''': [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය විසින්, පැහැරගන්නා ලද [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය තමාට සැතපුම් 10ක් (16 km) දකුණෙන් දුටු බවට තහවුරු කරයි.

'''පෙ.ව. 8:37:52''': බොස්ටන් ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානය විසින් පළමුවරට [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ පැහැරගැනීම පිලිබඳ NEADS හරහා NORAD ආයතනය දැනුවත් කරන අතර, එම යානය නවත්වා ගැනීමට ඔවුන්ගේ යුධමය සහය පතයි.

[[Image:Manhattan from above Hudson River.jpg|thumb|left|250px|[[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ ගමන් පථයේම යන ගුවන්යානයක නියමු කුටියට [[හඩ්සන් ගංඟාව]]ට ඉහල අහසේදී [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය]] පෙනෙන අයුරු.]]&lt;!--attribution required: see image description page at http://en.wikipedia.org/wiki/image:Manhattan from above Hudson River.jpg--&gt;

'''පෙ.ව. 8:41''': [[ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය]]ට (FAA) අයත් නිව්යෝර්ක්  ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානය විසින් ගුවන්විදුලි පණිවුඩයක් මගින්, [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානය අමතා,  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය පිලිබඳ තොරතුරු ඉල්ලා සිටී. ඒ අනුව 175 යානය ප්‍රතිචාර දක්වයි:
''&quot;[...]ah we heard a suspicious transmission on our departure out of Boston ah with someone ah, ah sound like someone sound like someone keyed the mike and said ah 'everyone ah stay in your seats'&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB196/doc03.pdf]&lt;/ref&gt;
''(&quot;අහ්හ්... අපි බොස්ටන් වලින් පිටත් වෙනවාත් සමගම අපිට සැකකටයුතු පණිවුඩයක් ශ්‍රවණය වුණා... කවුරුහරි මයික් එක 'ඕන්' කරලා කීවා හැමෝම තමන්ගේ ආසන වලම ඉන්න කියලා..&quot;)'' 
ඒ පිළිබඳව 175 යානයට ස්තූතිවන්ත වන නිව්යෝර්ක් පාලක මධ්‍යස්ථානය, ඒ ගැන ඔවුන් කටයුතු කරන බවට දැනුම්දෙයි.

'''පෙ.ව. 8:42''': බෝයිං 757 වර්ගයේ යානයක් වන [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 93 පියාසැරිය]] යානය, ත්‍රස්තවාදීන් 4 දෙනෙකු ඇතුළුව මගීන් 37ක් සහ කාර්ය මණ්ඩලය හත් දෙනෙකු සමග නෙවාක් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළින් (දැන් [[නෙවාක් ලිබර්ටි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]) [[සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] බලා ගුවන්ගත වේ. කෙසේවෙතත් මෙම යානය මෙලෙස පිටත්වනුයේ මිනිත්තු 40ක ප්‍රමාදයකට ලක්වීමෙන් අනතුරුවය. ඊට හේතු වූයේ ගුවන්තොටුපල ධාවනපථ වල තදබදයයි. ගුවන්ගමන ආරම්භයේදී මෙම යානය [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය]]ට මිනිත්තු 3කින් යා හැකි දුරකට ආසන්න වන අතර, පසුව බටහිර දෙසට හරවයි.

'''පෙ.ව. 8:42'''—'''පෙ.ව. 8:46''' (දළ වශයෙන්): [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානය පැහැරගැනීමට ලක්වෙයි.

'''පෙ.ව. 8:44''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ සිටින ගුවන් සේවිකාවක වන [[මැඩලින් ඇමී ස්වීනි]] (Madeline Amy Sweeny) විසින් [[ඩලස්]]හි ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් ගුවන්සේවා කාර්යාලයේ රැඳී සිටි මයිකල් වුඩ්වඩ් දුරකථනයෙන් අමතයි: ''&quot;Something is wrong. We are in a rapid descent... we are all over the place.&quot; (&quot;මොකක් හරි වැරදීමක්... අපේ යානය ඉක්මනින් පහලට ගමන් කරමින් තිබෙනවා...&quot;)'' 
මිනිත්තුවකට පසු, ජනේලයෙන් පිටත දර්ශනය විස්තර කරන මෙන් මයිකල් වුඩ්වඩ් විසින් ස්වීනිගෙන් ඉල්ලා සිටී. ඒ අනුව ඇය මෙසේ පවසයි: ''&quot;I see the water. I see the buildings. I see buildings...&quot; (&quot;මට වතුර පේනවා. මට ගොඩනැගිලි පේනවා. ඔව්... ගොඩනැගිලි පේනවා...&quot;)'' මඳ විරාමයකට පසු, ''&quot;We are flying low. We are flying very, very low. We are flying way too low.&quot; (&quot;අපි හුඟක් පහලින් ගමන් කරන්නේ.. ඔව්... අපි හුඟක්ම පහලින් ගමන් කරන්නේ...&quot;)'' 
තත්පර කිහිපයකට පසු ඇය මෙසේ පවසයි: ''&quot;Oh my God, we are way too low.&quot; (&quot;අහෝ දෙවියනේ! අපි හුඟක්ම පහලින් යන්නේ...&quot;)'' ඒ සමගම විශාල පිපුරුම් හඬක් සමඟින් ඇමතුම විසන්ධි වෙයි. පසුව දිගටම නිහඬතාවක් පවතී.

'''පෙ.ව. 8:46''': [[මැසචුසෙට්ස්]]හි පිහිටි ඕටිස් ජාතික ගුවන් ආරක්ෂක කඳවුරෙන් [[F-15 ඊගල්]] වර්ගයේ ප්‍රහාරක ගුවන්යානා දෙකක්,  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය අල්ලාගැනීමේ අදහසින් පිටත් කරවීමට අණ ලැබේ.  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානයේ ට්‍රාන්ස්පොන්ඩර් උපකරණය මේ වන විට ක්‍රියා විරහිත කර ඇති බැවින් F-15 නියමුවන් දෙදෙනා ඔවුන්ගේ ඉලක්කයේ පිහිටීම නොදනී. NEADS ආයතනය මීළඟ මිනිත්තු කිහිපයේදී  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය සමග රේඩාර් සබඳතාවක් ගොඩනගා ගැනීමට කටයුතු කරමින් සිටී.


[[Image:11_පියාසැරිය_යානය_ගැටීමෙන්_මොහොතකට_පසු_9_11.png|left|250px|thumb| [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]], [[උතුරු කුලුන|උතුරු කුලුනේ]] ගැටීමෙන් මොහොතකට පසු. (නෝඩට් සහෝදරයන්ගේ වීඩියෝවෙනි)]]
'''පෙ.ව. 8:46:30'''&lt;ref name=&quot;NCSTAR 1-9-ch1&quot;&gt;{{cite book |title=Structural Fire Response and Probable Collapse Sequence of World Trade Center Building 7 (Volume 1). Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster (NIST NCSTAR 1-9) |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |pages= 1–8 |author=McAllister, T. P.; Gann, R. G.; Averill, J. D.; Gross, J. L.; Grosshandler, W. L.; Lawson, J. R.; McGrattan, K. B.; Pitts, W. M.; Prasad, K. R.; Sadek, F. H.; Nelson, H. E. |date=August 2008 | url = http://www.nist.gov/manuscript-publication-search.cfm?pub_id=909256 | accessdate = 2011-09-09}}&lt;/ref&gt;  ''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය දළ වශයෙන් පැයට සැතපුම් 466 (පැයට කිලෝමීටර 790 හෝ තත්පරයට මීටර 219 හෝ නොට් 425)ක වේගයෙන් [[උතුරු කුලුන|උතුරු කුලුනේ]] (1 WTC) උතුරු මුහුණතේ 93වන හා 99වන මහල් අතර පෙදෙසේ ගැටේ.''' (මුලදී මෙම වේලාව පෙ.ව. 8:45 ත් පෙ.ව. 8:50 ත් අතර බවට වාර්තා පලවිය.) ඒ සමඟම ගැටුණු ස්ථානය සුනුවිසුණු කරමින් යානය කුලුන මධ්‍යයට ඇතුල් වේ. එම නිසා කුලුනේ ජිප්සම් බිත්ති මගින් ආවරණය වූ තරප්පු පෙළවල් තුනම එම ස්ථානයෙන් බිඳ වැටී විසන්ධි වන අතර, ඒවා ගිනිගන්නාසුළු ද්‍රව්‍ය වලින් පිරෙයි. ඝට්ටනය නිසා ක්ෂණිකව ඇතිවන [[කම්පන තරංග]]යක් (shock-wave) වහා කුලුන දිගේ පහලට ප්‍රගමනය වී එසැණින් ආපසු ඉහලට ප්‍රගමනය වේ. ගොඩනැගිල්ලේ ගිනිගන්නාසුළු ද්‍රව්‍ය සහ යානයේ සුන්බුන්, දහනය වෙමින් පවතින ගුවන්යානා ඉන්ධන මගින් ගිනිගන්වයි. ගොඩනැගිල්ල ශක්තිමත් කර ඇත්තේ සාම්ප්‍රදායික බාහිර රාමුවකින් (full cage frame) නොව සිහින් අභ්‍යන්තර හරයකින් (core) බැවින්, මෙම ගින්න ගොඩනැගිල්ලේ ශක්තිමත්භාවයට දැඩි බලපෑම් ඇති කරයි. මේ සමඟ කුලුනේ &quot;ඝට්ටන කලාපයෙන්&quot; (කුලුනේ යානය ගැටුණු මහල් කිහිපය) පහල සිටි පිරිස ගොඩනැගිල්ලෙන් ඉවත් වීම අරඹන නමුත් තරප්පු පෙළවල් විසන්ධි වීම නිසා ඊට ඉහලින් සිටි පිරිසට ඉවත් වීමට නොහැකි වෙයි.

ප්‍රංශ ජාතික චිත්‍රපට නිර්මාණකරුවන් දෙදෙනෙකු වන [[ජූල්ස් සහ ගේඩියන් නෝඩට්]] (Jules Naudet and Gadeon Naudet) සහෝදරයෝ සහ චෙක් ජාතික සංක්‍රමණිකයෙකු වන පවෙල් හ්ලාවා යන අය විසින් එකිනෙකට වෙනස් ස්ථාන දෙකක සිට මෙම [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය උතුරු කුලුනේ ගැටීමේ අවස්ථාව ඔවුන්ගේ වීඩියෝ කැමරා වලින් රූගත කරයි. WNYW-TV නාලිකාවේ (ෆොක්ස් රුපවාහිනී ජාලයේ නිව්යෝර්ක් නගර නාලිකාව) කැමරාවක ද  මෙම අනතුරේ ශබ්දය පටිගතවන නමුත්, දර්ශනය කැමරාවට හසු කර ගැනීමට අසමත් වෙයි.

'''පෙ.ව. 8:46:43''': [[නිව්යෝර්ක් ගිනිනිවීම් සේවා දෙපාර්තමේන්තුව]]ට (FDNY) අයත් පළමු බලඇණියේ ප්‍රධානි, ජෝසප් ෆෙයිෆර් (Joseph Pfeifer) විසින් මෙම අනතුර පිළිබඳ ගුවන්විදුලි පණිවුඩයක් මගින් මෑන්හැටන් ගිනිනිවීමේ කාර්යාලය දැනුවත් කරයි. මෙම අනතුර සිදුවන විට ෆෙයිෆර් සහ ඔහුගේ කණ්ඩායම නෝඩට් සහෝදරයෝද සමග ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයට මඳ දුරක් උතුරින්, චර්ච් ස්ට්‍රීට් වීදිය සහ ලිස්පනාඩ් වීදිය හමුවන මංසන්ධියේ ගෑස් කාන්දුවක් පිරික්සමින් සිටියෝය. නෝඩට් සහෝදරයෝ වාර්තා චිත්‍රපටයක් සඳහා ගිනිනිවන බටයන්ගේ ක්‍රියාව රුගත කරමින් සිටි අතර, මේ සියලු දෙනා අනතුර සියැසින් දැකගැනීමට සමත් විය.

'''Battalion 1 Chief''': &quot;Battalion 1 to Manhattan.&quot;

'''Manhattan Dispatch''': &quot;Battalion 1, k.&quot;

'''Battalion 1 Chief''': &quot;We just had a plane crash into the upper floor of the World Trade Center. Transmit a 2nd Alarm and start re-located companies into the area.&quot;

''(&quot;අපිට මේ දැන් දැකගන්න ලැබුනා ගුවන්යානයක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ඉහල මහලක ගැටෙනවා. දෙවන සංඥාවක් නිකුත්කර කණ්ඩායම් මේ ස්ථානයට එවීම ආරම්භ කරන්න.&quot;)''

'''Manhattan Dispatch''': &quot;10-4(Message Received), Battalion 1.&quot; ''(&quot;පණිවුඩය ලැබුණා.&quot;)''

'''පෙ.ව. 8:48'''—'''10:28''': ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ උතුරු කුලුනේ ඉහල මහල් වල ගින්න හා දුම නිසා සිරවූ අවම වශයෙන් 100කට අධික පිරිසක් (සමහර වාර්තා වල මෙම සංඛ්‍යාව 250 පමණ වේ යයි සඳහන් වේ.) බේරීමට සිතා කුලුනෙන් බිමට පැනීමෙන් මියයයි.{{Citation needed|date=April 2010}} බිම් මට්ටමේ රැඳී සිටි ගිනිනිවන බටයෙකු වූ ඩැනියෙල් සර්හර් (Daniel Suhr), මෙලෙස කුලුනෙන් පනින පුද්ගලයෙකුගේ ගැටීමෙන් මියයයි.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Jim|last=Dwyer|title=Vast Archive Yields New View of 9/11|date=August 13, 2005|url= http://www.nytimes.com/2005/08/13/nyregion/nyregionspecial3/13records.html?_r=1|work=The New York Times|accessdate=2010-05-29}}&lt;/ref&gt; ගිනිගැනීම් වලින් ඇති වූ දුමාරය ඝනකමින් අධික නිසා කිසිම යානයකට ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ එකදු කුලුනක හෝ වහලය මතට ගොඩබස්වා, ගුවනින් ගොස් මුදවාගැනීමේ මෙහෙයුමක් සිදු කිරීමට හැකි නොවේ. එමෙන්ම හෙලිකොප්ටර් යානා කුලුනුවල ජනේල වලට ආසන්න කර තිරස් මුදවාගැනීමේ මෙහෙයුමක්ද දියත් කල නොහැකි වේ. ඊට හේතුව ඒ සඳහා අවශ්‍ය වර්ගයේ හෙලිකොප්ටර් යානා නිව්යෝර්ක් නගරය සතුව නොතිබීමයි.


'''පෙ.ව. 8:48:29''': මෙම සිදුවීම සම්බන්ධ පළමු ගුවන්විදුලි වාර්තාව WCBS-AM නාලිකාවේ මාර්ග තදබද වාර්තාකරු වන ටොම් කමින්ස්කි (Tom Kaminski) විසින් ඉදිරිපත් කරයි. WCBS-AM නාලිකාවේ මාර්ග තදබදය පිලිබඳ වාර්තාව සෑම මිනිත්තු 10කට වරක් 8 වැනි මිනිත්තුවේදී ඉදිරිපත් කරන නිසා [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය උතුරු කුලුනේ ගැටීමෙන් මිනිත්තු දෙකක් ඇතුලත එම සිදුවීම වාර්තා කිරීමට ටොම් කමින්ස්කිට හැකිවිය. (පෙ.ව. 8:48 ට මාර්ග තදබද වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කිරීමට නියමිතව තිබු නිසා) මේ වාර්තාව ඔහු ඉදිරිපත් කරනු ලැබුවේ සුපුරුදු පරිදිම WCBS-AM නාලිකාවේ &quot;චොපර් 880&quot; නම් හෙලිකොප්ටරයේ සිටයි. ඔහු දිනපතා උදැසන සහ සවස මාර්ග තදබද වැඩි පැයවලදී (rush hours) මාර්ග තදබද වාර්තා ඉදිරිපත් කරයි. පහත දක්වා ඇත්තේ ටොම් කමින්ස්කි විසින් මෙම සිදුවීම වාර්තා කල ආකාරයත්, ඒ සඳහා ඊට පෙරාතුව WCBS-AM මැදිරියේ සිට මාධ්‍යවේදී පැට් කැරොල් (Pat Carrol) විසින් අවස්ථාව සලසා දුන් ආකාරයත් වේ.

{{cquote|''Pat Carroll:'' WCBS news time, 8:48, it's traffic and weather together sponsored by Henry Miller's Theatre. Tom Kaminski, Chopper 880. &lt;br&gt; ''Tom Kaminski:'' Alright uh, Pat, we are just currently getting a look...at the World Trade Center, We have something that has happened here at the World Trade Center. We noticed flame and an awful lot of smoke from one of the towers of the World Trade Center. We are just coming up on this scene, this is easily three-quarters of the way up...we are...this is...whatever has occurred has just occurred, uh, within minutes and, uh, we are trying to determine exactly what that is. But currently we have a lot of smoke at the top of the towers of the World Trade Center, we will keep you posted.}}
{{cquote|''පැට් කැරොල්:'' මේ WCBS ප්‍රවෘත්ති වෙලාවයි, දැන් උදෑසන 8:48යි. හෙන්රි මිලර්ස් තියටර් රඟහලේ අනුග්‍රහයෙන් මාර්ග තදබද තොරතුරු සමග කාලගුණ වාර්තාවයි මේ. දැන් අවස්ථාව ලබාදෙනවා චොපර් 880 හි සිටින ටොම් කමින්ස්කි වෙත. &lt;br&gt; ''ටොම් කමින්ස්කි:'' හොඳයි අහ්හ්..,  පැට්, අපිට මේ වෙලාවේ පෙනෙනවා... ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය, අපිට පෙනෙන්නේ මෙතන කුමක් හෝ දෙයක් සිදුවී ඇති බවයි. ගිනිදැල් සහ විශාල දුමාරයක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ එක් කුලුනකින් ඉහලට නැගෙන ආකාරය අපට පෙනෙනවා. මේ සිදුවීම ගැනයි අපි තොරතුරු සොයමින් සිටින්නේ... අපි... මේ... කුමක් වුවත් මෙය සිදුවී තිබෙන්නේ මේ දැන්... අහ්හ්,  මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළතයි, අහ්හ්, අපි උත්සහ කරමින් සිටිනවා හරියටම මේ මොකක්ද කියල දැනගන්න. නමුත් මේ වෙලාවේ ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ කුලුනු වලට ඉහලින් ඝන දුමාරයක් පවතිනවා, අපි ඔබව දිගින් දිගටම මේ පිලිබඳ දැනුවත් කිරීමට සුදානම්.}}

'''පෙ.ව. 8:48:50''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය උතුරු කුලුනේ ගැටීමෙන් මිනිත්තු තුනක් ඇතුලත මේ පිලිබඳ පළමු රුපවාහිනී වාර්තාව විකාශය වේ. නිව්යෝර්ක් නගරය සහ තදාසන්න ප්‍රදේශ වලට පමණක් ගුවනින් විකාශය වන WNYW නාලිකාව මෙය විකාශය කරයි. බිම් මට්ටමේ සිටින කැමරාකරුවෙකු මගින් ලැබෙන දුමාරය පිටවන උතුරු කුලුනේ සජීවී දර්ශන පෙලක් සමග ඔවුන් මෙය විකාශය කරන්නේ, පැරමවුන්ට් පික්චර්ස් ආයතනයේ චිත්‍රපටයක් වන &quot;සූලෑන්ඩර්&quot; (Zoolander) හි ප්‍රචාරක දැන්වීමක් අතරමග නතර කරවමිනි. මෙම නාලිකාවේ කැමරා කණ්ඩායමක් ඒ වන විටත් නිව්යෝර්ක් නගරාධිපති ඡන්ද විමසීම ආවරණය කිරීමට නගරයට ගොස් සිටියෝය. මෙම සිදුවීමේ ප්‍රථම සජීවී රුපවාහිනී දර්ශන මෙලෙස WNYW නාලිකාව විකාශය කරනවාත් සමග, එහි මාධ්‍යවේදියෙකු වූ ඩික් ඔලිවර් (Dick Oliver) එම ස්ථානයේ සිට පසුබිමින් වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරයි.

{{cquote|&quot;Jim, just a few moments ago, something believed to be a plane crashed into the South Tower of the World Trade Center.  I just saw flames inside, you can see the smoke coming out of the tower; we have no idea what it was.  It was a tremendous boom just a few moments ago.  You can hear around me emergency vehicles heading towards the scene.  Now this could have been an aircraft or it could have been something internal.  It appears to be something coming from the outside, due to the nature of the opening on about the 100th floor of the South Tower of the World Trade Center.&quot;}}
{{cquote|&quot;ජිම් ''(ඒ වන විට මැදිරියේ නොසිටි WNYW මාධ්‍යවේදී ජිම් රයන් (Jim Ryan) අමතමින්)'' දැනට සුළු මොහොතකට පෙර, ගුවන්යානයක් යැයි සැලකිය හැකි යමක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ දකුණු කුලුන තුලට කඩාවැදුනා. මම මේ දැන් දැක්කා ඇතුලත ගිනිදැල් නැගෙනවා, ඔබට පෙනෙනවා ඇති කුලුනෙන් දුමාරය පිටවන ආකාරය; අපිට හරියටම අදහසක් නැහැ කුලුනේ ගැටුනේ කුමක්ද කියා. මොහොතකට පෙර බිය උපදවන දෝංකාර හඬක් ඇසුනා. ඔබට දැන් පසුබිමින් ඇසෙනවා ඇති මා අසලින් ආපදා රථ සිද්ධිය සිදුවුණු දෙසට ගමන් කරන ආකාරය. දැන් පෙනෙන විදිහට එය ගුවන්යානයක් නිසා හෝ ඇතුලත යමක් නිසා සිදුවූවක් යැයි කියන්න පුළුවන්. පිටතින් යමක් ඇවිත් ගැටුණු ලෙස පෙනෙන්න හේතුව ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ, දකුණු කුලුනේ 100 වැනි තට්ටුව තරම් ඉහලක දී ඇතිවන අවට පරිසර තත්ත්ව නිසා වෙන්න පුළුවන්.}}
මිනිත්තු තුනකට පසු ජිම් රයන් විසින් ඩික් ඔලිවර් ගේ වාර්තාව නිවැරදි කරමින් පවසන්නේ ගුවන්යානයක් ගැටී ඇත්තේ දකුණු කුලුනේ නොව, උතුරු කුලුනේ බවයි.

[[Image:සීඑන්එන්_විශේෂ_ප්‍රවෘතිය_9_11.png|thumb|[[සීඑන්එන්]] නාලිකාව විසින් පළමු ගුවන් යානය ([[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]]),  [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]] ගැටීම ඉන් මිනිත්තු තුනකට පමණ පසු විශේෂ ප්‍රවෘතියක් ලෙස වාර්තා කිරීම ආරම්භ කල අයුරු.]]

'''8:49:34''': &quot;[[සීඑන්එන්]]&quot; (CNN) රුපවාහිනී නාලිකාව ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ සිද්ධිය වාර්තා කල පළමු කේබල් රුපවාහිනී හෝ ගුවන්විදුලි නාලිකාව බවට පත්වෙමින් සජීවී දර්ශන ද  සමග විශේෂ ප්‍රවෘත්තියක් ලෙස එය ඉදිරිපත් කරයි. &quot;ඩයිටෙක්&quot; ආයතනයේ වෙළඳ දැන්වීමක් අතරමග නවතා දමමින් තේමා වාදනයකින් ද තොරව මෙම ප්‍රවෘත්තිය විකාශය කිරීමට &quot;සීඑන්එන්&quot; නාලිකාව කටයුතු කරයි. ප්‍රවෘත්තිය ආරම්භයේ සිටම තිරයේ පහලින්  &quot;WORLD TRADE CENTER DISASTER&quot; ''(&quot;ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ආපදාව&quot;)'' ලෙස උපසිරැසි ගන්වා ඇත. පළමු වරට මේ පිළිබඳ වාර්තා කල කේබල් රූපවාහිනී මාධ්‍යවේදිනිය වූ &quot;සීඑන්එන්&quot; හි [[කැරොල් ලින්]] (Carol Lin), ප්‍රවෘත්ති මැදිරියේ සිට පසුබිමින් මෙසේ පවසයි:

{{cquote|This just in. You are looking at obviously a very disturbing live shot there. That is the World Trade Center, and we have unconfirmed reports this morning that a plane has crashed into one of the towers of the World Trade Center. [[CNN Center]] right now is just beginning to work on this story, obviously calling our sources and trying to figure out exactly what happened, but clearly something relatively devastating happening this morning there on the south end of the island of Manhattan. That is once again, a picture of one of the towers of the World Trade Center.}}
{{cquote|මෙන්න දැන් ලැබුණු පුවතක්. ඔබ මේ පැහැදිලිවම දකින්නේ ඉතා කැළඹිලිකාරී සජීවී දර්ශනයක්. ඒ තිබෙන්නේ ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයයි. අපට තවමත් තහවුරු නොවූ ආරංචියකින් කියවෙන්නේ, මේ උදෑසන ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ එක් කුලුනක ගුවන්යානයක් ගැටී ඇති බවයි. ඇත්තටම සිදුවී ඇත්තේ කුමක්දැයි දැනගැනීමට, අපගේ තොරතුරු සපයන්නන් සම්බන්ධ කරගනිමින් මේ ප්‍රවෘතිය පිලිබඳ කටයුතු කිරීම [[සීඑන්එන් සෙන්ටර්]] (ඇට්ලන්ටා නගරයේ පිහිටි &quot;සීඑන්එන්&quot; මූලස්ථානය) දැන් ආරම්භ කර තිබෙනවා. කෙසේවෙතත් පැහැදිලිවම කුමක් හෝ විනාශකාරී දෙයක් මේ උදෑසන මෑන්හැටන් දූපතේ දකුණු අන්තයේදී සිදුවෙමින් පවතින බවයි පෙනෙන්නේ. නැවත වරක් සඳහන් කරනවා, ඒ ඔබ දකින්නේ ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ කුලුනක් බව.}}

ඉන් මිනිත්තුවකට පසු, නිව්යෝර්ක් නුවර සීඑන්එන් කාර්යාලයේ සිට සජීවීව දුරකථනය ඔස්සේ සම්බන්ධ වූ සීඑන්එන් හි මූල්‍යමය කටයුතු පිළිබඳ උපසභාපති [[ෂෝන් මර්ටග්]] (Sean Murtagh), ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ වාණිජ ගුවන්යානයක් ගැටුණු බව තහවුරු කරන ලදී. මෙම සිදුවීම සජීවීව වාර්තා කල පළමු සීඑන්එන් සේවකයා  ඔහුය. ඔහු පැවසුවේ විශාල ද්විත්ව එන්ජින් ගුවන්යානයක් (බොහෝවිට බෝයිං 373 යානයක්) ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටෙනු තමා දුටු බවයි. සීඑන්එන් හා [[MSNBC]] නාලිකා මගින් මේ සමගම &quot;ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගින්නක්&quot; යනුවෙන් ඔවුන්ගේ වෙබ් අඩවි වල ලියාපදිංචි ප්‍රේක්ෂකයන් වෙතට ඊමේල් පණිවුඩ යවයි. ඒ සමගම එම වෙබ් අඩවි වෙත පැමිණෙන පිරිස වැඩිවීමෙන් සර්වර් පරිගණකවල ක්‍රියාකාරීත්වය බිඳවැටේ. [[බීබීසී නිව්ස්]] වෙබ් අඩවිය ක්‍රියාකාරීව පවතින අතර, එහි ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ උතුරු කුලුන ගිනිගනිමින් පවතින ඡායාරුපයක් දිස්වෙයි. මිනිත්තු කිහිපයකට පසු, මුලින් යවනු ලැබූ ඊමේල් වාර්තා නිවැරදි කරමින්, ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගුවන්යානයක් ගැටුණු බව සඳහන් නව ඊමේල් පණිවුඩ යැවීමට සීඑන්එන් හා MSNBC ආයතන කටයුතු කරයි.

'''පෙ.ව. 8:50''': ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගුවන්යානයක් ගැටී ඇති බව  NEADS ආයතනයට දැනගැනීමට ලැබේ.

'''පෙ.ව. 8:50''': මේ අවස්ථාවේ &quot;[[ගුඩ් මෝනින් ඇමරිකා]]&quot; වැඩසටහන විකාශය කරමින් සිටින ABC නිව්ස් නාලිකාව, විරාමයකට පසු යලි වැඩසටහන ආරම්භ කරන අතර, නිවේදකයින් වන [[චාල්ස් ගිබ්සන්]] (Charles Gibson) සහ [[ඩියෑන් සෝයර්]] (Diane Sawyer) විසින් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගුවන්යානයක් ගැටුණු බව වාර්තා කරයි.

'''පෙ.ව. 8:51''': NBC නිව්ස් නාලිකාවේ &quot;[[ටුඩේ (ඇමරිකානු රුපවාහිනී වැඩසටහන)|ටුඩේ]]&quot; වැඩසටහන ඉදිරිපත් කරන [[මැට් ලෝවර්]] (Matt Lauer) වැඩසටහන අතරතුර හදිසියේ මෙලෙස පවසයි: &quot;We wanna go live right now, and show you a picture of the World Trade Center...there is a breaking story...&quot; ''(&quot;අපි දැන් ඔබට ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ සජීවී රූපරාමු පෙළක් පෙන්වීමටයි සුදානම් වෙන්නේ... අපට විශේෂ ප්‍රවෘතියක් ලැබෙමින් පවතිනවා...&quot;)''
NBC නාලිකාව ඉන්පසු වෙළඳ දැන්වීම් 3ක් විකාශය කරන අතර, ඉන්පසු විශේෂ ප්‍රවෘත්ති විකාශයක් අරඹයි. MSNBC නලිකවද ඔවුන්ගේ සුපුරුදු වැඩසටහන් අත්හිටුවයි. {{cn|date=August 2014}}

'''පෙ.ව. 8:50'''—'''පෙ.ව. 8:54''' (දළ වශයෙන්): [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] යානය පැහැරගැනීමට ලක්වෙයි.

'''පෙ.ව. 8:51''': ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරියේ නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානයේ සේවකයකු විසින්, 175 පියාසැරිය යානයේ ට්‍රාන්ස්පොන්ඩර් කේතය මීට මිනිත්තු 4කට පෙර දෙවතාවක්ම වෙනස් කර ඇති බවට සොයාගනී. ඔහු 175 පියාසැරිය යානය සම්බන්ධ කරගැනීමට දිගටම උත්සහ කරයි.

'''පෙ.ව. 8:51:34''': [[WINS (AM)]] ගුවන්විදුලියේ නිවේදක ජේම්ස් ෆැහර්ටි (James Faherty) විසින් වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරමින් මෙලෙස පවසයි:  &quot;A plane has crashed into the World Trade Center...&quot; ''(&quot;ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගුවන්යානයක් ගැටී ඇත&quot;)''

'''පෙ.ව. 8:52''': [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානයේ මගියෙකු වන පීටර් හැන්සන් (Peter Hanson) සිය පියා වන ලී හැන්සන්ට (Lee Hanson) දුරකථන ඇමතුමක් ලබා දෙමින් සිදුවී ඇති දෙය පවසයි: &quot;I think they've taken over the cockpit-An attendant has been stabbed- and someone else up front may have been killed. The plane is making strange moves. Call United Airlines-Tell them it's Flight 175, Boston to LA.&quot; ''(&quot;මම හිතන්නේ එයාලා නියමු කුටිය අල්ලගෙන. ගුවන් සේවිකාවකටත් පිහියෙන් ඇනල. ඉස්සරහ කෙනෙක්වත් මරලා වගේ. ප්ලේන් එක යන්නේ බොහොම අසාමාන්‍ය විදිහට. යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් එකට කෝල් කරලා කියන්න මේක බොස්ටන් ඉදන් ලොස් ඇන්ජලීස් යන ෆ්ලයිට් 175 කියල&quot;)''
මේ අතර 175 යානයේ ගුවන් සේවිකාවක විසින් [[චිකාගෝ]] හි පිහිටි යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් කාර්යාලය අමතා, ගුවන්යානය පැහැරගත් බවත්, නියමුවන් දෙදෙනාම ඝාතනය කර ඇති බවත්, ගුවන් සේවිකාවකට පිහියෙන් ඇන ඇති බවත් ප්‍රකාශ කරයි. එමෙන්ම ගුවන්යානය දැන් පදවන්නේ පැහැරගත් පිරිස විසින් විය හැකි බවද පවසයි.&lt;ref name=&quot;chap1-p8&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch1.htm |title=The 9/11 Commission Report, &quot;The Hijacking of United 175&quot; section |date=July 2004 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |page=8 |accessdate=2010-10-24}}&lt;/ref&gt;

'''පෙ.ව. 8:52''': ඕටිස් ජාතික ගුවන් ආරක්ෂක කඳවුර F-15 යානා දෙක පිටත් කර යවයි. [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටුණු බව තවමත් නොදත් ඔවුන්, එය හසු කර ගැනීමට තොරතුරු ලැබෙන තෙක් [[ලෝන්ග් අයිලන්ඩ්]] දූපතට ඉහල ගුවනේ, ආරක්ෂක අංශ මගින් පාලනය කරන කොටසේ &quot;සුදානම්&quot; ආකාරයෙන් පෙ.ව. 9:09 සිට පෙ.ව. 9:13 දක්වා රැඳී සිටින ලෙස F-15 යානා වලට දැනුම් දෙයි.

'''පෙ.ව. 8:52''': [[CBS]] නාලිකාව ඔවුන්ගේ [[දි අර්ලි ෂෝ]] (The Early Show) වැඩසටහන අතරමගදී අත්හිටුවා විශේෂ ප්‍රවෘත්තියක් ඉදිරිපත් කරයි. [[බ්‍රයන්ට් ගම්බල්]] (Bryant Gumbel) එම පුවත වාර්තා කරමින් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගුවන් යානයක් ගැටී ඇති බව පවසයි. 

'''පෙ.ව. 8:52''': CNBC නාලිකාව [[මාක් හෙයින්ස්]] (Mark Haines) විසින් ඉදිරිපත් කරන Squawk Box වැඩසටහනේ එක් කොටසක් අතරමග නතර කරමින් මෙම සිදුවීම පිලිබඳ වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරයි.

'''පෙ.ව. 8:54''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] යානය [[ඔහියෝ]] ජනපදයට ඉහල අහසේදී දකුණු දෙසට හරවමින් සිය ගමන්මග වෙනස් කරයි.

'''පෙ.ව. 8:55''': [[ෆොක්ස් නිව්ස්]] නාලිකාව විරාමයකට පසු මෙම සිදුවීම වාර්තා කරයි. නිවේදක [[ඊ. ඩී. හිල්]] (E. D. Hill)විසින් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ උතුරු කුලුනේ ගුවන්යානයක් ගැටුණු බව වාර්තා කරයි. 

'''පෙ.ව. 8:55''' (දළ වශයෙන්): ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ දකුණු කුලුනේ මහජන ඇමතුම් පද්ධතිය ඔස්සේ නිවේදනයක් නිකුත් කරන එහි නිලධාරීන්, ගොඩනැගිල්ල ([[දකුණු කුලුන]]) ආරක්ෂාකාරී බවත්, එමනිසා නැවත තමතමන්ගේ කාර්යාලවලට ගමන් කරන ලෙසත් දැනුම් දෙයි. (දකුණු කුලුනේ තවමත් 175 පියාසැරිය ගුවන්යානය ගැටී නොමැත.) මෙම පණිවුඩය පිරිසකට ශ්‍රවණය නොවන අතර, තවත් පිරිසකට එය ශ්‍රවණය වුවද, එය නොසලකා ගොඩනැගිල්ලෙන් ඉවත් වේ. අනෙක් අය 78 වන මහලේ ඇති [[ස්කයි ලොබී]] වැනි ගොඩනැගිල්ලේ පොදු ස්ථාන වලට එක්රැස් වේ.

'''පෙ.ව. 8:55''': ඇමරිකානු ජනාධිපති [[ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ්]], (George W. Bush) කලින් සැලසුම් කල සංචාරයකට අනුව අධ්‍යාපනික වැඩසටහනක් සඳහා [[ෆ්ලොරිඩා]] ජනපදයේ [[සැරසෝටා, ෆ්ලොරිඩා|සැරසෝටා]] නගරයේ [[එමා ඊ. බුකර් මූලික පාසල]] වෙත පැමිණෙයි. මෙම අවස්ථාවේදී ජනාධිපති බුෂ් සමග රැඳී සිටින [[ධවල මන්දිර කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානී]] [[ඇන්ඩෲ කාඩ්]] (Andrew Card)විසින්, ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ කුඩා ද්විත්ව එන්ජින් ගුවන් යානයක් ගැටී ඇති බවට ජනාධිපතිවරයාව දැනුවත් කරයි.  පන්තිකාමරයට ඇතුළු වීමට ප්‍රථම, ජනාධිපති බුෂ් විසින් ඒ වනවිට ධවල මන්දිරයේ රැඳී සිටින ජාතික ආරක්ෂක උපදේශිකා [[කොන්ඩලීසා රයිස්]]ව (Condoleezza Rice) අමතයි. ඇය මුලින් ද්විත්ව එන්ජින් ගුවන් යානයක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටුණු බව පවසන අතර පසුව එය වාණිජ ගුවන් යානයක් ලෙසට වෙනස් කරයි. අවසානයේ ඇය &quot;ජනාධිපතිතුමනි, අපි දැනට දන්නේ එපමණයි&quot; යැයි පවසයි. (“that’s all we know right now, Mr. President.”) 

'''පෙ.ව. 8:56''': [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ උතුරු කුලුනේ ගැටීමෙන් මිනිත්තු 10කට පසු [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] යානයේ ට්‍රාන්ස්පොන්ඩර් සංඥා ක්‍රියාවිරහිත වෙයි. එමෙන්ම එම යානය සමග පැවති ප්‍රාථමික රේඩාර් සම්බන්ධතාවයද ඇණහිටී. මෙලෙස රේඩාර් තිරයේ නොපෙනෙන කාලපරිච්ඡේදය තුලදී යානය නැගෙනහිර දෙසට හරවන අතර, මෙය කිසිදු පාලක මධ්‍යස්ථානයකට දැනගැනීමට නොලැබේ. පෙ.ව. 9:05ට නැවත ප්‍රාථමික රේඩාර් සංඥා ක්‍රියාකාරී වන අතර, එවිට ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථාන මගින් [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] යානය එය අවසන් වරට සංඥා නිකුත් කල ස්ථානයට බටහිරින් තිබේදැයි සොයාබලයි. එහෙත් ඔවුන්ට යානය සොයාගැනීමට නොහැකි වේ. මේ නිසා කිසිදු ගුවන් පාලක මධ්‍යස්ථානයකට හසු නොවී මිනිත්තු 36ක කාලයක් පුරා නැගෙනහිර දෙසටම (ආපසු වොෂින්ටන් වෙතටම) ගමන් කිරීමට [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 77 පියාසැරිය]] යානය සමත් වෙයි.&lt;ref&gt;With its transponder off, it is possible, though more difficult, to track an aircraft by its primary radar returns. But unlike transponder data, primary radar returns do not show the aircraft’s identity and altitude.&lt;/ref&gt;

'''පෙ.ව. 8:58''': [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන් යානය නිව්යෝර්ක් නගරය දෙසට හරවයි.

===පෙ.ව. 9:00===

'''පෙ.ව. 9:00''': ලී හැන්සන් වෙත සිය පුතුවන [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානයේ සිටින පීටර් හැන්සන්ගෙන් දෙවන වරටත් දුරකථන ඇමතුමක් ලැබේ: &quot;It's getting bad, Dad. A stewardess was stabbed. They seem to have knives and Mace. They said they have a bomb. It's getting very bad on the plane. Passengers are throwing up and getting sick. The plane is making jerky movements. I don't think the pilot is flying the plane. I think we are going down. I think they intend to go to Chicago or someplace and fly into a building. Don't worry, Dad. If it happens, it'll be very fast. My God, my God.&quot;  ''(&quot;තාත්තේ, තත්වය නරක අතට හැරෙනවා. ගුවන්සේවිකාවකට පිහියෙන් ඇනල. ඔවුන් ගාව පිහි සහ මේස් (ස්ප්‍රේ වර්ගයක්) තියෙනවා. ඔවුන් කියනවා ඔවුන් සතුව බෝම්බයක් තියෙනවා කියල. ප්ලේන් එක ඇතුලේ තත්වය ගොඩක් නරකයි. ගුවන් මගීන්ට වමනය යනවා. ඔවුන් අසනීප වෙලා. ප්ලේන් එක ගමන් කරන්නේ අසාමාන්‍ය විදිහට. මම හිතන්නේ පයිලට් නෙවෙයි දැන් ප්ලේන් එක එලවන්නේ. අපේ යානය පහලට යනවා. මම හිතන්නේ ඔවුන් හදන්නේ ප්ලේන් එක [[චිකාගෝ]] හෝ වෙනත් නගරයකට අරන් ගිහින් ගොඩනැගිල්ලක හප්පවන්නයි. කලබල වෙන්න එපා. එහෙම දෙයක් වෙනවනම් හුගක් ඉක්මනින්ම වෙයි. මගේ දෙවියනේ!&quot;)'' කාන්තාවකගේ කෑගැසීමක් සමග ඇමතුම විසන්ධි වෙයි.&lt;ref name=&quot;chap1-p8&quot; /&gt;

'''පෙ.ව. 9:01'''—'''පෙ.ව. 9:02''': ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරියේ නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානයේ කළමනාකාරවරයෙකු විසින් [[වර්ජීනියා]] ජනපදයේ [[හර්ඩන්, වර්ජීනියා|හර්ඩන්]]හි පිහිටි ගුවන් පාලක පද්ධති අණදෙන මධ්‍යස්ථානය අමතා මෙසේ පවසයි: &quot;We have several situations going on here. It's escalating big, big time. We need to get the military involved with us. . . We're, we're involved with something else, we have other aircraft that may have a similar situation going on here.&quot; ''(&quot;සිදුවීම් කිහිපයක්ම සිදුවෙමින් තිබෙනවා. ඒවා එන්න එන්නම උත්සන්න වෙනවා. අපිට ආරක්ෂක අංශ වල සහය අවශ්‍යයි. අපි තවත් දෙයක නිරත වෙලා ඉන්නේ. මීට සමාන තත්වයක් තියන තවත් ගුවන් යානයක් ගැන අපිට දැනගන්න ලැබිල තියෙනවා&quot;)''

'''පෙ.ව. 9:01''': ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරියේ නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානය, පර්යන්ත පාලක මධ්‍යස්ථානය (Terminal Control Center) සම්බන්ධ කරගනිමින්, [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] යානය තිබෙන ස්ථානය සොයා ගැනීමට ඔවුන්ගේ සහය පතයි.

'''පෙ.ව. 9:02''': නිව්යෝර්ක් ගිනිනිවීම් සේවා බලඇණි ප්‍රධානී ජෝසප් ෆෙයිෆර්  විසින් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ උතුරු කුලුනේ සිටින සියලු දෙනා ඉවත් කරන ලෙස නියෝග කරයි. ඒ අනුව ගොඩනැගිල්ලේ මහජන ඇමතුම් පද්ධතිය හරහා සියලු දෙනාටම උතුරු කුලුනෙන් පිටවන ලෙස ඉල්ලා නිවේදනයක් නිකුත් වේ.

[[Image:ua175911before.jpg|left|250px|thumb| [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]], [[දකුණු කුලුන|දකුණු කුලුනේ]] ගැටීමට මොහොතකට පෙර.]]

[[Image:ua175911before2.jpg|right|250px|thumb| [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]], [[දකුණු කුලුන|දකුණු කුලුනේ]] ගැටීමට මොහොතකට පෙර. (සමීප ඡායාරුපයක්)]]

'''පෙ.ව. 9:03:02: [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන් යානය පැයට සැතපුම් 590ක (පැයට කිලෝමීටර 950, තත්පරයට මීටර 264 හෝ නොට් 513) වේගයෙන් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ දකුණු කුලුනේ දකුණු මුහුණතේ 77වන සහ 85වන මහල් අතර පෙදෙසේ ගැටේ.'''&lt;ref&gt;Time as given in the [http://www.gpoaccess.gov/911/index.html 9/11 Commission Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040724060908/http://www.gpoaccess.gov/911/index.html |date=2004-07-24 }}, July 2004, pp. 8, 32. However, ''[http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1CollapseofTowers.pdf Final Report of the Collapse of the World Trade Center Towers]'', published by the U.S. Commerce Department's [[National Institute of Standards and Technology]] in September 2005, pp. 83-84, timed this event at 9:02:59 a.m., established from time stamps in four September 11 telecasts.&lt;/ref&gt;  මේ මොහොතේ ගුවන් යානයේ සිටි 65 දෙනාම ක්ෂණිකව ජීවිතක්ෂයට පත්වන අතර දකුණු කුලුනේ සිටි සිය ගණනක පිරිසක්ද මියයයි. මෙම අවස්ථාව වන විට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රධාන විද්‍යුත් මාධ්‍ය ජාල 3 වන, ABC, NBC සහ CBS යන නාලිකාද, Fox නාලිකා ජාලයද, CNN සහ BBC වැනි ජාත්‍යන්තර මාධ්‍යද පළමු ගුවන් යානයේ ගැටීම සජීවී දර්ශන සමගින් වාර්තා කරමින් සිටි නිසා, මෙම දෙවන යානයේ ගැටීම ලොව පුරා මිලියන ගණනක ජනකායක් සජීවීව රුපවාහිනිය ඔස්සේ නරඹයි. ගුවන් යානයේ එන්ජිම ඇතුළු තවත් කොටස් දකුණු කුලුනේ උතුරු සහ නැගෙනහිර මුහුණත් වලින් එසැනින්ම පිටවී, ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන භූමියට ඉඩම් හයක් එපිටින් වූ ස්ථානයකට පතිත වේ. මෙම දෙවන යානයේ ගැටීම සිදුවන්නේ, පළමු යානය [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] උතුරු කුලුනේ ගැටීමෙන් මිනිත්තු 16කුත් තත්පර 32කට පසුවය.
[[Image:ua175911crash.jpg|left|250px|thumb| [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන්යානය [[ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ]], [[දකුණු කුලුන|දකුණු කුලුනේ]] ගැටීම.]]

දකුණු කුලුනේ ගුවන් යානය ගැටුණු ස්ථානයට පහල කොටසේ සිටි පිරිස් හැකි ඉක්මනින් ගොඩනැගිල්ලෙන් ඉවත් වීම අරඹයි. ගුවන් යානය දකුණු කුලුනේ සිරස් මධ්‍ය රේඛාවෙන් තරමක් පසෙකට වන්නට ගැටුණු නිසා, තවමත් එක් තරප්පු පෙළක් හානි නොවී පවතී. නමුත් එය දුමාරයෙන් පිරී තිබෙයි. මේ නිසා කුලුනේ ඉහල මහල්වල සිටි පිරිස තරප්පු පෙළ දිගේ පහලට ඒමෙන් වැලකී, ගුවනින් පැමිණ මුදවාගැනීමේ මෙහෙයුමක් බලාපොරොත්තුවෙන් දකුණු කුලුනේ වහලය දෙසට යයි. එහෙත් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ පරිපාලනය භාර [[නිව්යෝර්ක් සහ නිව් ජර්සි වරාය අධිකාරිය]] විසින් දකුණු කුලුනේ වහලය මතට යා හැකි ලෝහ දොරවල් දෙකම තදින් වසා තිබිණ.&lt;ref&gt;Paltrow, Scott J., Kim, Queens Sook, Wall St. Journal, Could Helicopters Have Saved People From the Top of the Trade Center? http://www.fpp.co.uk/online/01/10/WTC_Helicopters.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027095438/http://www.fpp.co.uk/online/01/10/WTC_Helicopters.html |date=2016-10-27 }}, retrieved August 10, 2010&lt;/ref&gt; මෙම ගුවන් යානා ගැටීමත් සමග ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ පිහිටුවා තිබූ රුපවාහිනී සහ ගුවන්විදුලි විකාශනාගාර සමග සම්බන්ධතාවයද බිඳවැටේ. කෙසේවෙතත් පැය කිහිපයකට පසුව විකල්ප විකාශනාගාර පිහිටුවනු ලබන අතර, එතෙක් ප්‍රාදේශීය නාලිකාවක් වූ [[WPIX]] හි චන්ද්‍රිකා විකාශනය සජිවීව උපුටා දක්වමින් අනෙක් නාලිකාද දෙවන ගුවන් යානයේ ගැටීම විකාශය කරයි.

සමහර කැමරා කෝණ වලදී උතුරු කුලුන විසින් දකුණු කුලුන වසා ගැනීම නිසා, දෙවන ගුවන් යානයක් දකුණු කුලුනේ ගැටීම සමහර නාලිකා වල පැහැදිලිව දිස් නොවෙයි. එම නිසා එම නාලිකාවල විස්තර විචාරකයින් මෙන්ම ප්‍රේක්ෂකයින්ද මෙම අවස්ථාව උතුරු කුලුනේම සිදුවූ තවත් පිපුරුමක් ලෙස වරදවා වටහාගත්හ. කෙසේවෙතත් සුළු මොහොතකට පසුව මෙම දෙවන ගුවන් යානයේ ගැටීම විවිධ කැමරා කෝණ වලින් නැවත නැවත විකාශය කිරීමේදී, සමහර නාලිකා මගින් මෙය ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයක් විය හැකි බව ප්‍රකාශ කල අතර, තවත් නාලිකා මගින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ මෙය ඉතා කලාතුරකින් සිදුවන ආකාරයේ හදිසි අනතුරක් බවයි. මේ සමග [[සීඑන්එන්]] නාලිකාව සිය සිරස්තලය &quot;Second plane crashes into World Trade Center&quot; හෙවත් &quot;දෙවන ගුවන් යානයක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටේ&quot; යනුවෙන් වෙනස් කරයි. [[WABC-TV]] නාලිකාවේ නිවේදක [[ස්ටීව් බාටල්ස්ටයින්]] (Steve Bartelstein) මෙම අවස්ථාවේදී පවසන්නේ දැන් සිදුවූ පිපුරුම බොහෝවිට පළමු ගුවන් යානයේ බඳ කොටස පුපුරා යාමෙන් සිදුවූවක් විය හැකි බවයි. (මෙම අවස්ථාවේ සීඑන්එන් නාලිකාව විසින් සජීවී දර්ශන උපුටා ගනිමින් සිටින්නේ මෙම WABC-TV ප්‍රාදේශීය නාලිකාවෙනි.) එහෙත් සිද්ධිය ඇසින් දුටුවන් සහ වෙනත් මුලාශ්‍ර මගින් තවත් ගුවන් යානයක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටුණු බව තහවුරු කරද්දී ඔහු පවසන්නේ, මෙය ඉතා කලාතුරකින් සිදුවන ආකාරයේ අනතුරක් විය හැකි බවත්, ඊට හේතුව ගුවන් යානා ගමන් මාර්ග පද්ධතියේ සිදුවූ දෝෂයක් විය හැකි බවත්ය.

සිද්ධිය ඇසින් දුටුවන්ගේ වාර්තා සහ කැමරා දර්ශන වලින් පැහැදිලි වන්නේ [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] ගුවන් යානය ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය දෙසට පැමිණ ඇත්තේ සෘජුවම  නොව, තරමක ආනතියක් ඇතිව බවයි. එය මුලින් [[එම්පයර් ස්ටේට් ගොඩනැගිල්ල]] දෙසට ගමන් පථය ඉලක්ක කරගනිමින් නිව්යෝර්ක් නගරයට නිරිත දෙසින් පැමිණි අතර පසුව තරමක් දකුණට හරවා, යලිත් තරමක් වමට හරවා, ඉන්පසුව ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ දකුණු කුලුනේ ගැටිණ. මෙලෙස ගමන් පථය වෙනස් නොකළේ නම්, බොහෝ විට යානයේ වම් පියාපත පමණක් දකුණු කුලුනේ ගැටීමට ඉඩ තිබුණි. තවත් සමහර විට යානයට සම්පූර්ණයෙන්ම දකුණු කුලුන මග හැරීමටද ඉඩ තිබුණි. නමුත් උතුරු කුලුනේ ගැටුණු  [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස් 11 පියාසැරිය]] යානය සෘජුවම ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය දෙසට ගමන් පථය ඉලක්ක කරගනිමින් පැමිණ සෘජුවම උතුරු කුලුනේ ගැටිණ.


'''පෙ.ව. 9:03''': ජනාධිපති බුෂ් විසින් අධ්‍යාපනික වැඩසටහනේ අංගයකට අනුව, ඔහු මෙ අවස්ථාවේ රැඳී සිටින පාසලේ එක් පන්ති කාමරයකට පිවිසෙයි.

'''පෙ.ව. 9:03''': [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස් 175 පියාසැරිය]] දකුණු කුලුනේ ගැටීම සිදුවන අවස්ථාවේම, එය ගැටුණු බව නොදැන, ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරියේ නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානය විසින් එම යානය පැහැරගැනීමකට ලක්ව ඇති බවට NORAD (NEADS) ආයතනයට දන්වයි.

'''පෙ.ව. 9:04''': (දළ වශයෙන්): ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරියේ බොස්ටන් පාලක මධ්‍යස්ථානය විසින් එම මධ්‍යස්ථානයට අයත් බල ප්‍රදේශයේ ඇති සියලු ගුවන්තොටුපළ වලින්, ගුවන් යානා පිටත් කර හැරීම අත්හිටුවයි.

'''පෙ.ව. 9:05''': බුකර් මූලික පාසලේ සිසුන් වෙත කරන කෙටි හඳුන්වාදීමකින් අනතුරුව ජනාධිපති බුෂ් විසින් එම පන්තිකාමරයේ සිසුන්ද සමග &quot;[[ද පෙට් ගෝට්]]&quot; ''(The Pet Goat)'' නමැති පාඩම කියවීමට සැරසෙයි. මෙම අවස්ථාවේදී ජනාධිපතිවරයා අසලට පැමිණෙන ධවල මන්දිර කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානී [[ඇන්ඩෲ කාඩ්]], ජනාධිපතිවරයාගේ කනට කොඳුරා මෙසේ පවසයි: &quot;A second plane has hit the second tower. America is under attack.&quot; ''(&quot;තවත් ගුවන් යානයක් දෙවෙනි කුලුනේ ගැටිලා. ඇමරිකාවට ප්‍රහාරයක් එල්ල වෙමින් තිබෙන්නේ.&quot;)''&lt;ref&gt;[http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch1.htm National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, &quot;We Have Some Planes,&quot;] 1.3 National Crisis Management, The President and the Vice President.&lt;/ref&gt; ජනාධිපති බුෂ් පසුකලෙක පවසා සිටියේ, එම අවස්ථාවේදී ළමයින්ට ඒ පිළිබඳව අනතුරු අඟවනවාට වඩා පාඩම කරගෙන යාම සුදුසු බවට තමා තීරණය කල බවයි.

'''පෙ.ව. 9:06''':  ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය (FAA) විසින් නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානය වෙත හා ඊට ඉහලින් ගමන් කිරීමට නියමිත ගුවන් යානා, නිව්යෝර්ක්, බොස්ටන් සහ ක්ලීව්ලන්ඩ් මධ්‍යස්ථාන වලට අයත් ප්‍රදේශ වලින් ඉහලට නැංවීම තහනම් කරන ලදී.

'''පෙ.ව. 9:08''': ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය (FAA) විසින් නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානය වෙත හා ඊට ඉහලින් ගමන් කිරීමට නියමිත ගුවන් යානා ඉහලට නැංවීම මුළු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයටම බලපැවැත්වෙන පරිදි තහනම් කරන ලදී. ABC නිව්ස් සේවය පසුව වාර්තා කරනු ලැබුවේ, නිව්යෝර්ක් මධ්‍යස්ථානයට අයත් ප්‍රදේශයේ ඇති සියලුම ගුවන්තොටුපළ වල අයිතිය හිමි [[නිව්යෝර්ක් සහ නිව්ජර්සි වරාය අධිකාරිය]] විසින් නිව්යෝර්ක් ගුවන් කලාපය තහනම් ප්‍රදේශයක් බවට පත්කරන මෙන් FAA වෙත ඉල්ලීමක් කල බවයි.

'''පෙ.ව. 9:11''': අවසාන PATH ( [[නිව්යෝර්ක් සහ නිව්ජර්සි වරාය අධිකාරිය|නිව්යෝර්ක් සහ නිව්ජර්සි වරාය අධිකාරියට]] අයත් ට්‍රාන්ස්-හඩ්සන් දුම්රිය සේවය) දුම්රිය ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයෙන් පිටත් විය. නිවුන් කුලුනු කඩාවැටෙන අවස්ථාවේ දුම්රියපල තුල මගීන් කිසිවෙකුත් සිටියේ නැත.

'''පෙ.ව. 9:13''': [[ඕටිස් ජාතික ගුවන් ආරක්ෂක කඳවුර]]ට අයත් F-11 ප්‍රහාරක යානා ද්විත්වය ලෝන්ග් අයිලන්ඩ් මිලිටරි ගුවන් කලාපයේ සිට මෑන්හැටන් දෙසට පිටත් කර යැවේ.

'''පෙ.ව. 9:14''': ජනාධිපති බුෂ්, [[එක්සත් ජනපද රහස් සේවය]] විසින් පිහිටවනු ලැබූ විශේෂ සම්බන්ධීකරණ කාමරයකට ඇතුල් වෙයි. එම කාමරය තුල දුරකතනයක් සහ ප්‍රවෘත්ති ආවරණය පෙන්වනු ලබන රූපවාහිනී යන්ත්‍රයක් තිබේ. එමෙන්ම ජ්‍යෙෂ්ට කාර්යමණ්ඩලයේ කිහිපදෙනෙක්ද එහි රැඳී සිටි. ජනාධිපතිවරයා විසින් උපජනධිපති [[ඩික් චර්නි]], ජාතික ආරක්ෂක උපදේශිකා [[කොන්ඩලීසා රයිස්]], නිව්යෝර්ක් ආණ්ඩුකාර [[ජෝර්ජ් පටාකි]] සහ FBI අධ්‍යක්ෂ [[රොබට් මුලර්]] යන අය අමතා උපදෙස් ලබා දෙයි.

'''පෙ.ව. 9:15''': [[NBC නිව්ස්]] නාලිකාවේ [[ටුඩේ (ඇමරිකානු රුපවාහිනී වැඩසටහන)|''ටුඩේ'']] වැඩසටහන විසින් [[යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස්]] සේවකයින් පිරිසකගේ තහවුරු කර නොගත් ප්‍රකාශයක් ඉදිරිපත් කරමින්, [[ඇමරිකන් එයාර්ලයින්ස්]] ගුවන්යානයක් එය විනාශ වීමට පෙර පැහැරගැනීමට ලක්වූ බව වාර්තා කරයි.

'''පෙ.ව. 9:17''': ෆෙඩරල් ගුවන්සේවා අධිකාරිය (FAA) විසින් නිව්යෝර්ක් නගර ප්‍රදේශයේ සියලු ගුවන්තොටුපළවල් වසා දමයි. නිව්යෝර්ක් නගරය විසින් මේ සඳහා මීට පෙර FAA වෙතින් ඉල්ලීමක් කර තිබුණි.

'''පෙ.ව. 9:17:02''': [[CBS නිව්ස්]] නාලිකාවේ වාර්තාකාර [[ජිම් ස්ටුවට්]] වොෂින්ටනයේ සිට සඳහන් කරන්නේ, මෙම ප්‍රහාර වලට වගකිවයුත්තා ලෙස [[ඔසාමා බින් ලාඩන්]]ව බුද්ධි අංශ විසින් සැකකරන බවයි.

'''පෙ.ව. 9:18''': CNN නාලිකාව [[ඇසෝසියේටඩ් ප්‍රෙස්|ඇසෝසියේටඩ් ප්‍රෙස් (AP)]] උපුටා දක්වමින්, FBI ආයතනය විසින් ඒ වනවිට ගුවන්යානා පැහැරගැනීමක් පිලිබඳ සොයා බලමින් සිටින බව වාර්තා කරයි. CNN නාලිකාව තිරයේ පහලින් &quot;AP: Plane was hijacked before crashes&quot; ''(AP: ගුවන් යානා ගැටුමට පෙර යානයක් පැහැරගෙන ඇත)'' ලෙස උපසිරැසි ගන්වා ඇත.

'''පෙ.ව. 9:19''': යුනයිටඩ් එයාර්ලයින්ස්හි ගුවන් යානා පිටත් කර යවන්නා වන එඩ බැලින්ගර් විසින් ඔහුගේ යානා වලට කෙටි ලිඛිත පණිවිඩ යැවීම අරඹයි: &quot;Beware any cockpit intrusion—Two a/c [aircraft] hit World Trade Center.&quot; ''(නියමු කුටියට බලෙන් ඇතුළු වීම පිලිබඳ සැලකිලිමත් වන්න—ගුවන් යානා දෙකක් ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයේ ගැටී ඇත.)'' ඔහු විසින් මෙම පණිවිඩය අන්තර්-මහාද්වීපික ගුවන්යානා 16ක් වෙත යවමින් සිටි නිසා, ඒ සඳහා මිනිත්තු කිහිපයක් ගතවේ.

'''පෙ.ව. 9:21''': මෑන්හැටන් වෙත ඇතුල් වන සියලුම පාලම් සහ උමං මාර්ග වසා දැමේ.


__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
__INDEX__
__NONEWSECTIONLINK__
[[ප්‍රවර්ගය:සැප්තැම්බර්]]</text>
      <sha1>sklva2mk0yy9zd7icsxxzj090huymow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෘජු තෝරාගැනීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56450</id>
    <revision>
      <id>800307</id>
      <parentid>593854</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4795" sha1="13jergekxp7csf66ft9ighkadodfv87" xml:space="preserve">'''සෘජු තෝරාගැනීම''' යනු, දේශපාලන තනතුරුධාරීන් තෝරාගැනීමේ ක්‍රමයක් විස්තර කෙරෙන පදයක් වන අතර, තේරී පත්වීම සඳහා අභිමත පුද්ගලයා, පුද්ගලයන් හෝ, දේශපාලන පක්ෂය සඳහා ඡන්දදායකයන් විසින් මෙහිදී සෘජුව ඡන්දය ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. සෘජු මැතිවරණයකදී ජයග්‍රාහකයා හෝ ජයග්‍රාහකයන් හෝ තෝරාගන්නා ක්‍රමය පදනම් වන්නේ, භාවිතා වන [[ඡන්දය දීමේ ක්‍රමය |මැතිවරණ ක්‍රමය]] මතය. වඩාත් බහුල ලෙසින් භාවිතා වන ක්‍රම වන්නේ, [[බහුත්ව මැතිවරණ ක්‍රමය |බහුත්ව ක්‍රමය]] සහ, ජනාධිපතිවරණ වැනි තනි ජයග්‍රාහක මැතිවරණ සඳහා [[වට දෙකෙහි ක්‍රමය]] සහ, [[ව්‍යවස්ථාදායකය|ව්‍යවස්ථාදායක]] මැතිවරණයක් සඳහා [[පක්ෂ-ලැයිස්තු සමානුපාතික නියෝජනය|  පක්ෂ-ලැයිස්තු සමානුපාතික නියෝජන]] ක්‍රමය යන්නන් වෙති.

සෘජු ලෙසින් තේරී පත්වන මණ්ඩල සඳහා නිදසුන් වන්නේ, [[යුරෝපියානු පාර්ලිමේන්තුව]] (1979 වසරෙහි සිට) සහ [[එක්සත් ජනපද නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය]] (1788 වසරෙහි සිට).&lt;ref&gt;[[එජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව]], වගන්තිය 1, ඡේදය 2&lt;/ref&gt;

මෙයට හාත්පසින්ම විරුද්ධ ලෙසින්, [[වක්‍රාකාර තෝරාගැනීම|වක්‍රාකාර තෝරාගැනීමක්]] තුලදී, ඡන්දදායකයන් විසින් මණ්ඩලයක් තෝරාගනු ලබන අතර, එය විසින්, ඉන්පසුව, ප්‍රශ්නයට තුඩුදී ඇති තනතුරුධාරියා තෝරා පත් කර ගනියි. මෙයට නිදසුනක් වන්නේ, එජ [[මැතිවරණ පර්ෂදය (එක්සත් ජනපදය)|මැතිවරණ පර්ෂදය]] වන අතර, ඡන්දදායකයන් විසින් තෝරා පත්කරනු ලබන මෙහි අභිනියෝජිතයන්  විසින්,  ඉන්පසුව, ඊළඟ ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත්කරනු ලබයි. 

==මෙයද බලන්න ==
*[[සෘජු මැතිවරණ ජනරජමය මාදිළිය (ඕස්ට්‍රේලියාව)]]
*[https://web.archive.org/web/20091224082449/http://www.idea.int/ අ හෑන්ඩ්බුක් ඔෆ් ඉලෙක්ටරල් සිස්ටම් ඩිසයින්] [http://www.idea.int ඉන්ටර්නැෂනල් IDEA] වෙතින්
* [http://www.aceproject.org/ace-en/topics/es ඉලෙක්ටරල් ඩිසයින් රෙෆරන්ස් මෙටීරියල්ස්] [http://www.aceproject.org ACE ප්‍රොජෙක්ට්] වෙතින්
*[http://www.aceproject.org ACE ඉලෙක්ටරල් කොලේජ් නෙට්වර්ක්],  මැතිවරණ ක්‍රම සහ කළමනාකරණය පිළිබඳ විශ්වකෝෂයක්, රට අනුව දත්ත, මැතිවරණ කරුණු පුස්තකාලයක්, නවතම මැතිවරණ පුවත්, මැතිවරණ විශේෂඥයින් ජාලයක් වෙත පැණයක් යොමු කිරීමේ අවස්ථාව සහ, ඉහත සියල්ල සංවාදයට ලක් කල හැකි සංවාද මණ්ඩපයක් යන දේ සපයන විශේෂඥ අඩවියකි  


==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

[[ප්‍රවර්ගය:වර්ගය අනුව මැතිවරණ]]</text>
      <sha1>13jergekxp7csf66ft9ighkadodfv87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64298</id>
    <revision>
      <id>800289</id>
      <parentid>797144</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33950" sha1="izgl95fx52sbz4scz43pwaciyyl3yo2" xml:space="preserve">[[File:Doctor's Office South Korean folk village.jpg|thumb|right|දකුණු කොරියාවේ ගම්බද ප්‍රදේශයක බෙහෙත් ශාලාවක්]]
''' සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය ''' ([[හන්ගුල්]]: 한의학, [[හන්ජා]]: 韓醫學)යනුවෙන් අදහස් වනුයේ කොරියාව තුළ සංවර්ධනය වී භාවිත වන [[සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය]] යි. &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://onlinepresent.org/proceedings/vol33_2013/4.pdf |access-date=2016-01-29 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234924/http://onlinepresent.org/proceedings/vol33_2013/4.pdf }}&lt;/ref&gt; සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය කොරියාව තුළ මෙන්ම ඉන් පිටත කොරියානු ප්‍රජාවන් අතරද බෙහෙවින් ජනප්‍රියය.මෙම වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය තුළ ශරීරයේ කෘත්‍යමය යාන්ත්‍රණයට වඩා ප්‍රත්‍යක්ෂ අන්තර්ක්‍රියාකාරීත්වයන් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.
== ඉතිහාසය == 
කොරියානු වෛද්‍යය සම්ප්‍රදායන්ගේ ආරම්භය ඉපැරණි සහ ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයෙන් සනිටුහන් වන අතර එය ක්‍රි.පු.3000 ලෙස සැලකයි. මන්දයත් උතුරු හැම්යොං([[Hamgyong]]) (වර්තමාන උතුරු කොරියාවට අයත්) ප්‍රදේශයෙන් හමුවී ඇති පුරාණ ගල් සහ අස්ථි ඉදිකටු අයත් වන්නේද එම යුගයට නිසාය.&lt;ref&gt;https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2009/10/153_38654.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.altpetdoc.com/Acupuncture-Evolution.pdf |access-date=2016-01-29 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121092057/http://www.altpetdoc.com/Acupuncture-Evolution.pdf }}&lt;/ref&gt;
ගොජොසෙයොං(Gojoseon) හෙවත් කොරියාවේ ආරම්භය පිළිබඳ පුරාවෘත්තයේ මිනිස් උපතක් පතා කොහොඹ (Artemisia කුලයට අයත්) හා සුදුළූණු ආහාරයට ගත් කොටියෙකු හා වලසෙකු පිළිබඳ කතාන්තරයක් වේ.
'සම්ගක් යුසා'('Samguk Yusa') ගේ කාලයේ පමණ ලියන ලදැයි සැලකෙන ජෙවන්ග් උන්ගි ([[Jewang Ungi]] '(제왕운기)') හි ද කොහොඹ සහ සුදුළූණු, 'කෑමට ගත හැකි ඔසු' ලෙස හඳුන්වා දී ඇත. මන්ත්‍ර ජපකිරීම් හා යාතිකා මගින් රෝග සුවකිරීම් ප්‍රබලව පැවති අවධියේදී පවා කොරියාව තුළ රෝග සුවකිරීමට ඖෂධීය පැළෑටි භාවිත වූ බව මින් පැහැදිලි වේ.
එමෙන්ම කොහොඹ සහ සුදුළූණු පුරාණ චීන ශාකසාර ඖෂධයන් අතර දක්නට නොමැති වීම සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය ඔවුන්ටම අනන්‍ය ක්‍රම ඔස්සේ දියුණුවූ බව හෝ වෙනත් සංස්කෘතින්ගේ ආභාෂය ලබා ඇති  බව පෙන්නුම් කරයි.
‍කොරියානු ත්‍රී රාජධානි කාල පරිච්ඡේදය (The period  three kingdoms) තුළ කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රය පුරාණ චීන වෛද්‍ය වැනි වෙනත් සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රයන්ගේ ආභාෂය ලැබීය.
චීන වෛද්‍යයේ ආභාෂයත් සමග ගොඉයෝ ([[Goryeo]]) රාජ වංශයේ දී, දේශීය ඖෂධ පැළෑටි පිළිබඳ වඩාත් තීව්‍ර පරීක්ෂණ පැවැත්වුණු අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දේශීය ඖෂධ පැළෑටි පිළිබඳ බොහෝ පොත් ප්‍රකාශයට විය. 
වත්මන් වෛදය න්‍යායන්ට පදනම් ව ඇත්තේ සොං රාජවංශයේ ([[Song Dynasty|Song]]) සහ යුවාන් රාජවංශයේ ([[Yuan Dynasty|Yuan]]) පාලන සමයන් තුළ භාවිත වූ ඔසුය. තවත් බොහෝ බෙහෙත් වට්ටෝරු ‘ස්වදේශීය අමුද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් ප්‍රථමාධාර ඖෂධ'(First Aid Prescriptions Using Native Ingredients) හා 1245 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද  &quot;Hyangyak Gugeupbang&quot; (향약 구급방) වැනි ඒකාබද්ධ සිල්ලා[[Unified Silla]] යුගයට අයත් වෛද්‍ය ලේඛන මත පදනම් ව ඇත. 

කොරියානු ඉතිහාසයේ හමුවන විවිධ යුග අතර වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රය වඩා සමෘද්ධිමත් වූ සමයක් ලෙස ජොස්‍යෙන් රාජවංශයේ[[Joseon Dynasty|Joseon]] පාලන සමය හැඳින්විය හැක.
කිම් යෙ-මං Kim Ye-mong (金禮蒙, 김예몽) සහ අනෙකුත් කොරියානු නිල වෛද්‍යවරුන් විසින් 1443 සිට 1445 දක්වා කාල පරාසය තුළ ලියන ලද  &quot;ඖෂධයෝගය පිළිබඳ පිළිබඳ වර්ගීකෘත එකතුව&quot;(“the Classified Collection of Medical Prescriptions”,醫 方 類 聚, 의방 유취) නම් පොත ද කොරියානු වෛද්‍ය ලේඛන ඉතිහාසය තුළ වැදගත් ග්‍රන්ථයක් වේ. පහළොස් වන සියවසට පෙර පුරාණ චීනයේ එකසිය පණස් දෙකක් වූ වෛද්‍ය කර්මාන්ත වල පනස් දහසකට වැඩි බෙහෙත් වට්ටෝරුද චෝයි චොන්ග්-ජන් (Choi Chong-jun,崔宗峻, 최종준) විසින් 1226 දී ලියන ලද කොරියානු ග්‍රන්ථයක් වන “රාජකීය වෛද්‍යවරුන්ගේ ඖෂධ නියමයන් හි සංක්ෂිප්තය” (“the Concise Prescriptions of Royal Doctors”,御醫撮要方, 어의촬요방) හි සඳහන් බෙහෙත් වට්ටෝරුද එහි අඩංගු වේ.
මෙම &quot;ඖෂධයෝගය පිළිබඳ පිළිබඳ වර්ගීකෘත එකතුව&quot; (“the Classified Collection of Medical Prescriptions”,醫 方 類 聚, 의방 유취) ට වඩාත් වැඩි පර්යේෂණ වටිනාකමක් හිමිවනුයේ, බොහෝ කාලයක් තිස්සේ අස්ථානගතව ඇති ඉපැරණි චීන වෛද්‍ය පොත්වල අන්තර්ගතයන් එහි අඩංගු බැවිනි.

හ්යෝ ජුන්([[Heo Jun]]),සාම් (Saam) හා ලී ජෙ-මා([[Lee Je-ma]]) යනු ජොස්‍යෙන් රාජවංශයේ[[Joseon Dynasty|Joseon]] (1392-1910) සිට සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රයේ දියුණුවට මහෝපකාරී වූ ප්‍රධාන වෛද්‍යවරු තිදෙනාය.ඔවුන් අතරින් පළමුවැන්නා වූ හ්යෝ ජුන්([[Heo Jun]]) විසින් '' [[Dongeui Bogam]] '' (동의보감) ලියන ලද්දේ 1952 ජපන් ආක්‍රමණ (හිදෙයොෂි ආක්‍රමණ) වලින් පසුවය. මෙම ග්‍රන්ථයේ සමකාලීන කොරියානු මෙන්ම චීන ඔසුද ඇතුළත් වූ අතර එය චීන,ජපන් හා වියට්නාම වෛද්‍ය විද්‍යාවන්ට ද වැදගත් කෘතියක් විය.

මීළඟ පිළිගත් පුද්ගලයා වන සාම් (Saam), 16 වන සියවසේ පමණ ජීවත් වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කරන පූජක-වෛද්‍යවරයෙකි. එතුමාගේ සැබෑ නම, උපත වැනි කරුණු පිළිබඳ පැහැදිලි දත්ත හමු නොවුවද, ප්‍රසිද්ධ භික්ෂුවක් වූ සම්යැං හිමි (monk Samyang) යටතේ අධ්‍යාපනය ලබා ඇත. පංච ධාතු න්‍යාය (five element theory) භාවිතයට ගන්නා කටු චිකිත්සක සම්ප්‍රදායක් වර්ධනය කරන ලද්දේ ඔහු විසිනි.

සාසං දර්ශවාදය ([[Sasang typology ]] 사상의학)  යනු සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍ය හා සම්බන්ධ ඊලඟ ප්‍රධාන බලපෑමයි.ලී ජෙ-මා([[Lee Je-ma]]) විසින් කොන්ෆියුසියස්වාදයේ බලපෑම හා සායනික අත්දැකීම් ඔස්සේ සිදුකළ විධිමත් නිගමනයන් ඔහු විසින් රචිත &quot;පෙරදිග වෛද්‍ය විද්‍යාව තුළ ජීව ආරක්ෂණයේ වැදගත්කම&quot; (The Principal of Life Preservation in Oriental Medicine&quot;,東 醫 壽 世 保 元, 동의 수세 보원) යන ග්‍රන්ථයෙහි අඩංගු වේ.එක් එක් පුද්ගලයා අනුව වෙනස් වන විවිධ ව්‍යධිකායකර්ම (pathophysiology) හේතුවෙන් එකම රෝගය සුවකිරීමට විවිධ රෝගීන්ට විවිධ ඔසු ආලේප අවශ්‍ය බව ඔහු දැන සිට ඇත.රෝග හා ඔසු සඳහා දක්වන විවිධ ප්‍රතිචාර මත පදනම් වූ රෝගීන්ගේ තනි තනි වෙනස්කම් සාසං දර්ශවාදය ([[Sasang typology ]] 사상의학) තුළ කේන්ද්‍ර වී ඇත.නිසි රෝග විනිශ්චයෙන් හඳුනාගන්නා රෝග මූලයට පිළියම් කිරීමෙන් රෝගය සුව කළ යුතුය. පළමුව එක් එක් රෝගියාගේ ව්‍යධිකායකර්ම (pathophysiology) හෝ අභ්‍යන්තර ඉන්ද්‍රිය නිශ්චය කිරීම මෙම රෝග විනිශ්චය ක්‍රමයේ යතුර ලෙස සලකයි.සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යය ශාස්ත්‍රයට වැඩිම සේවයක් සිදුකළ තෙවන ඓතිහාසික වෛද්‍යවරයා වන, ලී ජෙ-මා([[Lee Je-ma]]) විසින් දහ නව වන සියවසේ මුල භාගයේදී සාසං දර්ශවාදය [[Sasang typology]] (사상의학) ලියන ලදි. ලී විසින් පුද්ගල පෞරුෂත්වය ප්‍රමුඛ චිත්තවේග මත පදනම්ව මිනිසුන් ප්‍රධාන වර්ග හතරකට වර්ගීකරණය කෙරුණු අතර එක් එක් වර්ගය සඳහා වෙනම ප්‍රතිකාර ක්‍රම දියුණු කළේය.එම වර්ග හතර නම් '''Tae-Yang''' ( 태양, {{Linktext|太|陽}}) හෙවත් &quot;greater yang&quot;, '''So-Yang''' (소양, {{Linktext|小|陽}}) හෙවත් &quot;lesser yang&quot;, '''Tae-Eum''' (태음, {{Linktext|太|陰}}) හෙවත් &quot;greater yin&quot;, සහ'''So-Eum''' (소음, {{Linktext|小|陰}}) හෙවත් &quot;lesser yin&quot; ය.
ජොස්‍යෙන් රාජවංශයේ[[Joseon Dynasty|Joseon]] අග භාගයේදී ඉන්ද්‍රියානුභූතිවාදය (positivism) වඩාත් ප්‍රචලිත විය. රෝග අධ්‍යයනය හා ප්‍රතිකාර ක්‍රම සංවර්ධනය සඳහා පදනම ලෙස සායනික සාක්ෂි වඩාත් බහුල ලෙස භාවිතා කරන ලදී. දේශපාලනයෙන් ඉවත්වුණු විද්වතුන්, රෝග ප්‍රතිකර්ම කෙරෙහි කැපවීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නව සම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය පාසල් ස්ථාපිත කරන ලදී. පොදු ජනතාව සඳහා ඖෂධ පිළිබඳ සරල පොත් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.
==වත්මන් භාවිත==
මෑත කාලීනව එක්සත් ජනපදය වෙත පැමිණෙන කොරියානු සංක්‍රමණිකයන් සංඛ්‍යාව වැඩි වීමත් සමග, මෙම සාම්ප්‍රදායික සුවකිරීමේ ක්‍රමවේද හා ඒවා කොරියානු ප්‍රජාව විසින් භාවිතා කරන ආකාරය අවබෝධ කරගැනීම නූතන වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය තුළ වැදගත් අංගයක් විය.අධ්‍යයන මගින් පෙන්වා දෙන පරිදි ක්සත් ජනපදය තුල ජීවත් කොරියානු සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් අඩකට වැඩි පිරිස අවම වශයෙන් දිනකට යම් වේලාවක් තුළ හෝ බටහිර ක්‍රමෝපායන්ට සමගාමීව සාම්ප්‍රදායික සුවකිරීමේ චාරිත්‍ර ප්‍රගුණ කරයි. 
බටහිර ආචාරවිධි වල ආභාෂයත් සමග නව සංක්‍රමණිකයන් අතරින් සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමවේද ක්‍රමයෙන් අභාවයට යනු ඇතැයි අනුමාන කෙරුණද, දෙවන හා තුන්වන සංක්‍රමණික පරම්පරා අතරද සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමවේද භාවිතය නොනැසී පවතින බවට සාධක ඇත.බොහෝ කොරියානු සංක්‍රමණිකයන් දරන සමාන අදහස නම් හුදෙක් ඇමරිකානු වෛද්‍යවරුන් තම රෝගීන්ට ප්‍රතිකාර කරන ආකාරය මිනිස් සිරුරේ ආධ්‍යාත්මික පදනමෙන් දුරස්ථ හා විසන්ධි බවයි.
පර්යේෂණාත්මක සංඛ්‍යාලේඛණ විග්‍රහයකට අනුව බටහිර ප්‍රතිකර්මයන්ට වඩා සාම්ප්‍රදායික ප්‍රතිකර්ම තුළින් රෝගියාගේ මානසික තත්ත්වය වඩාත් සන්සුන් කරන අතර එමගින් භාවාත්මක සුබ සිද්ධිය වැඩි දියුණු වන බව සොයාගෙන ඇත.වැඩිහිටි සාත්තු සේවා පිළිබඳ විශේෂ දැනුමැති ‍වෛද්‍ය පහසුකම් සපයන්නන් විසින් තම කොරියානු රෝගීන් අතර පමණක් නොව කොකේසියානු ඇමරිකානුවන් අතර පවා සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍යක්‍රම භාවිතයේ ඇති සාර්ථකත්වය වාර්තා කර තිබේ.
== පොදු ප්‍රතිකර්ම ==

=== ශාකසාර ඔසු ===
Herbalism යනු ආහාර, වෛද්‍ය හා සෞඛ්‍ය කරුණු සඳහා ශාක ද්‍රව්‍යය භාවිතය පිළිබඳ අධ්‍යනය හා පුහුණුව ලැබීම වේ.එම ශාක ද්‍රව්‍යය මල්, ශාක, පඳුරු, ගස්, පාසි, පාසි, මීවන, ඇල්ගී, මුහුදු පැලෑටි හෝ දිලීර විය හැක. ශාක සම්පූර්ණ වශයෙන් හෝ කොටස් වශයෙන් භාවිතා කරයි.එක් එක් සංස්කෘතිය හෝ වෛද්‍ය ක්‍රමය තුළ විවිධ වර්ගයේ ඖෂධ වෘත්තිකයින් වේ: වෘත්තීය හා ගෘහස්ථ ඔසු වවන්නන්(ඇතැම්විට විකිණීමට), ශාක රැස්කරන්නන් හා ඖෂධ සම්පාදකයන් ලෙස ඔවුන් වර්ග කළ හැක. නැවුම්, වියළාගත්,පූර්ණ හෝ කැබලි වශයෙන් ආදී ලෙස විවිධ ආකාර වලින් මෙම ශාකමය ඔසු පැවතිය හැක.ශාකද්‍රව්‍ය යම් දියරයක පොඟවා ගැනීමෙන් තැම්බුම්සාරද (infusions), නිශ්චිත වේලාවක් තුළ මඳගින්නේ තම්බාගැනීමෙන් කසාය වර්ගද සකසනු ලබයි.

මල්, කොළ හා කුඩුකළ ශාකද්‍රව්‍ය අඩංගු තැම්බුම්සාර (infusions) සඳහා chamomile සහ මිංචි නිදසුන් වේ.පලතුරු,ඇට, පොතු හා මුල් අඩංගු කසාය වර්ග සඳහා උදාහරණ ලෙස රෝස ඵල, කුරුඳු පොතු හා වැල්මී මුල් හැඳින්විය හැක.නැවුම් හා වියළි ශාකසාර මධ්‍යසාර තුළ බහාලන විට බෙහෙත් වතුර හා මිශ්‍ර කිරීමද විනාකිරි තුළ බහාලන විට කුඩාවට කැබලි කිරීමද සිදුවේ.ඒවා එළවළු ග්ලිසරීන් වැනි පැණි(සිරප්-syrup) වලද, මී පැණිවලද බහා තැබීමෙන් පරිරක්ෂණය කරනු ලබයි. මධ්‍යසාර අවම, ප්‍රණීත රසයන්ගෙන් යුත් ඔසු කුඩා දරුවන්ට සුදුසුය.ලොසින්ජර, පල්ප හා ප්‍රාවරයන්(capsules) ට  සමාන bulk, පෙති හා troches වල කුඩුකළ හා ශීත කළ ශාකසාර අඩංගු වේ.
එසේම ආලේපන වර්ග, බෙහෙත් ඔරු, තෙල් වර්ග,විලවුන්,ජෙල් වර්ග( gels), ආසූත ජලය, සේදුම් වර්ග, පාප්ප වර්ග (poultices),සම්පීඩක,දුම්කුඩු,හුමාලය, නාසයෙන් උරන දුම්, ආමෝද වර්ග (aromatics) හා වාෂ්පශීලී තෙල් වර්ගද සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය තුළ භාවිත වේ.

යම් රෝගයක් සුව වීම කෙරෙහි රෝගියාගේ මානසිකත්වයේ බලපෑම පිළිබඳ හොඳින් දන්නා බොහෝ ඔසු වෙදුන් ඉතා සූක්ෂම ලෙස රෝගියාගේ බුද්ධිමය,භාවාත්මක,කායික හා ආධ්‍යාත්මික අවධානය තම සුව කිරීමේ කාර්යය සඳහා භාවිත කරයි. මෙම සෑම ක්‍රමයක්ම එක් එක් ප්‍රදේශයේ ඖෂධ චාරිත්‍ර අනුව විවිධ වේ.සොබාදහම අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම ආරක්ෂාකාරී නොවේ. එබැවින් ඖෂධ ඒවායේ ස්වභාවය මත ශ්‍රේණිගත කිරීමේදී, ඖෂධ මාත්‍රා තීරණය කිරීමේදී,සිදුවියහැකි අතුරු ආබාධ වටහාගැනීමේදී වෙනත් ඔසු සමග සිදුවිය හැකි අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කළ යුතුය.&lt;ref&gt;Micozzi 164-167&lt;/ref&gt;
ආහාර  හා තේ සඳහා භාවිත කරන ඖෂධීය හතු වර්ග ශාකසාර ඔසු සඳහා මනා නිදසුනකි. ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ක්‍රියාකාරීත්වය විධිමත් කිරීමේ හැකියාවක් හතු සතුව ඇති බව සායනික, සත්ත්ව හා සෛලීය සමීක්ෂණයන් ගෙන් හෙළිවී ඇත.

&lt;ref name=&quot;pmid15525457&quot;&gt;{{cite journal |author=Lin ZB, Zhang HN |title=Anti-tumor and immunoregulatory activities of Ganoderma lucidum and its possible mechanisms |journal=Acta Pharmacologica Sinica |volume=25 |issue=11 |pages=1387–95 |date=November 2004 |pmid=15525457}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pmid16169168&quot;&gt;{{cite journal |author=Kuo MC, Weng CY, Ha CL, Wu MJ |title=Ganoderma lucidum mycelia enhance innate immunity by activating NF-kappaB |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=103 |issue=2 |pages=217–22 |date=January 2006 |pmid=16169168 |doi=10.1016/j.jep.2005.08.010}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pmid7606203&gt;{{cite journal |author=Kobayashi H, Matsunaga K, Oguchi Y |title=Antimetastatic effects of PSK (Krestin), a protein-bound polysaccharide obtained from basidiomycetes: an overview |journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers &amp; Prevention |volume=4 |issue=3 |pages=275–81 |year=1995 |pmid=7606203 |url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7606203}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18782264&quot;&gt;{{cite journal | author=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B | title=Effects of the medicinal mushroom Agaricus blazei Murill on immunity, infection and cancer. | journal=Scand J Immunol | year=2008 | volume=68 | issue=4 | pages=363–70 | pmid=18782264 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=18782264 | doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x }} {{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;!--Formatted by http://sumsearch.uthscsa.edu/cite/--&gt;&lt;/ref&gt;  
සොං-ගෙං(Song-gen) ලෙස හඳුන්වන ''[[Phellinus inteus]]'' කොරියානු වෛද්‍ය තුළ භාවිත වන වැදගත් හතු වර්ගයකි.

===කටු චිකිත්සාව===
කටු චිකිත්සාක ඉඳිකටු යනු ලේ ඉවත් කිරීමේ හා නියත පීඩනයන්ට ලක් කිරීම මගින් මිනිසුන් හා සතුන්ගේ ශරීර මත නිශ්චිත ස්ථාන උත්තේජනය කිරීමේ ක්‍රමවේදය මගින් රෝග සුව කිරීම සඳහා භාවිතා කරන වෛද්‍ය මෙවලමක් වේ. කටු චිකිත්සාව මගින් &quot;Qi&quot; ලෙස හඳුන්වන ජීව ශක්ති ප්‍රවාහය, මධ්‍ය රේඛා ලෙස හඳුන්වන මාර්ග ඔස්සේ ගලා යාම  ඉහල නංවයි.
[[moxibustion]] ලෙස හඳුන්වන ඉතා කුඩා ඉඳිකටු මගින් තාපය ඇතුළු කිරීමේ හා ඉවත් කිරීමේ ක්‍රමවේද සංකලනයක් හරහා පීඩන ලක්ෂ්‍ය උත්තේජනය කළ හැක.
ලේසර්, සම්බාහන හා විද්‍යුත් උපක්‍රම භාවිතයෙන්ද පීඩන ලක්ෂ්‍ය උත්තේජනය කළ හැක. (Pizzorno 243) 
===Moxibustion===
[[Moxibustion]] යනු කෝටුවක් හෝ දැවෙන mugwort එකක කේතුවක් මගින් ශරීරය තාපවත් කරන ශිල්ප ක්‍රමයකි. මෙම මෙවලම සම නොදැවෙන පරිදි බලපෑම එල්ල වූ ප්‍රදේශය පුරා තැන්පත් කරයි.රුධිරය(Kim) උත්තේජනය හා ශක්තිමත් කිරීම සඳහා මෙම කේතුව හෝ කෝටුව පීඩන ලක්ෂ්‍ය මත තැබිය හැකිය.
===සගන්ධ තෙල් යොදා කරන ප්‍රතිකර්ම===
සගන්ධ ප්‍රතිකාර යනු අත්‍යවශ්‍ය ශාක තෙල් භාවිතා කරමින් ශාරීරික ආබාධ සුව කරනා ක්‍රමවේදයක් වේ.(Micozzi S. Marc, Chambers Dictionary 1988). එළවළු තෙල් යොදා කෙරෙන මෙම සම්බාහන සඳහා මුල්, පොතු, දඬු , මල් හෝ දළු, භාවිත වේ. මෙම තෙල් වර්ග ආශ්වාස කිරීම, වෙළුම් සඳහා භාවිතා කිරීම, සුවඳ විලවුන් හා මිශ්‍ර කිරීම හෝ ගුද මාර්ගය, යෝනි මාර්ගය, හෝ මුඛය මගින් ශරීර අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු කිරීම කළ හැක(Hoffman 207–212).
===භාවනාව===
භාවනාව යනු ශරීරය හා මනස සංවර හා ඉහිල් කිරීමේ අරමුණින් සිදුකරන ස්වයං අභ්‍යාසයකි.එමගින් සිත සන්සුන් කිරීම,වේදනාව අඩු කිරීම මෙන්ම අවරුධිර පීඩනය හා කාංසාවද අවම කෙරෙයි.නිශ්චිත කාලය පරිමාවක් තුළ තනි වචනයක් හෝ සිතුවිල්ලක් පිළිබඳ සිත එකඟ කර ගැනීම මෙහිදී සිදුවේ.එසේම සමහරු ආශ්වාසය, නාද, මන්ත්‍ර වැනි භෞතික අත්දැකීම් මත අවධානය පවත්වා ගන්නා අතර, මෙම සෑම උත්සහයක් තුළම වනුයේ මනස ශාන්ත කර ගැනීමේ පොදු පරමාර්ථයකි. (රොජර්ස් 293)

==අධ්‍යාපනය==
===කොරියානු වෛද්‍ය පිළිබඳ උපාධි පාසල===
ජපන් ආක්‍රමණය හේතුවෙන් වසර සියයකට පමණ පෙර ප්‍රථම නූතන අධ්‍යාපන පහසුකම් සහිත ඩොං-ජේ වෛද්‍ය විද්‍යාලය(Dong-Je medical school)  වසා දැමුණු පසු ශක්තිමත් පදනමක් මත සිය ජාතික සම්පත ස්ථාපිත කිරීමේ අරමුණින් දකුණු කොරියානු ආණ්ඩුව විසින් සාම්ප්‍රදායික කොරියානු වෛද්‍ය ඉගැන්වෙන ජාතික පාසලක් ආරම්භ කිරීමට තීරණය කර ඇත. 2008 දී, පුසාන් ජාතික විශ්ව විද්යාලය ([[Pusan National University]])  තුළ උපාධි සිසුන් 50 දෙනෙකු සමග කොරියානු වෛද්‍ය පාසලක් ස්ථාපිත කළ අතර එය පසුව යංග්සං ‍වෛද්‍ය විද්‍යාලය(Yangsan medical campus) වෙත ගෙන යන ලදි.නව අනුබද්ධ කොරියානු වෛද්‍ය රෝහල හා සායනික අධ්‍යයන සඳහා වන පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානය වත්මනෙහි ඉදිවෙමින් පවතියි.සාමාන්‍ය පෞද්ගලික සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය පාසල්(වසර 6) හා සසඳන විට මෙය විශේෂ උපාධි පාසලක්(වසර 8) වේ.

==මේවාද බලන්න==

==වැඩිදුර විස්තර==
{{Reflist}}
*{{cite book|title=A history of science in Korea|url=https://archive.org/details/historyofscience0000chon|author=Jeon, Sang-woon|year=1998|location=Seoul | publisher=Jimoondang|isbn=89-88095-11-1}}
*Kang, Gun-Il. “A Korean Skeptic’s Report: New Ager-Occupied Territory.” The Committee for Skeptical Inquiry 10.1 (March 2000). 22 February 2008 &lt;http://csicop.org/sb/2000-03/korea.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720122213/http://csicop.org/sb/2000-03/korea.html |date=2009-07-20 }}&gt;.
*Kim, Miyong, et al. &quot;The Use of Traditional and Western Medicine among Korean American Elderly.” Journal of Community Health 27.2 April 2002: 109-120.
*Kim, Yong-Suk, et al. “Korean Oriental Medicine in Stroke Care.” Complementary Health Practice Review 10.2 (April 2005). 25 February 2008 &lt;http://chp.sagepub.com/cgi/content/abstract/10/2/105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926160321/http://chp.sagepub.com/cgi/content/abstract/10/2/105 |date=2009-09-26 }}&gt;.
*---. “The Practice of Korean Medicine: An Overview of Clinical Trials in Acupuncture.” Oxford Journals 2.3 (3 August 2005). 25 February 2008 &lt;http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/reprint/2/3/325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705060812/http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/reprint/2/3/325 |date=2009-07-05 }}&gt;.
*Micozzi, Marc S., and Lisa Meserole. “Herbal Medicine.” Fundamentals of Complementary and Integrative Medicine. Ed. Marc S. Micozzi and C. Everett Koop. St. Louis: Saunders El Sevier, 2000.
*Pizzorno, Joseph E. Jr. and Pamela Snider “Naturopathic Medicine.” Fundamentals of Complementary and Integrative Medicine. Ed. Marc S. Micozzi and C. Everett Koop. St. Louis: Saunders El Sevier, 2000.
*Rodgers, Denise. “Mind-Body Modalities.” Fundamentals of Complementary and Integrative Medicine. Ed. Marc S. Micozzi and C. Everett Koop. St. Louis: Saunders El Sevier, 2000.
*Yoon, Sung Chan, et al. “Antitumor Activity of Soamsan, a Traditional Korean Medicine, via Suppressing Angiogenesis and Growth Factor Transcription.”  Journal of Ethnopharmacology 93 (22 April 2004). 25 February 2008 &lt;www.elsevier.com/locate/jetpharm&gt;.

==සබැඳි==
{{Traditional Medicine}}</text>
      <sha1>izgl95fx52sbz4scz43pwaciyyl3yo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමාජ ජාල වෙබ් අඩවි පෞද්ගලිකත්ව ගැටලු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65512</id>
    <revision>
      <id>800281</id>
      <parentid>722830</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87700" sha1="d798rpp0y1txtm2y9i30hrqc5qh84k2" xml:space="preserve">== ඉතිහාසය ==
පසු ගිය වකවානුවේ සිදු වු සමාජ ජාලවල වර්ධනයට පෙර තිබු සමාජ ජාල තාක්ෂණික ආකෘති වුයේ අන්තර්ජාලයේ බහුක්‍රිඩක ක්‍රීඩා,බ්ලොග් අඩවි,පුවත් සමාගම්,ඉලෙක්ට්‍රොනික තැපැල් ලැයිස්තු සහ පෙම් හමුවීම් සේවා ඇතුළු දේ වේ.මේ සියළු දේ නවීන අඩවි වලට ප්‍රධාන රුකුලක් නිර්මාණය කල අතර මෙම පැරණි අනුවාද වලට පවා ආරම්භයේ දී පෞව්ද්ගලිකත්වය ගැටළුවක් විය.1996 යේ ,නිව් යෝර්ක් නගරයේ තරුණ කාන්තාවක් අන්තර්ජාලයෙන් හඳුනා ගත්තකු සමග තම පළමු පෙම් හමුවෙහි යෙදී සිටි අතර,ඇයගේ පෙම්වතා අන්තර්ජාලයෙන් ඔවුන් සාකච්චා කල ලිංගික මන:කලපිතයන් අත්හදා බැලීමට උත්සහ කිරීමෙන් පසුව ඇය ලිංගික අතවර සඳහා නඩු දැමීය. මෙය අන්තර්ජාල පෞව්ද්ගලිකවය සම්බන්ධයෙන් තවදුරටත් පැමිණිය හැකි ගැටළු සඳහා එක මුලික උදාහරණයක් පමණක් වේ.
&lt;ref&gt;Tracy Mitrano. (2006, November, December). &lt;/ref&gt;

== ගැටළු ==

=== Cyberstalking සහ ස්ථානය අනාවරණය ===
මුහුනුපොත වැනි අඩවි වල නිර්මාණයත් සමග,බොහෝ දෙනා තම පෞව්ද්ගලික තොරතුරු අන්තර්ජාලය හරහා හෙළිදරව් කරති.තම පෞව්ද්ගලික සැකසුම් වෙනස් කළහැකි බව සහ එසේ වෙනස් නොකළ හොත් ,ඔවුන්ගේ තොරතුරු මහජනයාට විවුර්ත බව බොහෝ පරිශීලකයින් නොදනිති. මුහුනුපොත සහ ට්විටර් වැනි අඩවි වල ජනප්‍රියභාවය වර්ධනය වුයේ ස්ථාන පිළිබඳව තත්ත්ව යාවත්කාලීන කිරීම වැනි පෞව්ද්ගලික තොරතුරැ ප්‍රචාරය කිරීම මගිනි.සමහර යොදා ගැනීම් සයිබර්කතා වලින් සීමා වේ. මෙමගින් අන්තර්ජාල පෞවුද්ගලිකත්වයේ භූමිකාව ,ආරක්ෂාවෙහි අතිච්චාදනය ලෙස ප්‍රතිනිර්වචනය කරනු ලැබේ.

ඇතැම් මෘදුකාංග පැහැදිලි ලෙසම මධ්‍යගත වී ඇත්තේ &quot;cybertalking&quot; මතයි.&quot;Creepy&quot; නමැති මෘදුකාංගයෙන්,පුද්ගලයෙකු ට්විටර් හෝ ෆ්ලිකර් වෙත උඩුගත කරනු ලබන චයාරූප භාවිතා කරමින් පුද්ගලයා සිටින ස්ථානය සිතියමක් මත ලුහුබැඳිය හැක. පුද්ගලයෙකු ඡයාරූප සමාජ ජාල අඩවි වෙත උඩුගත කරන විට ,අනෙක් පුද්ගලයින් හට ඉතා මෑත ඔහු සිටි ස්ථාන ලුහුබැඳිය හැකි වේ.අක්ෂාංශ හා දේශාංශ ඛණ්ඩාංක සම්බන්ධ කර එම තොරතුරු ස්වයංක්‍රීයව මෘදුකාංගය වෙත යැවීමේ හැකියාව ඇතැම් ස්මාර්ට් ජංගම දුරකථන වෙත තිබේ. මෙම මෘදුකාංගය භාවිතා කරන කවරෙකුට හෝ විශේසහිත පුද්ගලයෙකු සඳහා සෙවුම් කර ඔහුගේ ආසන්තම ස්ථානය සොයා ගත හැක. මෙමගින්, විශාල පරිවාර ජන කණ්ඩායමක් සමග තම තොරතුරු බෙදා ගන්නා බොහෝ පරිශීලකයින් වෙත එල්ල විය හැකි තර්ජන විදහාපායි.&lt;ref&gt;Retrieved from: http://abcnews.go.com/Technology/smartphone-apps-tracking-keeping-tabs-past-lovers-people/story?id=13022144&lt;/ref&gt;

මුහුනුපොත් &quot;ස්ථාන(places)&quot; යනු පරිශීලක ස්ථාන තොරතුරු ජාල සමජය තුල ප්‍රසිද්ධියට පත් කරන සේවාවකි.සිල්ලර වෙලන්දසැල්, පහසු වෙළඳසැල් සහ අවන්හල් ඇතුළු විවිධ ස්ථාන සෝදිසි කිරීමට පරිශීලකනයින්ට ඉඩ ලැබී තිබේ.තවදුරටත්,තම පෞවුද්ගලික තොරතුරු අන්තර්ජාලය වෙත අනාවරණය කරමින් ස්වකීය &quot;ස්ථානය&quot; නිර්මාණය කරගැනීමේ හැකියාව පරිශීලකයින්ට ලැබී ඇත.මෙම සහන ලුහුබැදීමේ ආකෘතිය ස්වයංක්‍රීය වන අතර, අතින් ක්‍රියා විරහිත කල යුතු වේ.පරිශීලකයාගේ පෞවුද්ගලිකත්වය සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා විවිධ සැකසුම් ක්‍රියා විරහිත කිරීමට සහ හැසිරවීමට සිදු වේ. epic.org ට අනුව මුහුනුපොත් පරිශීලකයින් සඳහා නිර්දේශ ව දේ වන්නේ (1) බාධා කරන්න &quot;මා සිටින ස්ථාන දැකීමට මිතුරන්ට ඇති හැකියාව&quot; (2) රිසිකරණය කරන්න &quot;මා සිටින ස්ථාන,&quot; (3) බාධා කරන්න &quot;දැන් මෙහි සිටින පිරිස,&quot; සහ (4) ඊලගට &quot;මා නැරඹු ස්ථාන.&quot;.[5] තවදුරටත්,අන්තර්ජාල සමුහයේ වෙළඳ ප්‍රචාරණය ඉලක්ක කිරීමට භාවිතා කල ,මුහුනුපොතෙහි &quot;අසාධාරණය සහ රැවටීම&quot; යන වෙළඳ ප්‍රතිපත්ති සම්බන්ධව, සාමුහික වෙළඳ කොමිසම වෙත පැමිණිලි දෙකක් ලැබිණි. &quot;ස්ථාන&quot; පරිශීලක පිහිවීම් තොරතුරු ලුහුබැඳ මුලිකවම වෙළඳ ප්‍රචාරක අරමුණු සඳහා යොදා ගැනිණි.තෙවන පාර්ශවයේ ප්‍රචාරකයන්ට දැන්වීම් එක් එක් පුද්ගලයාගේ රුචිකත්වයට ගැලැපෙන අයුරින් රිසිකරණය කර ප්‍රචාරය කිරීමට ලුහුබඳිනු ලැබූ එක් එක් පිහිටීම් ඉඩ සලසා දෙනු ලැබේ. දැනට, සාමුහික වෙළඳ කොමිසම,ඉලෙක්ට්‍රොනික පෞද්ගලීක තොරතුරු මධස්ථානය සමග එක්ව සමාජ ජාල අඩවි වල පිහිටීම් දත්ත ලුහුබැඳීම පිලිබඳ ගැටළු අනාවරනය කරමින් පවතී.
&lt;ref name=&quot;Facebook. PIC&quot;&gt;EPIC – In re Facebook. (n.d.&lt;/ref&gt;

=== සමාජ ගිණුම් සහ තෙවන පාර්ශව අනාවරණය ===
පෞද්ගලිකත්ව පනත 1974 ප්‍රකාශ කර සිටින්නේ:
:: &quot;ඕනෑම ආකාරයක, සන්නිවේදන වාර්තා අඩංගු පද්ධතියක්,යම් හේතුවක් සඳහා ඉල්ලීම් කරන ලද ලිඛිත ලියවිල්ලකට හෝ වර්තා අදාල තනි පුද්ගලයා විසින් පෙර ලිඛිත සම්මුතියකට හැර, කිසිඳු නියෝජිතායතනයක් මගින් කුමන පුද්ගලයෙකුට හෝ තවත් නියෝජිතායතනයකට අනාවරණය නොකළ යුතුයි [12 වන ව්යතිරේකයන් යටත්].&lt;br&gt;
මෙම අන්තර්ගතයේ සඳහන් වන අනාවරණය, ලිඛිත,වාචික ,ඉලෙක්ට්‍රොනික හෝ යාන්ත්‍රික ,ඕනෑම ආකාරයක සන්නිවේදනයක් සඳහා අදාළ වේ.මෙමගින් කියා පාන්නේ,පුද්ගලයෙකුගේ තොරතුරු ,එම පුද්ගලයා විසින් එම තොරතුරු නිදහස් කිරීම සඳහා දෙන ලද සම්මුතියකින් තොරව , ලබා දීම හෝ අනාවරණය කිරීම නියෝජිතායතන වලට තහනම් බවයි. කෙසේ වුවත් ,සිදුවූ අනාවරණය යුතු අනාවරණයක්ද,සාමාන්‍ය අනවරනයක්ද යන්න ඔප්පු කිරීම තනි පුද්ගලයාට අයත් කටයුත්තක් වේ.[6] මේ හේතුවෙන්,මුහුනුපොත වැනි සමාජ ජාල අඩවි ,තෙවන පාර්ශව මෘදුකාංගයක් පරිශීලක තොරතුරු ඉල්ලීම් කලවිට අනුමැතිය අපේක්ෂා කරයි.

1974 පෞද්ගලිකත්ව පනත ,තෙවන පාර්ශව අනාවරණය තුලින් පෞද්ගලිකත්ව ආක්‍රමණ සීමා කිරීමට බොහෝ දේ සිදු කලත්,එම අනාවරණය අවසරලත් ලෙස සැලකිය හැකි ව්‍යතිරේක දොළොසක ලැයිස්තුවක් ඉදිරිපත් කරයි:
:: 1. &quot;ඔවුන්ගේ රාජකාරියෙහි කාර්ය සාධනය &quot; වැනි තොරතුරු අවශ්‍ය ,නියෝජිතායතන වල සාමාජිකයින් සඳහා
:: 2.තොරතුරු පිලිබඳ නිදහස පනත එවැනි තොරතුරු ඉල්ලුම් කලේ නම්
:: 3. අනාවරනය කල තොරතුරු &quot;එය එකතු කල අරමුණ සමග අනුකුල &quot; නම්
:: 4. විශේෂ ජන ලේඛනයක් සම්පූර්ණ කිරීමට ජන ලේඛන කාර්යාලයට එවැනි තොරතුරු අවශ්‍ය නම්
:: 5. එකතු කල තොරතුරු සේවනය කරනු ලබන්නේ &quot;සංඛ්‍යාන පර්යේෂණයක &quot; ආකෘතියක් ලෙස පමණක් බව සහ &quot;තනි තනි ව හදුනාගත &quot; නොහැකි බව තෙවන පාර්ශ්වය මගින් පැහැදිලිව ම තනි පුද්ගලයා වෙත දන්වනු ලබන්නේ නම්
:: 6. එය ඓතිහාසිකව ජාතික ලේඛනාරක්ෂකයට සහ වාර්තා පරිපලනයට අදාලව එකතු කල හැකි නම් 
:: 7. එවැනි තොරතුරු නීතිය බලාත්මක කිරීමේ ආයතනයක් මගින් ඉල්ලුම් කලේ නම් 
:: 8. එවැනි තොරතුරු &quot;පුද්ගලයෙකුගේ සෞඛ්යය හෝ ආරක්ෂාව&quot; සඳහා ප්‍රයෝජනවත් ලෙස සලකනු ලැබේ නම් 
:: 9. එවැනි තොරතුරු කොංග්‍රස් මන්දිරය මගින් හෝ එහි උප එක කමිටුවකින් ඉල්ලුම් කලේ නම් 
:: 10. එවනි තොරතුරු සාමාන්‍ය වගවීම් කාර්යාලයෙහි ප්‍රධානියා විසින්හෝ &quot;ඔහුගේ එක් බලයලත් නියෝජිතයෙකු&quot; විසින් ඉල්ලුම් කරනු ලැබුවේ නම් 
:: 11. එවැනි තොරතුරු උසාවි නියෝගයක් ඔස්සේ ඉල්ලුම් කරනු ලැබුවේ නම්
:: 12.එවැනි තොරතුරු ණය එකතු පනත ඔස්සේ ඉල්ලුම් කරනු ලැබුවේ නම්.&lt;ref name=&quot;The Privacy Act of 1974&quot;&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.justice.gov/opcl/conditions-disclosure-third-parties/|title=Overview of the Privacy Act of 1974|work=justice.gov}}&lt;/ref&gt; 
සමාජ පැතිකඩ, නිශ්චිත වයස් කාණ්ඩ , ස්ත්රී පුරුෂ කණ්ඩායම්, සහ ජන කොටස්වලට පවා විශේෂිත දේ පැවරීමට,වළඳ දැන්වීම් හරහා ෙපරහන් කිරීමට ෆේස්බුක් සහ වෙනත් සමාජ ජාල මාධ්ය වෙබ් අඩවි සඳහා ඉඩ සලසයි..&lt;ref name=&quot;Why Web 2.0 will end your privacy&quot;&gt;Harris, Wil. &lt;/ref&gt;

Spokeo වැනි දත්ත ඒකරාශි අඩවි සමාජ වෙබ් අඩවි, හරහා සමාජ දත්ත ඒකරාශී කිරීම මෙන්ම මහජන වාර්තා සමග එය ඒකාබද්ධ කිරීමේ ශක්යතා ඉස්මතු කර ඇත.2011 අධ්‍යනයක් සමාජ ජාල  විවිධ සංඛ්යාවක් ඇති පරිශීලකයන් විශාල සංඛ්යාවක් පුරා අනපේක්ෂිත තොරතුරු කාන්දු කරන ලද ප්‍රමාණය කොපමණද මැනීම මඟින් මෙම ගැටලු ඉස්මතු කර ඇත.එය ඔබ දන්නා ආරක්ෂණයට එරෙහිව යොදා ගත හැකි බවට තොරතුරු හඳුනාගෙන මැන්නේ ය.

අධ්‍යන ද &lt;ref&gt;Balachander Krishnamurthy, Konstantin Naryshkin, Craig Wills, &quot;Privacy leakage vs. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balachander Krishnamurthy and Craig Wills, &quot;On the Leakage of Personally Identifiable Information Via Online Social Networks,&quot; Proceedings of ACM SIGCOMM Workshop on Online Social Networks, August 2009. &lt;/ref&gt; බොහෝ සමාජ ජාල නොසිතාම,පෞද්ගලික තොරතුරු සමඟ 3 වන පාර්ශ්ව වෙළඳ දැන්වීම් සහ සොයා ගැනීෙම් අඩවි සැපයන බව පෙන්වා ඇත.එය නොදැනුවත්ව එය පෞද්ගලික තොරතුරු පිලිබඳ ප්රශ්න නගා යොමුවන් හෝ කුකීස් හරහා 3 වන පාර්ශ්ව දැන්වීම් අඩවි වලට යවයි. 

=== ආක්රමණික පෞද්ගලිකත්වය ගිවිසුම් ===
සමාජ ජාල වල තවත් පෞද්ගලිකත්වය ගැලළුවක් වන්නේ පෞද්ගලික ගිවිසුම්ය.පුද්ගලිකත්ව ගිවිසුම ප්‍රකාශ කරන්නේ,පරිශීලකයන් උඩුගත කරන සියලු අන්තර්ගතයන් සමාජ ජාල වලට හිමි බවයි.පරිශීලක ඔහුගේ හෝ ඇයගේ ගිණුම අවසන් කිරීමට තීරණය කල ද මෙම පින්තූර, වීඩියෝ දර්ශන, සමාජ ජාල දත්ත සමුහයේ ගබඩ වී ඇති බව මෙහි ඇතුලත් වේ..&lt;ref name=&quot;facebook.com&quot;&gt;Facebook’s Privacy Policy. (2010). &lt;/ref&gt;

=== නව යොවුන් වියට පෙර සහ මුල් නව යොවුන් වියේ ===
පෞද්ගලික තොරතුරු හුවමාරු හැසිරීමේ, වඩාත් පීඩාවට පත් වින්දිතයන් වන්නේ නව යොවුන් වියට පෙර සහ මුල් නව යොවුන් වියේ පසුවනන් වේ.බොහෝ වෙබ් අඩවි වල වයස් සීමාවකින් තබා ඇති නමුත් ඔවුන් කෙසේ ඵලදායී ද නැත් ද යන්න විවාදාත්මක ය.සොයා ගැනීම් සොයාගෙන ඇත්තේ,අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම දෙමාපියන් , ගුරුවරුන්, සහ සම වයසේ මිතුරන් ගේ අවධානය, අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය දෙසට අන්තර්ජාල පරිශීලක හැසිරීම කෙරෙහි බලපෑමට සැලකිය යුතු කාර්ය භාරයක් ඉටු කරන බවයි. [11] [12] අමතරව,වෙනත් අධ්යයනයන් ද සොයා ගෙන ඇත්තේ,යෞවනයන්ගෙන් උත්සන්න වන පෞද්ගලිකත්වය කෙරෙහි අවධානය, ඔවුන් පෞද්ගලිකත්වය ආරක්ශක හැසිරීම් උපයෝගී කරගැනීමට ද වැඩි සම්භාවිතාවක් ඇති කිරීමට හේතු වනු ඇති බවයි.[13] සමාජය තුළට වර්ධනය වන මෙම තාක්ෂණික සංස්කෘතිය තුළ ඉහළ යා යුත්තේ නව යොවුන් හා දෙමව්පියන්ගේ දැනුවත් කිරීම පමණක් නොව,සමස්තයක් ලෙස සමාජය ම පුද්ගලිකත්ව වැදගත්කම පිලිබඳ දැනුවත් විය යුතුය.&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2012)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== නීතිය ක්රියාත්මක වේ ද සෙවීමේ ජාල ===
ඇමරිකානු FBI, ෆේස්බුක්, ට්විටර්, MySpace , LinkedIn මත වෙස්වලාගත් නියෝජිතයන් යොදා ඇත.පුද්ගලිකත්ව නිකුත් කිරීමට නීති රීති සහ මාර්ගෝපදේශන, අධිකරණ දෙපාර්තමේන්තුවට අභ්යන්තර වන අතර විස්තර  ජනතාවට නිදහස් නොවේ.නියෝජිතයෙකුට,යාළුවෙක්, දිගු අහිමි ව සිටි නෑයෙක් , පවා කලත්රක් සහ දරුවෙක් ලෙස සිටිය හැක.මෙය පෞද්ගලිකත්ව සම්බන්ධයෙන් සැබෑ ප්රශ්න මතු කරයි.ෆේස්බුක්, ට්විටර් , සහ වෙනත් සමාජ ජාල වෙබ් අඩවි භාවිතා කරන අයට වුවද,යම් මට්ටමක පෞද්ගලිකත්ව දැනුම සෑම විටම සම්මුතිකාමී කරනු ඇත,නමුත් මිතුරු ඉල්ලීම් එකම අරමුන සෙවීම වන ෆෙඩරල් නියෝජිතකුගෙන් මිතුරා ආරාධනයක් විය හැකි බව කිසිම කිසිවෙකුත් සැක නොකරනු ඇත.තවද, එක් වර්ෂය දක්වා ලොගින් වු,ෆේස්බුක්, ට්විටර් , සහ MySpace පෞද්ගලික තොරතුරු හා අතීත තනතුරු,මකා දමන ලද පැතිකඩයන් පවා වරෙන්තුවක් සමග ඉතා පෞද්ගලික තොරතුරු ද භාර කල හැක. එක් උදාහරණයක්, මැක්සි සෝපෝ සම්බන්ධයෙන් වන අපරාධ රැසක් ෆේස්බුක් භාවිතයෙන් විමර්නයි.ඔහු බැංකු වංචාවක් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා , සහ මෙක්සිකෝව පලා කිරීමෙන් ෆේස්බුක් පළකිරීම ආරම්භ වන තෙක් සොයාගත නොහැකි විය.ඔහුගේ පැතිකඩ පෞද්ගලික වුවද,ඔහුගේ මිතුරන් ලැයිස්තුව නොවේ,මෙම දෛශික මගින් , ඔවුන් අවසානයේ ඔහු අල්ලා ගත්හ.
&lt;ref&gt;Richard Lardner. (2010, March 16). &lt;/ref&gt;

මෑත වර්ෂ වලදී,සමහර ප්රාන්ත හා ප්රාදේශීය නීතිය ක්රියාත්මක කරන ආයතන ද සම්පත් ලෙස සමාජ මාධ්ය වෙබ් අඩවි මත රැඳීමට පටන් ගෙන ඇත.තොරතුරු වාර්තා ලබා ගැනීම පරිශීලකයින් සමග ප්‍රසිද්ධියේ  බෙදා නොගත්තත් ,ෆේස්බුක් හා MySpace වැනි මහජන පිටු නීති බලාත්මක කිරීමට වැදගත් විය හැකි පෞද්ගලික තොරතුරු වලට ප්රවේශය ලබා දීමට සිතාසි අවශ්‍ය වේ. [15] පොලිස් දෙපාර්තමේන්තු වාර්තා කරන්නේ, පරීක්ෂණ සහායට, සැකකරුවන් නිරීක්ෂණයට , සහ කල්ලියක් ක්රියාකාරකම් නිරීක්ෂණයට සමාජ මාධ්ය වෙබ් අඩවි භාවිතා කරන බවයි..
&lt;ref&gt;Taghi, Hasti. (2011, February 10). &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Halverstadt, Lisa. (2009, March 12). &lt;/ref&gt;

=== 'ප්රහාරය පාලනය ' ===
එංගලන්තයේ, Lord Justice Leveson ,බ්රිතාන්ය මාධ්ය ආචාර පිලිබඳ Leveson වාර්තාවේ කතෘ,අන්තර්ජාලය මත පෞද්ගලිකත්ව ආරක්ෂාව මත පියවර ගැනීමට අවශ්යතාව අවධානයක් යොමු කර තිබේ,ඔහු විස්තර කරන්නේ, ඕපාදූප සඳහා ගෝලීය මෙගාෆෝන බවට පත්ව තිබීමට:&quot;ට්විටර් විසින් නඩු විභාගය අනතුරක් පමණක් නොව, නිමක් නැති දඬුවම් , හා පුනරුත්ථාපන කිසිදු බලාපොරොත්තුවක් ගුගල් විසින් නොමැත&quot; යන්නයි.
&lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|last1=Pearlman|first1=Jonathan|title=Lord Justice Leveson calls for new laws to curb 'mob rule' on the internet|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9728803/Lord-Justice-Leveson-calls-for-new-laws-to-curb-mob-rule-on-the-internet.html|website=telegraph.co.uk|publisher=Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt;

== සමාජ ජාල ==

=== ෆේස්බුක් ===
කාලයත් සමඟ  සාමාන්යයෙන් මෙම අඩවියේ ඇති එහි පෞද්ගලිකත්ව සැකසීම් වෙනස් මෙන්ම ෆේස්බුක් යෙදුම් තුළ පෞද්ගලිකත්වය සැලකිල්ල හේතුවෙන් ෆේස්බුක් පෞද්ගලිකත්වය සැලකිල්ල වර්ග සඳහා අධීක්ෂණය කර ඇත. ෆේස්බුක් පළමුව 2004 දී ආරම්භ කරන විට එය විශ්ව විද්යාල කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලද අතර ගිණුමක් විවෘත කළ හැක්කේ .edu ලිපිනය සමඟ පමණක් විය. තවද, ඔබේ ම විශ්ව විද්යාල ජාලය තුළ අයට පමණක් ඔබේ පිටුව දකින්නට හැකි  විය. සමහර මූලික පරිශීලකයන් මෙම හේතු නිසා පෞද්ගලික තොරතුරු බෙදා හදා ගැනීමට වඩා කැමැත්තෙන් සිටින බව ඔවුහු තර්ක කරති. කල් යත්ම , ෆේස්බුක් විශ්ව විද්යාල වලින් පිටත සිටින අයට ඉඩ ලබා දී වඩාත් මහජන බවට පත් විය. තවද, නිශ්චිත ජාලය නොමැති අය ,එක්වී  ජාල වල ඇති තමන්ගේ ම නොවන පිටු බැලීමට හිකි විය. 2006 දී ෆේස්බුක්, මෑත මිතුරා ක්රියාකාරකම් ඉස්මතු කරන ලක්ෂණය, පුවත් සංග්රහය හඳුන්වා දෙන ලදී. 2009 වන විට, ෆේස්බුක් &quot;ප්රකෘති ලෙස තව තවත් තොරතුරු මහජන” කළේය. උදාහරණයක් ලෙස, 2009 වසරේ දෙසැම්බර් මස , &quot; ෆේස්බුක් විශාල ලෙස එහි රහස්යතා ප්රතිපත්ති වෙනස් කරමින්, මීට පෙර ඔවුන් මෙම ලැයිස්තු පෞද්ගලික වීමට අවශ්ය බව පැවසු පරිශීලකයන්ගේ පවා,පරිශීලකයන්ට එක් එක් අයගේ මිතුරන් ලැයිස්තු බලන්න කර ගැනීමට ඉඩ සැලැස්වීය.” එසේම, &quot; භාවිතා කරන්නන් දැනුම නොමැතිව  පෙර සැකසුම මඟින් ම, ඡායාරූප බොහෝ විට ප්රසිද්ධියේ ලබාගත ලෙස නව සැකසුම් සකස්  කළහ.&quot;  &lt;ref name=&quot;cb.hbsp.harvard.edu&quot;&gt;[http://cb.hbsp.harvard.edu/cb/web/he/product_view.seam?R=808128-PDF-ENG&amp;T=EDC&amp;C=PURCHASED_MATERIALS&amp;CD=16117304&amp;CS=90ae2ef93335be224703aca3962ad383 http://cb.hbsp.harvard.edu/cb/web/he/product_view.seam?]&lt;/ref&gt;

ෆේස්බුක් මෑතකදී එහි පැතිකඩ ආකෘතිය යාවත්කාලීන කලේ,පැතිකඩ පෞද්ගලික ලෙස සකසා තිබේ විට පවා, අන් අයගේ &quot;මිතුරන්&quot; නො සිටින ජනතාව වෙනත් පරිශීලකයන් ගැන පෞද්ගලික තොරතුරු පිරික්සීමට සඳහා ඉඩ සලසමිනි. කෙසේ වෙතත්, 2011 ජනවාරි මස 18 වන විට ෆේස්බුක් ගෙදර ලිපිනයන් සහ දුරකථන අංක තෙවන පක්ෂ සාමාජිකයන් සඳහා ප්රවේශය ලබා දීමට එහි තීරණය වෙනස් කල නමුත්, එක් ගම හා රැකියා වැනි , පරිශීලකය ෆේස්බුක් තුලට තොරතුරු ඇතුල් කර ඇති නම්, තවමත් තෙවන පක්ෂ සාමාජිකයන්ට අවිනිශ්චිත පෞද්ගලික තොරතුරු වෙත ප්රවේශ වීමට හැක. EPIC විධායක අධ්යක්ෂ මාක් Rotenberg &quot; ෆේස්බුක් , රාජ්ය හා පෞද්ගලික තොරතුරු අතර රේඛාව බොඳ කිරීමට උත්සාහ කරන බවයි. හා අවසර ඉල්ලීම, තොරතුරු අවශ්ය වන්නේ ඇයි ද හෝ එය භාවිතා කරන ආකාරය පරිශීලකට පැහැදිලි කරන්නේනැත. &quot;
&lt;ref&gt;Electronic Privacy Information Center, Initials. (2011, January 18). &lt;/ref&gt;

බිඳ වැටීම් දැනුවත්කරු, පසුගියදා වසා ඇති ෆේස්බුක් &quot; cyberstalking &quot; යෙදුම් සඳහා උදාහරණ වේ. සැබැවින්ම යම් පුද්ගලයෙක් ෆේස්බුක් හරහා සිය සහකරු හෝ සහකාරිය සමග බැඳීම් කඩා දමන විට,යෙදුම ක්ෂණිකව ඔවුන්ගේ මිතුරාගේ ආදර කටයුතු පිළිබඳ ව දැනුවත් විය කිරීමට ඉඩ සලසමින්,පරිශීලකයින් වෙත දැනුම් දෙනු ලැබේ. මෙම සංකල්පය වෙබ් අඩවිය පළමු පැය 36 තුළ 700,000 චාරිකා ආකර්ෂණය සමඟ , ඉතා ජනප්රිය විය; ජනතාව යෙදුම 40,000 වරක් බාගත කළහ. දින කිහිපයකට පසුව , මේ යෙදුම් බාගත කිරීම් මිලියන 3.6 කට වඩා වැඩි සහ ෆේස්බුක් මනාප 9,000 තිබිණි.
&lt;ref&gt;Retrieved from http://www.foxnews.com/scitech/2011/02/24/facebook-quashes-hot-new-stalker-app/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421161046/http://www.foxnews.com/scitech/2011/02/24/facebook-quashes-hot-new-stalker-app/ |date=2012-04-21 }}&lt;/ref&gt;

ෆේස්බුක් පළමු හඳුන්වා වසර හතරකට පසු , ෆේස්බුක් තොරතුරු ස්ථිරවම මකා සඳහා විකල්පයක් නිර්මාණය කිරීමට තීරණය කරන විට එය 2008 පමණක් විය. කාලයේ මේ මොහොත තෙක් තිබුනේ, තවමත් ෆේස්බුක් සර්වර් තුළ පරිශීලක තොරතුරු ඉතිරි වන ෆේස්බුක් විසන්ධි සඳහා විකල්පයක් පමණි. පරිශීලකයන්ගේ පැමිණිලි දහස් ගණනකට පසු , ෆේස්බුක් උදවු වගන්තිය හා බැඳී පිහිටා ඇති මෙවලමක් නිර්මාණය කල නමුත් , පසුව ඉවත් කරන ලදී. පරිශීලක ෆේස්බුක් ස්ථිරවම ඉවත් කිරීමට සඳහා මෙවලමක් සොයා ගැනීම සඳහා , ඔහු හෝ ඇය අතින් ෆේස්බුක් උදව් කොටස තුලින් ෆේස්බුක් මැකීමට ඉල්ලීම සෙවුම් පෙට්ටියෙහි ඇතුලු කර සෙවීම යුතුය. ඉන් පසුව පමනක් ඔහුගේ හෝ ඇයගේ තොරතුරු මකා දැමීම පරිශිලක වෙත ප්‍රේරකයකයට සම්බන්ධයක් සපයනු ලැබේ.
&lt;ref name=&quot;Herrman2012&quot;&gt;{{සැකිල්ල:Cite journal|last=Herrman|first=John|title=Removing Yourself From the Internet.|journal=Popular Mechanics|date=2012-01-01|volume=189|issue=1|page=77|accessdate=2012-03-31}}&lt;/ref&gt;

මෙම නව පුද්ගලිකත්ව සැකසුම්, &quot; ෆේස්බුක් පෞද්ගලික ලාභ ප්රයෝජන සඳහා, වසර ගණනාවක් ආකර්ෂණය කරගත් දත්ත හෙලිදරව් බවට ආකර්ෂණය පරිශීලකයන් මිලියන සිය ගණනක් දත්ත හෙළිදරව් කිරීමට පෙළඹවීමට උත්සහ කරයි. “ලෙස පැවසු අයට ක්‍රෝධය ඇති කරයි. කෙසේ වෙතත්, පුවත් සංග්රහය වැනි අනෙකුත් ලක්ෂණ මූලික පසුබැස්මකට මුහුණ දුන් නමුත් පසුව ෆේස්බුක් අත්දැකීමේ මූලික හා ඉතා අගය කරනවා කොටසක් බවට පත් විය. පරිශීලක පැමිණිලි වලට ප්රතිචාර ලෙස, ෆේස්බුක් තව තවත් පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් එකතු වී &quot;50 සැකසුම් සහ පෞද්ගලිකත්ව විකල්ප 170 කට වඩා. &quot; විය. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ පරිශීලකයන් නව පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් ද අවුල් සහගත වනා අතර ෆේස්බුක් හි, පොදු තොරතුරු ප්රමාණය වැඩි කිරීම ඉලක්ක වූ බවට පැමිණිලි කර ඇත. ෆේස්බුක් කළමනාකරණය ප්රතිචාර දැක්වුයේ, “සෑම විටකම  නිවැරදි පාලනය ලබා දීම තුල හුවමාරු කරගැනීමක් සහ සරළ උපාංග ලබා දීම පුළුල් හා මොට”බවයි. [19] එයින් පෙන්නේන්නේ පරිශීලකයන් සමහර විට පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් කිරීමට එතරම් අවධානයක් යොමු නොවන අතර, විවාදාත්මකව තම තොරතුරු , එය පුද්ගලික බවට පත් කිරීමට හැකි වුවත් ප්රසිද්ධ කිරීමට ඉඩ සලසන බවයි. අධ්යයන පරිශීලකයන් ඇත්තටම &quot;ඔවුන් තෙවන පාර්ශව යෙදුම් වලට දෙන අවසර .&quot; පිලිබඳ පුංචි අවධානයක් යොමු කරන බව පෙන්වා දී ඇත
&lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://mashable.com/2012/05/04/facebook-privacy-concerns-study/|title=Study Says Facebook Privacy Concerns Are on the Rise - Is It Accurate?|date=4 May 2012|work=Mashable}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ පරිශීලකයින් ඔවුන් පුද්ගලිකත්ව සැකසීම් වෙනස් කළ හැකි අතර ඔවුන් වෙනස් නොකළහොත් , ඔවුන්ගේ තොරතුරු මහජනතාව සඳහා විවෘත වන බව දන්නේ නැත. ෆේස්බුක් පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් වලට ඉහළ දකුණු කෙළවරේ ගිණුම යටතේ මෙනුව පතන හරහා ප්රවේශ විය හැකිය. එහි පරිශීලකයන්ට ඔවුන්ගේ පැතිකඩ බැලීම හැකි අතර ඔවුන්ගේ පැතිකඩ මත ප්රදර්ශනය කළ හැකි තොරතුරු වෙනස් කළ හැක. [10] බොහෝ අවස්ථා වලදී පැතිකඩයන් විවෘත &quot;මගේ සියලු ජාලය හා මිතුරන්” හෝ &quot;මගේ සියලු යාළුවෝ” වේ. එසේම, උපන් දිනය , ආගමික අදහස් , හා සබඳතා තත්ත්වය එවැනි ලෙස පරිශීලක පැතිකඩ මත පෙන්වන තොරතුරු පුද්ගලිකත්ව සැකසුම් හරහා ඉවත් කළ හැකිය. [24] පරිශීලක 13 යටතේ වයස අවුරුදු නම් ඔවුන්ට ෆේස්බුක් හෝ MySpace ගිණුමක් කිරීමට නොහැකිය, කෙසේ වෙතත්, මෙය නියාමනය නොවේ. 
&lt;ref name=&quot;facebook.com&quot;&gt;Facebook’s Privacy Policy. (2010). &lt;/ref&gt;

සකර්බර්ග් , ෆේස්බුක් ප්රධාන විධායක නිලධාරී , කළමනාකරණ කණ්ඩායම සහ අන් අය සාමාන්යයෙන් පරිශීලක කනස්සල්ලට යම් ආකාරයකින් ප්රතිචාර දැක්වුවද, ඔවුන් අඩු පෞද්ගලිකත්වය දෙසට නැඹුරුව ගැන unapologetic වී ඇත. ඔවුන් දිගින් දිගටම &quot; දත්මැදීමේ සහ අපගේ පද්ධතිය වත්මන් සමාජ සම්මතයන් මොනවාද පිළිබිඹු කිරීමට දේ යාවත්කාලීන කළ යුතු බව ප්රකාශ කර ඇත. ඔවුන් ප්රකාශ කර ඇත්තේ දිගින් දිගටම කල යුත්තේ, “නව්‍යකරණය සහ අපගේ පද්ධතිය වත්මන් සමාජ සම්මතයන් මොනවාද පිළිබිඹු කිරීමට යාවත්කාලීන කිරීම කළ යුතු ය” ඔවුන්ගේ ප්රකාශ යෝජනා කරන්නේ අන්තර්ජාලය වඩාත් විවෘත, පොදු අවකාශය බවට පත් වෙමින් තිබෙන බව, සහ ෆේස්බුක් පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් වෙනස් මෙය පිළිබිඹු කරනා බවයි. කෙසේ වෙතත්, සකර්බර්ග් , පුවත් සංග්රහය ආරම්භක නිකුතුවේ දී,” නව ලක්ෂන කුමක් ද යන්න පැහැදිලි කිරීමෙන්  නරක රැකියාවක් කල බව  සහ ඔබට ඔවුන්ව පාලනය ලබා දීමෙන් ඊටත් වඩා නරක රැකියාවක් කළා” යන්න පිළිගත්තේය.
&lt;ref name=&quot;cb.hbsp.harvard.edu&quot;/&gt;

ෆේස්බුක් පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් වලට ඥාණයක් ඇති අතර කාලය මත දිගටම වෙනස් වේ. සකර්බර්ග් විශ්වාස කරන්නේ,“පෞද්ගලිකත්වයේ වයස අවසන් වන අතර ඔහු පළමු සමාජ ජාල වෙබ් අඩවියේ සම කතෘත්වයේ සිට සම්මතයන් සැලකිය යුතු ලෙස පරිනාමය වී ඇත&quot; යි. [25] මීට අමතරව, ෆේස්බුක් ගිනි යටතේ ඇත්තේ,අන්තර්ජාල භාවිතය පිළිබඳ වාර්තාවක් තබා ගැනීම සඳහා පරිශීලකයන් සමාජ මාධ්ය වෙබ් අඩවිය වෙත ලොගින් වී තිබේද නැති ද යන්නටයි. පරිශීලකයෙක් පිටුවේ ' අනුග්රහ ' ක්ෂේත්රය යටතේ පුද්ගලිකකරණය වූ දැන්වීම් දැනිය හැක.&quot; ඔබ ,  ' මනාප' බොත්තමක් වැනි ෆේස්බුක් ප්ලග් - දී ඇති අඩවියක් සංචාරය කරන සෑම අවස්ථාවකදීම, සමාගම විසින් දිනය, කාලය, URL, සහ ඔබේ IP ලිපිනය වැනි දත්ත ප්රවිෂ්ට කර ගැනීම සඳහා, කුකී භාවිතා කරයි.&quot; [26] ෆේස්බුක් මෙම දත්ත වෙබ් අඩවියේ එකීය අත්දැකීම් වැඩි දියුණු කිරීමට උදව් කිරීමට සහ ' ද්වේෂ සහගත ' ක්රියාකාරකම් වලට එරෙහිව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි කියා සිටියි. ෆේස්බුක් භාවිතා කරන තවත් පෞද්ගලිකත්ව ප්රශ්නයකි නව මුහුණු පිළිගැනීමක් මෘදුකාංගය. මෙම ලක්ෂණය භාවිතා කරන්නේ තම මුහුණේ ලක්ෂණ මත පදනම් වූ සැකිල්ල සංවර්ධනය විසින් tagged බව ඡායාරූප හඳුනා ගැනීමට මෘදුකාංගයකි.

Rotenberg ප්රකාශය සමානව ෆේස්බුක් භාවිතා කරන්නන් , තම තොරතුරු මහජනයට ගොස් ඇති ආකාරය හෝ ඇයි ද යන්න පැහැදිලි නොවේ, පසුගියදා ෆෙඩරල් වෙළඳ කොමිසමේ හා වාණිජ දෙපාර්තමේන්තුව සම්බන්ධ බවට පත් වී ඇත. ෆෙඩරල් වෙළඳ කොමිසමේ පසුගියදා නිකුත් කර තිබෙන වාර්තාව කියාපාන්නේ, අන්තර්ජාල සමාගම් හා වෙනත් කර්මාන්ත ඉක්මනින් අන්තර්ජාල භාවිතා කරන්නන් සඳහා ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව වැඩි කිරීම අවශ්ය වනු ඇත.අන්තර්ජාල පරිශීලකයන් බොහෝ විට නොදැනුවත්වම තම තොරතුරු ප්රසිද්ධ කිරීම නිසා, වෙළඳ කොමිසමේ, සරල හා මහජනයාට තේරුම් ගැනීමට පහසු පෞද්ගලිකත්ව සටහන් කිරීමට අන්තර්ජාල සමාගම් ඉල්ලා සිටියි , ඒ නිසා ඉවත් වීමට මනාපය වැඩි වේ. සමහර විට මෙම නව ප්රතිපත්තිය ද ෆේස්බුක් ලෝකයේ ක්රියාත්මක කළ යුතු ය. වාණිජ දෙපාර්තමේන්තුව කියන්නේ ඇමරිකානුවන්, &quot; පුළුල් හිඩැස් අඩංගු පෞද්ගලිකත්වය නීති විසින් අමානුෂික සේවය කර ඇති &quot; බවයි. .&lt;ref&gt;American Civil Liberties Union. (2010, December 16). &lt;/ref&gt; මන්ද, මේ පුළුල් පරතර , අනන්යතා සොරකම් හා වෙනත් අය විසින් ඔවුන්ගේ සබැඳි ක්රියාකාරකම් ලුහුබැඳීම සඳහා වැඩි අවදානමක් ඇමරිකානුවන්ට ඇත.

==== අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය සහ ෆේස්බුක් දැන්වීම් ====
විශේෂයෙන්ම &quot;හැගවීම් ප්රහාරය &quot; ,අන් අයගේ මුරපද සොරකම් කිරීමේ වඩාත්ම ජනප්රිය ක්රමයක් වන අතර ෆේස්බුක් නීති විරෝධී කටයුතු ඉතා වල් වේ. ඔවුන් ඔවුන්ගේ පිවිසුම් තොරතුරු ඉල්ලා ෆේස්බුක් භාවිතා කරන්නන් පිටුවක් මතට මත ගොඩබැසීමට ඉඩ ලබා දේ. හා ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික තොරතුරු ඒ ආකාරයෙන් සොරකම් කර ඇත. 2010 අප්රේල් 22 වැනිදා ප්රකාශයට පත් කරන ලද PC වර්ල්ඩ් ව්යාපාරික මධ්යස්ථානය සිට ප්රවෘත්ති වලට අනුව, Kirllos නම් හැකර් අහෝසි නීති විරෝධී ලෙස ෆේස්බුක් හැඳුනුම් පත් මිලියන 1.5 ක් සොරකම් කර ෆේස්බුක් දැන්වීම් භාවිතා කරමින් අනාගත ගනුදෙනුකරුවන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා අවශ්ය කරන සමහර ව්යාපාර සමාගම් වලට විකුණා ඇති බව අපට දැනගත හැක. ඔවුන්ගේ නීතිවිරෝධී ප්රවේශය ඔවුන් භාවිතා කරන්නන්ගේ මිතුරන්ට දැන්වීම් යැවීමට හැකර් ගෙන් මිල දී ගෙන තිබූ ගිණුම් භාවිතා බව ය. මිතුරන් වෙළඳ දැන්වීම් දකින විට, ඔවුන් පිළිබඳ මතය &quot; ඔවුන් එය මෙම සබැඳිය වෙත යන්න ඔවුන්ට පවසා ඇති මිතුරා විශ්වාස කරන නිසා මිනිසුන් එය අනුගමනය කරනු ඇති&quot; නිසා තාක්ෂණික අධ්යාපන අධ්යක්ෂ රැන්ඩි ඒබ්රහම් පවසයි. &lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:Cite news|author=Mcmillan, Robert|title=1.5 Million Stolen Facebook IDs up for Sale|work=PC World Business Center|date=22 Apr 2010|url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/194843/15_million_stolen_facebook_ids_up_for_sale.html}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ මිතුරන්ගේ දැන්වීම් විශ්වාස හෝ අනුගමනය කළ ෆේස්බුක් ජනගහනයෙන් 2,2232 % කි.&lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:Cite news|author=Damon, Cody|title=Do Facebook Friends Influence Advertising?|work=Socialmediatoday|date=9 Mar 2011|url=http://socialmediatoday.com/codydamon/276901/do-facebook-friends-influence-advertising}}&lt;/ref&gt; ප්රතිශතය කුඩා වුවත් , ෆේස්බුක් සමස්ත පරිශීලකයන් ප්‍රමාණය ලොව පුරා මිලියන 400 කට වඩා වැඩි වේ. ෆේස්බුක් මත ඇති දැන්වීම් වල බලපෑම අති විශාල සහ පැහැදිලිය. හුදෙක් ෆේස්බුක් දැන්වීම් පල කරන ඇලන්ගේ යන බ්ලොගයට අනුව, ඔහු දින 4 , $ 300 වැඩියෙන් උපයා ගති. එනම් ඔහු එය තුලට දමන සෑම $ 1 සඳහා $ 3 උපයා ගත හැකි බවයි.&lt;ref&gt;[http://www.affiliateconfession.com/2008/08/13/profiting-with-facebook-ads/ &quot;Profiting with Facebook Ads.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330102924/http://www.affiliateconfession.com/2008/08/13/profiting-with-facebook-ads/ |date=2016-03-30 }} affiliate confession.&lt;/ref&gt; ෆේස්බුක් භාවිතා කරන්නන්ගේ පිවිසුම් තොරතුරු සොරකම් කිරීමට හැකර්ට අති විශාල ලාභයක් ලැබේ. සහ භාවිත කරන්නන්ගේ මිතුරන්ට ෆේස්බුක් දැන්වීම් යවන්නට අනවසරයෙන් ගිණුම් මිලදී ගැනීමට අවශ්ය කරන ව්යාපාරික පුද්ගලයින් වේ.

=== Spokeo ===
Spokeo දත්ත ඒකරාශි හරහා සම්පාදන ප්රතිඵල සමග &quot; මිනිසුන් සම්බන්ධ &quot; සෙවීම් ඇන්ජින් වේ.මෙම වෙබ් අඩවියේ වයස, සම්බන්ධතා තත්ත්වය , ඇස්තමේන්තුගත පෞද්ගලික ධනය, පවුලේ සාමාජිකයන් හා තනි තනි මිනිසුන් නිවසේ ලිපිනය ලෙස වැනි තොරතුරු මෙම ගොනුවේ අඩංගුය.මෙම තොරතුරු අන්තර්ජාලය මත මේ වන විටත් ඇති දේ මගින් සම්පාදනය කර හෝ වෙනත් මහජන වාර්තා  කරයි, නමුත් වෙබ් අඩවිය නිරවද්යතාව සහතික විය නොහැක.

Spokeo සංවිධානය සාධාරණ ණය වාර්තා පනත උල්ලංඝනය කලා කියා සිටින ජනතාව සමඟ විභව පන්ති ක්රියා නඩු වලට මුහුණ පා සිටී. 2010 සැප්තැම්බර් මස දී, ජෙනිෆර් පර්සෙල් ඇගේ මෙම FCRA පෞද්ගලික තොරතුරු Spokeo සංවිධානය මඟින් උල්ලංඝනය වූ බව වාර්තා සඳහන් කරයි.ඇගේ නඩුව විභාග වෙමින් පවතී. 2010 දී ,තෝමස් රොබින්ස් ප්රකාශ කලේ වෙබ් අඩවිය මත පළවූ ඔහුගේ පෞද්ගලික තොරතුරු නිරවද්ය නොවන බව වන අතර ඔහුට එය සංස්කරණය කිරීමට නොහැකි විය.වෙබ් අඩවියෙන් ඍජුව ඔහුට සැබෑ හානියක් සිදුවී ඇති බව රොබින්ස් කියා නැති නිසා නඩුව ඉවත් විය.&lt;ref&gt;Baynes, T. (2011, February 24). &lt;/ref&gt; 
2011 පෙබරවාරි මස 15 වැනි දින ,මෙම අවස්ථාවේ රොබින්ස්, Spokeo මගින් ඔහුට &quot; සමීපස්ථ හා ඉදිරියට සිදු වන&quot; හානියක් සිදුවී ඇති  බව පවසමින් තවත් නඩුවක් පැවරීය. &lt;ref&gt;Davis, W. (2011, February 17). &lt;/ref&gt;

=== Twitter ===
2011 ජනවාරි මාසයේ දී, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ රජය Twitter සමාජ ජාල වෙබ් අඩවියට විකිලීක්ස් නඩු සම්බන්ධ යම් යම් ග්රාහකයන් අවට අදාළ තොරතුරු හෙළි කිරීමට බල කිරීම සඳහා උසාවි නියෝගයක් ලබා ගත්හ. එය පරිශීලකයාගේ පලමු සංශෝධන හිමිකම් සමඟ කටයුතු කිරීමක් නිසා මෙම නඩුවේ ප්රතිඵලය ප්රශ්ණාර්ථයකි.  Twitter උසාවි නියෝගය ආපසු හැරවීමට තැත් කල අතර උසාවි නියෝගයකින් අන්තර්ජාල පරිශීලකයින්ගේ ව්යවස්ථාමය අයිතීන්  සම්මුතිකාමී කිරීමට පෙර ඔවුන්ට දැනුම් දීමක් සහ අවස්ථාවක් ලබා දිය යුතුය යන අදහස ඉස්මතු කළහ.&lt;ref&gt;(1/8/11) Government Requests For Twitter Users’ Personal Information Raises Serious Constitutional Concerns. &lt;/ref&gt;

Twitter හි රහස්යතා ප්රතිපත්තිය ප්‍රකාශ කලේ,ඔවුන්ගේ විවිධ වෙබ් අඩවි , මෘදුකාංග, කෙටි පණිවුඩ , සේවා, ඒපීඅයි , සහ වෙනත් තෙවන පාර්ශව හරහා  තොරතුරු එකතු කල බවයි. පරිශීලකයන් Twitter සේවය භාවිතා කරන විට ඔවුන් තොරතුරු රැස් කිරීම, ස්ථාන මාරු කිරීම, ගබඩා කිරීම, හැසිරවීම , අනාවරණය අතර, ඒවායේ වෙනත් භාවිත සඳහා එකඟ විය යුතුය. Twitter ගිණුමක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා, එක අයෙක් පරිශීලක නාමය, මුරපදය, හා ඊ-මේල් ලිපිනය ලබා දිය යුතුය. එක් පැතිකඩකට එකතු කරන වෙනත් ඕනෑම තොරතුරු සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වේච්ඡා වේ.&lt;ref&gt;&quot;Twitter Privacy policy&quot; Twitter, effective June 23, 2011, Retrieved 02/13/2012. &lt;/ref&gt; 
Twitter’s servers automatically record data such as your IP ලිපිනය, බ්රවුසර වර්ගය, සඳහන් වසම ,සංචාරය කල පිටු, ඔබගේ ජංගම වාහක උපාංගය සහ යෙදුම් හැඳුනුම්පත් , සහ සෙවුම් පද වැනි දත්ත Twitter සර්වර ස්වයංක්රීයව වාර්තා තබා ගනී.පූර්ණ පරිශීලක නාමය හෝ IP ලිපිනය වැනි ඕනෑම සාමාන්ය ගිණුමක් හඳුනා ගැනීම් ඒකක  මාස 18 කට පසු හෝ ඉවත් මකා දමනු ඇත.&lt;ref&gt;&quot;Twitter Privacy Policy&quot; Twitter, effective June 23, 2011, retrieved February 13, 2012. retrieved from www.twitter.com/privacy&lt;/ref&gt;

Twitter ජනතාවට තම අනුගාමිකයන් සමඟ තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීමට ඉඩ ලබා දෙයි.පෙරනිමි පෞද්ගලිකත්වය සැකසුම මාරු නොකළ ඕනෑම පණිවිඩක් මහජන වන මෙන්ම , එය ට්විටර් ගිණුම සමඟින් ඕනෑම කෙනෙකුට දැකිය හැක.ඉතා ම මෑත, twitter පණිවිඩ 20 මහජන කාල සටහනක පල කර ඇත.&lt;ref&gt;Mao, H., Shuai, X., &amp; Kapadia, Apu. (2011). &lt;/ref&gt;
ඔවුන්ගේ ඔවුන්ගේ පුද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ට්විටර් උපරිම උත්සාහ දැරූ නමුත්,පෞද්ගලික තොරතුරු බෙදා හදා ගැනීම තවමත් අනතුරුදායක විය හැක.Twitter මඟින් twitter පණිවිඩ කාන්දු වු අවස්ථා ඇත. කාන්දු වු tweets පෞද්ගලික ගිණුමෙන් ප්රකාශයට පත් කර ඇති නමුත් ප්රසිද්ධ වී ඇත. මෙය සිදු වන්නේ,කෙනෙකුගේ මිතුරෙක් twitter ගිණුමක් මඟින් ප්‍රති twitter පණිවිඩය යවන විට හෝ පිටපත් කර ඇලවීමේදී එම පුද්ගලයාගේ tweet පණිවිඩ එසේ ප්‍රසිද්ධ වේ.
මෙමඟින් පෞද්ගලික තොරතුරු ප්රසිද්ධ කිරීමට හැකි අතර, සමහරවිට භයානක විය හැකි ය.&lt;ref&gt;Meeder, B., Tam, J., Kelley, P.,G., &amp; Cranor, L., F. (2010). &lt;/ref&gt;

පරිශීලකයන් නොදැනුවත් කමින් tweets හරහා තම තොරතුරු අනාවරණය කිරීම Twitter හි පෞද්ගලිකත්වය සම්බන්ධ තවත් ප්රශ්නයකි.සමහර පරිශීලකයින් පවා ස්ක්රියදැයි නොදන්නා ස්ථාන සේවා Twitter සමඟ අනුයුක්තව ඇත. Many users tweet about ගෙදර සිටීම හා ඔවුන්ගේ ස්ථානය ඔවුන්ගේ Twitter ගිණුම් වලට ඇමිණීම , ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික නිවසේ ලිපිනය හෙළිදරව් කිරීම වැනි දැ Twitter මඟින් සිදු කරයි. ඕනෑම වෙබ් අඩවියකින් හෝ ඕනෑම යෙදුමකින් සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රවේශ විය හැකි ලෙස,මෙම තොරතුරු අක්ෂාංශ සහ දේශාංශ ලෙස නියෝජනය වේ, &lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;&gt;Mark Prigg. (2012). &lt;/ref&gt; මෙම තොරතුරු ලබාගෙන සැම අයෙකුටම දැකිය හැකි ලෙස අන්තර්ජාලයේ පලකල වෙබ් අඩවියකට WeKnowYourHouse උදාහරණයකි. ඔවුන් ට්විටර් පරිශීලක නම් සහ පෞද්ගලික ලිපිනයන් ලබා දෙති. මෙම වෙබ් අඩවියේ හිමිකරු පවසන්නේ  ඔහු එය නිර්මාණය කලේ හරි පූර්වෝපායන්ගෙන් තොර පෞද්ගලික තොරතුරු සොයා හෙළි කිරීම කොතරම් පහසු දැයි පෙන්වීම සඳහා අනතුරු ඇඟවීමක් ලෙස බවයි.&lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;&gt;Mark Prigg. (2012). &lt;/ref&gt; ජනතාව නිවාඩුවකට යාම පිළිබඳව ද සටහන් කරනු ලබන අතර යන වේලාව සහ යන ස්ථාන ගොස් සිටින කාලය පිලිබඳ tweet පණිවිඩ නිකුත් කරති. මෙය කඩාපැනීම් සහ සොරකම් ගණනාවකට ඉඩ සලසයි..&lt;ref&gt;Mao, H., Shuai, X., &amp; Kapadia, Apu. (2011). &lt;/ref&gt; ට්විටර් පරිශීලකයන්ට ඔවුන්ගේ පෞද්ගලිකත්ව සැකසීම් අක්රිය කිරීමෙන් ඔවුන්  ස්ථාන සේවා මඟහරවා ගත හැකියි.

=== ගුරුවරුන් සහ MySpace ===
MySpace හි ගුරුවරුන් පෞද්ගලිකත්ව ලොව පුරා රටවල් වල ආන්දෝලනයක් ඇති කර ඇත. ඔවුන්ට  MySpace ගිණුමක් ඇත්තේ නම්, එය මකා දැමිය යුතු බවට ඔහියෝ පුවත් සංගමය විසින් පෙර දැනුම් දීම් කරනු ලැබ ඇත.&lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://blogs.sun.com/learningcurve/tags/myspace|title=Learning Curve|publisher=Blogs.sun.com|date=|accessdate=2011-11-25|url-status=dead|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120119034409/http://blogs.sun.com/learningcurve/tags/myspace|archivedate=January 19, 2012}}&lt;/ref&gt;  &quot; ගුරුවරුනි, ඔබ අන්තර්ජාලයේ පළ කරන දේවල් ගැන බලාගන්න.&quot;  Eschool පුවත්, අනතුරු අඟවයි &lt;ref&gt;[http://www.eschoolnews.com/news/top-news/related-top-news/?i=50557;_hbguid=49a1babb-b469-4a85-a273-292a0514d91d Related Top News – Teachers warned about MySpace profiles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224072013/http://www.eschoolnews.com/news/top-news/related-top-news/?i=50557;_hbguid=49a1babb-b469-4a85-a273-292a0514d91d |date=2007-12-24 }} {{සැකිල්ල:Wayback|url=http://www.eschoolnews.com/news/top-news/related-top-news/?i=50557;_hbguid=49a1babb-b469-4a85-a273-292a0514d91d|date=20120308161433}}&lt;/ref&gt; ONA ද මෙම අඩවි වලට එකතු නොවන ලෙස ගුරුවරුන්ට උපදෙස් දෙමින් සංදේශයක් පල කළහ.ගුරු බලපත්රය අහෝසිකිරීම  , පන්ති තහනම් , සහ ලිඛිත තරවටු වැනි ප්රතිවිපාක වලට මුහුණ දීමට ගුරුවරුන්ට සිදු විය හැක.

The ''Chronicle of Higher Education'' wrote අප්රේල් 27, 2007, &quot;MySpace ඡායා රූපයක පිරිවැය පාසලේ ශික්ෂණ සහතිකයක් &quot; ලෙස ප්‍රකාශ කරමින් Stacy Snyder පිළිබඳව ලිපියක් ලියූහ.&lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|last=Read|first=Brock|url=http://chronicle.com/blogPost/A-MySpace-Photo-Costs-a/2994|title=Wired Campus: A MySpace Photo Costs a Student a Teaching Certificate –|publisher=Chronicle.com|date=2007-04-27|accessdate=2011-11-25}}&lt;/ref&gt; MySpace හි පල වූ බව කියන වෘත්තීය පෙනුමක් නැති,මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ තොප්පියක් සහ &quot; මත් වු මුහුදු කොල්ලකරුවන්&quot; යනුවෙන් ශීර්ෂ පාඨයක් සමඟ පලවූ ඇයගේ බීමත් ඡායාරූපයක් නිසා ඉගැන්වීම් උපාධිය අහිමි වු පෙනිසිල්වියාවේ Millersville සරසවියෙ හි සිසුවියකි.ආදේශකයක් ලෙස , ඇය ඉංග්රීසි උපාධිය ලබා දෙන ලදී.

=== වෙනත් අඩවි ===
 Sgrouples සහDiaspora වැනි අඩවි විවිධ ආකාරයේ පෞද්ගලිකත්ව ආරක්ෂා ඔවුන්ගේ ජාල වලට  ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සාහ දරා ඇත්තේ, Safe Shepherd වැනි සමාගම් අන්තර්ජාලයෙන් පෞද්ගලික තොරතුරු ඉවත් කිරීමට මෘදුකාංග නිර්මාණය කරන විටයි. &lt;ref&gt;{{සැකිල්ල:උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.forbes.com/sites/mattmiller/2012/11/08/privacy-isnt-dead-with-millennials-its-thriving/|title=Privacy Isn't Dead With Millennials, It's Thriving|author=Matt Miller|date=8 November 2012|work=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය සහ Blizzard  Entertainment ===
2010,ජූලි 6 , Blizzard Entertainment එය පරිශීලක ගිණුම් වලට බැදී ඇති පරිශීලකයින්ගේ සැබෑ නම් ප්රදර්ශනය කරන බවට නිවේදනයක් එහි ක්‍රීඩා සංසදයේ නිකුත් කළහ.2010,ජූලි 9 ,ප්රධාන විධායක නිලධාරී සහ සහ-නිර්මාතෘ Mike Morhaime නිවේදනය කලේ සැබෑ නම් Blizzard සංසංදයේ ප්‍රදර්ශනයට බලකිරීමේ තීරණයේ ආපසු හැරීමයි.ආපසු හැරීම ග්රාහකයන්ගේ ප්‍රතිපෝෂණ වලට ප්රතිචාර ලෙස කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;blizzardNoRealNames&quot;&gt;[http://forums.worldofwarcraft.com/thread.html?topicId=25968987278&amp;sid=1 World of Warcraft forum post], Blizzard announces reversal of its decision to force real names to appear on its forums&lt;/ref&gt;

=== Snapchat ===
එය කුමක්ද:

Snapchat, 2011 සැප්තැම්බර් Stanford උපාධිදාරී Evan Spiegel සහ Bobby Murphy විසින්  නිර්මාණය කල ජංගම දුරකථන යෙදුමකි.&lt;ref&gt;Young, Danielle. &lt;/ref&gt; Snapchat හි ප්රධාන ලක්ෂණය වන්නේ,snap ලෙස යොමුකළ ඡායාරූප හෝ වීඩියෝ යැවීමට තත්පර දහයකට පෙර අභිමතයක් කිරීමට පරිශීලකයින්ට ඉඩ සලසයි. &lt;ref&gt;Buchanan, Matt. &lt;/ref&gt; snap ලැබෙන පුද්ගලයන් චයාරූප හෝ වීඩියෝ තිර සටහන් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කලේ නම් ,නියම පරිශීලකය වෙත එය තිරසටහන් කල බව සහ කා විසින්ද යනුවෙන් දැන්වීමක යවනු ලැබේ.Snapchat තුල ද “stories” නම් ,පරිශීලකයන්ට ඔවුන්ගේ ඡායාරූප &quot;story&quot; වෙත යැවීමට හැකි ලක්ෂණය ඇති අතර මිතුරන්ට එම කතා අතුරුදන් වන තුරු පැය විසි හතරක් තිස්සේ ඔවුන්ට ඕනෑ තරමක් නැරඹිය හැකිය.පරිශීලකයනට ඔවුන්ගේ snapchat කතා මිතුරන් ලැයිස්තුවේ ඔවුන්ගේ සියලු මිතුරන්ට බැලිය හැකි, විශේෂිත මිතුරන්ට පමණක්,හෝ snapchat ගිණුම් ඇති සියලු දෙනාට බැලිය හැකි සේ ප්‍රසිද්ධ ලෙස ද සැදීමේ හැකියාව පවතී..&lt;ref&gt;Young, Danielle. &lt;/ref&gt; කථා විශේෂාංගයට අමතරව,Snapchat හරහා පණිවිඩ ද යැවිය හැක.. පරිශීලකයා දැනුම් දීමක් මතුවන තුරු අතින් එම පණිවිඩය මත පවත්වමින් සුරැකුම් නොකළහොත් ඔවුන් විවෘත කිරීමෙන් පසුව පණිවුඩ අතුරුදහන් වේ.ඔවුන්ගේ පණිවිඩය දායකයන් විසින් සුරක්ෂිත කර ඇති බවට පරිශීලකයන් වෙත කිසිදු නිවේදනයක් නොයවනු ඇත, කෙසේ වෙතත්, එම පණිවිඩය තිර පිටපත් කලේ නම් නිවේදනයක් යවනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Hasty, Jen. &lt;/ref&gt;

Snapchat සහ වෙළඳ කොමිසම:

2014 දී, ෆෙඩරල් වෙළඳ කොමිසම &quot;FTC&quot; විසින් Snapchat වලට එරෙහිව චෝදනා කළේ එහි පෞද්ගලිකත්වය සහ ආරක්ෂක විධිවිධාන පරිශීලකයන් රැවටීම සඳහා ය. Snapchat ප්රධාන අභියාචනය, තත්පර එකේ සිට දහය තෙක් කල රාමුවක් තුල, ප්‍රතිග්‍රාහකයා විසින් තෝරාගත් පරිශීලකයන්ගේ ඡායාරූප සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් කිරීමට  එහි ඇති අලෙවි හැකියාවයි. කෙසේ වෙතත්, වෙළඳ කොමිසම මෙය ව්යාජ බව කියමින් නඩු දමා, Snapchat කූට පාරිභෝගික තොරතුරු වැළැක්වීම සඳහා ක්රියාත්මක රෙගුලාසි උල්ලංඝනය  කරන බව ප්‍රකාශ කළහ. මෙම නඩුවේ එක් අවධානයක් වන්නේ,යථාර්ථය තවදුරටත් බොහෝ පරිශීලකයින් සංජානනය වඩා&quot;snap&quot; හි ආයුකාලයේ යථාර්ථය තවදුරටත් බොහෝ පරිශීලකයින්ගේ සංජානනය වඩා දිගු බවයි; යෙදුමේ රහස්යතා ප්රතිපත්තිය ප්‍රකාශ කලේ යවන ලද සියළු snaps, Snapchat ම තාවකාලිකව ගබඩා කල බවයි,
නමුත් snaps සදහටම මකාදමන සහ තවමත් නැවත ලබා ගැනීමට හැකියාව තිබෙන කාලය අතරතුරු පරිශීලකයන් හට කාලය ලබා දීමට නොසලකා හැරි බවයි.  එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, පරිශීලකයින් විසින් එවන &quot;snaps&quot; සුරැකීමට සහ පරිශීලකයා දැනුවත් නොකර තිර පිටපත් ලබාගැනීමට යෙදුම් බොහෝ තෙවන පාර්ශවීය වැඩසටහන් මඟින් පාරිභෝගිකයින් සඳහා පහසුවෙන් නිර්මාණය කෙරිණි. &lt;ref&gt;“Snapchat Settles FTC Charges That Promises of Disappearing Messages Were False.” &lt;/ref&gt;
වෙළඳ කොමිසමේ ද Snapchat  එහි පරිශීලකයන්ගෙන්, ඔවුන්ගේ කැමැත්තෙන් තොරව ස්ථානය හා සබඳතා වැනි තොරතුරු ගත් බව ප්‍රකාශ කරයි. ඔවුන්ගේ රහස්යතා ප්රතිපත්තිය ලියා නො තිබිය දී ම,Snapchat එහි ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු  ජංගම උපාංග වල සිට විශ්ලේෂණ සොයා ගැනීෙම් සේවා සපයන්නන් වෙත සම්ප්රේෂණය කළහ. &lt;ref&gt;Young, Danielle. &lt;/ref&gt; නමුත්, &quot;Snapchat හි රහස්යතා ප්රතිපත්තිය කියා සිටියේ යෙදුම එකතු කලේ ඔබගේ ඊ-තැපැල් ලිපිනය , දුරකථන අංකය, සහ ඔබ සමඟ සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මිතුරන් සොයා ගැනීමට ෆේස්බුක් හැදුනුම්පත් පමණක් බවයි, ඔබ , IOS පරිශීලකයෙක් හා මිතුරන් සොයා ගැනීමට ඔබේ දුරකථන අංකය ඇතුලත් කලේ නම්, Snapchat ,දැන්වීමක් හෝ කැමැත්තෙන් තොරව ඔබගේ ජංගම උපාංගයේ ලිපින පොතේ සියලු සබඳතා නම් සහ දුරකථන අංක එකතු කල බවයි.&quot; &lt;ref&gt;Burnham, Kristin. &quot;5 Ways Snapchat Violated Your Privacy, Security - InformationWeek.&quot; &lt;/ref&gt; Gibsonsec ආරක්ෂක කණ්ඩායමක් පැන නැගිය හැකි ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක  ගැටළු පිලිබඳ Snapchat වෙත අනතුරු ඇඟවූ බව අනාවරණය කෙරුණි, කෙසේ වෙතත් පද්ධතිය තවත් ශක්තිමත් කිරීමට කිසිදු ක්රියා පියවරක් නොගන්නා ලදී. 2014 මුල දී,යෙදුම් වල පවතින පෞද්ගලිකත්වය මතභේදයට එක් වෙමින්, මිලියන 4.6 පරිශීලක දුරකතන අංක සහ අදාල පරිශීලක නාම ප්රසිද්ධියේ කාන්දු කරන ලදී. &lt;ref&gt;Osborne, Charlie. &lt;/ref&gt; අවසානයේ, වෙළඳ කොමිසමේ ප්රකාශ කරන්නේ, ලියාපදිංචි කිරීමේ ක්රියාවලිය තුළ දුරකතන අංකය සත්යාපනය නොඉල්ලීම නිසා Snapchat, එහි &quot; මිතුරන් සෙවීම &quot; ලක්ෂණය ආරක්ෂා කිරීමට අසමත් වූ බවයි.පරිශීලකයන්ට ඔවුන් තෝරා ගත් ඕනෑම කෙනෙකු අනුකරණය කිරීමට හැකියාව ලබා දී, පරිශීලකයන්ට ඔවුන්ගේ හැර වෙනත් ගිණුම් ගණනාවක ලියාපදිංචි විය හැකිය. &lt;ref&gt;“Snapchat Settles FTC Charges That Promises of Disappearing Messages Were False.” &lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ නොමනා හැසිරීම සහ &quot;ඡායාරූප සමග සන්නිවේදනය කිරීමට කඩිනම් හා විනෝද මාර්ගය&quot; වීම සඳහා අරමුණ වෙනස් කිරීම නිසා පරිශීලයන් දනුවත් කිරීමට සමාව ප්රසිද්ධ සමාව අයදීමේ ප්රකාශයක් නිකුත් කිරීමට Snapchat වෙත සිදු විය. &lt;ref&gt;Paul, Ian. &lt;/ref&gt;

== ශාස්ත්රීය කටයුතු ==
තාක්ෂණය අපගේ වත්මන් සමාජය තුළ නැගී එන බැවින් අන්තර්ජාල පරිශීලක පෞද්ගලිකත්වය හා පෞද්ගලික - තොරතුරු හුවමාරු හැසිරීම පිලිබඳ තීරනාත්මක ප්රශ්නය තරයේ පර්යේෂණයට ලක් විය.&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2012)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; අන්තර්ජාල පුද්ගලිකත්වය උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ ගෝලීය තර්ජනය ගැන දැනුවත් කිරීම හා අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්ව රෙගුලාසි ව්යාප්ත කිරීම කඩිනම් කළ යුතුය, විශේෂයෙන් ම සමාජ ජාල වෙබ් අඩවි මතයි. දැනට, අධ්යයන පෙන්වා දී ඇත්තේ,අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය සැලකීමේදී, ඔවුන්ගේ ආකල්ප කියා පාන ප්‍රධානතම අංගය පෞද්ගලිකත්වය බව විශ්වාස කිරීමට ජනතාවට අයිතියක් ඇති බවයි.&lt;ref&gt;Yao,M.Z., &amp;Zhang, J. (2008). &lt;/ref&gt;

=== ෆේස්බුක් මිතුරන් අධ්යයනය ===
ඇලන් 
මිස්ලෝවේ සහ ඔහුගේ සමකාලීනයන් විසින් Northeastern විශ්ව විද්‍යාලයේ,ඔවුන්ගේ මිතුරු ලැයිස්තුව දෙස බලා ෆේස්බුක් පරිශීලක පෞද්ගලික ගුණාංග උත්සාහ කර සොයා ගත් ඇල්ගොරිතමයන් නිර්මිත, මෘදුකාංග පද්ධති සඳහා මැක්ස් ප්ලාන්ක් ආයතනයේ අධ්යයනයක් සිදු කරන ලදී.ඔවුන් අවධානය යොමු කල තොරතුරු වන්නේ, උසස් පාසල හා විශ්ව විද්යාලය, ප්‍රධාන උපන් නගරය, උපාධිය ලබා ගත වසර සහ ශිෂ්‍යයකු ජීවත් වීමට ඉඩ ඇති තාවකාලික නිවහන් වැනි දෑ ය.මෙම අධ්යයනය හෙළි කලේ ඔවුන්ගේ මිතුරන්ගේ ලැයිස්තුව ප්‍රසිද්ධ බවට වෙනස් කිරීමට කල්පනා කලේ ජනතාවගෙන් 5% පමණක් බවයි. For 
අනෙකුත් පරිශීලකයන් , 58% ක් උගත් විශ්ව විද්යාල ප්රදර්ශනය කළහ,  42% රැකියාව හෙළි කළහ, 35% කැමැත්ත අනාවරණය කළහ සහ 19% ප්රේක්ෂකයන්ට ඔවුන් සිටින ස්ථානය පිලිබඳ පොදු ප්රවේශ ලබා දුන්හ. ෆේස්බුක් මිතුරන් හා ඔවුන් ඉගෙනුම ලැබූ විශ්ව විද්යාල සහසම්බන්ධය නිසා, ඔවුන්ගේ ෆේස්බුක් මිතුරන් ලයිස්තුව මත පදනම් වී පරිශීලක සිටින්නේ කොහේද යන්න සොයා ගැනීම පහසු විය. මෙම කරුණ ඔවුන්ගේ ප්රේක්ෂක යන් ඉලක්ක කරන දැන්වීම්කරුවන් වෙත ඉතා ප්රයෝජනවත් වී ඇති නමුත් ෆේස්බුක් ගිණුම් සමග සියලු අයගේ පුද්ගලිකත්වය සඳහා ද විශාල අවදානමකි.&lt;ref&gt;Erik Hayden. (2010, March 11). &lt;/ref&gt;

ෆේස්බුක් සමබන්ධ ගැටලු කිහිපයක් ඇතිවන්නේ පෞද්ගලිකත්වය සැලකිල්ල හේතුවෙනි.  ෆේස්බුක් සහ අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය නම් ලිපියක්: ආකල්ප, හැසිරීම් , සහ අනපේක්ෂිත ප්රතිවිපාක , ෆේස්බුක් පරිශීලකයන්ගේ පෞද්ගලිකත්ව ගැටලු පිලිබඳ දැනුවත්භාවය විමර්ශනය කරයි. මෙම අධ්‍යනය පෙන්වා දෙන්නේ ෆේස්බුක් භාවිතා කිරීමේ සන්තෝෂය,පෞද්ගලිකත්වය සඳහා ඇති ප්‍රත්‍යක්ෂ තර්ජන බරපතල කිරීමට නැඹුරු වේ. පෞද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වඩාත් පොදු මූලෝපායක් වන්නේ  – පැතිකඩ දෘශ්‍යතාවය අඩු කිරීම මගින් මිතුරන් ප්රවේශය සීමා කිරීම වන අතර – තව ද එය ඉතා දුර්වල යාන්ත්රණයකි;එය පුද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා කිරීමේ විධිමත් ප්රවේශයකට වඩා,වඩාත් ඉක්මන් විසඳුමක් වේ.  &lt;ref name=&quot;Debatin, B. 2009&quot;&gt;Debatin, B., Horn, A., Hughes, B., &amp; Lovejoy, J. (2009). &lt;/ref&gt; මෙම අධ්‍යනය යෝජනා කරන්නේ,ෆේස්බුක් පෞද්ගලිකත්වය ගැන තවත් දුරටත් අධ්යාපන, ෆේස්බුක් පරිශීලක ජනගහනයේ බහුතරය සඳහා ප්රයෝජනවත් විය හැකි බවයි.

අධ්යයනය ඉදිරිපත් කරන ඉදිරිදර්ශනය වන්නේ,බොහෝ පරිශීලයින් තේරුම් නොගන්නා කරුණක් වන්නේ,ඔවුන්ගේ දත්ත ප්රවේශය සීමා කිරීම , ඔවුන් සපයන දත්ත ප්රමාණය,ගුණාත්මක බව හා අඛන්ඩබව බව මගින් ඇති කරන අවදානම කෙරෙහි ප්රමාණවත් තරම් ප්රතිඵලයක් දක්වන්නේ නැති බවයි.අපගේ අධ්යයනය වාර්තා කරන්නේ ෆේස්බුක් පරිශීලකයින් හුරුව සහ පුද්ගලිකත්ව සැකසුම් භාවිතය,ඔවුන් අනෙක් පුගලයන් මඟින් අසා ඇති සහ කොහෙත්ම නොදන්නා පුද්ගලයන් තවමත් &quot;මිතුරන්&quot; ලෙස පිළිගනිති සහ , එම නිසා , බොහෝ දෙනාට සම්පූර්ණ නම් , උපන්දින , ගම්බිම් , හා බොහෝ පින්තූර වැනි උඩුගත කල තොරතුරු වලට විවුර්ත ලෙස ප්‍රවේශ විය හැකි ඉතා විශාල &quot;මිතුරු&quot; කණ්ඩායම් ඇත&lt;ref name=&quot;Debatin, B. 2009&quot;&gt;Debatin, B., Horn, A., Hughes, B., &amp; Lovejoy, J. (2009). &lt;/ref&gt;  මෙම අධ්යයනය යෝජනා කරන්නේ, පුද්ගලිකත්ව සිටුවම් විෂය තුල සමාජ ජාල පෞද්ගලිකත්වය හුදෙක් නොපවතිනා නමුත් පෞද්ගලිකත්ව පාලනය බොහෝ දුරට පරිශීලකගේ  වගකීමක් බවයි.විස්තර විචාරකයින් සටහන් කරන්නේ,අන්තර්ජාල සමාජ ජාල පෞද්ගලිකත්වය පිළිබඳ න්යාය කෙරෙහි මූලික අභියෝගයක් ලෙස එහි පාලනය මතුකරන බවයි. ඩිගිටල් තාක්ෂණයේ නොමැති  &quot;මානව මතකයේ සාපේක්ෂ අනිත්‍යතාව&quot; නිසා මත භේද පැන නැගුනු අතර අතහැර දැමීමට හෝ දත්ත කැණීමට හැක.&lt;ref&gt;Newell, B. (2011). &lt;/ref&gt; සියලු පෞද්ගලිකත්ව උත්සුකයන් හා  ගැටළු පිලිබඳ නොදන්නා පරිශීලකයින් සඳහා,ෆේස්බුක් මත ඇතැම් වර්ගවල  තොරතුරු අනාවරණය නොකිරීමේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ වැඩිදුර අධ්යාපනය ඉතා ඉහලින් රෙකමදාරු කරනු ලැබේ.

== ආශ්රිත ==
{{Reflist|30em}}</text>
      <sha1>d798rpp0y1txtm2y9i30hrqc5qh84k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාවතිය විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66787</id>
    <revision>
      <id>800312</id>
      <parentid>799960</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58022" sha1="5kump2l3n6t9conb77owv9vu68yg945" xml:space="preserve">{{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}}

{{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල
| building_name         = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය&lt;br&gt;&lt;small&gt;(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)&lt;small/&gt;
| infobox_width         = 
| image                 = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg
| image_size            = 
| alt                   = 
| caption               =  ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය&lt;br&gt; (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය)
| map_type              = ශ්‍රී ලංකාව
| map_size              = 
| location              = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&amp;catid=52%3Aknowledge&amp;Itemid=143&amp;lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව.
| coordinates           = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[බෞද්ධ]]
| rite                  = 
| region                = 
| state                 = 
| province              = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව.
| territory             = 
| prefecture            = 
| sector                = 
| district              = පොලොන්නරුව
| cercle                = 
| municipality          = 
| consecration_year     = 
| status                = 
| functional_status     = 
| heritage_designation  = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; (7 July 1967)
| leadership            = 
| website               = 
| architecture          = yes
| architect             = 
| architecture_type     = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය)
| architecture_style    = 
| founded_by            = නකුල නම්  කුමරු&lt;br&gt;(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය)
| general_contractor    = 
| facade_direction      = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස
| construction_cost     = 
| specifications        = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| materials             = 
| nrhp                  = 
| added                 = 
| refnum                = 
| designated            = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = 
| designation1_date     = 
| designation1_type     = 
| designation1_criteria = 
| designation1_number   = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
}}

'''සෝමාවතිය විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}&lt;/ref&gt;2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ  වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;

එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මේකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=VIII
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2001
 |page=49
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |year=1963
 |pages=42, 194
}}&lt;/ref&gt;

ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18)
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1991
 |pages=29, 31
}}&lt;/ref&gt;

13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |editor-last=Garg
 |editor-first=Santosh
 |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia
 |publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors
 |year=2017
 |pages=545–556
}}&lt;/ref&gt;

2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Godakumbura1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Godakumbura
 |first=C. E.
 |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa
 |year=1965
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

== අභිලේඛන ==

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;/&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;

=== මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි ===

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;

=== කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි ===

කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt; 

ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;/&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Excavation at Somawathie
 |url=https://archaeology.gov.lk/
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්==

වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;

මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}
===නිවැරදි හඳුනාගැනීම===
ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන්
2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]&lt;/ref&gt;

මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ &quot;සෝමාවතිය විහාරය&quot; යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Hiru&gt;[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] &lt;/ref&gt;

==අමතර ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]
*[[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
*{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|publisher=-
|location=ලන්ඩන්
|year=1962
|pages=153
|language=si
}}
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2019
|isbn=978-955-30-2450-3
|pages=792
|language=si
}}
*
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2017
|isbn=978-955-30-7385-3
|pages=104
|language=si
}}

== බාහිර සබැඳි ==

[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]

[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]]</text>
      <sha1>5kump2l3n6t9conb77owv9vu68yg945</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හන්ජා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68940</id>
    <revision>
      <id>800313</id>
      <parentid>703847</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51477" sha1="35eaky2axigw1fqxlap9qe0q3ulemt2" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ලේඛන ක්‍රමය
|name=හන්ජා
|type=[[හෝඩිය]]
|languages=[[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු]]
|time=
|fam1=[[දිවැස් අස්ථි අක්ෂර]]
|fam2=[[මුද්‍රා අක්ෂර]]
|fam3=[[ලිපිකාර අක්ෂර]]
|fam4=[[නිත්‍ය අක්ෂර]]
|sisters=[[කාංජි]], [[ෂුයින්]], [[සම්ප්‍රදායික චීන]], [[ඛිටන් අක්ෂර]], [[ජුර්චෙන් අක්ෂර]]
|children=
|unicode
|iso15924=
}}
{{තොරතුරුකොටුව කොරියානු නම
| img=Hanja.png
| width=120px
| hangul={{linktext|한|자}}
| hanja={{linktext|漢|字}}
| rr=හන්ජා
| mr=හන්චා
| yr = Hanqca
| nr = Hanca (Hanxca)
}}
{{කොරියානු පෙළ අඩංගුය}}
{{Contains Chinese text}}
{{Korean writing}}
'''හන්ජා''' ({{IPA-ko|ha(ː)nt͈ɕa}}) යනු [[චීන අක්ෂර]] ([[සම්ප්‍රදායික චීන අක්ෂර|චීන]]:漢字;[[පින්යින්]]:hànzì) සඳහා වන [[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු]] නාමයකි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=කොලුමාස්|first=ෆ්ලෝරියන්|title=ද රයිටිං සිස්ටම්ස් ඔෆ් ද වර්ල්ඩ්|year=1991|publisher=වයිලී-බ්ලැක්වෙල්|location=ඔක්ස්ෆර්ඩ්|isbn=978-0-631-18028-9|page=116|url=https://books.google.com/books?id=VOywmavmZ3UC}}&lt;/ref&gt; වඩාත් විශේෂිතව, එමගින් [[චීන භාෂාව|චීන]] බසින් උපුටාගෙන [[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු බසට]] ඇතුළත් කළ අක්ෂර එහි කොරියානු [[උච්චාරණය]] ඇතුළත් කොට ඇත. ''හන්ජා-මල්'' හෙවත් ''[[චීන-කොරියානු වාග්මාලාව|හන්ජා-ඉයෝ]]'' යන්න හන්ජා සමග ලිවිය හැකි වචන සඳහා ද, ''හන්මුන්'' (한문, 漢文) යන්න [[සම්භාව්‍ය චීන]] ලිවීම සඳහාත් භාවිත වුවද, &quot;හන්ජා&quot; සමහර අවස්ථාවන්හි මෙවන් වෙනත් අරමුණු සඳහා ද භාවිතා වේ. එයට හේතුව හන්ජා කිසිදින ප්‍රබල ප්‍රතිසංස්කරණයන්ට ලක්නොවීම නිසා එය බොහෝදුරට [[සම්ප්‍රදායික චීන]] සහ ''[[ක්යූජිටායි]]'' අක්ෂරවලට සමානත්වයක් දැක්වීමයි. නමුත් ඉතා සුළු හන්ජා අක්ෂර සංඛ්‍යාවක් නවීකරණයට ලක් වී හෝ කොරියානු දේශයට සීමා වී පවතී. නමුත් ජපානයේ සහ චීන මහාභූමියේ භාවිත වන සරල කරන ලද චීන අක්ෂර හන්ජා අක්ෂරවලට වඩා අඩු පහර සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත ය.

කෙසේනමුත් දැන් [[හංගුල්]] ලෙස හැඳින්වෙන කොරියානු වාග්මාලාව, 1440 දශකයේ [[මහා සේජොං රජ|මහා සේජොං රජුගේ]] මූලිකත්වයෙන් විද්වතුන් පිරිසක් සම්පාදනය කළ නමුත්, එය පසුකාලීන 19වන සහ 20වන සියවසේ මුල්භාගය වන තෙක් පුළුල්ව භාවිතයට නොගැණිනි.&lt;ref name=&quot;fischer&quot;&gt;{{cite book|last=ෆිෂර්|first=ස්ටීවන් රොජර්|title=අ හිස්ට්‍ර” ඔෆ් රයිටිං|publisher=රීක්ටියන් බුක්ස්|series=ග්ලෝබලිටීස්|pages=189–194|isbn=1-86189-101-6|location=ලන්ඩන්|url=https://books.google.com/?id=Ywo0M9OpbXoC&amp;pg=PA189|accessdate=2009-04-03|date=2004-04-04}}&lt;/ref&gt; මෙලෙසින්, එම කාලය වනතෙක්ම කොරියානු සාහිතය තුළ කියවීම සහ ලිවීම සඳහා බහුලව භාවිත වූයේ හන්ජා බස වන අතර, බොහෝ කොරියානු ලියවිලි හන්ජා බසින් ලියැවී ඇත. අද පවා, පැරණි ලියවිලි (1990 දශකයට පෙර) හෝ මානව ශාස්ත්‍ර විද්වත් ලිපි කියවීමට නම් යමෙකුට චීන අක්ෂර පිළිබඳ හොඳ අවබෝධයක් තිබීම අත්‍යාවශ්‍ය ය. හන්ජා බස තරමක් හෝ ඉගෙනීම යමෙකුට චීන-කොරියානු වදන්වල නිරුක්තිය වටහාගැනීමට පහසුවක් වන අතර යමෙකුට සිය කොරියානු වාග්මාලාව පුළුල්කොට ගත හැක. ස්වදේශික කොරියානු වදන් ලිවීම සඳහා හන්ජා භාවිතා නොකෙරෙන අතර, ඒ සඳහා හංගුල් භාවිත වේ. එමෙන්ම චීන සම්භවයක් ඇති—''හන්ජා-ඉයො'' (한자어, 漢字語)—පවා බොහෝවිට හංගුල් වර්ණමාලාව භාවිතයෙන් ලියනු ලබයි.

==ඉතිහාසය==
[[කොරියාව|කොරියාවට]] [[චීන අක්ෂර]] හඳන්වා දීම වඩාත් පුළුල්ව ව්‍යාප්ත වූයේ [[කොරියානු බුදුදහම|බුදු දහම]] හඳුන්වාදීමත් සමගයි. කොරියානුවන්ට හන්ජා හඳුන්වා දුන් ප්‍රධාන චීන ග්‍රන්ථය ආගමික ග්‍රන්ථයක් නොවූ අතර එය [[:en:Thousand Character Classic|''චොන්ජාමුන්'']] (''අක්ෂර දහස සම්භාව්‍ය ග්‍රන්ථය'') නම් විය.

කොරියානුවන්ට බොහෝ කොටස් නිසියාකාරව හැදෑරීම සඳහා [[සම්භාව්‍ය චීන]] ඉගෙනීමට සිදු විය. නමුත් ශබ්දානුසාරයෙන් කොරියානු භාෂාව පරිවර්තනයට සංවර්ධනය කෙරුණු සරල කරන ලද චීන අක්ෂර පද්ධති ද පැවතිණි. ඒවා [[හ්යංචල්]] (향찰; 鄕札), [[ගුග්යොල්]] (구결; 口訣), සහ [[ඉදු අක්ෂර|ඉදු]] (이두; 吏讀) වන නම්වලින් හැඳින්වෙයි.

එම පද්ධති මගින් හන්ජා, කොරියානු බසට අනුවර්තනය කළ හැකි එක් ක්‍රමයක් වූයේ (ගුග්යොල් වැනි) ස්වචේශික කොරියානු ව්‍යාකරණ නිපාත සහ වෙනත් වචන ඒවායේ උච්චාරණය මත පමණක් සලකා නිරූපණය කිරීමයි. උදාහරණයක් ලෙස ගුග්යොල්  වලින් 爲尼 යන අක්ෂර &quot;does, සහ so&quot; යන ඉංග්‍රීසි නිපාතවල අරුතැති කොරියානු වදනක් වන &quot;hăni&quot; යන්න නිරූපණය කරයි. කෙසේනමුත්, චීනවලින්, එම අක්ෂරම &quot;wéi ní&quot; ලෙස නිරූපණය කෙරෙයි. එහි අරුත &quot;භික්ෂුණියක් වීම&quot; යන්නයි. මෙය ගුග්යොල් වදන් සඳහා පොදු උදාහරණයක් වන අතර, මෙහි ධාතුව (爲) කොරියානු වලින් එහි අර්ථය (hă—&quot;to do&quot;) සඳහා කියැවෙන අතර, උපසර්ගය 尼, ni (අරුත &quot;භික්ෂුණිය&quot;) සඳහා ශබ්දානුකූලව යෙදේ.

15වන සියවසේ [[මහා සේජොං|මහා සේජොං රජු]] විසින් [[හංගුල්]] හෝඩිය නිපදවා ප්‍රකාශයට පත්කරන තෙක්ම, කොරියාව තුළ ලිවීම සඳහා භාවිත වූ එකම අක්ෂරමාලාව වූයේ හන්ජා පමණකි. කෙසේනමුත්, හංගුල් භාවිතය ඇරඹීමෙන් පසුව ද, බොහෝ කොරියානු විද්වත්හු හන්මුන් බසින් ලිවීම අත්නොහළහ.

සැබවින්ම හංගුල් බස, හන්ජා ප්‍රතිස්ථාපනය කරමින් පුළුල්ව භාවිතයට පැමිණියේ 20වන සියවසේ දී යි. නිල වශයෙන්, 1949 ජූනි සිට [[උතුරු කොරියාව|උතුරු කොරියාවේ]] හන්ජා භාවිතයට ගැනීම නැවතිණි. (මීට අමතරව, අදවන විට සියලු අක්ෂර තිරස්ව ලියනු ලබන අතර, සිරස්ව ලියනු නොලැබේ) එසේම, චීන බසින් ඇතුළත් කරගත් බොහෝ වචන උතුරු කොරියාව තුළ, ස්වදේශික කොරියානු වචන මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වී ඇත. කෙසේනමුත්, චීන බසින් උපුටාගත් වචන විශාල සංඛ්‍යාවක් උතුරු කොරියාවේ (හංගුල් බසින් ලියැවුණ ද) භාවිතයේ ඇති අතර, මෑත උතුරු කොරියානු [[ශබ්දකෝෂය|ශබ්දකෝෂ]] වැනි විශේෂ ග්‍රන්ථවල තවමත් හන්ජා භාවිත කරනු දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kcna.co.jp/item/2003/200305/news05/29.htm#6|title=නිව් කොරියන්-ඉංග්ලිෂ් ඩික්ෂනරි පබ්ලිෂ්ඩ්|date=2003-05-28|publisher=[[කොරියානු මධ්‍යම පුවත් කාර්යාංශය]]}}&lt;/ref&gt; නමුත් දකුණු කොරියාව තුළ, කාලයත් සමග හන්ජා භාවිතය අඩුවෙමින් පැවතිය ද, ඇතැම් පාඨයන්හි හන්ජාහි ශේෂයන් පොදු භාවිතයෙහි පවතී.

==අක්ෂර යෙදීම==
සෑම හන්ජා ආකාරයක්ම ධාතු 214න් එකකින් සංයුක්ත වන අතර, බොහෝ අවස්ථාවලදී අමතර මූලධාතු එකක් හෝ වැඩි සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත ය. බහුතරයක් හන්ජා ප්‍රභේදවල අමතර මූලධාතු (additional elements) භාවිත කෙරන්නේ අක්ෂරයේ ශබ්දය නිරූපණය කිරීමටයි. නමුත් සමහර හන්ජා ආකාර සුළු වශයෙන් රූපරේඛනය කොට ඇති අතර, ඇතැම් ප්‍රභේද වෙනස් ආකාරවලින් නිරූපිණය කොට ඇත.

==''ඉයුම්හුන්''==
අක්ෂරයක් අරුත වටහා ගැනීමට ආධාර වීම සඳහා, හෝ එම උච්චාරණයම සහිත වෙනත් අක්ෂරවලින් එය වෙන්කරගැනීමට වාචිකව විස්තර කිරීම සඳහා අක්ෂර ශබ්දකෝෂ සහ පාසල් පෙළපොත් තුළ සෑම අක්ෂරයක්ම එහි ශබ්දය සහ එහි අරුත හැඟවෙන වචනයක් සමග ඇතුළත් කොට ඇත. මෙම අක්ෂරයක ද්විත්ව අර්ථ-ශබ්ද කියැවීම ''ඉයුම්හුන්'' (음훈; 音訓; 音යන්න මගින් &quot;ශබ්දය&quot; + 訓 යන්න මගින් &quot;අර්ථය,&quot; &quot;ඉගෙනීම&quot;) ලෙස හඳුන්වයි.

අර්ථය හැඟවීම සඳහා යොදන වචනය හෝ වචන බොහෝ විට ස්වදේශික කොරියානු (උදා. චීන-නොවන) සම්භවයකින් යුක්ත වචන වන අතර, ඇතැම්විට ඒවා සාමාන්‍ය භාවිතයේ නොපවතින පුරාණ වචන ද විය හැක.

==අධ්‍යාපනය==

===දකුණු කොරියාව තුළ===
1971සිට, දකුණු කොරියානු ප්‍රාථමික පාසැල් හන්ජා ඉගැන්වීම ඇරඹූහ. මෙය සාමාන්‍ය කොරියානු-භාෂා විෂය මාලාවට අමතරව, වෙනම පාඨමාලාවක් ලෙස [[දකුණු කොරියාවේ අධ්‍යාපනය|දකුණු කොරියානු උසස් පාසල්]] තුළ ඉගැන්වීම සිදු වේ. සාමාන්‍යයෙන් විධිමත් හන්ජා ඉගැන්වීම ඇරඹෙන්නේ 7වන ශේණියේ දී (කනිෂ්ඨ උසස් පාසල) ය. අනතුරුව එය ජ්‍යෙෂ්ඨ උසස් පාසලෙන් 12වන ශ්‍රේණිය තෙක් උගත යුතු වේ. මෙහි දී, හන්ජා 1,800 ඉගැන්වෙන අතර, ඉන් 900ක් කනිෂ්ඨ උසස් පාසලේ දී ද, 900ක් ජ්‍යෙෂ්ඨ උසස් පාසලේ දී (10වන ශ්‍රේණියෙන් ඇරඹෙන) ද ඉගැන් වේ.&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 71. &quot;1976 අගෝස්තුවේ දී, අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය විසින් මූලික පාසල්වලින් චීන අක්ෂර ඉගැන්වීඹ ඉවත් කොට, කොරියානු භාෂාවේ කොටසක් ලෙස හෝ වෙනත් ස්වාධීන විෂයමාලාවන්ගේ කොටසක් ලෙස නොව අක්ෂර 1,800 විශේෂ පාඨමාලාවක් ලෙස ඉගැන්වීමට එකඟවීම පිළිබඳ නොයෙකුත් විචාර පවතී. මෙය වර්තමාන තත්ත්වන්ට අදාළ වේ&quot;&lt;/ref&gt; පශ්චාත්-ද්විතීයික හන්ජා අධ්‍යාපනය ඇතැම් විපුල කලා [[විශ්වවිද්‍යාල|විශ්වවිද්‍යාලවල]] ලබා දීම සිදු වේ.&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 68-69&lt;/ref&gt; 1972දී ප්‍රකාශයට පත් කළ අධ්‍යාපන අරමුණු සඳහා මූලික හන්ජා ඉගෙනීම, 2000 දෙසැම්බර් 31දී වෙනස් විය. එමගින් හන්ජා අක්ෂර 44ක් වෙනත් 44ක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරිණි. මෙම අක්ෂර ඉවත් කිරීමේ තීරණය 2000 ප්‍රකාශනයට පෙර හා පසු නොයෙකුත් වාදවිවාදයන්ට හේතු විය.

2013දී දකුණු කොරියානු බලධාරීන්, ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල්වල හන්ජා පන්ති පැවැත්වීම දිරිගැන්වීම හේතුවෙන් නොයෙකුත් වාදවිවාද ඇති විය. නිලධාරීන් පැවසූයේ, චීන අක්ෂර ඉගෙනීමෙන් ශිෂ්‍යයන්ගේ කොරියානු-භාෂා ප්‍රවීණතාව වැඩිදියුණු වන බවයි. නමුත් විරෝධතාකරුවන් පැවසූයේ එම වැඩපිළිවෙල “පරණ-තාලේ සහ නුසුදුසු එකක්” බවයි.&lt;ref&gt;[http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130703000818 &quot;හංගුල් ඇඩ්වොකේට්ස් ඔපෝස් හන්ජා ක්ලාසස්&quot;], ''ද කොරියා හෙරල්ඩ්'', 2013-07-03.&lt;/ref&gt;

===උතුරු කොරියාව තුළ===
උතුරු කොරියාව නිදහසින් පසු හන්ජා සාමාන්‍ය භාවිතය අත්හැරිය ද,&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 67. &quot;1946 අගකාලයේ සහ 1947 මුල්කාලයේ, ප්‍රධාන පුවත්පතක් වූ ''නොදොං සින්මුන්'', ජන ප්‍රචාරණ සඟරාවක් වූ ''කුලොජා'', සහ සමාන ප්‍රකාශන සියල්ල ''හංගුල්'' බසින් මුද්‍රණය විය. එම කාලයේම හෝ ඊට පෙර කාලයක පාසල් පෙළපොත් සහ සාහිත්‍”මය ලේඛන සියල්ල ''හංගුල්'' බසට පරිවර්තනය විය.&quot;&lt;/ref&gt; ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල් තුළ ඉගැන්වුණු හන්ජා අක්ෂර ප්‍රමාණය දකුණු කොරියාවේ ඉගැන්වූ 1,800ට වඩා විශාල ය.&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 68. &quot;උතුරු කොරියාව සිය ලේඛනවලින් චීන අක්ෂර ඉවත් කළ ද, එහි දකුණු කොරියාව හෝ ජපානයට වඩා අක්ෂර වැඩි සංඛ්‍යාවකින් යුතුව ඉගැන්වූ අධ්‍යාපන වැඩසටහනක් ක්‍රියාත්මක විය. එය පහත වගුව 2හි පරිදි වේ.&quot;&lt;/ref&gt; [[කිම් ඉල්-සුං]] මුලින් පවසා ඇත්තේ හන්ජා බස ක්‍රමානුකූලව භාවිතයෙන් ඉවත් කිරීමටයි.&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 67. &quot;කෝ යොං-කුන් අනුව, 1949 පෙබරවාරි දක්වා අතීතයේ චීන අක්ෂර බොහෝ DPRK ප්‍රකාශනවලින් ඉවත් කළ සමයේ මෙන්, කිම් හන්ජාහි ''ක්‍රමානුකූල'' ඉවත් කිරීමක් සඳහා පක්ෂ වූ බවයි (1989:25).&quot;&lt;/ref&gt; නමුත් 1960 දශකය වන විට, ඔහු සිය මතය වෙනස් කර, 1966දී ප්‍රකාශ කොට ඇත්තේ &quot;අප හැකි පමණින් චීන අක්ෂර ස්වල්පයක් භාවිත ඛල යුතු යි. ශිෂ්‍යයින්ට අත්‍යාවශ්‍ය චීන අක්ෂර ලියන ආකාරය පිළිබඳ ඉගැන්විය යුතුයි&quot; යනුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Hannas 1997: 67&quot;&gt;හැනාස් 1997: 67&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, උතුරු කොරියානු පාසල්වල 5-9 ශ්‍රේණි දක්වා බාවිතයට චීන-අක්ෂර පෙළපොතක් නිර්මාණය කෙරුණු අතර, එමගින් අක්ෂර 1,500ක් ද, උසස් පාසල් සිසුන්ට තවත් අක්ෂර 500ක් ද ඉගැන්විණි.&lt;ref&gt;හැනාස් 1997: 67. &quot;1968 සහ 1969 අතර කාලයේ, වෙළුම් සතරකින් යුත් පෙළපොතක් 5වන ශ්‍රේණියේ සිට 9වන ශ්‍රේණිය දක්වා සකස් කෙරුණු අතර, එමගින් අක්ෂර 1,500ක් ඉගැන්විණි. මෙය සාමාන්‍ය ශිෂ්‍ය සංහතිය වෙත නව නීතිය ඇතුළත් කිරීමේ ආරම්භයක් ලෙස සැලකිය හැක. ටවනත් අක්ෂර පන්සියයක් 10වන සිට 12වන ශ්‍රේණි දක්වා ඇතුළත් කොට ඇත. (යි යුන්-ප්'යෝ 1989: 372).&quot;&lt;/ref&gt; කොලීජියන්හි ශිෂ්‍යයන්ට තවත් අක්ෂර 1,000ක් හඳුන්වා දීමෙන් සියලු අක්ෂර සංඛ්‍යාව 3,000ක් ලෙස පැවතිණි.&lt;ref&gt;හැනාස් 2003: 188-189&lt;/ref&gt;

==භාවිත==
බොහෝ වෙනස් හන්ජා අක්ෂර—සහ හන්ජා භාවිතයෙන් ලියූ බොහෝ වෙනස් වචනවල—බොහෝ විට සමාන ශබ්ද ඇතුළත් ය. වෙනස් අරුතැති හන්ජා වචන (''හන්ජෙඕ'') ඒවාට අනන්‍යව උච්චාරණය කෙරෙන්න්නේ ශබ්දවිද්‍යානුකූල [[හංගුල්]] [[වර්ණමාලාව]] අනුවයි. ඒ නිසා අනුරූප හංගුල් අක්ෂර වින්‍යාසයෙන් යුතු නොවූවත් අක්ෂර පැහැදිළි කරගැනීමට හංන්ජා භාෂාව භාවිතා වේ. එසේම හංගුල් අක්ෂර වින්‍යාසයට පසුව වරහන් තුළ යෙදීම ද සිදු වේ. හන්ජා නිතරම පුවත්පත් ශීර්ෂපාඨවල, දැන්වීම්වල, සහ සංඥාවල ලඝුලේඛන ලෙස භාවිත වේ. උදාහරණ ලෙස නැවක් ගිලීමෙන් මියගිය නාවිකයන්ගේ අවමංල්‍ය දැන්වීමක් සැලකිය හැක.&lt;ref name=&quot;Korea bids farewell&quot;&gt;{{cite news|last=යැං|first=ලිනා|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/photo/2010-04/29/c_13272696_4.htm|title=එස්. කොරියා බර්ඩ්ස් බිඩ්ස් ෆෙයාවෙල් ටු වෝර්ෂිප් වික්ටිම්ස්|publisher=[[ෂින්හුවා]]|date=2010-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304224747/http://news.xinhuanet.com/english2010/photo/2010-04/29/c_13272696_4.htm|archive-date=2016-03-04|access-date=2016-10-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===මුද්‍රිත මාධ්‍ය===
දකුණු කොරියාව තුළ, පුරාතන සාහිත්‍යය, නීතිමය ලියවිලි, සහ විද්වත් ලේඛන තුළ හන්ජා වඩාත් සුලබව, එහි අනුරූප හංගුල් අක්ෂර වින්‍යාසය රහිතව භාවිතා වේ. සාමාන්‍යයෙන් විශේෂිත හෝ ද්විත්ව අර්ථ සහිත වචන පමණක් හන්ජාවලින් මුද්‍රණය කෙරේ. ජනතා පොත් සහ සඟරාවල හන්ජා භාවිතය විරළ ය. ඒවායේ හංගුල් අර්ථය පැටලිලි සහගත ස්ථානවල පමණක් හන්ජා භාවිතා වේ. එසේම හන්ජා පුවත්පත් සිරස්තලවල කෙටියෙදුම් ලෙස හෝ ද්විත්ව අර්ථ හැඟවීම වැළැක්වීමට හන්ජා භාවිත වේ.&lt;ref&gt;බ්‍රවුන් 1990: 120&lt;/ref&gt; සාමාන්‍ය ප්‍රකාශනවල, පෞද්ගලික නම් යෙදෙන විට හංගුල් වචනයට පසුව වරහන් තුළ හන්ජා අක්ෂර දැක් වේ. සැසඳීමේ දී, උතුරු කොරියාව 1949 සිට ආයතනික ප්‍රකාශනවල පවා හන්ජා භාවිතය නැවැත්වූව ද, එය දැන්වන විට වෙනස් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;හැනාස් 1997: 67&quot;/&gt; හන්ජා නිතරම දැන්වීම් සහ අලංකරණ අරමුණු සඳහා භාවිත වේ. එය බහුලව මලල ක්‍රීඩා කටයුතු සහ සංස්කෘතික පෙළපාලි, ශබ්ද කෝෂ සහ [[සිතියම|සිතියම්වල]] භාවිත වේ. උදාහරණයක් ලෙස, හන්ජා 辛 යන්න (''sin'' හෝ ''shin'', අරුත තිත්ත හෝ උණු යන්නයි) ප්‍රමුඛව [[ෂින් රුම්යුන්]] නූඩ්ල්ස් ඇසුරුම්වලදැකිය හැක.

===ශබ්දකෝෂ===
නූතන කොරියානු ශබ්දකෝෂවල, චීන-‍කොරියානු සම්භවයක් ඇති සියලු වචන හංගුල්වලින් මුද්‍රණය කොට හංගුල් අනුපිළිවෙලට දක්වා ඇති අතර, එම වචනයට පිටුපසින් වරහන් තුළ එහි හන්ජා අක්ෂර දක්වා ඇත.

මෙමගින් ද්විත්ව අර්ථ වැළකෙන අතර එය නිරුක්තිය ලඝු කොට දැක්වීමේ ක්‍රමයක් ද වේ. එසේම එහි හන්ජා අර්ථය සහ එම වචනය හන්ජාවලින් සංයුක්ත කොට තිබීම යන කරුණු මගින් එහි සම්භවය ද වටහාගත හැක.

සැඟවුණු අර්ථ පැහැදිළි කර ගැනීම සඳහා හන්ජා භාවිතා කිරීමට උදාහණයක් ලෙස හංගුල්වලින් 수도 (sudo) ලෙස ලියනු ලබන වචනයෙහි සමාන ශබ්ද ඇති වෙනස් වචන පහත පරිදි වේ:&lt;ref&gt;{{ko}} [http://hanja.naver.com/search?query=수도 නේවර් හන්ජා ශබ්ද කෝෂය sudo විමසුම සඳහා]&lt;/ref&gt;

# 修道: අධ්‍යාත්මික විනය
# 囚徒: සිරකරු
# 水都: &quot;ජල නගරය&quot; (උදා. වැනිසිය හෝ සුෂොවු)
# 水稻: වී සහල්
# 水道: දියපහර, ගඟ, මතුපිට ජල මාර්ගය
# 隧道: [[උමග]]
# 首都: අගනුවර

හන්ජා ශබ්දකෝෂ (''ජාජොන්'' (자전, 字典) හෝ ''ඔක්ප්යොන්'' (옥편, 玉篇)) සංවිධානය කෙරනේනේ ධාතු (අක්ෂර වර්ගීකරණය කිරීමේ සම්ප්‍රදායික චීන ක්‍රමයක්) අනුව ය.

===පෞද්ගලික නම්===
[[කොරියානු නම|කොරියානු පෞද්ගලික නම්]] සාමාන්‍යයෙන් හන්ජා මත පදනම් වූවත්, මේ පිළිබඳ වාද ඇත. ව්‍යාපාර කාඩ්පත්වල හන්ජා භාවිතය කමයෙන් අභාවයට යමින් පවතී. එහි දී වඩාත් වියපත් පුද්ගලයින් සිය නම් හන්ජාවලින් ද, බොහෝ තරුණ පර්මපරාවේ පුද්ගලයින් සිය නම් [[හංගුල්|හංගුල්වලින්]] ද දක්වා ඇත. කොරියානු පෞද්ගලික නාමයන් සාමාන්‍යයෙන් සමන්විත වන්නේ තනි අක්ෂරයකින් යුත් පවුල් නාමයක් (සොං, 성, 姓) සහ ඉන් අනතුරුව යෙදෙන අක්ෂර දෙකකින් යුත් දෙන ලද  නාමයකින් (ඉර්‍යොම්, 이름) ය. අක්ෂර දෙකකින් යුත් පවුල් නාම (උදා. 남궁, 南宮, නම්ගුං) ඇත්තේ ඉතා ස්වල්පයක් වන අතර, එවැනි නම් දරන්නන් (ඔවුන් පමණක්ම නොවේ) තනි මාත්‍රාවේ දෙනලද නාමයන් සහිත තැනැත්තන් වේ. සම්ප්‍රදායිකව, දෙනලද නාමයේ එක් අක්ෂරයක් එම පුද්ගලයාට අනන්‍ය වන අතර, ඉතිරි අක්ෂරය එකම පවුලේ එකම ලිංගයේ සහ එකම පරම්මපරාවේ සියලු දෙනාටම පොදු විය. (බලන්න [[පර්මපරා නාමය]]) කොරියාව [[ජපන් පාලනය යටතේ කොරියාව|ජපන් පාලනය]] යටතේ පැවති කාලයේ (1910–1945), කොරියානුවන්ව හන්ජා බහු මාත්‍රා ඇතුළු ජපන්-ආරේ නම් වැළඳගැනීමට පොළඹවන ලදී. නමුත්, කොරියාවේ පශ්චාත්-නිදහස් සමයේ රජයයන් විසින් මෙම ක්‍රියාව නවත්වන ලදී. 1970 දශකයේ සිට, ඇතැම් දෙමව්පියන් සිය දරුවන්ට චීන පරම්පරා ආරට අනුකූල නොවූ සරල ස්වදේශික කොරියානු නම් යොදා ඇත. ඒවායින් ජනප්‍රිය නම් අතර, ''haneul''—&quot;අහස&quot; අරුතැති—සහ ''iseul''—&quot;උදෑසන පින්න&quot; යන අරුතැති වැනි නම් ප්‍රධාන වේ. එසේවුව ද, නිල ලේඛනවල ජනයාගේ නම් හංගුල් මෙන්ම හන්ජාවලින් ද වාර්තා තබන ලදී.

===ස්ථාන නාම===
[[ගෝර්යෝ]] සහ [[ජොසොන්]] යුගවල දී, ප්‍රමිතිකරණයට ගත් උත්සාහයන් නිසා, ස්වදේශික කොරියානු ස්ථාන නාම හන්ජාවලට පරිවර්තනය කෙරුණු අතර, අද භාවිතා වන බොහෝ නම් හන්ජා පාදක ඒවා ය. මෙම ක්‍රමයෙන් වූ වැදගත් අපගමනයක් ලෙස අගනුවර නාමය වූ [[සෝල්]] යන්න, හන්ජා සමග ඍජු සම්බන්ධයක් නැති &quot;අගනුවර&quot; අරුතැති ස්වදේශික කොරියානු වදනක් ඇසුරෙන් යොදා තිබීම දැක්විය හැක. හන්ජාවලින් ''ග්යොං'' (경, 京 &quot;අගනුවර&quot;) යන්න ඇතැම්විට ආපසු පරිවර්තනයන්හි දී භාවිත වේ. උදාහරණ ලෙස දුම්රිය මාර්ග, අබාධ මාර්ග, සහ පළාත්වල මාත්‍රා දෙකේ නාමයන් නිතරම ගොඩනැගෙන්නේ එහි ස්ථානීය නාම දෙකෙන් එක් අක්ෂරය බැගින් උපුටාගැනීමෙනි; එලෙසින්,
* [[:en:Gyeongbu|ග්යොංබු]] (경부, 京釜) කොරිඩෝරය සෑදෙන්නේ සෝල් (''ග්යොං'', 京) සහ [[:en:Busan|බුසන්]] (''බු'', 釜) යන වදන්වල සංයෝජනයෙනි;
* [[:en:Gyeongin|ග්යොංගින්]] (경인, 京仁) කොරිඩෝරය සෑදෙන්නේ සෝල් සහ [[:en:Incheon|ඉන්චොන්]] (''ඉන්'', 仁) සංයෝජනයෙනි;
* පැරණි [[:en:Jeolla|ජොලා]] (전라, 全羅) පළාතට එහි නාමය ලැබී ඇත්තේ නගර නාමයන් වන [[:en:Jeonju|ජොන්ජු]] (전주, 全州) සහ [[:en:Naju|නාජු]] (나주, 羅州) (&quot;නාජු&quot; යන්න සැබවින්ම &quot;රාජු&quot; නම් වේ, නමුත් &quot;r/l&quot; යන ආරම්භක අක්ෂරයේ ශබ්දය දකුණු කොරියාවේ සරල කොට &quot;n&quot; ලෙස භාවිත වේ) යන වචනවල මුල් අක්ෂරවල එකතුවෙනි.

අදවන විට කොරියාවේ බොහෝ සිතියම් ප්‍රභේද දෙකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. ඉන් එකක් හංගුල් (ඇතැම්විට ඉංග්‍රීසි අක්ෂර ද සහිතව), සහ අනෙක හන්ජාවලින් ද මුද්‍රණය කෙරේ. අතුරුපාරවල් සහ දුම්රිය නැවතුම් සංඥාවල එම ස්ථාන නාමයන් හංගුල්, හන්ජා මෙන්ම ඉංග්‍රීසි බසින් ද නිරූපිත ය.

===ජනප්‍රිය භාවිතය===
{{See also|කොරියානු මිශ්‍ර හෝඩිය}}
[[File:8239th AU leaflet 2508.png|thumb|right|300px|මෙම [[කොරියානු යුද්ධය|කොරියානු යුද්ධ]] ප්‍රචාරක පත්‍රිකාව එක්සත් ජනපදය විසින් නිර්මාණය ‍කළේ [[මූලා මෙහෙයුම|මූලා මෙහෙයුමේ]] කොටසක් ලෙසයි. මෙහි හංගුල්-හන්ජා මිශ්‍ර අක්ෂර දක්නට ඇත.]]
දකුණු කොරියාව තුළ අදහස් සමීක්ෂණ මගින් ‍අතීතයේ භාවිත වූ පරිදි මිශ්‍ර අයුරින් හන්ජා භාවිතයට අදහස් පැනනැගිණි. හන්ජා වදන් කොරියානු භාෂාවේ ප්‍රධාන ලේඛන ක්‍රමය [[හංගුල්]] මගින් ද ප්‍රකාශ විය. 1980 දශකයේ සිට සාමාන්‍ය කොරියානු සාහිත්‍යය තුළ හන්ජා භාවිතය ක්‍රමයෙන් අභාවයට යමින් පවතී. එයට හේතුව එකල රජයේ නීති අනුව සාමාන්‍ය හන්ජා ඉගෙනීම පාසල්වල හත් වන වසර තෙක්ම ආරම්භ නොවීමයි. 1956දී, එක් අධ්‍යයනයක් මගින් පැවසුණේ මිශ්‍ර-අක්ෂර කොරියානු පාඨ ([[චීන-කොරියානු වාග්මාලාව|චීන-කොරියානු]] නම් හන්ජා මගින් ද, සෙසු වචන හංගුල්වලින් ද ලියැවුණු), මුළුමණින්ම හංගුල්වලින් ලියන ලද ලේඛනවලට වඩා කියවීම පහසු බවයි. කෙසේනමුත් 1977දී, එම තත්ත්වය ආපසු හැරිණි.&lt;ref&gt;ටේලර් ඇන්ඩ් ටේලර් 1983: 90&lt;/ref&gt; 1988දී, මිශ්‍ර-අක්ෂර ඡේද කියවන විට කොලීජි අධ්‍යාපනය නොලද ජනතා නියැදියකින් 80%ක්ම &quot;වඩාත් බහුල හන්ජා අක්ෂර හැර සෙසු සරල පාඨයන් කියවා වටහාගැනීමට අපොහොසත් වූ බව&quot; කියැ වේ.&lt;ref&gt;Brown 1990: 119&lt;/ref&gt;

==ගුක්ජා==
{{See also|කොකුජි}}
ඉතා සුළු හන්ජා අක්ෂර සංඛ්‍යාවක් කොරියානුවන් විසින්ම නිර්මාණය කොට ඇත. මෙම අක්ෂර ''ගුක්ජා'' (국자, 國字, සාහිත්‍යමය &quot;ජාතික අක්ෂර&quot;) නම් වේ. මේවායින් බොහෝමයක් සංඥා නාම (ස්ථාන නාම සහ පුද්ගල නාම) වේ. නමුත් ඇතැම් ඒවා කොරියාවට-විශේෂ මූලධර්ම සහ වස්තු හැඳින්වීමට ද භාවිත වේ. ඒ අතර 畓 (논 답; ''non dap''; &quot;කුඹුර&quot;), 欌 (''jang'', &quot;වස්ත්‍රකෝෂ්ඨය&quot;), 乭 (''Dol'', දෙන ලද නම්වල පමණක් ඇතුළත් අක්ෂරයකි), 㸴 (''So'', [[සොංජු ප්‍රාන්තය|සොංජුහි]] විරළ වාසගමකි), සහ 怾 (''Gi'', [[කුම්ලං කන්ද|කුම්ගංසන්]] සඳහා පැරණි නාමයකි) වැනි අක්ෂර වේ.

සෙසු උදාහරණ ලෙස 媤 (시 ''si''), 㕦/夻 (화 ''hwa''), 巭 (부 ''bu''), 頉 (탈 ''tal''), 䭏 (편 ''pyeon''), සහ 哛 (뿐 ''ppun''), 椧 (명 ''myeong'') යන අක්ෂර දැක්විය හැක.

මීට සමාන්තරව ජපානයේ වර්ධනය වූ [[කොකුජි]] (国字) භාෂා‍වේ ද එවැනි අක්ෂර සිය ගණනක් ඇති මුත් ඒවා බොහෝමයක් භාවිතා වන්නේ අල්ප වශයෙනි. මෙම අක්ෂර ස්වදේශික ජපන් ශාක සහ සතුන් සඳහා වර්ධනය විය.

===යක්ජා===
[[Image:Eopseul mu yakja.png|thumb|යක්ජා (약자, [[:en:wikt:略字|略字]]) [[:en:wikt:無|無]]හි සරලකරණයකි.]]

ඇතැම් හන්ජා අක්ෂර සතුව පවතින සරලකරණය කරන ලද ස්වරූප (약자, [[:en:wikt:略字|略字]], ''යක්ජා'') සාමාන්‍ය භාවිතයේ පවතී. උදාහරණයක් ලෙස [[Image:Eopseul mu yakja.png|20px]] යන්න 無 (අර්ථය &quot;කිසිවක් නැත&quot;) යන්නෙහි වැල් අකුරුමය ස්වරූපයකි.

==උච්චාරණය==
සෑම හන්ජා අක්ෂරයක්ම තනි මාත්‍රාවක් ලෙස උච්චාරණය කෙරෙන අතර, එය හංගුල්හි තනි සංයුක්ත අක්ෂරයකට අනුරූප වේ. කොරියානු තුළ හන්ජා [[උච්චාරණය]], ඒවා නූතන චීන, විශේෂයෙන්ම [[මැන්ඩරින් චීන|මැන්ඩරින්]] උච්චාරණයට සර්වසම නොවේ. ඇතැම් චීන උප භාෂා සහ කොරියානු භාෂාවේ ඇතැම් අක්ෂර සමාන අයුරින් උච්චාරණය කෙරේ. උදාහරණයක් ලෙස, 印刷 &quot;මුද්‍රණය&quot; යන්න මැන්ඩරින් චීන බසින් ''yìnshuā'' ලෙස ද, කොරියානු බසින් ''inswae'' (인쇄) ලෙස ද, [[ෂැංහයිනීස්|ෂැංහයිනීස්වලින්]] ([[වු චීන]] උපභාෂාවකි) ''insue'' ලෙස ද උච්චාරණය කිරීම දැක්විය හැක. තවත් පැහැදිළි වෙනස්කමක් නම් කොරියානුවලින් තානය (tone) සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වීමත්, බොහෝ චීන උපභාෂාවල එය පැවතීමත් ය. අනෙක් ලක්ෂණවලින්, හන්ජා උච්චාරණය බොහෝ උතුරු සහ මධ්‍යම චීන උපභාෂාවලට සමානත්වයක් දක්වයි.

මෙම භාෂාව ලබාගත් කාලයේ උච්චාරණයේ යම් විරුද්ධතාවන් පැවතිය ද, ඇතැම් අවස්ථාවන්හි හන්ජාහි උච්චාරණය සහ එයට අනුරූප [[හන්සි]] සැගකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. උදාහරණ ලෙස, 女 (&quot;කාන්තාව&quot;) යන්න මැන්ඩරීන් චීනවලින් ''nǚ'' සහ කොරියානුවලින් ''nyeo'' (녀) වේ. කෙසේනමුත්, බොහෝ නූතන කොරියානු උපභාෂාවල (විශේෂයෙන්ම [[දකුණු කොරියාව|දකුණු කොරියානු]] ඒවා), 女 යන්න ආරම්භක පිහිටුමක දී ''yeo'' (여) ලෙස උච්චාරණය කෙරෙන්නේ ''n'' ආරම්භකයට පසුව ''y'' හෝ ''i'' යෙදුණු විට පද්ධතිය අනුව [[ලොප් වීම|ලොප්වීම]] හේතුවෙනි.

මීට අමතරව, ඇතැම්විට හන්ජාවලින් පැනනැගුණු වචන, කොරියානු උච්චාරණය හමුවේ තරමක් වෙනස් ලෙස උච්චාරණය කෙරේ. උදාහරණ ලෙස mogwa 모과 木瓜 &quot;ඇඹුල් ගෙඩි විශේෂයක්&quot;, mokgwa 목과 ගෙන් ද, සහ moran 모란 牡丹  &quot;Paeonia suffruticosa&quot; යන්න mokdan 목단 ගෙන් ද පැනනැගීම දැක්විය හැක.

කොරියානු සහ [[කැන්ටනීස්]] උච්චාරණවල, ආරෝහණය සහ එලිසමය අතර කිසියම් අනුරූපතාවක් ඇත.&lt;ref&gt;පැට්‍රික් චුන් කෝ චු. (2008). [http://www.patrickchu.net/uploads/9/0/5/3/9053324/2008_prfl_ppt.pdf ඔන්සෙට්, රයිම් ඇන්ඩ් කෝඩා කරෙස්පොන්ඩිං රූල්ස් ඔෆ් ද සයිනො-කොරියන් කැරැක්ටර්ස් බිට්වීන් කැන්ටනීස් ඇන්ඩ් කොරියන්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065046/http://www.patrickchu.net/uploads/9/0/5/3/9053324/2008_prfl_ppt.pdf |date=2015-09-24 }}. වාග්විද්‍යාව පිළිබඳ 5වන පශ්චාත් උපාධි පර්යේෂණ ෆෝර‍මයේ දී (PRFL) ඉදිරිපත් කළ පත්‍රය, හොං කොං, චීනය, මාර්තු 15–16.&lt;/ref&gt;

හන්ජා ලිවීමට ඉගෙනීමේ දී, ශිෂ්‍යයන්හට හන්ජාහි අර්ථය සඳහා ස්වදේශික කොරියානු උච්චාරණය සහ චීන-කොරියානු උච්චාරණය මතක තබාගැනීමට උපදෙස් ලබා දේ. එමගින් ශිෂ්‍යයන්ට නිශ්චිත හන්ජා අක්ෂරයක් සඳහා නියමිත මාත්‍රාව සහ අර්ථය දැනගත හැක. උදාහරණ‍ ලෙස, හන්ජා 水 සඳහා නාමය වන 물 수 (මුල්-සු) යන්නෙහි 물 (මුල්) යන්න &quot;ජලය&quot; සඳහා ස්වදේශික කොරියානු උච්චාරණයක් වන අතර, 수 (සු) යන්න එම අක්ෂරයේ චීන-කොරියානු උච්චාරණය වේ. මෙම හන්ජා නම් කිරීම &quot;ජලය&quot; &quot;ජලය-aqua&quot;, &quot;අශ්වයා-equus&quot;, හෝ &quot;රන්-aurum&quot; වැනි සිංහල සහ ලතින් නම්වල මිශ්‍රණයක් බඳු ය. සෙසු උදාහරණ ලෙස 사람 인 (saram-in) යන්න 人 &quot;පුද්ලයා/ජනයා&quot; සඳහා, 큰 대 (keun-dae) යන්න 大 &quot;විශාල/මහා&quot; සඳහා, 작을 소 (jakeul-so) යන්න 小 &quot;කුඩා&quot; සඳහා, 아래 하 (arae-ha) යන්න 下 &quot;පහළ/පහත/යට&quot; සඳහාත්, 아비 부 (abi-bu) යන්න 父 &quot;පියා&quot;, සහ 나라이름 한 (naraireum-han) යන්න 韓 &quot;හන්/කොරියාව&quot; සඳහා යෙදීම දැක්විය හැක.

== මේවාත් බලන්න ==
* [[චීන-කොරියානු වාග්මාලාව]]
* [[කොරියානු මිශ්‍ර හෝඩිය]]
* [[හංගුල්]]
* [[මැකූන්-රයිෂවර්]]
* [[යේල් රෝමානුකෘත‍ කොරියන් භාෂාව|කොරියානු යේල් රෝමානුකරණය]]
* [[ප්‍රතිශෝධිත රෝමානුකරණය]]

== මූලාශ්‍ර ==

=== උද්ධෘත ===
{{Reflist}}

=== ප්‍රභව ===
* {{cite journal|last=බ්‍රවුන්|first=ආර්. ඒ.|title=Korean Sociolinguistic Attitudes in Japanese Comparative Perspective|volume=1|year=1990|journal=ආසියා පැසිෆික් සන්නිවේදන සඟරාව|pages=117–134}}
* {{cite book|last=ඩි ෆ්‍රැන්සිස්|first=ජෝන්|year=1990|title=The Chinese Language: Fact and Fantasy|location=හොනලුලු|publisher=[[යුනිවර්සිටි ඔෆ් හවායි ප්‍රෙස්]]|isbn=0-8248-1068-6}}
* {{cite book|last=හැනාස්|first=විලියම් සී.|year=1997|title=Asia's Orthographic Dilemma|location=හොනලුලු|publisher=යුනිවර්සිටි ඔෆ් හටායි ප්‍රෙස්|isbn=0-8248-1842-3}}
* {{cite book|last=හැනාස්|first=විලියම් සී.|year=2003|title=The Writing on the Wall: How Asian Orthography Curbs Creativity|location=ෆිලඩෙල්ෆියා|publisher=[[යුනිවර්සිටි ඔෆ් පෙන්සිල්වේනියා ප්‍රෙස්]]|isbn=0-8122-3711-0}}
* {{cite book|last1=ටේලර්|first1=ඉන්සප්|last2=ටේලර්|first2=මාර්ටින් එම්.|title=The psychology of reading|location=නිව් යෝක්|publisher=ඇකඩමින් ප්‍රෙස්|year=1983|isbn=0-12-684080-6}}

==බාහිර සබැඳි==
*[http://kldp.net/projects/hanja/ හන්ජා-හංගුල් පරිවර්තකය ව්‍යාපෘතිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612121600/http://kldp.net/projects/hanja |date=2010-06-12 }}
*[http://www.learnkorean.com/whanja/hclassindex.asp හන්ජා (චීන අක්ෂර)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021015013838/http://www.learnkorean.com/whanja/hclassindex.asp |date=2002-10-15 }}
*[http://hanjadic.bravender.us කොරියානු ඉගෙනගන්නන් සඳහා හන්ජා ශබ්දකෝෂය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715151651/http://hanjadic.bravender.us/ |date=2014-07-15 }}
*[http://www.asianoffbeat.com/default.asp?display=1361 කොරියානු සිසුන් පස්දෙනකුගෙන් එක් අයකුට සිය නාමය ලිවිය නොහැකියි (හන්ජාවලින්)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707175944/http://www.asianoffbeat.com/default.asp?display=1361 |date=2011-07-07 }}
*[http://www.hanja.me හන්ජා එක්ස්ප්ලෝරර්, දෘශ්‍යකරණය සහ හන්ජා හා කොරියානු වාග්මාලාව අධ්‍යයනය සඳහා වන වෙබ්අඩවිය]
*[http://transliterationisfun.blogspot.com/2016/02/korean-hangul-to-hanja-converter.html හංගුල් සිට හන්ජා මාර්ගස්ථ පරිවර්තකය]

[[Category:චීන අක්ෂර]]
[[Category:හන්ජා]]
[[Category:කොරියානු භාෂාව]]
[[Category:කොරියානු ලේඛන ක්‍රමය]]
[[Category:ලේඛන ක්‍රම]]</text>
      <sha1>35eaky2axigw1fqxlap9qe0q3ulemt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69701</id>
    <revision>
      <id>800336</id>
      <parentid>798184</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56640" sha1="najsm2ofuw6vdbkcq72md3vy1jxy75j" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Unhappy_couple.jpg|thumb|365x365පික්|අසතුටින් සිටින පෙම් යුවලක්.]]
'''ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව(Sexual jealousy)''' යනු ඊර්ෂ්‍යාෙව් එක් ප්‍රභේදයකි.මෙහිදී තම ලිංගික සහකරු වෙනත් අයකු සමග ලිංගික සබධතා පැවැත්වීම කෙරේ ඊර්ෂ්‍යාවක් ඇතිකරගනී.,ඇතැම් විට තම සැමියා/බිරිද හෝ තම පෙම්වතා/පෙම්වතිය කෙරේ ද මෙම ලිංගික ඊර්ෂාව ඇතිවේ. ලිංගික ප්‍රජනනය මගින් වර්ගයා බෝකරන සෑම ජීවියෙකුම ස්ත්‍රී හා පුරුෂ වශයෙන් බෙදීමක් දක්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් සත්ව රාජධානියට අයත් සත්වයන් එක්තරා ලිංගික හැසිරීමක් මගින් සිදුවන ක්‍රියාවලියක් හරහා සිදුවන ජන්මානු සංසේචනය මගින් ඉදිරි පරම්පරාව බිහිකරයි.මෙම ලිංගික ක්‍රියාව විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර සිදුවේ.ලිංගික ක්‍රියාවට අයත් ජීව විද්‍යාත්මක ප්‍රේරණයන් ඇතිවීම කෙරේ ශරීරයේ නිපදවන හෝමෝන ප්‍රබල බලපෑමක් සිදුකරයි.බොහෝ සතුන් තමාට ලිංගික ප්‍රේරණයන් ඇතිවූවිට තමා අයත් වර්ගයේ ඔනෑම පරිණත විරුද්ධ ලිංගිකයෙකු සමග ලිංගිකව හැසිරේ.එහෙත් මිනිසා තමාටම වෙන්වූ එක් සහකරුවකු/සහකාරියක සමග පමණක් හැසිරීමට ඔහු විසින් නිපදවාගත් සංස්කෘතිය මගින් බලපෑම් කරයි.මෙහිදී තමාට අයත් සහකරු/සහකාරිය වෙනත් අයකු හා ලිංගික හැසිරීම ඔවුන් ප්‍රතික්ෂේප කරන අතර ඒ හා බැදුනු ඊර්ෂාවක් දක්නට ලැබේ.ස්ස්විද්‍යාඥයන් සොයාගෙන ඇති ආකාරයට මිනිසා පමණක් නොව මිනිසා අයත් ප්‍රිමාටා ගෝත්‍රයට අයත් අනෙකුක් සතුන් අතරද මෙම ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව දක්නට ලැබේ.ජන ප්‍රවාද හා සහිත්‍ය ග්‍රන්ත වලද සතුන් තුල පවතින ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව විස්තර කරයි.පිරිමි වදුරන් තම රැලට පිරිමි පැටවකු බිහිවුවහෝත් එම පිරිමි පැටවාගේ ශිෂ්නය හපා චේදනයකර මරාදමනබව ජනප්‍රවාදවල හා සාහිත්‍යෙය් දැක්වේෙ.සතුන් අතර පවතින ලිංගික ඊර්ෂාව වරෙක වඩාත් යහපත් ඉදිරි පරපුරක් නිර්මානය කිරීමට හේතුවන බව සත්ව විද්‍යාඥයන් පවසයි.පිරිමි සතුන් අතර ලිංගික සහකාරිය ලබාගැනීමට දක්වන ගැටුමේදී දුර්වලයා පරාජයවී ප්‍රබලයා ජයග්‍රහණය කරයි.එමගින් ශක්තිමත් බලවත් ජාන හිමි සත්වයාට දාව ඉදිරි පරපුර බිහිවේ.එමගින් වඩා ශක්තිමත් ජාන ඉදිරියට ගෙනයාම සිදුවේ.

''පරිණාමීය මනොවිද්‍යාඥයන්  අදහස්කරන ආකාරයට ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ඇතිවීම කෙරේ ජීව විද්‍යාත්මක ලිංගික වෙනස්කම් බලපාන්නට ඇත''.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|title=The state of affairs: Explorations in infidelity and commitment|last=Duncombe, J., Harrison K., Allan., G, &amp; Marsden., D|first=|publisher=Routledge|year=2014|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාවේදී බොහෝ පුරුෂයන් තම සහකාරියගේ දරුවන් තමාගේ නොවන බව පවසා සහකාරිය සමග වාග් ප්‍රහාර හෝ කායික හිංසන වලට ලක්කිරීම සිදුකෙරේ.කාන්තාවන් මෙසේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා වෙන් පෙළෙන විට තම සහකුරු කෙරේ දක්වන චිත්තවේගී සම්බන්ධතා අවමකරගනී.පර්වේෂකයන් දක්වන ආකාරයට පුරුෂයන් ලිංගික මිත්‍යාචාරයන් කෙරෙහි ද ස්ත්‍රීන් චිත්තවේදී සබදතා අඩුවීම කෙරෙහිද  සංවේදී වන බවයි.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Buss|first1=David|title=Strategies of Human Mating|journal=Psychological Topics|volume=15|issue=2|pages=239–260|year=2006|url=http://labs.la.utexas.edu/buss/files/2015/09/strategies_of_human_mating2006.pdf|publisher=Department of Psychology, Faculty of Arts and Sciences, Croatia}}&lt;/ref&gt;

පර්යේෂකයන්ට අනුව පුරුෂයින් තම සහකාරියගේ ලිංගික ආධිපත්‍ය තමා කෙරේ පමණක් තබාගැනීම වැදගත්වන අතර ස්ත්‍රීන්ට තම සහකරුගේ ආදරය විත්තවේගී සබදතා තමා වෙතම යොමුවීම වැදගත්ලෙස සළකයි.පුරුෂයන් තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු සමග ලිංගිකව හැසිරීම නොඉවසයි.එහෙත් ස්ත්‍රීන්ට වඩා වැදගත් ලිංගික සුවයට වඩා චිත්තවේගී බැඳීම්ය..&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last=Harris, C. R.|first=|date=2003|title=A review of sex differences in sexual jealousy, including self-report data, psychophysiological responses, interpersonal violence, and morbid jealousy|url=http://charris.ucsd.edu/articles/Harris_PSPR2003.pdf|journal=Personality and Social Psychology Review|issue=7|pages=102–128.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

ඇතැම් පර්යේෂකයන් සදහන් කරන්නේ ලිංගින ඊර්ෂ්‍යාව කෙරේ ලිංගි භේදය බලනොපාන බවත් ඒ සදහා මූලික සාධකය සංස්කෘතිය බවයි.විවිධ සංස්කෘතීන් තුලින් ඉගැන්වෙන ගණාචාර ජනාචාර සිරිත් විරිත් මගින් ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාෙව් ස්වභාවය වෙනස්වන බවයි.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite journal|last2=Hupka|first2=R|date=1987|title=Cross-cultural differences in the elicitation of sexual jealousy.|url=http://www.jstor.org/stable/3812538?seq=1#page_scan_tab_contents|volume=23|issue=1|pages=12–22|ref=Buunk, Bram; Hupka, Ralph B. Journal of Sex Research 23.1 (Feb 1987): 12-22.|last1=Buunk|first1=B|doi=10.1080/00224498709551338|DOI=10.1080/00224498709551338|journal=Journal of Sex Research}}&lt;/ref&gt;

== ස්ත්‍රීන්ගේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ==
[[ගොනුව:Eh_quoi!_Tu_es_jaloux%3F_by_Paul_Gauguin.jpg|thumb|''Are You Jealous?'' by Paul Gauguin. Based on a real-life episode during Gauguin's stay on Tahiti, the painting shows two Tahitian women.]]
මනෝ විද්‍යාඥයන් සදහන් කරන ආකාරයට පුරුෂයන් කාම මිත්‍යාචාරයේ දී දරුණු ප්‍රතිචාර දැක්වුවද ස්ත්‍රීන් එවන් වැරදි වලදී සමාව දීමට පෙළබෙන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The moral animal: Why we are, the way we are: The new science of evolutionary psychology.|last=Wright, R.|first=|publisher=Vintage|year=2010|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව ස්ත්‍රින් තම සහකරු වෙනත් පුරුෂයෙකු වෙත යාම නොඉවසන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Harris|first=Christine R.|date=2003-05-01|title=A Review of Sex Differences in Sexual Jealousy, Including Self-Report Data, Psychophysiological Responses, Interpersonal Violence, and Morbid Jealousy|url=http://psr.sagepub.com/content/7/2/102|journal=Personality and Social Psychology Review|language=en|volume=7|issue=2|pages=102–128|doi=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|DOI=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|issn=1088-8683|ISSN=1088-8683|pmid=12676643|PMID=12676643|access-date=2016-11-03|archive-date=2016-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031165439/http://psr.sagepub.com/content/7/2/102|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; චිත්තවේගී බැදීම් ඇතිවීම මගින් වඩාත් බලවත් බැදීමක් ඇතිවේ.ස්ත්‍රීන් හා සම්භන්ධව බැලීමේ දී චිත්තවේගී බැදීම් වඩාත් ශක්තිමත්ය..&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== චිත්තවේගාත්මක ඊර්ෂ්‍යාව ===
බොහෝ අධ්‍යනයන්ට අනුව ස්ත්‍රීන් ලිංගික ඊර්ෂාවේ දී චිත්තවේගී භාවාත්මක හැසිරීම් දක්වයි.පුරුෂයා විසින් තමාට වංචාවක් සිදු කළබව දැනගත්විට හැඩීම දුක්වීම ආදී භාවාත්මක ප්‍රතිචාර විනා පුරුෂයාට දඩුවම් කිරීමට නොයයි.ඇතැම් විට සමාව දීමටද පසුබට නොවේ.

== පුරුෂයන්ගේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ==
[[ගොනුව:RowlandsonThe_Citizen.jpg|thumb|337x337පික්|තම බිරිඳ වෙත් පුරුෂයෙකු හා ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදී සිටින අයුරු දතින පුරුෂයෙක්.]]
Male sexual jealousy functions to defend paternity confidence,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Daly|first=Martin|last2=Wilson|first2=Margo|last3=Weghorst|first3=Suzanne J.|date=1982-01-01|title=Male sexual jealousy|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309582900279|journal=Ethology and Sociobiology|volume=3|issue=1|pages=11–27|doi=10.1016/0162-3095(82)90027-9|DOI=10.1016/0162-3095(82)90027-9}}&lt;/ref&gt; and is likely to have evolved through [[ස්වභාවික වරණය|natural selection]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harris|first1=Christine R.|title=A Review of Sex Differences in Sexual Jealousy, Including Self-Report Data, Psychophysiological Responses, Interpersonal Violence, and Morbid Jealousy|journal=Personality and Social Psychology Review|date=May 2003|volume=7|issue=2|pages=102–128|doi=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|DOI=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|pmid=12676643|PMID=12676643}}&lt;/ref&gt; to prevent cuckoldry - a threat to males since they could be investing in offspring they are not biologically related to. This would also be costly, since their resources would be used on females' offspring that is not theirs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last2=Shackelford|first2=Todd K.|date=2014|title=Human Sperm Competition: A Comparative Evolutionary Analysis|journal=Animal Behavior and Cognition|volume=1|issue=3|pages=410|doi=10.12966/abc.08.13.2014|DOI=10.12966/abc.08.13.2014|last1=Pham|first1=Michael N.}}&lt;/ref&gt; Male sexual jealousy manifests itself in the emotion of jealousy, using or threatening with violence to ensure sexual exclusivity and the inclination to control women.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; This idea of males ensuring sexual exclusivity has also lead to laws on adultery.

From an evolutionary perspective, the jealousy arises from this threat of investing in non-biologically related offspring and thus is most strongly felt over their mate's sexual infidelity than their emotional infidelity.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

It can take several forms in behaviour: aggression and violence,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; and possessiveness or controlling behaviour towards their mate.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wilson|first=Margo I.|last2=Daly|first2=Martin|date=1996-01-01|title=Male Sexual Proprietariness and Violence against Wives|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_1996-02_5_1/page/n3|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=5|issue=1|pages=2–7|doi=10.1111/1467-8721.ep10772668|DOI=10.1111/1467-8721.ep10772668}}&lt;/ref&gt; In some cases, sexual jealousy can lead to uxoricide. Threats to a relationship can arise from other sources too, such as the presence of rivals, cues to infidelity and partner dissatisfaction with the relationship.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David|date=2002|title=Human mate guarding|url=|journal=Neuroendocrinology Letters|volume=23|pages=23–29|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;  [[ඔතෙලෝ සින්ඩ්‍රෝම්|Morbid jealousy]] is also concurrent with male sexual jealousy&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; - an obsession with thoughts of a partner's suspected sexual infidelity. A recent meta-analysis reviewed the literature and found that sexual jealousy in males can also lead to emotions such as distress, hurt and disgust being experienced.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sagarin|first=Brad J.|last2=Martin|first2=Amy L.|last3=Coutinho|first3=Savia A.|last4=Edlund|first4=John E.|last5=Patel|first5=Lily|last6=Skowronski|first6=John J.|last7=Zengel|first7=Bettina|title=Sex differences in jealousy: a meta-analytic examination|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513812000244|journal=Evolution and Human Behavior|volume=33|issue=6|pages=595–614|doi=10.1016/j.evolhumbehav.2012.02.006|DOI=10.1016/j.evolhumbehav.2012.02.006}}&lt;/ref&gt;

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ප්‍රකාශනය කිරීම ==

=== ස්ත්‍රීන්ගේ ප්‍රකාශනය ===

==== ආක්‍රමණශීලි හැසිරීම ====
බොහෝ පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ පුරුෂයන් ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාෙව්දී ආක්‍රමණශ්‍රීලී ආවේගගීලී වර්‍යා පෙන්නුම් කරන බවයි,සමහර අවස්ථාවලදී ස්ත්‍රීන්ද අවේගශීලී චර්‍යා පෙන්වන අවස්ථාද පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A mind of her own: The evolutionary psychology of women|last=Campbell, A.|first=|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=|ISBN=|location=Oxford|pages=}}&lt;/ref&gt;

කාන්තාවක් තම සහකරු වෙනත් ස්ත්‍රියක සමග අනවශ්‍ය සබදතා පවත්වන බව දැනුනවිට කෝපයට පත්වීම හා ප්‍රචණ්ඩකාරීව හැරිරේ.මෙමගින් ස්ත්‍රිය තුල පුරුෂයා කෙරෙහි ඇති අවිශ්වාසය පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cross, C. P., &amp; Campbell, A.|first=|date=2011|title=Women's aggression|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1359178911000425|journal=Aggression and Violent Behavior|issue=16|pages=390–398|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; තවදුරටත් ස්ත්‍රීන් තම පුරුෂයාට විවිධ තහංචි පැවවීම අවනශ්‍ය ලෙස සොයාබැලීම සිදුවේ.තහංචි කඩකළවිට දොෂාරෝපණය කිරීම සිදුවේ.මෙවන් අවස්ථාවලදී බැණවැදීම් අබහාස අවසානයේ ගෘහස්ත ප්‍රචණ්ඩත්වය දක්වා වර්ධනයවේ.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt;

තම සහකරු සමග ඇසුරු කරන අනියම් ස්ත්‍රිය විසින් තමාගේ සහකරු අවනතකරගෙන ඇතිබවත් සියළු වැරදි අනියම් ස්ත්‍රිමත පවරා  තමා විසින් හො සහකරු විසින් සිදුකළ වැරදි අමතකකර දමයි.ඇතැම් විට තම සහකරු කෙරේ ඇතිවන ද්වේශය අනියම් ස්ත්‍රියවෙත විතැන් කරයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

==== තමාටම බැණවැදීම ====
ඇතැම්විට ස්ත්‍රීන් තම සහකරු අන් ස්ත්‍රියක පහස ලැබීමට හේතුව තමාසතු අඩුපාඩුවක් නිසා බව සිතා තමාටම බැණවැදීම සිදුවේ.තමා කෙරේ අතිවන මෙම කළකිරීම ඇතැම්විට බරපතල මානසික පීඩනයක් දක්වා බලපවත්වයි..&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; මෙම කලකිරීම් ඔවුන්ට ඇතැම්විට බරපතල මානසික බිඳ වැටීම් දක්වා වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; පුරුෂයින් මෙන් නොව ස්ත්‍රීන් ලිංගික ඊර්ෂාවේදී තමාගේ අඩුපාඩුකම් ගැන ආවර්ජනයක යෙදේ,කෙසේ වෙතත් ලිංගික ඊර්ෂාවේ ස්වභාවය කෙරේ ඔවුනොවුන්ගේ පෞරුෂ ලක්ෂණද ඍජුව බලපායි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=1991-98375-000|title=Intimate relationships|last=Brehm, S. S.|first=|publisher=Mcgraw-Hill Book Company|year=1992|isbn=|ISBN=|edition=2|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== පුරුෂයන් ගේ ප්‍රකාශනය ===

==== සහකාරිය මුරකිරීමේ හැසිරීම් රටාව ====
පුරුෂයන් බොහෝවිට තම සහකාරීය කෙරේ සැකයක් ඇතිවූවිට ඇය යන එන ගමන් බිමන් ආදී සියල්ල රහසේ විපරම් කරමින් ඇය මුර කිරීමට පෙළඹේ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSYJ/TOPSYJ-8-71.pdf|title=Intimacy, Loneliness &amp; Infidelity|last=Rokach, A., &amp; Philibert-Lignières, G.|first=|date=2015|journal=The Open Psychology Journal|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|issue=8|pages=71–77}}&lt;/ref&gt; These tactics are used to prevent partner infidelity and so might be used when there are perceived threats in the environment.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goetz|first=Aaron T.|last2=Shackelford|first2=Todd K.|last3=Weekes-Shackelford|first3=Viviana A.|last4=Euler|first4=Harald A.|last5=Hoier|first5=Sabine|last6=Schmitt|first6=David P.|last7=LaMunyon|first7=Craig W.|date=2005-03-01|title=Mate retention, semen displacement, and human sperm competition: a preliminary investigation of tactics to prevent and correct female infidelity|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0191886904001722|journal=Personality and Individual Differences|volume=38|issue=4|pages=749–763|doi=10.1016/j.paid.2004.05.028|DOI=10.1016/j.paid.2004.05.028}}&lt;/ref&gt; It results in several behaviours, researchers have documented up to 19 different tactics used.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David|date=1988|title=From vigilance to violence: Tactics of mate retention in American undergraduates|url=|journal=Ethology and Sociobiology|volume=9|issue=5|pages=291–317|doi=10.1016/0162-3095(88)90010-6|DOI=10.1016/0162-3095(88)90010-6|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; This includes (but is not exclusive to):
* Violence directed towards competitors, 
* Taking up all of the mate's time so that they have no time to meet other potential mates,
* Emotionally manipulate their mate,
* Increase their possession signals with jewellery,
* Enhancing their appearance. 
Vigilance is also a tactic used by the male towards their mate by controlling their movements either directly or indirectly.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; For example, they may check up on where their partner is (indirectly) or stop them from going out with friends (directly).

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා පුරෝකථන ==
ලිංගික ඊර්ෂාව පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස්ය.අදාල පුද්ගලයාගේ පෞරුෂය ඔහු සමාජානුයෝජනයවූ සංස්කෘතිය ලිංග භේදය වයස පරිසරික සාධක ජීව විද්‍යාත්මක සාධක ආදී විවිධ සාධක ලිංගික ඊර්ෂාව කෙරේ බලපානු ලබයි..&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

=== ඈදුම් ක්‍රම ===
කුඩා අවධියේ දරුවකුට වැඩි ආරක්ෂාවක් ලබාදීම නිසා ඔහු වැඩිවියට පත්විටද අනෙකාද එසේ ආරක්ෂා කිරීමට පෙළඹෙනබව ඇතම් විද්වතුන් පවසයි.දරුවන් සමාජානුයෝජනය වන සංස්කෘතිය තුල ලිංගික සදාචාරය ප්‍රභලව අවධාරනය කෙරේද එවන් සමාජවල සමාජානුයෝජනය ලබන දරුවන් වැඩිවියට පත්වූවිට ලිංගික ඊර්ෂාව වැඩි වශයෙන් ඇති පුද්ගලයන් බවට පත්වේ.එහෙත් ඊට සාපේක්ෂව ලිංගික සදාචාරය ප්‍රභලව නොපවතින සමාජවල ලිංගික ඊර්ෂාව අඩුය.එසේම තමාතුල ඇතිකර ගන්නා හීනමානය හේතු කොටගෙනද ලිංගික ඊර්ෂාව ඇතිවේ.එනම් තමා තුල පවතින අඩුපාඩුවක් නිසා තම සහකරු/සහකාරිය වෙනත් අයකුගේ ඇසුරට පත්වේද යන්න බියක් ඊර්ෂාවක් ඇතිවේ.තවද මත්ද්‍රව්‍ය මත්පැන් ආදියට ඇබ්බැහිවීම නිසා ලිංගික අප්‍රාණිකත්වය වැනි ලිංගික හැසිරීමට ඇති අපහසුතාවයන් නිසාද අනෙකා වෙනත් අයතුගේ පහස සොයා යනු ඇතැයි සැකයක් උපදී

=== ලිංගික ප්‍රේරක ===
Sex drive, also known as libido, is the physiological need for sexual activity.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s10508-006-9146-z|title=The relation between sex drive and sexual attraction to men and women: A cross-national study of heterosexual, bisexual, and homosexual men and women|last=Lippa, R. A.|first=|date=2007|journal=Archives of Sexual Behavior|doi=10.1007/s10508-006-9146-z|DOI=10.1007/s10508-006-9146-z|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|volume=36|pages=209–222}}&lt;/ref&gt; Sex drive has been found to be a significant predictor of higher sexual jealousy in both men and women; those who had a higher sex drive showed greater distress at the idea of their partner committing sexual infidelity.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470013494.ch27/summary|title=Jealousy and envy.|last=East, M. P., &amp; Watts, F. N.|first=|date=1999|journal=Handbook of cognition and emotion|doi=10.1002/0470013494.ch27|DOI=10.1002/0470013494.ch27|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|pages=569–588}}&lt;/ref&gt; This is consistent with other empirical research that has shown that individuals who value sexual gratification highly were more likely to be distressed by sexual infidelity.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|title=The state of affairs: Explorations in infidelity and commitment|last=Duncombe, J., Harrison K., Allan., G, &amp; Marsden., D|first=|publisher=Routledge|year=2014|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; To explain this finding, researchers have suggested the key threat that sexual infidelity poses for individuals with a high sex drive is loss of access to sexual gratification, as their partner is granting sexual access to a third person.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== සම්භන්ධතා ස්වභාවය ===
Research has shown that individuals who reported high jealousy scores had more stable and successful relationships than individuals who reported comparatively low jealousy scores.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Furthermore, individuals in committed relationships tend to experience higher levels of jealousy than individuals in less committed relationships.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; To explain this, researchers have proposed that those in better quality, more committed relationships would have more to lose if their partner were to leave them for someone else, and therefore worry more about infidelity.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Therefore, such individuals experience greater sexual jealousy if they feel the relationship is threatened.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.socialemotiveneuroscience.org/pubs/ehj_peterson_harris_emotion_jealousy.pdf|title=Jealousy: novel methods and neural correlates.|last=Harmon-Jones, E., Peterson, C. K., &amp; Harris, C. R.|first=|date=2009|journal=Emotion|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|issue=9|pages=113}}&lt;/ref&gt;

== විවරණය ==
Researchers have proposed a number of theories to explain sexual jealousy in both males and females. In addition, some of these explanations can be used to explain the sex differences in sexual jealousy and why there may be differences in the degree to which people experience jealousy.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== පරිණාමීය මනෝ විද්‍යා දෘෂ්ටිකෝණය ===
Evolutionary psychologists propose that the core function of sexual jealousy is to retain access to a valuable mate.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; This explanation is known as ''jealousy as a specific innate module'', &quot;'''JSIM'''&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Harris|first=Christine R.|title=Psychophysiological responses to imagined infidelity: The specific innate modular view of jealousy reconsidered.|url=http://dx.doi.org/10.1037/0022-3514.78.6.1082|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=78|issue=6|pages=1082–1091|doi=10.1037/0022-3514.78.6.1082|DOI=10.1037/0022-3514.78.6.1082}}&lt;/ref&gt; According to this perspective, sexual jealousy should be activated by threats to the relationship; in particular, threats of sexual infidelity by the female and threats that the male may share his resources (money, protection, time) with another woman. For males, their biggest concern when they commit to a relationship is ensuring that any offspring produced is biologically theirs, therefore, sexual infidelity is a huge threat them as there is then a chance that they are not the [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|genetic]] parent.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carpenter, C. J.|first=|date=2012|title=Meta-analyses of sex differences in responses to sexual versus emotional infidelity men and women are more similar than different|url=https://www.researchgate.net/profile/Christopher_Carpenter/publication/230584162_Are_More_Similar_than_Different_Meta-Analyses_of_Sex_Differences_in_Responses_to_Sexual_Versus_Emotional_Infidelity__Men_and_Women/links/09e41501aa4a3e2e7d000000.pdf|journal=Psychology of Women Quarterly|issue=36|pages=25–37.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; If a male raises a child that is not genetically his own, he has effectively wasted his resources raising another man's child, that will not pass on any of his genes.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buss, D. M.|first=|date=2013|title=Sexual jealousy|url=http://hrcak.srce.hr/108507|journal=Psihologijske teme|issue=22|pages=155–182|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

As women have genetic certainty when they bear a child this is not a concern to them, however, women do face a different evolutionary problem. If her partner becomes emotionally attached to another woman, there is a real chance that the male may share his resources with the other woman, or leave their current relationship all together. Either way, the female loses some of the male parental investment; the loss of her mate’s resources may significantly reduce the survival of herself and her offspring.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The dangerous passion: Why jealousy is as necessary as love and sex.|url=https://archive.org/details/dangerouspassion0000buss|last=Buss, D. M.|first=|publisher=Simon and Schuster.|year=2000|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

The evolutionary psychology perspective has been supported by a study conducted by David Buss.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David M.|date=2013|title=Sexual jealousy|url=|journal=Psychological Topics|volume=22|pages=155–182|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; He observed that male sexual jealousy is triggered by sexual infidelity, whereas female sexual jealousy was triggered by emotional infidelity. The study concluded that sexual jealousy may be an adaptive function in which is triggered in order to retain access to a valuable mate.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Researchers David Buss and Todd Shackleford propose and test several hypotheses about sexual jealousy:&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David M.|last2=Shackleford|first2=Todd K.|date=1997|title=From vigilance to violence: Mate retention tactics in married couples|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1997-02_72_2/page/346|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=72|issue=2|pages=346–361|doi=10.1037/0022-3514.72.2.346|DOI=10.1037/0022-3514.72.2.346|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
# '''Men will devote more resources to mate retention when their partner is younger than them, than men who's partner is older than them'''. This hypothesis rests on the evolutionary principle of mate value. Younger women are likely to have more mate value because they are more fertile. Therefore, it is predicted that men are likely to engage in mate retention behaviours more often when their partner is younger rather than older than them.
# Resting on the principle of mate value again, is the prediction that '''men will devote more resources to mate retention when their partner is perceived to be physically attractive, than when their partner is perceived to be less physically attractive'''. Females who are physically attractive have a higher mate value than those who are less physically attractive.
# '''Women will allocate more resources to mate retention when their partner has a wealth of resources than women whose partners have few resources'''. This hypothesis also rests on the mate value principle. Men who have more resources and wealth have a higher mate value than those who do not.
# '''If a man perceives his partner as having a higher mate value than him, then he is more likely to engage in efforts towards mate retention than men who perceive their partners as having a lower than or equal to mate value than them.''' This hypothesis rests on perceived mate value. If a male's partner has a higher mate value than him, she is more likely to be able to attract other men who may be of a similar mate value to her. As such, the male is at a greater risk of losing her to another man with a higher mate value.
# '''Individuals who suspect their partners are being unfaithful are more likely to devote effort towards mate retention than those who do not suspect their partners are being unfaithful.''' This hypothesis relies on the perceived probability of infidelity. Men risk being cuckolded into raising children that are not genetically his, and women risk losing their mate's resources and time.
Their research provided evidence to support all above hypotheses except for hypothesis 5; this effect was unique to men only.

=== දෙවැදෑරුම් කල්පිත ===
The hypothesis contradicts the evolutionary perspective.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=D.M.|last2=Larsen|first2=R.J.|last3=Westen|first3=D|date=1996|title=Special Section Commentary: Sex Differences in Jealousy: Not Gone, Not Forgotten, and Not Explained by Alternative Hypotheses.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1996-11_7_6/page/373|journal=Psychological Science|doi=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00392.x|DOI=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00392.x|pmid=|PMID=|volume=7|pages=373–375}}&lt;/ref&gt; It proposes that these sex differences in feelings of sexual jealousy are due to beliefs and have not evolved.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

The double-shot hypothesis (also known as the two-for-one hypothesis&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Whitty|first=M.T|last2=Quigley|first2=L.L.|date=2008|title=Emotional and sexual infidelity offline and in cyberspace.|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x/abstract;jsessionid=A918BDEA63506F7BA7C221C4326867EA.f01t03?userIsAuthenticated=false&amp;deniedAccessCustomisedMessage=|journal=Journal of Marital and Family Therapy|doi=10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x|DOI=10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016|volume=34|pages=461–468}}&lt;/ref&gt;) suggests that women have a belief that men can have sexual relations without emotionally committing themselves. Women also believe that for men, to have emotional commitment, sex is a prerequisite.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Desteno|first=D.A|last2=Salovey|first2=P|date=1996|title=Evolutionary origins of sex differences in jealousy? Questioning the &quot;fitness&quot; of the model.|url=http://pss.sagepub.com/content/7/6/367.short|journal=Psychological Science|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016}}&lt;/ref&gt; Therefore, if men and women place importance on different aspects of relationship, this explains why they may also be upset by different types of sexual jealousy differently.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wiederman|first=M.W.|last2=Kendall|first2=E|date=1999|title=Evolution, sex, and jealousy: Investigation with a sample from Sweden.|url=http://www.ehbonline.org/article/S1090-5138(98)00046-4/abstract|journal=Evolution and Human Behavior|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016}}&lt;/ref&gt;

=== සමාජ සංජානන දෘෂ්ටිකෝණය ===
As both forms of jealousy are threatening to both men and women, the social-cognitive perspective suggests that there are no inherent, evolutionarily induced gender differences. Instead, both emotional and sexual jealousy are believed to occur when an individual believes that a rival is posing a threat to what one perceives to be a valuable interpersonal relationship. When the relationship or one's self-esteem is threatened, jealousy is evoked.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

The perspective also provides explanations as to why men would be more upset by sexual infidelity than women. Men are socialized to be masculine, which includes having great sexual prowess. If a man’s partner commits sexual infidelity, this brings into question his sexual prowess and therefore threatens his masculinity. This results a strong, negative reaction in response to the sexual infidelity, which does not tend to occur in response to emotional infidelity. In contrast, women are taught to be emotional nurturers in a relationship, therefore, if their partner commits emotional infidelity, this may threaten her sense of self more than if her partner commits sexual infidelity.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook of jealousy: Theory, research, and multidisciplinary approaches.|url=https://archive.org/details/handbookofjealou0000sybi|last=Hart, S. L., &amp; Legerstee, M. (Eds.)|first=|publisher=Blackwell Publishing Ltd|year=2013|isbn=|ISBN=|location=West Sussex|pages=}}&lt;/ref&gt;

The social-cognitive perspective also proposes the '''''transactional model of jealousy''''', which can be used to explain why there may be differences in the degree to which individuals experience sexual jealousy within genders, as well as between genders. This model examines how three variables - (1) arousability, (2) commitment and, (3) insecurity - moderate jealousy.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Intimate relationships: Issues, theories, and research.|last=Erber, R., &amp; Erber, M. W.|first=|publisher=Routledge|year=2016|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;
# Individual differences in sexual jealousy are determined by the difference in levels of ''physiological arousa''l: individuals who are easily aroused have more intense jealous reactions, than those with lower physiological arousal
# ''Commitment'' refers to the degree of dedication a person has in the relationship: the more committed a person is to a relationship, the greater the threat of loss, which leads to greater feelings of jealousy
# ''Insecurity'' refers to the perceived level of commitment of the partner: if we perceive our partner to be uninvolved or disinterested in the relationship, we feel more insecure.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sagarin, B.J., Martin, A.L., Coutinho, S.A., Edlund, J.E., Patel, L., Skowronski, J.J., &amp; Zengel, B.|first=|date=2012|title=Sex differences in jealousy: A meta-analytic examination|url=http://www.niu.edu/jskowronski/publications/2012SagarinEtAl.pdf|journal=Evolution and Human Behavior|issue=33|pages=595–614.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
The degree to which these factors are experienced together determine the intensity of sexual jealousy felt by an individual.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව හා සංස්කෘතිය ==
Sexual jealousy is cross-culturally universal and affects both men and women.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; However, the extent of sexual jealousy varies across cultures. Sexual jealousy is strongly mediated by culture in both heterosexual and homosexual couples&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hawkins|first=R.O.|date=1990|title=The Relationship Between Culture, Personality, and Sexual Jealousy in Men in Heterosexual and Homosexual Relationships|url=http://search.proquest.com/psycinfo/docview/617891480/113308AE58FC4D14PQ/2?accountid=14888|journal=Journal of Homosexuality|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; and  in males, is said to be prevalent in cultures in which heritability runs through the male side.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wood|first=W|last2=Eagly|first2=A.H.|date=2002|title=A cross-cultural analysis of the behavior of women and men: implications for the origins of sex differences.|url=|journal=Psychological Bulletin|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2013|accessdate=2 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා ප්‍රබෝධක ===
There are cross-cultural differences in behaviours that evoke sexual jealousy.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Specifically, one study focused on seven different countries: Hungary, Ireland, Mexico, the Netherlands, the Soviet Union, the United States, and Yugoslavia. Different behaviours were found to elicit different extents of sexual jealousy. For instance, flirting, kissing and sexual involvement elicit sexual jealousy across all of the nations. However, dancing, hugging and kissing evoke very different reactions across cultures. In the Soviet Union, the most sexual jealousy is seen across dancing, hugging, flirting and kissing behaviours. Yugoslavian participants display the most intense sexual jealousy to flirting behaviour but the least to kissing. Dutch participants show the least sexual jealousy to kissing, dancing and hugging behaviours.

=== බටහිර සංස්කෘතිය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ===
විවාහක සහකරුට අමතරව වෙනත් බාහිර ඇසුරක් පවත්වාගැනීමට නිදහස ඇති සංස්කෘතීන් තුල ලිංගික ඊර්ෂයාව අවම මට්ටමක පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Canela: Bonding through kinship, ritual, and sex.|url=https://archive.org/details/canelabondingthr0000croc|last=Crocker|first=W|last2=Crocker|first2=J|publisher=Harcourt Brace College|year=1994|isbn=|ISBN=|location=Fort Worth, TX|pages=}}&lt;/ref&gt; උදාහරණ ලෙස ඩෙන්මාර්කය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යට අවම පුද්ගලයන් සිටින රටකි. එයට හේතුව විවාහ සංස්ථාවට පිටින් ලිංගික ඇසුර ලබාගැනීම එම සංස්කෘතීන් තුල අනුමත කරන බැවිනි.සාමාන්‍ය යෙන් බටහිර සමාජය තුල ලිංගික ඊර්ෂාව අවම අගයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Christensen|first=H.T.|date=1973|title=Attitudes toward marital infidelity: A nine-cultural sampling of university student opinion.|url=|journal=Journal of Comparative Family Studies|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2015|accessdate=2 March 2015}}&lt;/ref&gt;

ජ්ර්මන් ජාතිකයන්ට වඩා ඇමරිකානු ජාතිකයන් තුල ලිංගික ඊර්ෂාව වැඩිබව පර්යේෂකයන් පවසයි.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buunk|first=B.P.|last2=Angleitner|first2=A|last3=Oubaid|first3=V|last4=Buss|first4=D.M.|date=1996|title=Buunk, B. P., Angleitner, A., Oubaid, V., &amp; Buss, D. M. (1996). Sex differences in jealousy in evolutionary and cultural perspective: Tests from the Netherlands, Germany, and the United States.|url=http://pss.sagepub.com/content/7/6/359.short|journal=Psychological Science|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු සමග දැඩි ආදරයෙන් වෙලී සිටිනු දැකීම වෙන් අයකු සමග හොදින් ලිංගික ඇසුර පවත්වනු දැකීම එනම් තමාට වඩා ඇය වෙනත් අයකුට ආදරය කිරීම හා තමා ඇසුරේ ලබන ලිංගික සතුටට වඩා වෙනත් අයකු සමග එම සතුට විදීම පුරුෂයන්ට දැඩි ඊර්ෂාවක් ඇතිවන අවස්ථා ලෙස ඇමරිකාරු පුරුෂයන් පවසා ඇත.මෙම ජර්මන් පුරුෂයන්ට වඩා වැඩි ලිංගික ඊර්ෂාවක් බව පර්යේෂකයන් මොවුන් සංසන්දනය කරමින් විග්‍රහ කරයි.

මෙයාකාරයෙන් ඇමරිකාව තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව බහුලවීමට හේතුව සංස්කෘතිකමය වශයෙන් ආදරය ලිංගික ඇසුර පවුල පිළිබද ඇති ආකල්පයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The American Sexual Tragedy|last=Ellis|first=A|publisher=Lyle Stuart|year=1962|isbn=|ISBN=|location=Oxford, England|pages=320}}&lt;/ref&gt; මෙම හේතුව නිසා තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු හා අසීමිත ඇසුරක් පැවැත්වීම නිසා ඇය කෙරේ ඇති ආදරය නැතිවී යයි.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wiederman|first=M.W|last2=Allgeier|first2=E.R|date=1993|title=Gender differences in sexual jealousy: Adaptionist or social learning explanation?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309593900116|journal=Ethology and Sociobiology|doi=10.1016/0162-3095(93)90011-6|DOI=10.1016/0162-3095(93)90011-6|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016|volume=14|pages=115–140}}&lt;/ref&gt;

බටහිර සංස්කෘතිය තුල බොහෝ කාන්තාවන් තම සහකරු වෙනත් පුරුෂයින් හා සංසන්දනය කිරීම සිදුකරනබව පර්යේෂකයන් පවසයි. එහිදී අනෙකුත් පුරුෂයන් තම සහකාරියට දක්වන ආදරය හා තමගේ සහකරු ඇයට දක්වන ආදරය සංසන්දනය කර තමාට අඩුවෙන් ආදර සැළකිලි ලැබෙන්නේ නම් ලිංගික ඊර්ෂාවන් උපදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=White|first=G.L.|date=1980|title=Inducing Jealousy A Power Perspective|url=http://psp.sagepub.com/content/6/2/222.short|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Miyagawa_Isshô-Spring_Pastimes-H.jpg|alt=Miyagawa Isshō, ca. 1750; From a series of ten homoerotic scenes, on a shunga-style painted hand scroll (kakemono-e); sumi, color and gofun on silk. Private collection.|thumb|408x408පික්|තම බිරිඳ වෙනත් පුරුෂයෙකුට පෙම් හසුනක් ලියනු දැකීම.
]]

=== ඈත පෙරදිග සංස්කෘතිය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ===
Cross-cultural comparisons between China and United States reveal that, regardless of nation, men show greater sexual jealousy than women. Females show significantly higher levels of emotional jealousy. In contrast, between the nations, both men and women from the United States show greater sexual jealousy than Chinese individuals.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Geary|first=David C|last2=Rumsey|first2=Michael|last3=Bow-Thomas|first3=Christine|last4=Hoard|first4=Mary K|date=1995|title=Sexual jealousy as a facultative trait: Evidence from the pattern of sex differences in adults from China and the United States.|url=http://0-www.sciencedirect.com.pugwash.lib.warwick.ac.uk/science/article/pii/0162309595000577|journal=Ethology and Sociobiology|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt;

In contemporary India, sexual jealousy is a primary cause of violence towards women compared to other causes. Approximately fifty-one per cent of the violence towards women in an Indian sample was due to sexual jealousy.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Panchanadeswaran|first=S|last2=Koverola|first2=C|date=2005|title=The voices of battered women in India|url=http://vaw.sagepub.com/content/11/6/736.abstract|journal=Violence Against Women|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016}}&lt;/ref&gt;

ඉතිහාසයේ වාර්ථාවන පරිදි 1880 සහ 1925, අතර කාලය තුල බටහිර රටවලට සංක්‍රමණයවූ ඉන්දීය ජාතිකයන් ලිංගික ඊර්ෂාව පදනම් කරගෙන සියදිවි නසාගැනීම් සිදුවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sites of desire/economies of pleasure: Sexualities in Asia and the Pacific.|url=https://archive.org/details/sitesofdesireeco0000unse|last=Manderson|first=L|last2=Jolly|first2=M|publisher=University of Chicago Press|year=1997|isbn=|ISBN=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt; බොහෝ සංක්‍රමණිකයන් තුල ලිංගික ඊර්ෂාව පවතිනබව ඇතැම් පර්යේෂණ වාර්ථාවල දැක්වේ.මේ අතරින් වැඩි දෙනෙක් පුරුෂයන්ය.තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු හා සම්භන්ධකම් ඇතිකර ගනී යන සැකය ඔවුන් තුල බහුලව පැවතී.ඉන්දියානු සංක්‍රමණික පුරුෂයන් තම සහකාරිය සුදු ජාතික පුරුෂයන් සමග ලිංගික සේවනයේ යෙදුනු බවට සැකකොට නොයෙක් ගැටුම් ඇතිකර ගැනීම හා සියදිවි නසාගැනීම සිදුවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lal|first=B.V|date=1985|title=Veil of Dishonour: Sexual jealousy and suicide on Fiji plantations|journal=The Journal of Pacific History|doi=10.1080/00223348508572516|DOI=10.1080/00223348508572516|pmid=|PMID=|volume=20|pages=135–155}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතික වෙනස්කම් පහදාදීම ==

=== පරිණාමීය මනෝ විද්‍යා ආකෘතිය ===
The differences feelings of the jealousy across cultures provides support for the evolutionary psychological model. Different weightings are given to triggers of sexual jealousy cross-culturally. In liberal cultures, male mating effort is based on the number of women. These men therefore invest less time in each woman and, therefore, exhibit less sexual jealousy.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

=== පීතෘ නිශ්චිතභාවය ===
පීතෘ නිශ්චිතතාවය යනු පුරුෂයා තමාට දාව උපන් දරුවන් නිශ්චිතව හදුනා ගැනීමයි.එනම් තමා විසින් සම්බන්ධතා පැවැත්වූ ස්ත්‍රියට උපන් දරුවන්ගේ පියා තමාබව නිශ්චිතව දැනගැනීමයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Greene|first=P.J.|date=1978|title=Promiscuity, paternity, and culture.|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/ae.1978.5.1.02a00110/full|journal=American Ethnologist|doi=10.1525/ae.1978.5.1.02a00110|DOI=10.1525/ae.1978.5.1.02a00110|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016|volume=5|pages=151–159}}&lt;/ref&gt;

බහු පුරුෂ විවාහ සිදුවන සමාජවල පුරුෂයන් තුල තමාට අයත් දරුවා කවුද යන්න නිශ්චිතව හදුනාගත නොහැක.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; එහෙත් ඔවුන් තම දරුවන් නිශ්චිතව හදුනාගැනීමට උනන්දුවක් නොදක්වයි.ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට අයත් පොදු බිරිඳට උපන් සියළු දරුවන්ට සමානව සළකති.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

පීතෘ නිශ්චිතතාව පිළිබද සංකල්පය සංස්කෘතියෙන් සංස්කෘතියට වෙනස්ය.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; ඒක විවාහ සිදුවන සමාජවල පවා පීතෘ නිශ්චිතතාව පිළිබද ගැටළු පවතී.තම බිරිඳ කෙරේ ඇතිවන සැකය මීට හේතුවයි.ඇතැම් විට මීට හේතුව ඔතෙලෝසින්ඩ්‍රොම් වැනි මානසික රෝග වියහැක.

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ඔතෙලෝ සින්ඩ්‍රෝම්]]

== සටහන ==
{{Reflist}}

== බාහිර යොමු ==
* {{Cite journal|last1=Buss|first1=D. M.|last2=Schmitt|first2=D. P.|year=1993|title=Sexual strategies theory: an evolutionary perspective on human mating|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Buss/publication/14715297_Sexual_Strategy_Theory_An_evolutionary_perspective_on_human_mating/links/0deec5181791b73d35000000.pdf|format=PDF|journal=Psychological Review|volume=100|issue=2|pages=204–232|doi=10.1037/0033-295x.100.2.204|DOI=10.1037/0033-295x.100.2.204}}
* {{Cite journal|last1=Pines|first1=A.|last2=Aronson|first2=E.|year=1983|title=Antecedents, correlates, and consequences of sexual jealousy|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x/pdf|journal=Journal of Personality|volume=51|issue=1|pages=108–136|doi=10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x|DOI=10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x}}
* {{Cite journal|last1=Wiederman|first1=M. W.|last2=Allgeier|first2=E. R.|year=1993|title=Gender differences in sexual jealousy: Adaptionist or social learning explanation?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309593900116|journal=Ethology and Sociobiology|volume=14|issue=2|pages=115–140|doi=10.1016/0162-3095(93)90011-6|DOI=10.1016/0162-3095(93)90011-6}}
* Further information on [http://www.ulm.edu/~palmer/JealousyandMate.htm jealousy and mate-guarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020113925/http://www.ulm.edu/~palmer/JealousyandMate.htm |date=2016-10-20 }} in males and females
* {{Cite journal|last1=Daly|first1=M.|last2=Wilson|first2=M.|last3=Weghorst|first3=S. J.|year=1982|title=Male sexual jealousy|url=|journal=Ethology and Sociobiology|volume=3|issue=1|pages=11–27|doi=10.1016/0162-3095(82)90027-9|DOI=10.1016/0162-3095(82)90027-9}}
* {{Cite journal|last1=Harris|first1=C. R.|year=2002|title=Sexual and romantic jealousy in heterosexual and homosexual adults|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2002-01_13_1/page/7|journal=Psychological Science|volume=13|issue=1|pages=7–12|doi=10.1111/1467-9280.00402|DOI=10.1111/1467-9280.00402}}

[[ප්‍රවර්ගය:මනෝවේදය]]</text>
      <sha1>najsm2ofuw6vdbkcq72md3vy1jxy75j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික අපරිකාමකත්ව ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70154</id>
    <revision>
      <id>800332</id>
      <parentid>800243</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26666" sha1="ke2pre6cludwwsxn7r3dpozmxkfttd6" xml:space="preserve">'''ලිංගික අපරිකාමකත්වය''' (Paraphilias) යනු යම් වස්තුවක් අවස්ථාවක් යම් හෝ  අනාකෘතික ප්‍රපංවයක් කෙරේ ඇතිවන ලිංගික ආකර්ෂණයකි.අමරිකානු මනෝ විද්‍යාඥයන් ගේ සංගමයේ ප්‍රකාශයක් වන  මනසික රෝග වර්ගීකරණය DSM5 (''Diagnostic and Statistical Manual, Fifth Edition)'' යටතේ මෙම මානසික රෝග ලැයිස්තගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;  ඇතැම් ලිංගික අපගමන මානසික රෝග DSM 5 වර්ගීකරණයට අයත් නොවී  DSM 302.9, යන කේතයන් යටතේ වර්ගකර ඇත

== ලිංගික අපරිකාමකත්ව ==
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%;&quot;
!Paraphilia
! class=&quot;unsortable&quot; |Focus of erotic interest
|-
|Abasiophilia
|ආබාධිත පුද්ගලයන් කෙරේ දක්වන ලිංගික ආකර්ෂණය&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Acrotomophilia 
|අංගඡේදිත පුද්ගලයන් කෙරේ ඇතිවන ලිංගික ආකර්ෂණය&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Money|first=J|author-link=John Money|authorlink=John Money|author2=Simcoe KW|year=1986|title=Acrotomophilia, sex, and disability: New concepts and case report|journal=Sexuality and Disability|volume=7|pages=43–50|doi=10.1007/BF01101829|DOI=10.1007/BF01101829|issue=1/2}}&lt;/ref&gt;
|-
|Agalmatophilia
|ප්‍රතිමාවක් පිළිරුවක් දැකීමෙන් ඇතිවන ලිංගික ආකරෂණය&lt;ref name=&quot;Scobie1975&quot;&gt;{{Cite journal|last=Scobie|first=A|author2=Taylor J|year=1975|title=Perversions ancient and modern: I. Agalmatophilia, the statue syndrome|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-the-behavioral-sciences_1975-01_11_1/page/49|doi=10.1002/1520-6696(197501)11:1&lt;49::AID-JHBS2300110112&gt;3.0.CO;2-6|DOI=10.1002/1520-6696(197501)11:1&lt;49::AID-JHBS2300110112&gt;3.0.CO;2-6|journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences|volume=11|pages=49–54|pmid=11609831|PMID=11609831|issue=1}}&lt;/ref&gt;
|-
|Algolagnia 
|ශාරීරික වේදනාවක් මගින් විශේෂයෙන් ලිංගික ප්‍රදේශයන්හි ඇතිවන වේදනාවන් මගින් ලිංගික තෘප්තියක් ලැබීම&lt;ref name=&quot;gnnax&quot;&gt;{{Cite book|last=Kelley|first=K|author2=Byrne D|title=Alternative Approaches to the Study of Sexual Behavior|year=1986|pages=[https://books.google.com/books?id=z2eJCJ–0J4QC&amp;pg=PA13 13–38]|publisher=[[Taylor &amp; Francis|Lawrence Erlbaum Associates]]|location=Hillsdale, N.J.|isbn=0-89859-677-7|ISBN=0-89859-677-7}}&lt;/ref&gt;
|-
|Andromimetophilia 
|නපුර්ශක පුද්ගලයන් කෙරේ ඇතිවන ලිංගික ආකර්ෂණය&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MoneyLamacz1984&quot;&gt;{{Cite journal|last=Money|first=J|author-link=John Money|authorlink=John Money|author2=Lamacz, M|year=1984|title=Gynemimesis and gynemimetophilia: Individual and cross-cultural manifestations of a gender-coping strategy hitherto unnamed|url=https://archive.org/details/comprehensive-psychiatry_july-august-1984_25_4/page/392|pmid=6467919|PMID=6467919|journal=Comprehensive Psychiatry|volume=25|issue=4|pages=392–403|doi=10.1016/0010-440X(84)90074-9|DOI=10.1016/0010-440X(84)90074-9}}&lt;/ref&gt;
|-
|Anililagnia 
|තරුණයින් තුල තමාට වඩා වයසින් වැඩි ස්ත්‍රීන් කෙරේ ඇතිවන ලිංගික ආකර්ෂණය&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Theroux|first=Alexander|author-link=Alexander Theroux|authorlink=Alexander Theroux|year=2008|title=[[Laura Warholic]]|publisher=Fantagraphics Books|isbn=978-1-56097-798-8|ISBN=978-1-56097-798-8|page=[https://archive.org/details/isbn_9781560977988/page/135 135]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Anthropophagy
|මිනීමස් කෑමේ ආශාව&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia3&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/87 87]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Apotemnophilia 
|අංගඡෙදනය කිරීමේ ආශාව සහිත ලිංගික අපගමන තත්වයක්&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Money|first=J|author-link=John Money|authorlink=John Money|year=1977|title=Apotemnophilia: Two cases of self-demand amputation as a paraphilia|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1977-05_13_2/page/115|journal=[[The Journal of Sex Research]]|volume=13|issue=2|pages=115–125|doi=10.1080/00224497709550967|DOI=10.1080/00224497709550967|last2=Jobaris|first2=Russell|last3=Furth|first3=Gregg}}&lt;/ref&gt;
|-
|Asphyxiophilia
|හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාවය හා බැදුනු ලිංගික අපගමන තත්වයක්&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;&gt;{{Cite journal|last=Money|first=J|year=1984|title=Paraphilias: Phenomenology and classification|url=https://archive.org/details/american-journal-of-psychotherapy_1984-04_38_2/page/164|author-link=John Money|authorlink=John Money|pmid=6234812|PMID=6234812|journal=[[American Journal of Psychotherapy]]|volume=38|issue=2|pages=164–78}}&lt;/ref&gt;
|-
|Attraction to disability 
|ශාරීරික ආබාධ සහිතවූවන්ට ඇතිවල ආකර්ශනය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=R. C.|year=2004|title=Amputee identity disorder and related paraphilias|url=|journal=Psychiatry|volume=3|issue=8|pages=27–30|doi=10.1383/psyt.3.8.27.43394|DOI=10.1383/psyt.3.8.27.43394}}&lt;/ref&gt;
|-
|Autagonistophilia
|වේදිකාවක් මත හෝ විද්‍යුත් දර්ශන තලයක ප්‍රදර්ශනය දර්ශන ඇසුරින් ලිංගික තෘප්තියක් ලැබීම&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Seto2000&quot;/&gt;
|-
|Autoandrophilia 
|ගැහැනියක තමන් පිරිමියකු බව සිතින් උපකල්පනය කරමින් ලිංගික තෘප්තියක් ලැබීම&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dickey|first=R|author2=Stephens J|year=1995|title=Female-to-male transsexualism, heterosexual type: Two cases|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1995-08_24_4/page/439|journal=[[Archives of Sexual Behavior]]|volume=24|doi=10.1007/BF01541857|DOI=10.1007/BF01541857|issue=4|pages=439–445|pmid=7661657|PMID=7661657}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lawrence|first=AA|year=2009|title=Anatomic autoandrophilia in an adult male|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-12_38_6/page/1050|journal=[[Archives of Sexual Behavior]]|pmid=19093196|PMID=19093196|doi=10.1007/s10508-008-9446-6|DOI=10.1007/s10508-008-9446-6|volume=38|issue=6|pages=1050–6}}&lt;/ref&gt;
|-
|Autogynephilia 
|පිරිමියෙකු තමා ගැහැණියක බව සිතින් උපකල්පනය කරමින් ලිංගික තෘප්තියක් ලැබීම&lt;ref name=&quot;Blanchard1989&quot;&gt;{{Cite journal|doi=10.1097/00005053-198910000-00004|DOI=10.1097/00005053-198910000-00004|last=Blanchard|first=R|year=1989|title=The concept of autogynephilia and the typology of male gender dysphoria|pmid=2794988|PMID=2794988|issue=10|journal=[[Journal of Nervous and Mental Disease]]|volume=177|pages=616–623}}&lt;/ref&gt;
|-
|Auto-haemofetishism
|යම් අයකුගේ රුධිරය පිටවනු දැකීමේ ආශාව.&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/117 117]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Dacryphilia 
| යමකුගේ කඳුළු හෝ හඩන අයුරු දැක සතුටුවීම.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Holmes|first=RM|title=Sex Crimes: Patterns and Behavior|publisher=[[SAGE Publications]]|location=Thousand Oaks|isbn=0-7619-2417-5|ISBN=0-7619-2417-5|oclc=48883594|OCLC=48883594|page=244}}&lt;/ref&gt;
|-
|Dendrophilia
|වෘක්ෂයන් කෙරේ ඇතිවන ආශාව&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;
|-
|Emetophilia
|වමනය කරනු හා කරඇති ආකාරය දැකීමේ ආශාව&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Erotic asphyxiation
|සිහි මුර්ජාවූවකු කෙරේ ඇතිවන ලිංගික ආකර්ශනය&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blanchard|first=R|author2=Hucker SJ|year=1991|title=Age, transvestism, bondage, and concurrent paraphilic activities in 117 fatal cases of autoerotic asphyxia|pmid=1958948|PMID=1958948|journal=[[British Journal of Psychiatry]]|volume=159|issue=3|pages=371–7|doi=10.1192/bjp.159.3.371|DOI=10.1192/bjp.159.3.371}}&lt;/ref&gt;
|-
|Exhibitionism
|තම ලිංගික අවයවයන් අන් අයට ප්‍රදර්ශනය කිරීමේ ආශාව&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;
|-
|Formicophilia
|කෘබීන් සිරුරමත රැස්වීමේ කැමැත්ත.&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dewaraja|first=R|author2=Money J|authorlink2=John Money|year=1986|title=Transcultural sexology: Formicophilia, a newly named paraphilia in a young Buddhist male|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_summer-1986_12_2/page/139|journal=Journal of Sex and Marital Therapy|pmid=3723604|PMID=3723604|volume=12|issue=2|doi=10.1080/00926238608415401|DOI=10.1080/00926238608415401|pages=139–145|doi_brokendate=2015-01-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|Forniphilia
|මිනිසකු දැව භාණ්ඩයක් කිරීමේ කැමැත්ත.
|-
|Gynandromorphophilia
|ලිංගික විපර්‍යාසයට ලක්වූ ස්ත්‍රීන්ට ඇති කැමැත්ත&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Blanchard 1993 570–575&quot;&gt;{{Cite journal|last=Blanchard|first=R|author2=Collins PI|year=1993|title=Men with sexual interest in transvestites, transsexuals, and she-males|pmid=8245926|PMID=8245926|journal=[[Journal of Nervous and Mental Disease]]|volume=181|issue=9|pages=570–575|doi=10.1097/00005053-199309000-00008|DOI=10.1097/00005053-199309000-00008}}&lt;/ref&gt;
|-
|Hematolagnia
|රුධිරය දැකීමේ හෝ පානය කිරීමේ කැමැත්ත.&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia2&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/114 114]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Hoplophilia
|ගිනිඅවි හා තුවක්කු වලට ඇති කැමැත්ත. &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Levine, Risen &amp; Althof|title=Handbook of Clinical Sexuality for Mental Health Professionals|url=https://books.google.com/books?id=7j2UAgAAQBAJ&amp;pg=PA406&amp;lpg=PA406&amp;dq=%22hoplophilia%22+sex+-alcohol+-dragon&amp;source=bl&amp;ots=1UyAQHxztH&amp;sig=5mHYE-MCAWvU5Qy9spHd621Zq68&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ZXv-VIbBG4GrggSL34L4Dw&amp;ved=0CEQQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=%22hoplophilia%22%20sex%20-alcohol%20-dragon&amp;f=false|page=406|year=2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|Infantophilia
|ළදරුවන් සමග ලිංගිකව හැසිරීමේ කැමැත්ත&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Infantophilia--a new subcategory of pedophilia?: a preliminary study|journal=Bull Am Acad Psychiatry Law|volume=23|issue=1|pages=63–71|year=1995|pmid=7599373|PMID=7599373|doi=|DOI=|url=}}&lt;/ref&gt;
|-
|Kleptophilia
|චෞරෝන්මාදය,සොරකම් කිරීමෙට ඇති අසාමාන්‍ය කැමැත්ත.&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Lactophilia
|පියයුරු වලින් කිරි උරාබීමේ කැමැත්ත&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Liquidophilia
|ලිංගික අවයව ජලය තුල සැගවීමේ කැමැත්ත&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Maschalagnia 
|කිහිළ්ල වෙත ඇතිවන ලිංගික ආශාව.&lt;ref name=&quot;aggrawal&quot;&gt;{{Cite book|first=Anil|last=Aggrawal|title=Forensic and Medico-legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices|publisher=[[CRC Press]]|location=Boca Raton|isbn=1-4200-4308-0|ISBN=1-4200-4308-0|year=2009|pages=[https://books.google.com/books?id=uNkNhPZQprcC&amp;pg=PA369 369–82]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Mazophilia
|ස්ත්‍රීන්ගේ පියයුරු වෙත ඇති වන අසාමාන්‍ය ආශාව.
|-
|Masochism
|අන් අය විසින් තමාට හිංසා පීඩා කරනු ලැබීමේ ආශාව.ස්වපීඩාකාමුකත්වය.&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;
|-
|Mechanophilia
|Cars or other machines; also &quot;mechaphilia.&quot;&lt;ref&gt;The American Century: Art and Culture, 1900-2000. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Self-Portrait of the Artist as a Monkey-Hand, by Paul Galvez. 2000 The MIT Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Weirdly Beloved: Tales of Strange Bedfellows, Odd Couplings, and Love Gone Bad', Cynthia Ceilán. &lt;/ref&gt;
|-
|Melolagnia
|Music&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia6&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/90 90]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Menophilia
|Menstruation&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Metrophilia
|Poetry&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia6&quot;/&gt;
|-
|Microphilia
|Tiny beings.{{තහවුරු​ කරන්න}}
|-
|Morphophilia
|Particular body shapes or sizes&lt;ref name=&quot;Seto2000&quot;/&gt;
|-
|Mucophilia
|Mucus&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Mysophilia
|Dirtiness, soiled or decaying things&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Narratophilia 
|Obscene words&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Nasophilia 
|Noses&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;&gt;{{Cite journal|title=Relative prevalence of different fetishes|journal=Int. J. Impot. Res.|volume=19|issue=4|pages=432–7|year=2007|pmid=17304204|PMID=17304204|doi=10.1038/sj.ijir.3901547|DOI=10.1038/sj.ijir.3901547|url=}}&lt;/ref&gt;
|-
|Necrophilia
|Corpses&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;&gt;{{Cite book|editor=Laws DR &amp; O'Donohue WT|last=Milner|first=JS|author2=Dopke CA|title=Sexual Deviance, Second Edition: Theory, Assessment, and Treatment|publisher=[[The Guilford Press]]|location=New York|year=2008|pages=[https://books.google.com/books?id=yIXG9FuqbaIC&amp;pg=PA385 384–418]|isbn=1-59385-605-9|ISBN=1-59385-605-9|oclc=|OCLC=|doi=|DOI=|chapter=Paraphilia Not Otherwise Specified: Psychopathology and theory}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Sexual attraction to corpses: a psychiatric review of necrophilia|journal=Bull Am Acad Psychiatry Law|volume=17|issue=2|pages=153–63|year=1989|pmid=2667656|PMID=2667656|doi=|DOI=|url=}}&lt;/ref&gt;
|-
|Objectophilia
|Specific inanimate objects&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt; 
|-
|Oculolinctus
|Licking the eyeballs&lt;ref name=&quot;The Guardian 14 June 2013&quot;&gt;{{Cite news|last=Heritage|first=Stuart|title=Eyeball-licking: the fetish that is making Japanese teenagers sick|url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/shortcuts/2013/jun/14/eyeball-licking-fetish-japanese-teenagers-sick|accessdate=14 June 2013|access-date=14 June 2013|newspaper=The Guardian|date=14 June 2013|archive-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614204529/http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/shortcuts/2013/jun/14/eyeball-licking-fetish-japanese-teenagers-sick|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
|-
|Oculophilia 
|Eyes and activities directly relating to  and/or involving the eyes. Voyeurism does not meet classification for this term.
|-
|Olfactophilia
|Smells&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;
|-
|Paraphilic infantilism
|Dressing or being treated like a baby, also known as autonepiophilia&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt; or &quot;adult baby syndrome&quot;;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Pate, JE; Gabbard, GO (2003). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; considerable overlap with diaper fetishism&lt;ref name=&quot;taormino&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.villagevoice.com/2002-08-13/columns/still-in-diapers/|title=Still in Diapers|last=Taormino|first=T|date=2002-08-13|work=[[The Village Voice]]|access-date=2007-05-08|accessdate=2007-05-08|archive-date=2008-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920143752/http://www.villagevoice.com/2002-08-13/columns/still-in-diapers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|Partialism
|Specific, non-genital body parts&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Pedophilia
|Prepubescent children, also spelled ''paedophilia''; often confused with hebephilia, ephebophilia, and pederasty&lt;ref name=&quot;DSM&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]]: DSM-IV|publisher=[[American Psychiatric Association]]|location=Washington, DC|year=2000|pages=|isbn=0-89042-025-4|ISBN=0-89042-025-4|oclc=|OCLC=|doi=|DOI=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=1-55970-426-8|ISBN=1-55970-426-8|last=Krafft-Ebing|first=R|origyear=1886|year=1998|title=Psychopathia sexualis: A medico-forensic study (1998 translation by Franklin S. Klaf|author-link=Richard von Krafft-Ebing|authorlink=Richard von Krafft-Ebing|publisher=[[Arcade Publishing]]|page=408|url=https://books.google.com/books?id=nzr8Tw7xcsUC&amp;pg=PA408}}&lt;/ref&gt;
|-
|Peodeiktophilia
|Exposing one's penis&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;
|-
|Pedovestism
|Dressing like a child&lt;ref name=&quot;Lawrence2006&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lawrence|first=AA|year=2006|title=Clinical and theoretical parallels between desire for limb amputation and gender identity disorder|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2006-06_35_3/page/263|journal=[[Archives of Sexual Behavior]]|volume=35|pages=263–278|doi=10.1007/s10508-006-9026-6|DOI=10.1007/s10508-006-9026-6|pmid=16799838|PMID=16799838|issue=3}}&lt;/ref&gt;
|-
|Podophilia
|Feet&lt;ref name=&quot;Hickey&quot;&gt;{{Cite book|ref=harv|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/165 165]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Pictophilia
|Pornography or erotic art, particularly pictures&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;&gt;{{Cite book|author=Money, John|title=Lovemaps: Clinical Concepts of Sexual/Erotic Health and Pathology, Paraphilia, and Gender Transposition in Childhood, Adolescence, and Maturity|url=https://archive.org/details/lovemapsclinical0000mone|publisher=[[Prometheus Books]]|location=Buffalo, N.Y|year=1988|pages=|isbn=0-87975-456-7|ISBN=0-87975-456-7|oclc=|OCLC=|doi=|DOI=}}&lt;/ref&gt;
|-
|Piquerism
|Piercing the flesh of another person, most commonly by stabbing or cutting the body with sharp objects&lt;ref name=&quot;Davis&quot;&gt;{{Cite book|last=Davis|first=MS|title=The concise dictionary of crime and justice|publisher=[[SAGE Publications]]|year=2002|isbn=0-7619-2176-1|ISBN=0-7619-2176-1|page=[https://books.google.com/books?id=SJDW9iDS_a0C&amp;pg=PA196#v=onepage&amp;q&amp;f=false 196]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Plushophilia
|Stuffed toy animals (Plushies).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2001/jun/04/news/cl-6207|work=Los Angeles Times|title=Once Seen as Taboos, Sexual Fetishes Are Gaining Acceptance|first=Kathleen|last=Kelleher|date=2001-06-04|accessdate=2010-05-22|access-date=2010-05-22}}&lt;/ref&gt; 
|-
|Pygophilia 
|Buttocks,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex crimes and paraphilia|year=2006|publisher=Pearson Education|page=84|access-date=May 14, 2011|accessdate=May 14, 2011|url=https://books.google.com/books?id=xBUEAQAAIAAJ&amp;q=pygophilia&amp;dq=pygophilia&amp;hl=en&amp;ei=MGmuTcGCPIfksQOAnLGSAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=6&amp;ved=0CD0Q6AEwBQ}}&lt;/ref&gt; as in a highly atypical sexual interest focused on the buttocks.
|-
|Pyrophilia 
|Fire&lt;ref&gt;{{Cite journal|pmid=2961431|PMID=2961431|title=Fire fetishism, diagnostic and clinical implications: A review of two cases|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_1987-08_32_6/page/459|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=32|issue=6|year=1987|pages=459–462}}&lt;/ref&gt;
|-
|Raptophilia
|Committing rape, possibly consensual rape fantasy&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;
|-
|Sadism
|Inflicting pain on others&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt; 
|-
|Salirophilia
|Soiling or dirtying others&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;
|-
|Sexual fetishism
|Nonliving objects&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt; 
|-
|Somnophilia 
|Sleeping or unconscious people&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;
|-
|Sophophilia
|Learning&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia5&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/86 86]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Sthenolagnia
|Muscles and displays of strength&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Stigmatophilia
|Body piercings and tattoos&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Symphorophilia
|Witnessing or staging disasters such as car accidents&lt;ref name=&quot;Money1984&quot;/&gt;
|-
|Telephone scatologia
|Obscene phone calls, particularly to strangers; also known as telephonicophilia&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt; and scatophilia&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia4&quot;&gt;{{Cite book|last=Hickey|first=Eric W.|title=Sex Crimes and Paraphilia|url=https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse|publisher=[[Pearson Education]]|year=2006|isbn=978-0-13-170350-6|ISBN=978-0-13-170350-6|page=[https://archive.org/details/sexcrimesparaphi0000unse/page/88 88]}}&lt;/ref&gt;
|-
|Teratophilia
|Deformed or monstrous people&lt;ref name=&quot;Aggrawal2008&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=uNkNhPZQprcC&amp;pg=PA381&amp;dq=Teratophilia&amp;cd=4#v=onepage&amp;q=Teratophilia|title=Forensic and Medico-Legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices|last=Aggrawal|first=Anil|author-link=Anil Aggrawal|authorlink=Anil Aggrawal|publisher=[[CRC Press]]|year=2008|isbn=1-4200-4308-0|ISBN=1-4200-4308-0}}&lt;/ref&gt;
|-
|Toucherism
|Touching an unsuspecting, non-consenting person with the hand&lt;ref&gt;Freund, K. (1990). &lt;/ref&gt;
|-
|Toxophilia
|Archery&lt;ref name=&quot;sexcrimesandparaphilia6&quot;/&gt;
|-
|Transvestic fetishism
|Wearing clothes associated with the opposite sex; also known as transvestism&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;
|-
|Transvestophilia
|A transvestite sexual partner&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;
|-
|Trichophilia
|Hair&lt;ref name=&quot;Scorolli2007&quot;/&gt;
|-
|Troilism
|Cuckoldism, watching one's partner have sex with someone else, possibly without the third party's knowledge&lt;ref name=&quot;Seto2000&quot;&gt;{{Cite book|editor=Hersen M; Van Hasselt VB|title=Aggression and violence: an introductory text|url=https://archive.org/details/aggressionviolen0000unse_d5c1|publisher=[[Allyn &amp; Bacon]]|location=Boston|year=2000|pages=[https://archive.org/details/aggressionviolen0000unse_d5c1/page/198 198]–213|isbn=0-205-26721-1|ISBN=0-205-26721-1|oclc=|OCLC=|doi=|DOI=|last=Seto|first=MC|author2=Barbaree HE|chapter=Paraphilias}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wernik|first=U|year=1990|title=The nature of explanation in sexology and the riddle of triolism.|journal=Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment|volume=3|issue=1|pages=5–20|doi=10.1007/BF00849719|DOI=10.1007/BF00849719}}&lt;/ref&gt;
|-
|Urolagnia
|Urination, particularly in public, on others, and/or being urinated on. Also referred to as &quot;water sports&quot;&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Seto2000&quot;/&gt;
|-
|Vampirism
|Blood&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vanden Bergh|first=RL|author2=Kelly JF|year=1964|title=Vampirism: A review with new observations|journal=[[Archives of General Psychiatry]]|volume=11|issue=5|pages=543–547|url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/summary/11/5/543|pmid=14208658|PMID=14208658|doi=10.1001/archpsyc.1964.01720290085012|DOI=10.1001/archpsyc.1964.01720290085012|doi_brokendate=2015-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Prins|first=H|year=1985|title=Vampirism—A clinical condition|pmid=4016482|PMID=4016482|journal=[[British Journal of Psychiatry]]|volume=146|issue=6|pages=666–668|doi=10.1192/bjp.146.6.666|DOI=10.1192/bjp.146.6.666}}&lt;/ref&gt;
|-
|Vorarephilia
| The idea of one person or creature eating or being eaten by another; usually swallowed whole, in one piece&lt;ref name=&quot;brathwaite&quot;&gt;{{Cite book|author=Brenda Brathwaite|title=Sex in Video Games|publisher=Charles River Media|location=London|isbn=1-58450-459-5|ISBN=1-58450-459-5|format=pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927180711/http://www.charlesriver.com/resrcs/chapters/1584504595_1stChap.pdf|url=http://www.charlesriver.com/resrcs/chapters/1584504595_1stChap.pdf|chapter=Defining sex|archivedate=2007-09-27|access-date=2013-09-26|accessdate=2013-09-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|Voyeurism
|Watching others while naked or having sex, generally without their knowledge; also known as scopophilia or scoptophilia&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Seto2000&quot;/&gt;
|-
|Zoophilia
|Animals&lt;ref name=&quot;DSM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Milner2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lovemaps&quot;/&gt;
|-
|Wet and messy fetishism
|Messy situations, including, but not limited to, being pied, gunged or covered in mud
|-
|Zoosadism
|Inflicting pain on or seeing animals in pain&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Williams|first=CJ|author2=Weinberg MS|year=2003|title=Zoophilia in Men: A study of sexual interest in animals|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2003-12_32_6/page/523|doi=10.1023/A:1026085410617|DOI=10.1023/A:1026085410617|journal=[[Archives of Sexual Behavior]]|volume=32|pages=523–535|pmid=14574096|PMID=14574096|issue=6}}&lt;/ref&gt;
|}

== මේවාත් බලන්න ==
* Courtship disorders
* Erotic target location errors
* List of technical terms for nonparaphilic sexual interests
* Lovemaps
* Perversion
* [[භීතිකා ලැයිස්තුව|List of phobias]]

== යොමුව ==
{{Reflist|2}}

[[ප්‍රවර්ගය:පරිවර්තනය වෙමින් පවතින ලිපි]]</text>
      <sha1>ke2pre6cludwwsxn7r3dpozmxkfttd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හන්ටිංටන්ගේ රෝගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71786</id>
    <revision>
      <id>800346</id>
      <parentid>798366</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216142" sha1="rfx1qami8mpu1am5aqrwgqxdp2y6cmo" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය
 | Name            = හන්ටිංටන්ගේ රෝගය (HD)
 | Image           = Neuron with mHtt inclusion.jpg
 | Alt             = විශාල මධ්‍ය පැහැ හරයකින් හා ඉන් විහිදෙන ප්‍රසර ගණනාවකින් යුත් කහ පැහැ වර්ණ ගැන්වූ නියුරෝන කිහිපයක්; ඉදිරියේ වූ නියුරෝනයේ මධ්‍යයේ ඉන් හතරෙන් එකක පමණ ප්‍රමාණයක් ඇති තැඹිලි පැහැ ලපයක් දක්නට ලැබේ.
 | Caption         = [[මධ්‍ය සකණ්ඨක නියුරෝනය|මධ්‍ය සකණ්ඨක නියුරෝන]] (කහ) සහ රෝග ක්‍රියාවලියේ දී ඇතිවන [[අන්තර්ගත දේහ|න්‍යෂ්ටික අන්තර්ගතයන්]] (තැඹිලි) දැක්වෙන ආලෝක අන්වීක්ෂීය රූපයක සංස්කරණය කළ සටහනක්; රූපයේ පළල 360&amp;nbsp;[[මයික්‍රොමීටර්|µm]]
 | synonyms        = හන්ටිංටන්ගේ කෝරියාව
 | DiseasesDB      = 6060
 | ICD10           = {{ICD10|G|10||g|10}}, {{ICD10|F|02|2|f|00}}
 | ICD9            = {{ICD9|333.4}}, {{ICD9|294.1}}
 | ICDO            =
 | OMIM            = 143100
 | MedlinePlus     = 000770
 | eMedicineSubj   = article
 | eMedicineTopic  = 1150165
 | eMedicine_mult  = {{eMedicine2|article|792600}} {{eMedicine2|article|289706}}
 | MeshID          = D006816
|GeneReviewsName=Huntington Disease
|GeneReviewsNBK=NBK1305
|Orphanet=399
}}
&lt;!-- අර්ථ නිරූපණ සහ සංකූලතා --&gt;
'''හන්ටිංටන්ගේ රෝගය''' ('''HD''') හෙවත් '''හන්ටිංටන්ගේ කෝරියාව''' යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ [[ස්නායුපරිහානි රෝගය|මොළයේ සෛලවල මරණයට හේතුවන]] [[ප්‍රවේණි ආබාධ|ප්‍රවේණි ආබාධය]]කි‍.&lt;ref name=NIH2016/&gt; මෙහි මුල්කාලීන සංකූලතා ලෙස චිත්තාවේග හෝ මානසික හැකියාවන්ට සියුම් ගැටලු ඇති වේ.&lt;ref name=Day2015/&gt; ඉන් අනතුරුව සාමාන්‍යයෙන් සමායෝජනය මඳ වීම සහ නොසන්සුන් ගමන් විලාසය වැනි තත්ත්ව ඇතිවිය හැක.&lt;ref name=War2014&gt;{{cite journal|last1=වෝර්බි|first1=එස්. සී.|last2=ග්‍රැහැම්|first2=ආර්. කේ.|last3=හේඩ්න්|first3=එම්. ආර්.|last4=පේගන්|first4=ආර්. ඒ.|last5=ඇඩම්|first5=එම්. පී.|last6=ආර්ඩිංගර්|first6=එච්. එච්.|last7=වැලේස්|first7=එස්. ඊ.|last8=අමේමියා|first8=ඒ.|last9=බීන්|first9=එල්. ජේ. එච්.|last10=බර්ඩ්|first10=ටී. ඩී.|last11=ෆොං|first11=සී. ටී.|last12=මෙෆෝර්ඩ්|first12=එච්. සී.|last13=ස්මිත්|first13=ආර්. ජේ. එච්.|last14=ස්ටීවන්ස්|first14=කේ.|title=Huntington Disease|date=2014|pmid=20301482}}&lt;/ref&gt; රෝගය වැඩිදියුණු වීමේ දී, සමායෝජනය සිදු නොවී සිරුරේ පාලනය කළ නොහැකි හදිසි චලන ඇතිවනු දැකගත හැක.&lt;ref name=Day2015/&gt; සමායෝජන චලන අපහසු තත්ත්වයට පත්වන තෙක් කායික හැකියා ක්‍රමයෙන් අයහපත් අතට හැරේ. එවිට පුද්ගලයාට කථාකළ නොහැකි වේ.&lt;ref name=Day2015/&gt;&lt;ref name=War2014/&gt; මානසික හැකියා ක්‍රමයෙන් පරිහානියට පත්වී [[චිත්ත වික්ෂේපය]] හෙවත් ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයට පත්වේ.&lt;ref name=Frank2014/&gt; පුද්ගලයා අනුව මෙහි විශේෂිත ලක්ෂණ වෙනස් විය හැක.&lt;ref name=Day2015/&gt; සාමාන්‍යයෙන් වයස අවුරුදු 30 සහ 50 අතර රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු වන නමුත්, එය ඕනෑම වයසක දී සිදුවිය හැක.&lt;ref name=NIH2016&gt;{{cite web|title=Huntington's Disease Information Page: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS)|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/huntington/huntington.htm|website=NINDS|accessdate=19 ජූලි 2016|date=ජනවාරි 28, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Frank2014/&gt; මෙම රෝගය සෑම අනුප්‍රාප්තික පරම්පරාවකම දිවියේ මුල් කාලයේ වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=Day2015/&gt; රෝගීන්ගෙන් 8%ක් පමණ වයස 20ට පෙර සංකූලතා ඉස්මතු වූවන් වන අතර, මෙම රෝග ලක්ෂණ සාමාන්‍යයෙන් [[පාකින්සන්ගේ රෝගය]]ට සමානත්වයක් දක්වයි.&lt;ref name=Frank2014/&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සහිත පුද්ගලයින් බොහෝවිට සිය තත්ත්වය අවතක්සේරු කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Day2015/&gt;

&lt;!-- හේතු සහ රෝග විනිශ්චය --&gt;
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය [[ප්‍රවේණි ආබාධ|දෙමාපියන්ගෙන් දරුවන්ට ආවේණිගත වන]] රෝගී තත්ත්වයක් වන අතර, රෝගීන්ගෙන් 10%කගේ පමණ මෙය නව [[විකෘති]]යක් ලෙස හටගත් තත්ත්වයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=Day2015/&gt; මෙම රෝගයට හේතුවන්නේ මිනිසාගේ ''[[හන්ටිංටින්]]'' නැමැති [[ජානය|ජානයේ]] පිටපත් දෙකෙන් එකක හෝ දෙකෙහිම ඇතිවන [[අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ]] විකෘතියකි.&lt;!-- &lt;ref name=NIH2016/&gt; --&gt; මින් අදහස් වන්නේ රෝගී පුද්ගලයකුගේ දරුවකුට මෙම රෝගය උරුම වූයේ සම්භාවිතාව 50%ක් බවයි.&lt;ref name=NIH2016/&gt; මෙම ''හන්ටිංටින්'' ජානය මගින් &quot;හන්ටිංටින්&quot; යන නාමයම ඇති ප්‍රෝටීනයකට ප්‍රවේණික තොරතුර සපයයි.&lt;ref name=Day2015/&gt; හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීනය සඳහා වන ප්‍රවේණි කේතයේ CAG ([[සයිටොසින්]]-[[ඇඩිනින්]]-[[ගුවැනින්]]) ත්‍රික පුනරාවර්තනය වීමෙන් අසාමාන්‍ය ප්‍රෝටීනයක් සෑදේ. මෙම අසාමාන්‍ය ප්‍රෝටීනය මොළයේ සෛලවලට ක්‍රමිකව හානි කරයි. මෙය සිදුවන යන්ත්‍රණය මෙතෙක් සම්පූර්ණයෙන් වටහාගෙන නැත.&lt;ref name=NIH2016/&gt; රෝග ලක්ෂණ දක්නට ලැබුණ ද නොලැබුණ ද, ඕනෑම අවස්ථාවක මෙහි රෝග විනිශ්චය සිදුකරනු ලබන්නේ [[ප්‍රවේණි පරීක්ෂාව]]ක් මගිනි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=ඩූර්|first1=ඒ.|last2=ගාර්ගියුලෝ|first2=එම්.|last3=ෆේන්ගෝල්ඩ්|first3=ජේ.|title=The presymptomatic phase of Huntington disease.|journal=Revue neurologique|date=නොවැම්බර් 2012|volume=168|issue=11|pages=806–8|pmid=22902173|doi=10.1016/j.neurol.2012.07.003}}&lt;/ref&gt; මෙම කරුණ ආචාරධර්මානුකූල විවාදයන්ට හේතු වී ඇත: මෙහි දී පුද්ගලයකු පරීක්ෂාවට තෝරා ගැනීමට තරම් පරිණත යැයි සැලකෙන වයස; සිය දරුවන් පරීක්ෂාවට ලක් කරවීමට දෙමාපියන්ට අයිතිය තිබේ ද යන්න; සහ පරීක්ෂා ප්‍රතිඵල අනාවරණය සහ රහස්‍යභාවය ආරක්ෂා කරගැනීම මෙම වාද විෂයයන් වේ.&lt;ref name=War2014/&gt;

&lt;!-- ප්‍රතිකාර, වසංගතවේදය, සහ ප්‍රවේක්ෂණය --&gt;
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා ප්‍රතිකාර නොමැත.&lt;ref name=NIH2016/&gt; රෝගයේ පසුකාලීන අවධි සඳහා පූර්ණ-කාලීන සාත්තු කිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref name=War2014/&gt; ප්‍රතිකාර මගින් ඇතැම් සංකූලතා මගහැරවිය හැකි අතර, [[ජීවිතයේ ගුණාත්මය]] වැඩිදියුණු කළ හැක.&lt;!-- &lt;ref name=Frank2014/&gt; --&gt; චලන ගැටලු සඳහා හොඳම ප්‍රතිකාරය ලෙස [[ටෙට්‍රාබෙනැසින්]] භාවිතා වේ.&lt;ref name=Frank2014/&gt; සාමාන්‍යයෙන් යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින් 100,000 කට හන්ටිංටන් රෝගීන් 4 සිට 15 දක්වා ප්‍රමාණයක් හමුවේ.&lt;ref name=Day2015&gt;{{cite journal|last1=දයාලු|first1=පී.|last2=ඇල්බින්|first2=ආර්. එල්.|title=Huntington disease: pathogenesis and treatment.|journal=Neurologic Clinics|date=පෙබරවාරි 2015|volume=33|issue=1|pages=101–14|pmid=25432725|doi=10.1016/j.ncl.2014.09.003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Frank2014/&gt; මෙම රෝගය ජපනුන් අතර විරළ අතර, අප්‍රිකාව තුළ නොහඳුනන ශීඝ්‍රතාවකින් පවතියි.&lt;!-- &lt;ref name=Frank2014/&gt; --&gt; මෙම රෝගය කාන්තාවන් මෙන්ම පිරිමින්ට ද එකසේ බලපායි.&lt;ref name=Frank2014&gt;{{cite journal|last1=ෆ්‍රෑන්ක්|first1=එස්.|title=Treatment of Huntington's disease.|journal=Neurotherapeutics : the journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics|date=ජනවාරි 2014|volume=11|issue=1|pages=153–60|pmid=24366610|doi=10.1007/s13311-013-0244-z|pmc=3899480}}&lt;/ref&gt; [[නියුමෝනියාව]], [[හෘද රෝග]] සහ ඇදවැටීමෙන් සිදුවන කායික හානි වැනි සංකූලතාවන් මෙම රෝගීන්ගේ ආයු අපේක්ෂාව අඩු කරයි.&lt;!-- &lt;ref name=Frank2014/&gt; --&gt; මෙම රෝගීන්ගේ මරණවලින් 9%ක් පමණම [[සිය දිවිනසා ගැනීම|දිවි නසා ගැනීම්]] නිසා සිදුවේ.&lt;ref name=Frank2014/&gt; සාමාන්‍යයෙන් රෝගය පළමුවරට අනාවරණය කරගත් දිනයේ සිට වර්ෂ පහළොවේ සිට විස්ස දක්වා කාලය තුළ රෝගියාගේ මරණය සිදුවිය හැක.&lt;ref name=NIH2016/&gt;

&lt;!-- ඉතිහාසය සහ පර්යේෂණ --&gt;
මෙම රෝගය පිළිබඳ යැයි සිතිය හැකි පළමු විස්තරය හමුවන්නේ 1841දී චාල්ස් ඔස්කාර් වෝටර්ස්ගේ වාර්තාවකිනි.&lt;!-- &lt;ref name=History2015/&gt; --&gt; මෙම තත්ත්වය පිළිබඳ වැඩිදුර විස්තර කොට ඇත්තේ 1872දී [[ජෝර්ජ් හන්ටිංටන්]] විසිනි. ඔහුගේ නාමය අනුව මෙම රෝගය නම්කොට ඇත.&lt;ref name=History2015&gt;{{cite journal|last1=වේල්|first1=ටී. සී.|last2=කාර්ඩෝසෝ|first2=එෆ්.|title=Chorea: A Journey through History.|journal=Tremor and other hyperkinetic movements (නිව් යෝක්, N.Y.)|date=2015|volume=5|pmid=26056609|doi=10.7916/D8WM1C98|pmc=4454991}}&lt;/ref&gt; 1993දී අන්තර්ජාතික සහයෝගීත්වය ඇතිව [[ආවේණීය රෝග පදනම|ආවේණීය රෝග පදනමේ]] ප්‍රධානත්වයෙන් මෙහි ජානමය පදනම හෙළි කරගැනිණි.&lt;ref name=Research2016&gt;{{cite web|title=Learning About Huntington's Disease|url=https://www.genome.gov/10001215/learning-about-huntingtons-disease/|website=www.genome.gov|accessdate=19 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HDF-About Us&quot;/&gt; මහජන දැනුවත්භාවය ඇති කිරීමටත්, රෝගීන්ට සහ ඔවුන්ගේ පවුල්වලට සහාය වීම පිණිසත් පර්යේෂණ සහ සහාය සංවිධාන බිහිවන්නට වූයේ 1960 දශකයේ පසුකාල‍යේ ය.&lt;ref name=&quot;HDF-About Us&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdfoundation.org/history-of-the-hdf/|title=History of the HDF|publisher=Hereditary Disease Foundation|accessdate=18 නොවැම්බර් 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HDSA2009&gt;{{cite web|url=http://hdsa.org/about-hdsa/history/|title=Huntington's Disease Society of America – Our History|year=2008|publisher=Huntington's Disease Society of America|accessdate=17 මාර්තු 2009}}&lt;/ref&gt; වර්තමානය වන විට, රෝගයේ යන්ත්‍රණය නිශ්චිතව නිර්ණය කිරීම සඳහා සත්ත්ව නිදර්ශන භාවිතයෙන් පර්යේෂණ මෙහෙයවනු ලැබේ. එසේම රෝගය ව්‍යාප්ත වීම ප්‍රමාද කිරීමටත්, සංකූලතාවන්ට ප්‍රතිකාර කිරීමටත් ඖෂධ අත්හදා බැලීම සිදුවේ. රෝගයෙන් ඇතිවූ හානිය පිළිසකර කිරීමේ අරමුණින් යුතුව [[පියවි සෛල ප්‍රතිකාර|පියවි සෛල චිකිත්සාව]] වැනි ක්‍රමවේද පිළිබඳ නූතන අවධානය යොමුව ඇත.&lt;ref name=Research2016/&gt;
[[File:Huntington disease.webm|thumb|upright=1.3|වීඩියෝ පැහැදිළි කිරීම]]

==ලක්ෂණ සහ සංකූලතා==

{| align=&quot;right&quot; border=&quot;2&quot;| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin-left:15px&quot;
|+හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ වාර්තාගත චර්යාත්මක සංකූලතා අනුපාතයන්&lt;ref name=&quot;pmid18070848&quot;/&gt;
|-
| උත්කෝප්‍යතාව
| 38–73%
|-
| උදාසීනභාවය
| 34–76%
|-
| සාංකාව
| 34–61%
|-
| අවපීඩන ගතිය
| 33–69%
|-
| ග්‍රස්තිය සහ වළක්වාගත නොහැකි ස්වභාවය
| 10–52%
|-
| සයිකෝසියා
| 3–11%
|}
හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ සංකූලතාවන් වඩාත් පැහැදිළිව දර්ශනය වන්නේ වයස අවුරුදු 35 සහ 44 අතර කාලයේ ය. නමුත් එය බිළිඳු වියේ සිට මහලු විය දක්වා ඕනෑම අවධියක ආරම්භ විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-19-26-2007_369_9557/page/218|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;genereviews&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=huntington#huntington.Management|title=Huntington Disease|accessdate=12 මාර්තු 2009|work=genereviews bookshelf|publisher=වොෂිංටන් විශ්වවිද්‍යාලය|date=19 ජූලි 2007}}&lt;/ref&gt; මුල් අවධිවල පෞරුෂත්වයේ, ප්‍රජානනයේ සහ කායික හැකියාවල සියුම් විපර්යාසයන් ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; කායික සංකූලතා මුලින්ම හඳනාගත හැකි අතර, ප්‍රජානන සහ චර්යාත්මක සංකූලතා&lt;ref name=&quot;KHammond01&quot;&gt;{{cite web|vauthors=හැමන්ඩ් කේ., ටාටුම් බී.|title=The Behavioral Symptoms of Huntington's Disease|work=|publisher=Huntington's Outreach Project for Education, at Stanford|date=26 ජූනි 2010|url=http://web.stanford.edu/group/hopes/cgi-bin/wordpress/2010/06/the-behavioral-symptoms-of-huntingtons-disease/||accessdate=4 අගෝස්තු 2014}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍යයෙන් මුල් අවධිවල පැහැදිළිව හඳුනාගත නොහැක.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; හන්ටිංටන් රෝගයෙන් පෙළෙන සියලු දෙනාම ක්‍රමිකව සමාන කායික සංකූලතා පෙන්වූව ද, ප්‍රජානන හා චර්යාත්මක සංකූලතා ආරම්භ වීම, ඒවායේ වෘද්ධිය සහ ප්‍රමාණය පුද්ගලයා අනුව වෙනස් විය හැක.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographclinical&quot;&gt;{{cite book|author=ක්‍රෙමර් බී.|chapter=Clinical neurology of Huntington's disease|veditors=බේට්ස් ජී., හාපර් පී., ජෝන්ස් එල්.|title=Huntington's Disease – තෙවන සංස්කරණය|url=https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4|publisher=ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|location=ඔක්ස්ෆර්ඩ්|year=2002|isbn=0-19-851060-8|pages=[https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4/page/28 28]–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=වේගල් ඒ. සී., වේගල් එස්. ඒ., මාර්කෝවා අයි. එස්., බෙරියොස් ජී. ඊ.|year=2000|title=Psychiatric Morbidity in Huntington's disease|journal=Neurology, Psychiatry and Brain Research|issue=8|pages=5–16}}&lt;/ref&gt;

මෙම රෝගී තත්ත්වයේ වඩාත් ලාක්ෂණික මූලික කායික රෝග ලක්ෂණයක් ලෙස [[කෝරියා (රෝගය)|කෝරියා]] යනුවෙන් හඳුන්වන සිරුරේ ඇතිවන සරල, අහඹු, පාලනයෙන් තොර චලන හැඳින්විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; කෝරියාව ඇතැම්විට නොසන්සුන්තාවය, සියුම් අනභිප්‍රායික චලන, සමායෝජනය මඳවීම හෝ ධ්‍රැත අක්ෂි චලන ලෙස ආරම්භ විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; මෙවැනි සුළු චාලක අසාමාන්‍යතාවන් අවම වශයෙන් වසර තුනක් පමණ ඇතුළත විශාල චාලක දුෂ්කෘත්‍යයන් දක්වා වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographclinical&quot;/&gt; ආබාධය වර්ධනය වීමේ දී, දැඩි බව, මානසික අසහනය සහ අසාමාන්‍ය ඉරියව් වැනි ලක්ෂණ පැහැදිළිව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28 [219]|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt; ඉහත ලක්ෂණ මොළයේ පිහිටන චලන සඳහා වැදගත් පද්ධතිය වෙත බලපෑමක් සිදුව ඇති බවට සංඥාවකි.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=මොන්ටෝයා ඒ., ප්‍රයිස් බී. එච්., මෙනියර් එම්., ලිපේජ් එම්.|title=Brain imaging and cognitive dysfunctions in Huntington's disease|journal=J Psychiatry Neurosci|volume=31|issue=1|pages=21–9|year=2006|pmid=16496032|pmc=1325063|url=http://www.cma.ca/multimedia/staticContent/HTML/N0/l2/jpn/vol-31/issue-1/pdf/pg21.pdf|accessdate=1 අප්‍රේල් 2009|format=PDF|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323102506/https://www.cma.ca/multimedia/staticcontent/html/n0/l2/jpn/vol-31/issue-1/pdf/pg21.pdf|url-status=deviated|archivedate=2016-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323102506/https://www.cma.ca/multimedia/staticcontent/html/n0/l2/jpn/vol-31/issue-1/pdf/pg21.pdf}}&lt;/ref&gt; [[මනෝචාලක මන්දනය|මනෝචාලක]] කෘත්‍යයන් ශීඝ්‍රයෙන් පරිහානියට ලක්වන අතර පේශී චලන පාලනයට අවශ්‍ය ක්‍රියාවන් කෙරෙහි බලපෑම් ඇතිවේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙහි ප්‍රතිඵල ලෙස කායික අසමතුලිතතාවය, අසාමාන්‍ය මුහුණේ ප්‍රකාශනය, සහ සැපීමේ, [[දුර්භක්ෂය|ගිලීමේ]], හා [[දුෂ්පාර්වය|කථන]] අපහසුතා ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt; ආහාර ගැනීමේ අපහසුතා හේතුවෙන් බොහෝවිට දේහ බර අඩුවන අතර, මන්දපෝෂණයට හේතුවිය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid19165531&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=අසිස් එන්. ඒ.; වැන් ඩර් මාර්ක් එම්. ඒ.; පිජ්ල් එච්.; ඕල්ඩි රිකර්ට් එම්. ජී.; බ්ලෝයම් බී. ආර්.; රූස් ආර්. ඒ.|title=Weight loss in neurodegenerative disorders|journal=J. Neurol.|volume=255|issue=12|pages=1872–80|year=2008|pmid=19165531|doi=10.1007/s00415-009-0062-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hdac.org/caregiving/pdf/Caregiver_Handbook.pdf|format=PDF|title=Booklet by the Huntington Society of Canada|accessdate=10 අගෝස්තු 2008|work= Caregiver's Handbook for Advanced-Stage Huntington Disease|publisher=HD Society of Canada|date=11 අප්‍රේල් 2007}}&lt;/ref&gt; [[නිඳන ආබාධ|නිඳන බාධාවන්]] ද මෙම රෝග ලක්ෂණ හා සම්බන්ධ ය.&lt;ref name=&quot;pmid19075719&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ගැග්නොන් ජේ. එ‍ෆ්.; පෙටිට් ඩී.; ලැට්‍රේල් වී.; මොන්ට්ප්ලේසිර් ජේ.|title=Neurobiology of sleep disturbances in neurodegenerative disorders|journal=Curr. Pharm. Des.|volume=14|issue=32|pages=3430–45|year=2008|pmid=19075719|doi=10.2174/138161208786549353}}&lt;/ref&gt; බාලක හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ඉහත රෝග ලක්ෂණවලින් තරමක් වෙනස් වේ. එය සාමාන්‍යයෙන් වඩා ශීඝ්‍රයෙන් ප්‍රතිචාර දක්වයි. එහි කෝරියාව කෙටිකාලීනව දක්නට ලැබෙන අතර දැඩි භාවය ප්‍රමුඛ රෝග ලක්ෂණයක් ලෙස පවතියි. [[අපස්මාරය|අපස්මාර]] තත්ත්වයන් ද හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ ඉහත ආකාරයේ පොදු ලක්ෂණයකි‍.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt;

මෙම‍ රෝගී තත්ත්වයේ දී ප්‍රජානන හැකියා වඩාත් අඩුවීම සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; මෙහි දී සැපසුම්කරණය, ප්‍රජානන නම්‍යතාව, සාරාංශ චින්තනය, නීති අත්කරගැනීම, සුදුසු ක්‍රියාමාර්ග ඇරඹීම සහ අයෝග්‍ය ක්‍රියාමර්ගවලින් වැළකීම වැනි විධායක ක්‍රියාවන් කෙරෙහි වැඩි බලපෑමක් සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; රෝගය වර්ධනය වන විට, [[මතකය]] ක්‍රමයෙන් ඌන වී යන බැව් පෙනේ. වාර්තාගත හානිය [[කෙටි කාලීන මතකය|කෙටි කාලීන මතක]] ඌනතාවේ සිට [[දිගු කාලීන මතකය|දිගු කාලීන මතක]] ඌනතාව දක්වා පරාසයක වූ ආබාධ ඇතිවිය හැක. එසේම ප්‍රසාංගික (පුද්ගලයකුගේ දිවිය පිළිබඳ මතකය), ක්‍රියාවලික (යම් කාර්යයක් සිදු කිරීමට සිරුරේ ඇති මතකය) සහ කාරක මතකය ඌන වී යා හැක.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; ප්‍රජානන ගැටලු ක්‍රමයෙන් උග්‍ර අතට හැරෙන අතර, අවසානයේ [[ඩිමෙන්ෂියාව]] ඇතිවිය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; [[ඇල්ෂයිමර්ගේ රෝගය]] වැනි දර්ශීය බාහික ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන්ගෙන් වෙන්කර හඳුනාගැනීමට මෙලෙස සිදුවන පරිහානි තත්ත්වය උපබාහික ඩිමෙන්ෂියා සහලක්ෂණය ලෙස නම්කොට ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt;

වාර්තාගත [[ස්නායුකමනෝචිකිත්සාව|ස්නායුකමනෝචිකිත්සීය]] ලක්ෂණයන් ලෙස [[සාංකාව]], [[ප්‍රධාන විෂාදීය ආබාධය|විෂාදය]], හැඟීම් ප්‍රකාශනය මඳ වීම, [[ආත්මකේන්ද්‍රීයභාවය]], ප්‍රචණ්ඩභාවය, සහ බලකිරීමේ ස්වභාවය හඳුනාගත හැක. මෙහි අවසානයට සඳහන් ලක්ෂණය නිසා [[මදිරාබාධය|මත්පැනට ඇබ්බැහි වීම]], සූදුවෙහි නිරත වීම, සහ [[අතිලිංගිකතාව]] වැනි [[චර්යාත්මක ඇබ්බැහිය|ඇබ්බැහි වීම්]] උග්‍ර විය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid18070848&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=වැන් ඩුයිජින්, ඊ.; කිංමා ඊ. එම්.; වැන් ඩර් මාස්ට් ආර්. සී.|title=Psychopathology in verified Huntington's disease gene carriers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropsychiatry-and-clinical-neurosciences_fall-2007_19_4/page/441|journal=J Neuropsychiatry Clin Neurosci|volume=19|issue=4|pages=441–8|year=2007|pmid=18070848|doi=10.1176/appi.neuropsych.19.4.441}}&lt;/ref&gt; සෙසු පුද්ගලයින්ගේ ඍණාත්මක ප්‍රතිචාර හඳුනාගැනීමේ දුර්වලතා ද මොවුන් තුළින් දැකගත හැක.&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; මෙම රෝග ලක්ෂණවල පැවැත්ම අධ්‍යයනවල අතිශයින් විවිධත්වයක් පෙන්වයි. ජීවිත කාලය තුළ [[මානසික රෝගීභාවය|මානසික ආබාධ]] පැවතීමේ ඇස්තමේන්තුගත ප්‍රතිශතය 33% සහ 76% අතර වේ.&lt;ref name=&quot;pmid18070848&quot;/&gt; බොහෝ රෝගීන්ට සහ ඔවුන්ගේ පවුල්වලට මෙම රෝග ලක්ෂණ කටුක අත්දැකීමක් වනුයේ, එය බොහෝ දෛනික ක්‍රියාකාරකම් සහ කායික මානසික තත්ත්වයන් කෙරෙහි බලපාන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;pmid18070848&quot;/&gt; සාමාන්‍ය ජනගහනයට සාපේක්ෂව මොවුන් අතර සියදිවි නසා ගැනීමේ සිතිවිලි සහ උත්සාහයන් වඩාත් බහුල ය.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; කෝරියාව පිළිබඳ බොහෝ පුද්ගලයින්ගේ දැනුම මඳ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bradley's neurology in clinical practice|url=https://archive.org/details/bradleysneurolog00unse|year=2012|publisher=එල්සිවියර්/සෝන්ඩර්ස්|location=ෆිලඩෙල්ෆියා, PA|isbn=1-4377-0434-4|page=[https://archive.org/details/bradleysneurolog00unse/page/108 108]|vauthors=මරේ ඊ. ඩී.; බට්නර් එන්.; ප්‍රයිස් බී. එච්.|edition=6වන|veditors=බ්‍රැඩ්ලි ඩබ්. ජී.; ඩැරොෆ් ආර්. බී.; ෆෙනිචෙල් ජී. එම්.; ජැන්කොවික් ජේ.|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}&lt;/ref&gt;

විකෘති වූ හන්ටිංටින් ජානයේ ප්‍රකාශනය සිරුර පුරාම දක්නට ලැබෙන අතර, එය එය ඍජුවම මොළයෙන් පිටත පිහිටි පර්යන්ත පටකවල අසාමාන්‍යතාවන්ට හේතුවේ. මෙම අසාමාන්‍යතාවන් අතර [[පේශි ක්ෂය වීම]], [[හෘත් අකරණිය]], ග්ලූකෝස්වලට සංවේදීභාවය මඳ වීම, [[බර අඩුවීම]], [[අස්ථිවෛවර්වය]], සහ [[වෘෂණ ක්ෂීණ වීම]] නැකි තත්ත්වයන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=වැන් ඩර් බර්ග් ජේ. එම්.; බ්ජෝක්විස්ට් එම්.; බ්‍රන්ඩින් පී.|title=Beyond the brain: widespread pathology in Huntington's disease|journal=Lancet Neurol|volume=8|issue=8|pages=765–74|year=2009|pmid=19608102|doi=10.1016/S1474-4422(09)70178-4|url=}}&lt;/ref&gt;

==ප්‍රවේණි විද්‍යාව==
&lt;!-- ආබාධය හන්ටිංටන් ලෙස උච්චාරණය කළ ද, අනුරූප ජානය සහ ප්‍රෝටීනය හන්ටිංටින් නම් වන බව සලකන්න. --&gt;
සෑම මිනිසකු සතුවම [[හන්ටිංටින්]] ජානයේ (''HTT'') ජානයේ පිටපත් දෙකක් දක්නට ලැබේ. මේවා [[හන්ටිංටින්#ප්‍රෝටීනය|හන්ටිංටින්]] [[ප්‍රෝටීනය]]ට (HTT) ප්‍රවේණි කේතය සපයයි. මෙම ජානය ''HD'' සහ ''IT15'' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. ''IT15'' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'ප්‍රයෝජනවත් [[ප්‍රතිලේඛනය (ප්‍රවේණි විද්‍යාව)|පිටපත]] 15' (interesting transcript 15) යන්නයි. මෙම ජානයේ කොටසක් [[ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තන ආබාධය|ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තී]] කොටසකින් සමන්විත ය. මෙහි දිග එක් එක් පුද්ගලයා අනුව වෙනස් වන අතර, පරම්පරා අනුව ද දිග වෙනස් විය හැක. නිරෝගී ජානයක මෙම පුනරාවර්තනය දක්නට ලැබේ නම්, ගතික විකෘතියක් හේතුවෙන් පුනරාවර්තී ප්‍රමාණය වැඩි කර, දෝෂ සහගත ජානයක් ඇති කරයි. මෙම පුනරාවර්තී කොටසේ දිග නියමිත දේහලිය අගයයක් කරා ළඟාවන විට, එමගින් විකෘති හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීනය (mHTT) නැමැති විකෘත ප්‍රෝටීනයක් නිපදවයි. මෙම ප්‍රෝටීනයේ කෘත්‍යයන් වෙනස් වීම හේතුවෙන් රෝග ලක්ෂණවලට හේතුවන ව්‍යාධිවේදීය විපර්යාසයන් දක්නට ලැබේ. හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ විකෘතිය ප්‍රවේණිකව ප්‍රමුඛ අතර සම්පූර්ණයෙන්ම වාගේ නිවේධනය වීම (penetrant) සිදුවේ. මේ නිසා පුද්ගලයාගේ ''HTT'' තනි ඇලීලයක සිදුවන විකෘතිය පවා රෝගය ඇතිවීමට හේතුවේ. මෙය ලිංගය අනුව ආවේණිගත නොවන්නකි. නමුත් ජානයේ පුනරාවර්තී කොටසේ දිග කෙරෙහි ආසාදිත දෙමාපියාගේ ලිංගය බලපෑ හැක.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ|title=Huntington's disease|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28 [221]|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt;

===ප්‍රවේණි විකෘතිය===
[[ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තන ආබාධය|ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තී ආබාධ]] කිහිපය අතුරින් එකක් වන හන්ටිංටන්ගේ රෝගය, ජානයේ පුනරාවර්තී කොටසේ දිග සාමාන්‍ය පරාසය ඉක්මවා යාම නිසා ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28 [220]|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt; ''HTT'' ජානය පිහිටියේ [[වර්ණදේහය 4 (මානව)|4වන වර්ණදේහයේ]] [[ජානපථය (ප්‍රවේණි විද්‍යාව)|කෙටි බාහුවේ]]&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; 4p16.3 පිහිටුමේ ය. ''HTT'' ජානය සතුව සයිටොසින්-ඇඩිනින්-ගුවැනින් (CAG) ලෙස පිහිටන [[DNA භෂ්ම]] ත්‍රිත්වයකින් යුත් අනුපිළිවෙලක් ඇත. මෙය බොහෝ වරක් පුනරාවර්තී ලෙස යෙදේ. (උදා&amp;nbsp;... CAGCAGCAG&amp;nbsp;...) මෙය ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනයකි.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; CAG යනු [[ග්ලූටැමීන්]] නැමැති [[ඇමයිනෝ අම්ලය]] සඳහා වන ත්‍රික [[ප්‍රවේණි කේතය]] ([[කෝඩෝනය]]) වේ. මේ නිසා මෙවැනි ත්‍රික මාලාවක් මගින් [[පොලිග්ලූටැමීන් පථය]] (හෙවත් polyQ පථය) නැමැති ග්ලූටැමීන් දාමය සෑදේ. එලෙස ඇතිවන ජානයේ පුනරාවර්තී ප්‍රදේශය ''PolyQ කලාපය'' නම් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=කැස්ටුනෝ එම්.; බැනෝ එච්.; සුසුකි කේ.|title=Molecular genetics and biomarkers of polyglutamine diseases|journal=Curr. Mol. Med.|volume=8|issue=3|pages=221–34|year=2008|pmid=18473821|doi=10.2174/156652408784221298|url=http://www.eurekaselect.com/66849/article|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-left:15px; margin-right:15px; text-align:center;&quot;
|+CAG පුනරාවර්තන සංඛ්‍යාව මත පදනම්ව ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනය, සහ ප්‍රතිඵල රෝගී තත්ත්වය වර්ගීකරණය&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;
|-
! පුනරාවර්තන සංඛ්‍යාව
! වර්ගීකරණය
! රෝගී තත්ත්වය
! ප්‍රජනිතයන්ට ඇති අවදානම
|-
| &lt;26
| සාමාන්‍ය
| රෝගී නොවේ
| නැත
|-
| 27–35
| අතරමැදි
| රෝගී නොවේ
| වැඩියි නමුත් &lt;&lt;50%
|-
| 36–39
| නිවේධනය වීම අඩු ය
| රෝගී විය හෝ නොවිය හැක
| 50%
|-
| 40+
| සම්පූර්ණයෙන් නිවේධනය වේ
| රෝගියෙකි
| 50%
|}

සාමාන්‍යයෙන්, මිනිසා සතුව [[සෛලප්ලාස්මික]] හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීනය නිපදවීමට හේතුවන polyQ ප්‍රදේශයේ ග්ලූටැමින් පුනරාවර්තන 36ට අඩු සංඛ්‍යාවක් පිහිටයි.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; කෙසේනමුත්, ග්ලූටැමින් 36 හෝ ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් පිහිටීම හේතුවෙන් වෙනස් ලක්ෂණ සහිත ප්‍රෝටීනයක් සෑදේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මෙම විපර්යාසයට ලක්වූ ප්‍රභේදය, විකෘති හන්ටිංටින් (mHTT) නම් වන අතර, එමගින් ඇතැම් [[මධ්‍ය කණ්ටක නියුරෝන|නියුරෝන]] ආකාර ක්ෂය වී යන වේගය වැඩි කරයි. මෙවැනි ආකාරවල නියුරෝන විවිධ ප්‍රමාණවලින් අන්තර්ගත මොළයේ ප්‍රදේශ මින් බලපෑමට ලක්වේ.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt; සාමාන්‍යයෙන්, CAG පුනරාවර්තන සංඛ්‍යාව මෙමගින් බලපෑම් වන ප්‍රමාණය කෙරෙහි බලපායි. රෝග ලක්ෂණවල ආරම්භය, 60%ක් පමණම වයසේ විවිධත්වය අනුව විචලනය වන්නේ මේ නිසායි. සෙසු ප්‍රභේදන පාරිසරික සාධක සහ හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ යන්ත්‍රණය වැඩිදියුණු කරන ජාන හා සම්බන්ධ ය.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; පුනරාවර්තන 36–39 අතර සංඛ්‍යාවක් තිබීම හේතුවෙන් රෝගයේ ඌනිත-නිවේධනයක් පෙන්වයි. මෙවිට රෝග ලක්ෂන ආරම්භ වීම තරමක් ප්‍රමාද වන අතර, රෝග ලක්ෂණ වර්ධනය වීම ද සෙමෙන් සිදුවේ. ඇතැම් අවස්ථාවල, රෝගය ඇතිවීම බෙහෙවින් ප්‍රමාද වන අතර, එවිට රෝග ලක්ෂණ කිසිදින හඳනාගත නොහැකි වේ.&lt;ref name=&quot;lancet222&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28 [222]|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt; පුනරාවර්තී ගිණීම් විශාල සංඛ්‍යාවක් ඇති විට, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පූර්ණ වශයෙන් නිවේධනය වන අතර, වයස අවුරුදු 20දී පමණ එය ආරම්භ විය හැක. මෙවිට මෙම තත්ත්වය බාලක HD, හන්ටිංටන් රෝගයේ අචලක-දෘඪ (akinetic-rigid) හෝ වෙස්ට්ෆැල් ප්‍රභේදයක් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙය හන්ටිංටන් රෝගයේ වාහකයන් 7%ක් පමණ සඳහා අදාළ වේ.&lt;ref name=&quot;juvenilehd&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=නැන්ස් එම්. ඒ.; මයර්ස් ආර්. එච්.|title=Juvenile onset Huntington's disease—clinical and research perspectives|journal=Ment Retard Dev Disabil Res Rev|volume=7|issue=3|pages=153–7|year=2001|pmid=11553930|doi=10.1002/mrdd.1022}}&lt;/ref&gt;

===ප්‍රවේණිය===
[[File:Autosomal Dominant Pedigree Chart2.svg|thumb|270px|right|alt=ජානය සම්බන්ධයෙන් වාහක පියකු සහ සාමාන්‍ය මවකගේ ඇතැම් දරුවන් රෝගී වී ඇති අයුරු පෙන්වන සටහනක්; මෙම රෝගී දරුවන්ගේ ප්‍රජනිතය ද රෝගී දරුවන් බව පෙනේ. රෝගී නොවන දරුවන්ගේ ජනිතයින් ද රෝගීන් නොවේ.|හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ප්‍රවේණිගත වන්නේ [[අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ]] ආකාරයකට ය. සෑම ජනිතයකුටම විකෘති ජානය උරුම වීමේ සම්භාවිතාව 50%කි. මෙය ප්‍රවේණිගත වීම ලිංගය මත රඳා නොපවතී. රූපානුදර්ශය පරම්පරා මඟහැර යාමක් ද සිදු නොවේ.]]

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සතුව [[අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ]] ආවේණි රටාවක් දක්නට ලැබේ. එනම් රෝගියකුගෙන්, ආසාදිත පුද්ගලයාට සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රසාරිත ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනය සහිත ජානයේ එක් පිටපතක් (විකෘති [[ඇලීලය]]ක්) උරුම වේ.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; මෙම විකෘතියේ නිවේධනය වීම අතිශයින් ඉහළ නිසා, විකෘති ජානයේ පිටපතක් සහිත පුද්ගලයින් රෝගී වේ. මෙම ප්‍රවේණි රටාව තුළ, රෝගියකුගෙන් ඔහුගේ දරුවකුට මෙම විකෘති ඇලීලය උරුම වීමේ 50%ක් අවදානමක් ඇත. එමනිසා එම දරුවන් ද ආබාධය නිසා රෝගී වේ. (රූප සටහන බලන්න) මෙහි සම්භාවිතාව ලිංගය මත රඳා නොපවතී.&lt;ref name=&quot;basicgenetics&quot;&gt;{{cite book|author=පැසාර්ජ් ඊ.|title=Color Atlas of Genetics|publisher=තියේම්|edition=2වන|year=2001|page=142|isbn=0-86577-958-9}}&lt;/ref&gt;

ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ CAG පුනරාවර්තන සංඛ්‍යාව 28ට වැඩියෙන් පැවතීම [[DNA ප්‍රතිගුණනය|ස්වයං ප්‍රතිවලිතයේ]] දී අස්ථායී වේ. මෙම අස්ථායී බව නිසා පවතින පුනරාවර්තන ඒකක සංඛ්‍යාව වැඩි වීම සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;lancet222&quot;/&gt; ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනවල සර්වසම පිටපතක් නිපදවනු වෙනුවට මෙහි දී, පරම්පරාවක් ගතවන විට නව ව්‍යාප්තියක් ([[ගතික විකෘති]]) සෑදීම සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මේ නිසා අනුප්‍රාප්තික පරම්පරාවල දී පුනරාවර්තන ඒකක සංඛ්‍යාව වෙනස් වේ. මේ නිසා පුනරාවර්තන ඒකක &quot;අතරමැදි&quot; සංඛ්‍යාවක් (28–35) හෝ &quot;ඌනිත නිවේධනයක්&quot; (36–40) පෙන්වන රෝගී නොවන දෙමාපියකුගේ ජානයක් සම්ප්‍රේෂණය වීමේ දී එම ජානයේ පිටපත් සංඛ්‍යාව වැඩි වීමෙන් පූර්ණ නිවේධන හන්ටිංටන් රෝගියකු බිහි විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මෙලෙසින් අනුප්‍රාප්තික පරම්පරාවල පුනරාවර්තන ඒකක සංඛ්‍යාව (සහ රෝගයේ දරුණුභාවය) ක්‍රමයෙන් වැඩිවීම ප්‍රවේණික පූර්වාපේක්ෂණය ලෙස හඳුන්වයි.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මෙහි දී [[අණ්ඩෝද්භවය]]ට සාපේක්ෂව [[ශුක්‍රාණුජනනය|ශුක්‍රාණුජනනයේ]] දී ප්‍රවේණි අස්ථායීභාවය ඉහළ ය.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මේ නිසා මාතෘ පාර්ශ්වයෙන් උරුම වන ඇලීල සාමාන්‍යයෙන් සමාන පුනරාවර්තී දිගකින් සමන්විත වුව ද, පීතෘ පාර්ශ්වයෙන් උරුමවන ඒවායේ දිග වැඩි වීමේ ඉහළ හැකියාවක් පවතී.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=රිඩ්ලි ආර්. එම්.; ෆ්‍රිත් සී. ඩී.; ක්‍රෝ ටී. ජේ.; කොනේලි පී. එම්.|title=Anticipation in Huntington's disease is inherited through the male line but may originate in the female|journal=Journal of Medical Genetics|volume=25|issue=9|pages=589–595|year=1988|pmid=2972838|pmc=1051535|doi=10.1136/jmg.25.9.589|url=http://jmg.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/25/9/589}}&lt;/ref&gt; දෙමාපියන්ගෙන් එක් අයකුටවත් CAG පුනරාවර්තන ඒකක 36කට අධික සංඛ්‍යාවක් නොපිහිටිය ද, හන්ටිංටන් රෝගය [[නව විකෘතිය]]ක් ලෙස ඇති වන අවස්ථා විරළ ය.&lt;ref name=&quot;pmid16965319&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=සෙමාකා  ඒ.; ක්‍රයිටන් එස්.; වෝර්බි එස්.; හේඩ්න් එම්. ආර්.|title=Predictive testing for Huntington disease: interpretation and significance of intermediate alleles|journal=Clin. Genet.|volume=70|issue=4|pages=283–94|year=2006|pmid=16965319|doi=10.1111/j.1399-0004.2006.00668.x}}&lt;/ref&gt;

ඉතා කලාතුරකින් ප්‍රසාරිත HD ජානය අන්තර්ගත දෙමාපියන් දෙදෙනකු සිටින අවස්ථාවල, මෙම අවදානම 75% දක්වා ඉහළ යා හැක. දෙමාපියන්ගෙන් එක් අයකුට හෝ මෙම ප්‍රසාරිත පිටපත් යුගලක් පිහිටයි නම්, මෙම අවදානම 100%කි. (සියලු දරුවන් රෝගී වේ) [[සමයුග්මක|ජාන යුගළම විකෘති]] වූ පුද්ගලයින් විරළ ය. එක්තරා කාලයක දී සිතා සිටියේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ දෙවන විකෘති ජානය රෝග ලක්ෂණ සහ රෝගය වර්ධනය වීම කෙරෙහි බලනොපාන බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid2881213&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=වෙක්ස්ලර් එන්. එස්.; යන්ග් ඒ. බී.; ටැන්සි ආර්. ඊ.; ට්‍රැවර්ස් එච්.; ස්ටාරොස්ටා-රුබින්ස්ටයින් එස්.; පෙනී ජේ. බී.; ස්නොඩ්ග්‍රාස් එස්. ආර්.; ෂූල්සන් අයි.; ගෝමස් එෆ්.; රේමස් ඇරෝයෝ එම්. ඒ.|title=Homozygotes for Huntington's disease|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-03-12_326_6109/page/194|journal=Nature|volume=326|issue=6109|pages=194–197|year=1987|pmid=2881213|doi=10.1038/326194a0}}&lt;/ref&gt; නමුත් එයට [[රූපානුදර්ශය]] සහ රෝගය වර්ධනය වීමේ වේගය කෙරෙහි බලපෑ හැකි බව සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12615650&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ස්ක්විටියේරි එ‍ෆ්.; ගැලෙරා සී.; කැනෙලා එම්.|title=Homozygosity for CAG mutation in Huntington disease is associated with a more severe clinical course|journal=Brain|volume=126|issue=Pt 4|pages=946–55|year=2003|pmid=12615650|doi=10.1093/brain/awg077|url=http://brain.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12615650|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt;

==යන්ත්‍රණය==
හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීනය වෙනත් ප්‍රෝටීන 100කට අධික සංඛ්‍යාවක් සමග අන්තර්ක්‍රියා කරයි. එය බහුවිධ ජෛවවිද්‍යාත්මක කෘත්‍යයන් කෙරෙහි බලපාන බව පෙනේ.&lt;ref name=&quot;pmid15383276&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ගොහ්ලර් එච්.; ලැලොව්ස්කි එම්.; ස්ටෙල්සල් යූ.|title=A protein interaction network links GIT1, an enhancer of Huntingtin aggregation, to Huntington's disease|journal=Mol. Cell|volume=15|issue=6|pages=853–65|year=2004|pmid=15383276|doi=10.1016/j.molcel.2004.09.016|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1097276504005453|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt; මෙම විකෘති ප්‍රෝටීනයේ හැසිරීම මෙතෙක් පැහැදිළිව වටහාගෙන නොමැත. නමුත් එය විශේෂයෙන්ම මොළයේ සෛල වැනි සෛල ආකාර කිහිපයකට විෂ සහිත වේ. මුල්කාලීන හානිය [[striatum]] ප්‍රදේශයේ හඳුනාගත හැක. නමුත්, රෝගය වර්ධනය වන විට, මොළයේ සෙසු ප්‍රදේශ ද පැහැදිළිව බලපෑමට ලක්වේ. මුල්කාලීන රෝග ලක්ෂණ striatum ප්‍රදේශයේ සහ එහි බාහික සම්බන්ධක පෙදෙස් හා අදාළ වේ. විශේෂයෙන්ම එය චලන පාලනය, චිත්තාවේග සහ උසස් ඥානමය කෘත්‍යයන් හා සම්බන්ධ ය.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; හන්ටිංටන් රෝගයේ දී [[DNA මෙතිල්කරණය]] ද වෙනස් වී ඇති බව දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=ග්ලැජ්ච්|first1=කේ. ඊ.|last2=සැඩ්‍රි-වැකිලි|first2=ජී.|title=Epigenetic Mechanisms Involved in Huntington's Disease Pathogenesis.|journal=Journal of Huntington's disease|date=2015|volume=4|issue=1|pages=1–15|pmid=25813218}}&lt;/ref&gt;

===හන්ටිංටින් කෘත්‍යය===
{{See also|හන්ටිංටින්}}
සියලු ක්ෂීරපායී සෛලවල HTT ජානය [[ජාන ප්‍රකාශනය|ප්‍රකාශ]] වේ. මෙහි ඉහළම සාන්ද්‍රණයෙන් යුතුව මොළයේ සහ [[වෘෂණ]] වලත්, සාමාන්‍ය ප්‍රමාණවලින් [[අක්මාව]], [[හෘදය]], සහ [[පෙනහැල්ල|පෙනහැලි]]වලත් හමුවේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; මිනිසුන් තුළ HTTහි කෘත්‍යය පැහැදිළි නැත. මෙය [[ප්‍රතිලේඛනය (ප්‍රවේණි විද්‍යාව)|පිටපත් කිරීම]], [[සෛල සංඥාකරණය]], සහ අන්තර්සෛලීය [[ආශයිකාව (ජීව විද්‍යාව)#පරිවහන ආශයිකා|පරිවහනය]] හා සම්බන්ධ ප්‍රෝටීන සමග අන්තර්ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12932731&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=හාර්ජස් පී.; වැන්කර් ඊ. ඊ.|title=The hunt for huntingtin function: interaction partners tell many different stories|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=28|issue=8|pages=425–33|year=2003|pmid=12932731|doi=10.1016/S0968-0004(03)00168-3|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0968000403001683|accessdate=27 අප්‍රේල් 2009}}&lt;/ref&gt; සතුන් තුළ නම් හන්ටිංටන් රෝගය දැකගැනීමට ඔවුන්ව [[ප්‍රවේණිකව විකරණය කළ ජීවීන්|ප්‍රවේණිකව විකරණය]] කළ යුතු ය. ඔවුන්ගේ HTTහි කෘත්‍යයන් කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Httfunction&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=කැටනියෝ ඊ.; සුකැටෝ සී.; ටාර්ටරි එම්.|title=Normal huntingtin function: an alternative approach to Huntington's disease|journal=Nat. Rev. Neurosci.|volume=6|issue=12|pages=919–30|year=2005|pmid=16288298|doi=10.1038/nrn1806|url=}}&lt;/ref&gt; මෙම සත්ත්වයින් තුළ, HTT ජානය කලල වර්ධනයට වැදගත් වන අතර, එය නොමැති වීමෙන් කලලයේ මරණය සිදු විය හැක. සෛල විනාශ වීම උත්ප්‍රේරණය කරන කැස්පේස් එන්සයිමය ක්‍රියාකාරී වන්නේ මෙම විකෘති ජානය මගින් යුබික්වියින්-ප්‍රෝටියේස් පද්ධතියට හානි කිරීම නිසා යැයි විශ්වාස කෙරේ. එසේම එම ජානය [[ක්‍රමලේඛිත සෛල මරණය]] වැළැක්වීමේ ප්‍රති-සෛල විනාශනකාරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. එසේම එමගින් [[ස්නායුජනනය|ස්නායු ජනනයේ]] දී නියුරෝනවල වර්ධනය යාමනය කිරීමට සහ නියුරෝන ආරක්ෂා කිරීමට හේතුවන [[මොළ-ව්‍යූත්පන්න නියුරොට්‍රොෆික සාධකය]] නැමැති ප්‍රෝටීනය නිපදවීම පාලනය කරයි. මීට අමතරව HTT ජානය [[උපාගම ආශයිකාව|ආශයික]] පරිවහනය සහ [[උපාගමය|උපාගම සම්ප්‍රේෂණය]] සඳහා ආධාර වන අතර, එමගින් ස්නායුක [[ප්‍රතිලේඛනය (ප්‍රවේණි විද්‍යාව)|ජාන ප්‍රතිලේඛනය]] පාලනය කරයි.&lt;ref name=&quot;Httfunction&quot;/&gt; HTT ජානයේ [[ජාන ප්‍රකාශනය|ප්‍රකාශනය]] ඉහළ ගිය විට සහ වඩවඩාත් HTT නිපදවෙන විට, [[මොළයේ සෛල]] පැවැත්ම වැඩිදියුණු වන අතර, mHTTහි බලපෑම් අවම වීම සිදුවේ. එලෙසම HTTහි ප්‍රකාශනය අඩු වන විට, ප්‍රතිඵල ලෙස ඇතිවන ලක්ෂණ mHTTහි පැවැත්මෙන් ඇති වන තත්ත්වයනට සමාන වේ.&lt;ref name=&quot;Httfunction&quot;/&gt; මිනිසුන් තුළ, සාමාන්‍ය ජානයේ ප්‍රවිදාරණය රෝගය ඇතිවීමට හේතු නොවේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; සාමාන්‍යයෙන් විශ්වාස කෙරෙන්නේ HTT ප්‍රමාණවත් පරිදි සංස්ලේෂණය නොවීම රෝගය ඇතිවීමට හේතු නොවන බවත්, එය mHTTහි ධූලක කෘත්‍යයක් හේතුවෙන් වර්ධනය වන බවත් ය.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;

===සෛලීය විපර්යාසයන්===
[[File:Neuron with mHTT inclusion zoomed.jpg|thumb|left|alt=විශාල මධ්‍ය හරයකින් සහ ඉන් විහිදෙන ප්‍රසර සහ ඒවා නැවත ශාඛනය වී ඇති අයුරු පෙන්වන නියුරෝනයක සමීප  දසුනක්; මධ්‍යය තුළ එහි විෂ්කම්භයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ වන තැඹිලි පැහැ ලපයක් ඇත.|‍හන්ටිංටන්ගේ රෝගය නිසා ඇති වූ අන්තර්ගතයන් (තැඹිලි පැහැයෙන් වර්ණ ගන්වා ඇත) දැක්වෙන නියුරෝනයක ආලෝක අන්වීක්ෂීය රූපයක්; රූපයේ පළල 250&amp;nbsp;[[මයික්‍රොමීටර|µm]]කි.]]

mHTT හි ධූලක ක්‍රියාව හේතුවෙන් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සෑදීමේ දී බහුවිධ සෛලීය විපර්යාසයන් සිදු වේ‍.&lt;ref name=&quot;pmid14585171&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=රුබින්ස්ටයින් ඩී. සී.; කාර්මිචෙල් ජේ.|title=Huntington's disease: Molecular basis of neurodegeneration|journal=Expert Rev Mol Med|volume=5|issue=20|pages=1–21|year=2003|pmid=14585171|doi=10.1017/S1462399403006549}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2136787&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බ්ලොච් එම්.; හේඩ්න් එම්. ආර්.|title=Opinion: predictive testing for Huntington disease in childhood: challenges and implications|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=46|issue=1|pages=1–4|year=1990|pmid=2136787|pmc=1683548}}&lt;/ref&gt; mHTTහි [[පශ්චාත්ප්‍රතිලේඛන විකරණය|පශ්චාත්ප්‍රතිලේඛන විකරණ]] ජෛවීය ක්‍රියාවලියේ දී, ප්‍රෝටීන භේදනය නිසා පොලිග්ලූටැමින්වලින් සැදි කෙටි ඛණ්ඩ සෑදිය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid14585171&quot;/&gt; ග්ලූටැමීන්හි ධ්‍රැවීය ස්වභාවය නිසා, විකරණය නොකළ HTT ප්‍රෝටීන හෝ HTT භේදනයේ දී සෑදෙන HTT ඛණ්ඩ අතර ග්ලූටැමීන් අතිශය සුලබ වන විට, සෙසු ප්‍රෝටීන සමග අන්තර්ක්‍රියා සිදුවේ. මේ නිසා, mHTT අණු පට එකිනෙක අතර හයිඩ්‍රජන් බන්ධන ඇතිවේ. මෙලෙසින් නැවී කෘත්‍යමය ප්‍රෝටීන සෑදෙනු වෙනුවට ප්‍රෝටීන සමාහාරයක් නිර්මාණය වේ.&lt;ref name=&quot;hdprimer&quot;&gt;{{cite journal|last1=බේට්ස්|first1=ගිලියන් පී.|last2=ඩෝර්සි|first2=රේ|last3=ගුසෙලා|first3=ජේම්ස් එෆ්.|last4=හේඩ්න්|first4=මයිකල් ආර්.|last5=කායි|first5=ක්‍රිස්|last6=ලීවිට්|first6=බ්ලෙයාර් ආර්.|last7=නැන්ස්|first7=මාර්තා|last8=රොස්|first8=ක්‍රිස්ටෝෆර් ඒ.|last9=ස්කැහිල්|first9=රේචල් අයි.|last10=වේටසෙල්|first10=රොනල්ඩ්|last11=වයිල්ඩ්|first11=එඩ්වඩ් ජේ.|last12=ටැබ්‍රිසි|first12=සාරා ජේ.|title=Huntington disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|date=23 අප්‍රේල් 2015|pages=15005|doi=10.1038/nrdp.2015.5}}&lt;/ref&gt; කාලයක් පුරා මෙම සමාහාර එක්රැස් වන විට, මෙම ඛණ්ඩවලට දිගහැරීමට සහ හා වීමට හැකියාව පවතින නිසා අවසානයේ නියුරෝනයේ කෘත්‍යයට බාධා වේ. මෙම ක්‍රියාවලිය [[ප්‍රෝටීන සමාහරණය]] නම් වන අතර මෙහි දී, සෛල තුළ [[අන්තර්ගත දේහ]] සෑදේ.&lt;ref name=&quot;pmid14585171&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hdprimer&quot;/&gt; නියුරෝනවල ඇති වන මෙම අන්තර්ගත වක්‍රාකාරයෙන් බාධා ඇති කරයි. අන්තර්ගත දේහයන් [[සෛල න්‍යෂ්ටිය|සෛල න්‍යෂ්ටියේ]] මෙන්ම [[සෛල ප්ලාස්මය|සෛල ප්ලාස්මයේ]] ද දැකගත හැක.&lt;ref name=&quot;pmid14585171&quot;/&gt; මොළයේ සෛල තුළ පිහිටන අන්තර්ගත දේහ මුල්කාලීන ව්‍යාධිවිද්‍යාත්මක විපර්යාසයක් ලෙස සැලකේ‍. ඇතැම් පර්යේෂණවලින් අනාවරණය වී ඇත්තේ ඒවා සෛලයට [[ස්නායුධූලකතාවය|විෂ]] විය හැකි බවයි. නමුත් සෙසු පර්යේෂණවලින් පෙනීගොස් ඇත්තේ ඒවා සිරුරේ ආරක්ෂක යන්ත්‍රණයේ කොටසක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් සෛල ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid14585171&quot;/&gt;

mHTT නිසා සෛලයේ මරණය සිදුවිය හැකි ආකාර කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. මේ අතරට පහත ක්‍රම අයත් වේ: නැවුණු ප්‍රෝටීනවලට ආධාර කරන සහ නොනැවුණු ප්‍රෝටීන ඉවත් කරන [[චැපරෝන් (ප්‍රෝටීනය)|චැපරෝන් ප්‍රෝටීන]]වලට බලපෑම් ඇති කිරීම; සෛල ඉවත් කිරීමේ ක්‍රියාවලියට ආධාර වන [[කැස්පේස්]] එන්සයිම සමග අන්තර්ක්‍රියා කිරීම; ස්නායු සෛල මත ග්ලූටැමීන් නිසා ඇති වන ධූලක ක්‍රියා; සෛලය තුළ ශක්තිය නිපදවීම අඩු කිරීම; සහ ජාන ප්‍රකාශ වීමට බාධා පැමිණවීම වැනි තත්ත්ව එසේ හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;hdprimer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;urlNature Clinical Practice Neurology|Mechanisms of Disease: histone modifications in Huntingtons disease|Article&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=සැඩ්‍රි-වැකිලි ජී.; චා ජේ. එච්.|title=Mechanisms of Disease: histone modifications in Huntington's disease|journal=Nature Clinical Practice Neurology|volume=2|issue=6|pages=330–338|year=2006|pmid=16932577|doi=10.1038/ncpneuro0199|url=http://www.nature.com/nrneurol/journal/v2/n6/full/ncpneuro0199.html}}&lt;/ref&gt;

හන්ටිංටන් රෝගයේ දී සෛලීය කෘත්‍යයන් අඩාල වන තවත් ආකාරයක් විස්තර කෙරෙන වාදයක් ඇත. මෙහි දී යෝජනා වී ඇත්තේ striatal සෛලවල මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවලට හානි සිදුවන බවයි. (මයිටොකොන්ඩ්‍රීය පරිවෘත්ති ඌනතා රාශියක් පිළිබඳ වාර්තා හමුවේ) එසේම විකල්ප හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීනය සහ නියුරෝනවල ඇති නොයෙකුත් ප්‍රෝටීන අතර ඇතිවන අන්තර්ක්‍රියා හේතුවෙන් ග්ලූටැමීන්හි අවදානම් තත්ත්වය ඉහළ යන අතර, එය විශාල ප්‍රමාණවලින් පවතින විට බහිඃසෛලීය ධූලකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෙම ධූලක නොයෙකුත් සෛලීය ව්‍යූහයන්ට හානි සිදු කරයි. ග්ලූටැමීන් අතිවිශාල ප්‍රමාණවලින් හමුනොවූව ද, ඒවායේ අවදානම්කාරී ස්වභාවය වැඩි නිසා සාමාන්‍ය ග්ලූටැමීන් ප්‍රමාණ පවා බහිඃසෛලීය ධූලක ලෙස ක්‍රියා කරතැයි උපකල්පනය කෙරේ.&lt;ref name=&quot;hdprimer&quot;/&gt;

===මහේක්ෂීය වෙනස්කම්===
[[File:BrainCaudatePutamen.svg|thumb|alt=මොළයේ සහ සුෂුම්නාවේ කොටසක පැති පෙනුම නිරූපිත රූප සටහනක්; මොළයේ පූර්ව පෙදෙස රූපයේ වම් පසට වන්නට පිහිටයි. මධ්‍යයේ මොළයේ ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් එකක පමණ ප්‍රමාණයෙන් යුත් තැඹිලි සහ දම් පැහැ ස්කන්ධ දක්නට ලැබේ. දම්පැහැ ස්කන්ධ විශාල වශයෙන් තැඹිලි පැහැ ඒවා මත අතිපිහිත වන අතර, වම් පස පෙදෙසින් ආරම්භ වී සර්පිලක හැඩැති ව්‍යූහයේ කෙළවර පිහිටි ගැටිත්ත ප්‍රධාන දේහයට වහාම පහළින් වැටී තිබේ.|මුල්කාලීනව හන්ටිංටන්ගේ රෝගයෙන් වඩාත්ම හානි සිදුවන මොළයේ ප්‍රදේශය—[[striatum]] (දම් පැහැයෙන් පෙන්වා ඇත)]]

හන්ටිංටන්‍ගේ රෝගය නිසා සම්පූර්ණ මොළයටම බලපෑම් ඇති වුව ද, සෙසු ස්ථානවලට වඩා බෙහෙවින් බලපෑමට ලක්වන ස්ථාන කිහිපයක් පවතියි. මින් වඩාත් ප්‍රමුඛ මුල්කාලීන බලපෑම් ඇතිවන ස්ථානය [[පාදීය ගැංග්ලියා]]වල කොටසක් වන [[neostriatum]] ප්‍රදේශයයි. මෙය [[සපුච්ඡ න්‍යෂ්ටිය]] සහ [[putamen]] යන පෙදස්වලින් සමන්විත ය.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; බලපෑම් ඇතිවන සෙසු ස්ථාන අතරට [[substantia nigra]], [[අනුමස්තිෂ්ක බාහිකය|අනුමස්තිෂ්ක බාහිකයේ]] 3, 5 සහ 6වන ස්තර, [[හිපොකැම්පසය]], [[අනුමස්තිෂ්කය|අනුමස්තිෂ්කයේ]] [[පර්කින්ජි සෛල]], [[හයිපොතැලමස|හයිපොතැලමසේ]] [[පාර්ශ්වික ප්‍රාර්බුද න්‍යෂ්ටි]] සහ [[තැලමස|තැලමසේ]] කොටසක් අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මෙම ප්‍රදේශ බලපෑමට ලක්වන්නේ ඒවායේ ව්‍යූහය සහ එහි අන්තර්ගත නියුරෝන වර්ග අනුව ය.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මින් striatum ප්‍රදේශයේ පිහිටි සකණ්ඨක නියුරෝන වඩාත් අවදානමට ලක්වේ. ප්‍රධාන වශයෙන්ම බාහිර [[globus pallidus]] දෙසට පිහිටි [[ස්නායුක පථය|නෙරුම්]] සහ අභ්‍යන්තර pallidum පෙදෙස වෙත නෙරා ඇති [[අන්තරනියුරෝන]] සහ සකණ්ඨක සෛල අවදානමට ලක්වන්නේ අඩුවෙනි.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=පර්විස් ඩී, ඔගස්ටීන් ජී. ඒ., ෆිට්ස්පැට්‍රික් ඩී., හෝල් ඩබ්., ලැමන්ටියා ඒ. එස්., මැක්නමාරා ජේ. ඕ., විලියම්ස් එස්. එම්.|editor=පර්විස් ඩී.|title=Neuroscience|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=neurosci.TOC&amp;depth=2|edition=2වන|publisher=Sinauer Associates|location=Sunderland, MA|isbn=0-87893-742-0|chapter=Modulation of Movement by the Basal Ganglia – Circuits within the Basal Ganglia System|chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=Huntington's%20disease&amp;rid=neurosci.section.1251|accessdate=1 අප්‍රේල් 2009|year=2001}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව හන්ටිංටන්ගේ රෝගය නිසා [[ඇස්ට්‍රොසයිට]] සංඛ්‍යාව [[ඇස්ට්‍රොග්ලියෝසිස්|අසාමාන්‍ය වැඩිවීම]] සහ මොළයේ ප්‍රතිශක්ති සෛලවන [[මයික්‍රොග්ලියා]] ක්‍රියාකාරී වීම ද සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;pmid17965655&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ලොබ්සිගර් සී. එස්.; ක්ලෙව්ලන්ඩ් ඩී. ඩබ්.|title=Glial cells as intrinsic components of non-cell autonomous neurodegenerative disease|journal=Nat. Neurosci.|volume=10|issue=11|pages=1355–60|year=2007|pmid=17965655|pmc=3110080|doi=10.1038/nn1988}}&lt;/ref&gt;

මුල්කාලීනව හන්ටිංටන්ගේ රෝගයෙන් වඩාත් බලපෑමට ලක්වන පාදීය ගැංග්ලියා, චලන සහ හැසිරීම් පාලනයේ දී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ඒවායේ කෘත්‍යය මෙතෙක් සම්පූර්ණයෙන් වටහාගෙන නැත. නමුත් පවතින මතයන් අනුව, ඒවා ඥානාත්මක කාරක පද්ධතිය (executive system)&lt;ref name=&quot;pmid16496032&quot;/&gt; සහ චාලක පරිපථය හා සම්බන්ධ යැයි සිතිය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid10923984&quot;/&gt; සාමාන්‍යයෙන් පාදීය ගැංග්ලියා මගින්, විශේෂිත චලන ඇතිකරන ස්නායු පථ රැසක් නිෂේධනය කරයි. නිශ්චිත චලනයක් ඇරඹීම සඳහා මස්තිෂ්ක බාහිකය මගින් පාදීය ගැංග්ලියා වෙත යැවෙන සංඥා අනුව එම පථයන් නිෂේධනය කිරීම හෝ නිදහස් කිරීම සිදුවේ. පාදීය ගැංග්ලියාවලට හානි සිදුවීමෙන් ඒවායේ නිෂේධන මුදාහැරීම හෝ පිහිටුවීම පාලනය රකගත නොහැකි වේ. මේ නිසා අනභිප්‍රායික චලනයක් අසාමාන්‍ය ලෙස ඇරඹීම, චලනයක් එහි කාර්යය සම්පූර්ණ වීමට පෙර හෝ කාර්යය සම්පූර්ණ කර වේලාවකට පසුව නැවතීම වැනි තත්ත්ව ඇතිවිය හැක. මෙම ප්‍රදේශයට දිගින් දිගටම සිදුවන හානිය නිසා හන්ටිංටන් රෝගය හා සම්බන්ධ ලාක්ෂණික අස්ථිර චලන ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;pmid10923984&quot;&gt;{{cite journal|author=ක්‍රොස්මන් ඒ. ආර්.|title=Functional anatomy of movement disorders|journal=J. Anat.|volume=196|issue=4|pages=519–25|year=2000|pmid=10923984|pmc=1468094|doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19640519.x|url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/119004203/PDFSTART|format=PDF}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය හා සම්බන්ධ නිරායාස හා අස්ථිර කායික චලනයන් අතිගතිචාර දුෂ්පාර්වයේ (hyperkinetic dysarthria) එක් ප්‍රභේදයක් ලෙස වර්ගීකරණය කොට ඇත. චලන නිෂේධනයට පාදීය ගැංග්ලියාවලට නොහැකි වීමෙන්, රෝගයෙන් පෙළෙන්නන්හට කථන අපහසුතාවන් සහ ආහාරපාන ගිලීමේ අපහසුතා ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Motor Speech Disorders: Substrates, Differential Diagnosis, and Management, 3වන සංස්.|last=ඩෆී|first=ජෝසෆ්|publisher=එල්සිවියර්|year=2013|isbn=|location=ශාන්ත ලුවිස්, මිසූරි|pages=196–7}}&lt;/ref&gt;

===ප්‍රතිලේඛන දුර්නියාමනය===
[[CREB-බන්ධක ප්‍රෝටීනය]] (CBP) නැමැති ප්‍රතිලේඛන සහ-යාමකය සෛලීය ක්‍රියාකාරීත්වය සඳහා අත්‍යාවශ්‍ය වන්නේ ‍එමගින් ප්‍රෝටීන සංස්ලේෂණයේ දී ජාන ප්‍රතිලේඛනය  ප්‍රවර්තන මාර්ග ඔස්සේ සක්‍රීය කරන නිසායි.&lt;ref name=&quot;urlNature Clinical Practice Neurology | Mechanisms of Disease: histone modifications in Huntingtons disease | Article&quot;/&gt; මීට අමතරව, CBP තැනීමට දායක වන ඇමයිනෝ අම්ල අතරට, අණු 18කින් යුත් ග්ලූටැමීන් දාමයක් ද ඇතුළත් වේ. මේ නිසා, CBPහි ඇති ග්ලූටැමීන ඍජුවම HTT ජානයේ ඇති සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි වූ ග්ලූටැමීන සමග අන්තර්ක්‍රියා කරයි. මෙවිට, න්‍යෂ්ටියට යාබදව පිහිටි CBP එහි සාමාන්‍ය පිහිටුමෙන් ඉවතට තල්ලු වේ.&lt;ref name=&quot;urlAnalysis of Strand Slippage in DNA Polymerase Expansions of CAG/CTG Triplet Repeats Associated with Neurodegenerative Disease – JBC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jbc.org/content/273/9/5204.long|title=Analysis of Strand Slippage in DNA Polymerase Expansions of CAG/CTG Triplet Repeats Associated with Neurodegenerative Disease – JBC|work=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම, CBPහි අන්තර්ගත වන ඇසිටයිල්‍ට්‍රාන්ස්ෆරේස් ප්‍රදේශයට HTT ජානය එහි පොලිග්ලූටැමීන්-අන්තර්ගත පෙදෙස මගින් බැ‍ඳීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ස්ටෙෆාන් ජේ.; බොඩායි එල්.; පැලොස් ජේ.|title=Histone deacetylase inhibitors arrest polyglutamine-dependent neurodegeneration in Drosophila|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-10-18_413_6857/page/739|journal=Nature|date=18 ඔක්තෝබර් 2001|volume=413|pages=739–743|doi=10.1038/35099568|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt; මරණ පරීක්ෂණවල දී, හන්ටිංටන්‍ රෝගීන්ගේ මොළවල CBP ප්‍රමාණය අසාමාන්‍ය ලෙස අතිශය පහළ අගයයක් ගන්නා බව පෙනී ගොස් ඇත.&lt;ref name=&quot;urlAnalysis of Strand Slippage in DNA Polymerase Expansions of CAG/CTG Triplet Repeats Associated with Neurodegenerative Disease – JBC&quot; /&gt; මීට අමතරව, CBP ප්‍රෝටීනය අතිශයින් ප්‍රකාශ වන විට, පොලිග්ලූටැමීන් හේතුවෙන් සිදුවන මරණ අවදානම අඩු වේ. එසේම සාමාන්‍යයෙන් CBP ප්‍රෝටීනය හන්ටිංටන් රෝගය ඇතිවීම සහ නියුරෝනවල ක්‍රියාකාරීත්වය කෙරෙහි වැදගත් වන බව පෙනීගොස් ඇත.&lt;ref name=&quot;urlNature Clinical Practice Neurology | Mechanisms of Disease: histone modifications in Huntingtons disease | Article&quot;/&gt;

==රෝග විනිශ්චය==
හන්ටිංටන් රෝගයේ ආරම්භක අවස්ථාවේ [[වෛද්‍ය රෝග විනිශ්චය|රෝග විනිශ්චය]] රෝගයට විශේෂිත වන ‍කායික රෝග ලක්ෂණ අනුසාරයෙන් සිදුකළ හැක.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; හන්ටිංටන් රෝගය පිළිබඳ පවුල් ඉතිහාසයක් නොමැති විට, ජාන පරීක්ෂාවක් මගින් කායික රෝග නිර්ණය සිදුකළ හැක. රෝග ලක්ෂණ ආරම්භ වීමටත් පෙර, ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවක් මගින් පුද්ගලයකු හෝ [[කලලය]]ක් සතුව, රෝගයට හේතුවන ''HTT'' ජානයේ ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනයේ ප්‍රසාරිත පිටපතක් තිබේදැයි නිර්ණය කරගත හැක. පරීක්ෂා ක්‍රියාවලියේ දී සහ සනාථ කරගත් පසුව [[ප්‍රවේණි උපදේශනය]] මගින් උපදෙස් සැපයීම සහ මගපෙන්වීම සිදුකෙරේ. මෙහි දී, පුද්ගලයාගේ මානසික තත්ත්වය, රැකියාව, පවුල් සැලසුම් තීරණ, ඥාතීන් සහ ඥාති සබඳතා පිළිබඳ අවධානය යොමු කෙරේ. රෝග ලක්ෂණ මතුවීමට පෙර කළ හැකි පරීක්ෂා ද පැවතුණත්, ඒ කෙරෙහි යොමුවන්නේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය උරුමවන්නන්ගෙන් 5%ක පමණ සුළු පිරිසකි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;

===සායනික===
[[File:Huntington.jpg|thumb|alt=සංවලිත පටක හා ඒවා අතර අවකාශ පෙන්වන මොළයේ හරස් කඩක්; මධ්‍යයට වන්නට විශාල අවකාශ දෙකක් දක්නට ලැබේ|හන්ටිංටන් රෝගයෙන් පෙළෙන රෝගියකුගේ [[MRI|MR]] [[මොළ පරිලෝකනය|මොළ පරිලෝකන]] [[කිරීට තලය|කිරීට]] කඩක්; මෙහි [[සපුච්ඡ න්‍යෂ්ටිය|සපුච්ඡ න්‍යෂ්ටි]]වල හිස ක්ෂීණ වීම සහ [[පාර්ශ්වික කෝෂිකා]]වල පූර්ව ශෘංගය විශාල වී ඇත. එසේම පොදු බාහික ක්ෂීණවීමක් ද දැකගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|author=ගේලාර්ඩ් එෆ්.|title=Huntington's disease|url=http://www.radpod.org/2007/05/01/huntingtons-disease/|date=1 මැයි 2007|work=Radiology picture of the day|publisher=www.radpod.org|accessdate=24 ජූලි 2009}}&lt;/ref&gt;]]
රෝගයේ ආරම්භය හඳුනා ගැනීමට [[කායික පරීක්ෂණය]]ක් මෙන්ම ඇතැම්විට ඒ හා සංයුක්තව මනෝවෛද්‍ය පරීක්ෂණයක් ද සිදුකරනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot;/&gt; සිරු‍රේ ඕනෑම කොටසක ඇතිවිය හැකි අනභිප්‍රායික චලන නිසා පුද්ගලයින් බොහෝ අවස්ථාවල දී වෛද්‍ය උපදේශන ලබා ගැනීමට පෙළඹේ. මේවා හදිසියේම එහෙත්, අහඹු වශයෙන් සිදුවන්නේ නම් වෛද්‍යවරුන් විසින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා පරීක්ෂණය කළ යුතු බවට නිර්දේශ කරනු ලබයි. ඥානාත්මක හෝ චර්යාත්මක රෝග ලක්ෂණ මුලින් හඳුනාගන්නා අවස්ථා විරළ ය. මේවා බොහෝ විට හඳුනාගත හැකි වන්නේ රෝගය තවදුරටත් වර්ධනය වූ විටයි. රෝගය කෙතරම් දුරට වර්ධනය වී ඇත්ද යන්න මැන ගැනීමට ''ඒකාබද්ධ හන්ටිංටන්ගේ රෝග ප්‍රමාණන පරිමාණය'' භාවිතා කළ හැක. මෙම පරිමාණය මගින් චාලක, චර්යාත්මක, ඥානාත්මක සහ කෘත්‍යමය තක්සේරුවක් සිදුකොට සිරුර පිළිබඳ සමස්ත ඇගයුමක් ලබා දේ.&lt;ref name=&quot;pmid19111470&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=රාඕ ඒ. කේ.; මියුරටරි එල්.; ලුවිස් ඊ. ඩී.; මොස්කොවිට්ස් සී. බී.; මාර්ඩර් කේ. එස්.|title=Clinical measurement of mobility and balance impairments in Huntington's disease: validity and responsiveness|journal=Gait &amp; Posture|volume=29|issue=3|pages=433–6|year=2009|pmid=19111470|doi=10.1016/j.gaitpost.2008.11.002|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966-6362(08)00363-9|accessdate=14 අප්‍රේල් 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://huntingtonstudygroup.org/tools-resources/uhdrs/|title=Unified Huntington's Disease Rating Scale (UHDRS)|accessdate=14 අප්‍රේල් 2009|work=UHDRS and Database|publisher=HSG|date=1 පෙබරවාරි 2009}}&lt;/ref&gt; [[පරිගණකගත තීරු ප්‍රතිබිම්බකරණය]] (CT) සහ [[චුම්බක අනුනාද ප්‍රතිබිම්බකරණය]] (MRI) වැනි [[වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක ප්‍රතිබිම්බකරණය|වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක පරිලෝකන]] ක්‍රම මගින් රෝගයේ මුල්කාලීන අවස්ථාවේ දී, දකුණු පස රූපයේ දක්වා ඇති පරිදි සපුච්ඡ න්‍යෂ්ටිවල ක්ෂීණවීම නිරීක්ෂණය කළ හැක. නමුත් මෙම වෙනස්වීම් හන්ටිංටන් රෝගය නිසාම ඇති නොවන අවස්ථා ඇත. රෝගයේ වැඩිදියුණු අවස්ථාවල [[මස්තිෂ්ක ක්ෂය වීම]] දැකගත හැක. [[කෘත්‍යමය චුම්බක අනුනාද ප්‍රතිබිම්බකරණය]] (fMRI) සහ [[පොසිට්‍රෝන විමෝචන තීරු ප්‍රතිබිම්බකරණය]] (PET) වැනි කෘත්‍යමය ස්නායුප්‍රතිබිම්බකරණ ක්‍රමවේද අනුසාරයෙන් භෞතික රෝග ලක්ෂණ මතුවීමට පෙර මොළයේ වෙනස්වීම් හඳුනාගත හැක. නමුත් මේවා පර්යේෂණාත්මක උපකරණ හෙයින්, සායනික කටයුතුවල දී භාවිතා නොවේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;

=== පුරෝකථන ජාන පරීක්ෂා===
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ ආවේණි රටාවක් සහිත බැවින්, එය උරුමවීමේ අවදානම සහිත පුද්ගලයින් පරීක්ෂාවලට සහභාගී වීම අත්‍යාවශ්‍ය ය. හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා [[ප්‍රවේණි පරීක්ෂාව]]ක් සිදු කිරීමේ දී [[ප්‍රවේණි පරීක්ෂාව|රුධිර පරීක්ෂාවක්]] මගින් සෑම ''HTT'' ඇලීලයකම පවතින CAG පුනරාවර්තන සංඛ්‍යාව ගිණීම සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;pmid15717026&quot;&gt;{{cite journal|author=මයර්ස් ආර්. එච්.|title=Huntington's Disease Genetics|journal=NeuroRx|volume=1|issue=2|pages=255–62|year=2004|pmid=15717026|pmc=534940|doi=10.1602/neurorx.1.2.255}}&lt;/ref&gt; මෙහි කඩඉම් අගයයන් පහත දැක්වේ:
* CAG පුනරාවර්තන ඒකක 40ක් හෝ ඊට වඩා පිහිටීම: ''සම්පූර්ණයෙන් නිවේධනය වන (penetrance) ඇලීලයකි'' (FPA).&lt;ref name=Die-Smulders2013&gt;[http://humupd.oxfordjournals.org/content/19/3/304] {{cite journal|vauthors=ඩි ඩියේ-ස්මල්ඩර්ස් සී. ඊ.; ඩි වර්ට් ජී. එම්.; ලියෙබර්ස් අයි.; ටිබන් ඒ.; එවර්ස්-කියබූම්ස් ජී.|title=Reproductive options for prospective parents in families with Huntington's disease: Clinical, psychological and ethical reflections|journal=Human Reproduction Update|volume=19|issue=3|pages=304–315|year=2013|pmid=23377865|pmc=|doi=10.1093/humupd/dms058}}&lt;/ref&gt; &quot;[[ධන පරීක්ෂාව]]&quot;ක් හෝ &quot;ධන ප්‍රතිඵලයක්&quot; මෙම අවස්ථාව හා අදාළ වේ. ධන ප්‍රතිඵලයක් රෝග විනිශ්චයක් ලෙස නොසැලකේ. එයට හේතුව රෝග ලක්ෂණ ඇරඹීමට දශකයකට පමණ පෙර මෙය හඳුනාගත හැකි වීමයි. කෙසේනමුත්, ඍණ පරීක්ෂාවක් යන්නෙන් හෙළිවන්නේ එම පුද්ගලයා සතුව ජානයේ ප්‍රසාරිත පිටපත් නොමැති බවත්, ඔහු තුළ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය වර්ධනය නොවන බවත් ය.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; මෙම පරීක්ෂාව මගින් රෝගය උරුමවීමේ සියයට 50ක සම්භාවිතාවක් සහිත පුද්ගලයකුට, එහි අවදානම සියයට 100 තෙක් ඉහළ යයි ද නැතහොත් අවදානමක් නොමැති ද යන්න දැනගත හැක. මෙම පරීක්ෂාවෙන් ධන ප්‍රතිඵලයක් ලැබෙන පුද්ගලයින්ගේ ජීවිත කාලයේ කුමන හෝ අවස්ථාවක හන්ටිංටන්ගේ රෝගය වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;
*පුනරාවර්තන 36 සිට 39 දක්වා: ''අසම්පූර්ණ'' හෝ ''ඌන නිවේධිත ඇලීලයකි'' (RPA). මෙහි දී ඇතැම්විට වැඩිහිටි වියේ පසු කාලයක දී රෝග ලක්ෂණ ඇතිවිය හැක.&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt; RPA සහිත පුද්ගලයකුට 65වන වියේ දී රෝග ලක්ෂන පහළ වීමට 60%ක අවදානමක් ඇත. එසේම 75වන වියේ දී රෝග ලක්ෂණ පහළ වීමේ 70%ක අවදානමක් ඇත.&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt;
*පුනරාවර්තන 27 සිට 35 දක්වා: ''අන්තර්මධ්‍ය ඇලීලය'' (IA), හෝ ''විශාල සාමාන්‍ය ඇලීලය''. මෙය පරීක්ෂා කළ පුද්ගලයාගේ රෝග ලක්ෂණ හා සම්බන්ධ නොවේ. නමුත් ඔහුගේ ඉදිරි පරම්පරාවලට උරුමවීමේ වැඩිදුර හැකියාව පිළිබඳ සොයා බැලේ.&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt;
*පුනරාවර්තන 26 හෝ ඊ‍ට වඩා අඩු: හන්ටිංටන්ගේ රෝගය හා සම්බන්ධයක් නැත.&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt;

පූර්ව-රෝග ලක්ෂණික පරීක්ෂාවක් යනු දිවිය වෙනස් කිරීමට හේතුවන අතිශය පෞද්ගලික තීරණයකි.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා පරීක්ෂා සිදු කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ වෘත්තීන්ට ආධාර වීම සහ පවුල් තීරණවලට සහාය දැක්වීම සිදු කළ හැක.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; 1993ට පෙර, තමන් හන්ටිංටන්ගේ ජානය දරන්නකුදැයි හඳුනා ගැනීමට නිශ්චිත පරීක්ෂා නොතිබිණි. එකල පර්යේෂණ මගින් අනාවරණය වූයේ පුරෝකථන පරීක්ෂාවන් සිදු කළේ සුළු පිරිසක් සඳහා වුව ද, අවදානම් සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් 50–70% පමණ පරීක්ෂා කරගැනීමට අදහස් කළ බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid23297124&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ෆොරස්ට් කීනන් කේ.; සිම්ප්සන් එස්. ඒ.; මියඩ්සිබ්‍රොඩ්ස්කා ඉසෙඩ්.; ඇලෙක්සැන්ඩර් ඩී. ඒ.; සෙම්පර් ජේ.|title=How do partners find out about the risk of Huntington's disease in couple relationships?|journal=Journal of Genetic Counseling|volume=22|issue=3|pages=336–44|year=2013|pmid=23297124|doi=10.1007/s10897-012-9562-2}}&lt;/ref&gt; මේ සඳහා නිශ්චිත ප්‍රතිකාරයක් නොමැති හෙයින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය උරුමවීමේ අවදානම සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් 95%ක් පමණම පරීක්ෂා සිදු කරගැනීමට නොපෙළඹේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt; ධන ප්‍රතිඵල හා සැසඳීමේ දී තමන් තුළ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වේ යැයි දැන නොසිටීම නිසා පුද්ගලයින් තුළ සාංකාවක් ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; ප්‍රතිඵලය සැලකිල්ලට නොගත් විට, පරීක්ෂාවට ලක්කොට වර්ෂ දෙකකට පසු පුද්ගලයාගේ ආතති මට්ටම පහත වැටී ඇති බව දක්නට ලැබී ඇත. නමුත් පරීක්ෂාවේ දී ධන ප්‍රතිඵලයක් ලැබුණු විට පුද්ගලයාගේ සියදිවි නසා ගැනීමේ ප්‍රවණතාව ක්‍රමයෙන් වැඩි වී ඇති බව පෙනේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; රෝගී සාමාජිකයන් සිටින පවුලක, ආබාධය උරුම නොවූ බව අනාවරණය කරගත් පුද්ගලයින්ට නොනැසී සිටීම පිළිබඳ සාපරාධී හැඟීමක් (survivor guilt) ජනිත විය හැක.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; මෙහි දී සැලකිල්ලට ගත් තවත් කරුණක් වන්නේ, පරීක්ෂාවක දී ධන ප්‍රතිඵලයක් හිමිවූ විට අදාළ පුද්ගලයාගේ දෙමාපියකු සතුව විකෘති ජානය සහිත බව හැඟවෙන බැවින්, එම පුද්ගලයාගේ සහෝදර/සහෝදරියන්ට ද එම ආබාධය උරුමවීමේ අවදානමක් සහිත වීමයි.‍&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; එක්තරා අධ්‍යයනයක දී, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා අවදානමක් ඇති පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රවේණි විචක්ෂණය (genetic discrimination) 46%ක් බව හෙළි විය. මෙය සෞඛ්‍යාරක්ෂණ හෝ වෘත්තීයමය සබඳතාවලට වඩා පෞද්ගලික සබඳතා කෙරෙහි වැඩිපුර බලපෑවේ ය.&lt;ref name=&quot;pmid20468061&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=අර්වින් සී., විලියම්ස් ජේ. කේ., ජුහ්ල් ඒ. ආර්., මෙන්ජලිං එම්., මිල්ස් ජේ. ඒ., බොම්බේ වයි., හේඩ්න් එම්. ආර්., ක්වේඩ් කේ., ෂූල්සන් අයි., ටේලර් එස්., පල්සන් ජේ. එස්.|title=Perception, experience, and response to genetic discrimination in Huntington disease: the international RESPOND-HD study|journal=American Journal of Medical Genetics Part B|volume=153B|issue=5|pages=1081–93|year=2010|pmid=20468061|pmc=3593716|doi=10.1002/ajmg.b.31079}}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන් රෝගය සඳහා [[ප්‍රවේණි උපදේශනය]] මගින් පරීක්ෂා ක්‍රියාවලියේ සෑම පියවරක දී ම, අවශ්‍ය තොරතුරු දැන ගැනීම, තීරණ ගැනීමේ දී උපදෙස් හා සහාය ලබා දීම සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;geneticcounselling&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බර්සන් සී. එම්., මාර්කි කේ. ආර්.|title=Genetic counseling issues in predictive genetic testing for familial adult-onset neurologic diseases|journal=Semin Pediatr Neurol|volume=8|issue=3|pages=177–86|year=2001|pmid=11575847|doi=10.1053/spen.2001.26451}}&lt;/ref&gt; මෙම පරීක්ෂාවේ ඇති සංකීර්ණභාවය නිසා පරීක්ෂාවට ලක්වන්නට අපේක්ෂිත රෝගීන් හට හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ දැනුම්වත් කෙරෙන උපදේශන සැසි තුනක් පවත්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;pmid22114233&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ස්මිත් ජේ. ඒ., අමිචී එස්., ස්ටීවන්සන් එම්., ක්වැරල් ඕ.|title=Risk Perception and Decision-making Processes in Candidates for Genetic Testing for Huntington's Disease: An Interpretative Phenomenological Analysis|journal=Journal of Health Psychology|volume=7|issue=2|pages=131–44|year=2002|pmid=22114233|doi=10.1177/1359105302007002398}}&lt;/ref&gt;

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවේ දී සිදුකෙරෙන උපදේශන සහ මාර්ගසූචක අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ අනුමස්තිෂ්ක [[අනන්වය]] වැනි ප්‍රවේණි ආබාධ හඳුනා ගැනීමේ දී ද භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12849232&quot;&gt;{{cite journal|author=හේඩ්න් එම්. ආර්.|title=Predictive testing for Huntington's disease: a universal model?|journal=Lancet Neurol|volume=2|issue=3|pages=141–2|date=මාර්තු 2003|pmid=12849232|doi=10.1016/S1474-4422(03)00317-X|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=&lt;!--no listed authors--&gt;|title=Guidelines for the molecular genetics predictive test in Huntington's disease. International Huntington Association (IHA) and the World Federation of Neurology (WFN) Research Group on Huntington's Chorea|url=https://archive.org/details/sim_neurology_1994-08_44_8/page/n230|journal=Neurology|volume=44|issue=8|pages=1533–6|year=1994|pmid=8058167|doi=10.1212/WNL.44.8.1533}}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා සිදුකෙරෙන [[පුරෝකථන පරීක්ෂා|පූර්වරෝග ලක්ෂණික පරීක්ෂා]] කෙරෙහි [[පොලිසිස්ටික වෘක්ක]] රෝගය, කුටුම්භීය [[ඇල්ෂයිමර්ගේ රෝගය]] සහ [[පියයුරු පිළිකා]] වැනි ප්‍රවේණි ප්‍රභේදන සහිත වෙනත් රෝගවල පරීක්ෂා ද අදාළ කරගත හැක.&lt;ref name=&quot;pmid12849232&quot;/&gt; යුරෝපීය අණුක ප්‍රවේණිවිද්‍යා තත්ත්ව ජාලය විසින් මෙම රෝගයේ අණුක ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවන් සඳහා වාර්ෂික බාහිර තත්ත්ව තක්සේරු නිර්ණායක හඳුන්වා දී ඇත. මේ නිසා හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ ප්‍රවේණි පරීක්ෂා සඳහා හොඳම ප්‍රායෝගික ක්‍රමවේදයන් සහ ප්‍රතිඵල වාර්තා කරන අයුරු පිළිබඳ මාර්ගෝපදේශයක් ලබාගත හැක.&lt;ref name=Losekoot2012&gt;{{cite journal|vauthors=ලෝස්කූට් එම්., වැන් බෙලූසන් එම්. ජේ., සෙනෙකා එස්., බවර් පී., ස්ටන්හවුස් එස්. ඒ., බාර්ටන් ඩී. ඊ.|title=EMQN/CMGS best practice guidelines for the molecular genetic testing of Huntington disease|journal=Eur J Hum Genet|volume=Online first|issue=5|pages=480–6|year=2012|pmid=22990145|pmc=3641377|doi=10.1038/ejhg.2012.200}}&lt;/ref&gt;

===පූර්ව-අධිරෝපණ ප්‍රවේණි රෝග විනිශ්චය===
බාහිරව සංසේචනය කරන ලද [[කලලය|කලල]], [[පූර්වඅධිරෝපණ ප්‍රවේණි රෝග විනිශ්චය]] (PGD) ආධාර කරගනිමින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා පරීක්ෂා කෙරේ. මෙම ක්‍රමවේදයේ දී, සාමාන්‍යයෙන් සෛල 4 සිට 8 දක්වා සංඛ්‍යාවකින් යුතු කලලයෙන් සෛල එකක් හෝ දෙකක් ලබාගෙන එහි ප්‍රවේණි අසාමාන්‍යතා ඇත්දැයි පරීක්ෂා කෙරේ. එමගින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය හේතුවීමට අදාළ ජානය සහිත කලල අධිරෝපණය වළක්වා ගත හැක. මෙවිට කිසිදු ජනිතයකුට රෝගය උරුම නොවේ. අනාවරණ-නොවන හෝ නිෂේධන පරීක්ෂා වැනි ඇතැම් පූර්ව-අධිරෝපණ ප්‍රවේණි පරීක්ෂා මගින් අවදානම් සහිත පුද්ගලයින්ට හන්ටිංටන්ගේ රෝගයෙන් තොර ජනිතයින් ලබාගත හැක. මෙහි දී ඔවුන්ගේ ජනක ප්‍රවේණිදර්ශය අනාවරණය නොකෙරෙන අතර, ඔවුනට හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ඇතිවේදැයි තොරතුරු නොසපයනු ලැබේ. නිෂේධන පරීක්ෂාවක දී, කලලයේ DNA, දෙමාපියන්ගේ සහ ඔවුන්ගේ පූර්වජනකයින්ගේ DNA සමග සසඳා පූර්වජනකයින්ගෙන් හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ ජානය සහිත වර්ණදේහ පෙදෙස උරුමවීම වළකනු ලැබේ. අනාවරණ-නොවන පරීක්ෂාවක දී, රෝගය නොමැති කලල පමණක් ගර්භාෂය තුළ තැන්පත් කෙරේ. මේ නිසා ජනක ප්‍රවේණිදර්ශය සහ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා දෙමාපියන් තුළ ඇති අවදානම කිසිදින අනාවරණය නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ෂුල්මාන් ජේ. ඩී., බ්ලැක් එස්. එච්., හැන්ඩිසයිඩ් ඒ., නැන්ස් ඩබ්. ඊ.|title=Preimplantation genetic testing for Huntington disease and certain other dominantly inherited disorders|journal=Clinical Genetics|volume=49|issue=2|pages=57–58|year=1996|pmid=8740912|doi=10.1111/j.1399-0004.1996.tb04327.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ස්ටර්න් එච්. ජේ., හාර්ටන් ජී. එල්., සිසන් එම්. ඊ., ජෝන්ස් එස්. එල්., ෆැලන් එල්. ඒ., තොර්සල් එල්. පී., ජෙට්ලයිනර් එම්. ඊ., බ්ලැක් එස්. එච්., ෂුල්මන් ජේ. ඩී.|title=Non-disclosing preimplantation genetic diagnosis for Huntington disease|url=https://archive.org/details/sim_prenatal-diagnosis_2002-06_22_6/page/503|journal=Prenatal Diagnosis|volume=22|issue=6|pages=503–507|year=2002|pmid=12116316|doi=10.1002/pd.359}}&lt;/ref&gt;

===පුරඃප්‍රසව පරීක්ෂා===
ගර්භාෂය තුළ සිටින කලලයක් හෝ [[භ්‍රෑණය]]ක් සඳහා ද [[පුරඃප්‍රසව රෝග විනිශ්චය]]ක් සිදුකළ හැක. මෙහි දී [[කෝරියම් අංගුලිකා නියැදි]] ආධාරයෙන් භ්‍රෑණයේ ප්‍රවේණි ද්‍රව්‍ය ලබා ගැනේ. ගර්භනීභාවය වඩා දීර්ඝ නම් සති 14-18 ඇතුළත [[ඇම්නියෝසෙන්ටෙසිස්]] (amniocentesis) ක්‍රමවේදය අනුගමනය කළ හැක. මෙහි දී දරුවා වටා ඇති කලලාවාරික තරලයේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ විකෘතිය සහිත දැයි පරීක්ෂා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Predictive Testing for Huntington's Disease|url=http://predictivetestingforhd.com/testing-for-hd/prenatal-testing/amniocentesis/|accessdate=7 මැයි 2013|year=2011}}&lt;/ref&gt; මෙය ද දෙමාපිය ප්‍රවේණිදර්ශය අනාවරණය වීම වැළැක්වීමට නිෂේධ පරීක්ෂාවක් සමග සිදුකළ හැක. දෙමාපියකු තුළ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ඇතිබව විනිශ්චය කළ පසුව, පුරඃප්‍රසව පරීක්ෂාව සිදුකළ හැක. මෙය විශේෂයෙන්ම ජාන පරීක්ෂාවේ දී HTT ජානයේ ප්‍රසාරණයක් හෝ උරුමවීමේ 50%ක අවදානමක් ඇති විට සිදුකරනු ලැබේ. දෙමාපියන්හට විකල්ප ක්‍රම පිළිබඳ උපදේශන යෝජනා කෙරේ. මෙයට ගැබ්කාලය අවසන් කිරීම, සහ හඳුනාගත් ජානය සහිත දරුවකුගේ ආබාධ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;pmid15758612&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=කුලියව් ඒ, වර්ලින්ස්කි වයි|title=Preimplantation diagnosis: A realistic option for assisted reproduction and genetic practice|journal=Curr. Opin. Obstet. Gynecol.|volume=17|issue=2|pages=179–83|year=2005|pmid=15758612|doi=10.1097/01.gco.0000162189.76349.c5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Guidelines for Genetic Testing for Huntington's Disease|url=http://dwb4.unl.edu/chem/chem869n/chem869nlinks/www.hdfoundation.org/testread/hdsatest.htm|publisher=Heredity Disease Foundation|accessdate=7 මැයි 2013}}&lt;/ref&gt;

මීට අමතරව, රෝගී පුරුෂ සහකරුවකු නිසා ඇතිවන අවදානම් සහගත ගර්භනීභාවයන්හි දී, ආක්‍රමණික-නොවන පුරඃප්‍රසව රෝග විනිශ්චය (non-invasive prenatal diagnosis) භාවිතා කළ හැක. මෙහි දී ගර්භනීභාවයේ සයවන සහ දොළොස්වන සති අතර කාලයේ මවගෙන් ලබාගත් රුධිර සාම්පලයක [[සෛල-නිදහස් භ්‍රෑණ DNA]] පරීක්ෂා කෙරේ.&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt; මෙම ක්‍රියාවලිය සතුව ක්‍රියාවලි-ආශ්‍රිත ගබ්සා අවදානමක් නොමැත. (ඉඳිකටු ආසාදනයක් ඔස්සේ හැර)&lt;ref name=Die-Smulders2013/&gt;

===ආන්තර රෝග විනිශ්චය===
හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ රෝග විනිශ්චය 99%ක් පමණම පාදක වී ඇත්තේ දර්ශීය රෝග ලක්ෂණ සහ රෝගය සඳහා වන [[පවුල් ඉතිහාසය (වෛද්‍ය විද්‍යාව)|පවුල් ඉතිහාසය]] මත ය. මෙය හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට හේතු වන ප්‍රසාරිත ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තන‍ය පිළිබඳ ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවකින් සිදුකළ හැක. සෙසු ආකාර බොහෝමයක් [[හන්ටිංටන්ගේ රෝගය-වැනි සහලක්ෂණය|HD-වැනි (HDL) සහලක්ෂණ]] ලෙස හඳුන්වයි.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HD-LIKE&quot;/&gt; බොහෝ HDL රෝග සඳහා හේතූන් නොදනී. නමුත් හේතූන් හඳුනාගත් ඇතැම් රෝග [[PRNP|ප්‍රියෝන ප්‍රෝටීන ජානය]] (HDL1), [[JPH3|ජන්ක්ටොෆිලින් 3 ජානය]] (HDL2), නිලීනව උරුම වන නොදන්නා ජානයක් (HDL3—පවුල් ආකාර දෙකක පමණක් හමුවේ‍. වටහාගෙන ඇත්තේ මඳ වශයෙනි), සහ [[TATA බන්ධක ප්‍රෝටීනය|TATA කොටු-බන්ධ ප්‍රෝටීනයේ]] කේතන ජානය ([[සුෂුම්නාඅනුමස්තික අනන්වය|SCA17, හෙවත් HDL4]]) යන ජානවල ඇතිවන විකෘති නිසා ඇතිවේ. හන්ටිංටන්‍ගේ රෝගය ලෙස වරදවා වටහාගත හැකි සෙසු අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ රෝග අතරට dentatorubral-pallidoluysian atrophy සහ [[වැඩිහිටි-ආක්‍රමණික පාදීය ගැංග්ලියා රෝගය|neuroferritinopathy]] වැනි රෝග ඇතුළත් විය.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;HD-LIKE&quot;/&gt; --&gt; මීට අමතරව හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට සමානත්වයක් දක්වන විරළ [[අලිංග වර්ණදේහ නිලීන]] ආබාධ ද ඇත.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;HD-LIKE&quot;/&gt; --&gt; මේ අතරට, [[කෝරියා ඇකැන්තොසයිටෝසිස්]] සහ [[පැන්ටොතෙනික් කයිනේස්-සම්බන්ධ ස්නායුපරිහානිය]] වැනි ආබාධ අයත් ය.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;HD-LIKE&quot;/&gt; --&gt; මෙම ආකාරයේ එක් [[ලිංග ප්‍රතිබද්ධය|X-ප්‍රතිබද්ධ]] ආබාධයක් නම් [[මැක්ලියොඩ් සහලක්ෂණය]]යි.&lt;ref name=&quot;HD-LIKE&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ෂ්නයිඩර් එස්. ඒ., වෝකර් ආර්. එච්., භාටියා කේ. පී.|title=The Huntington's disease-like syndromes: what to consider in patients with a negative Huntington's disease gene test|journal=Nat Clin Pract Neurol|volume=3|issue=9|pages=517–25|year=2007|pmid=17805246|doi=10.1038/ncpneuro0606}}&lt;/ref&gt;

==කළමනාකරණය==
[[File:Tetrabenazine structure.svg|thumb|right|alt=කාබන් පරමාණු 19ක්, හයිඩ්‍රජන් 27ක්, ඔක්සිජන් 3ක් සහ නයිට්‍රජන් 1ක් බන්ධනය වී ඇති අයුරු පෙන්වන සටහනක්|[[ටෙට්‍රාබෙනැසයින්]]හි ව්‍යූහය; මෙය හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ [[කෝරියාව]] පාලනයට භාවිතා වන වැදගත් සංඝටකයකි.]]
හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට ප්‍රතිකර්ම නොමැත. නමුත් එහි ඇතැම් රෝග ලක්ෂණ පාලනයට විවිධ ප්‍රතිකාර ක්‍රම අනුගමනය කෙරේ.&lt;ref name=&quot;HDDRUGS&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ෆ්‍රෑන්ක් එස්., ජැන්කොවික් ජේ.|title=Advances in the Pharmacological Management of Huntington's Disease|journal=Drugs|volume=70|issue=5|pages=561–71|year=2010|pmid=20329804|doi=10.2165/11534430-000000000-00000|url=http://adisonline.com/drugs/Abstract/2010/70050/Advances_in_the_Pharmacological_Management_of.4.aspx|access-date=2017-03-11|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008155523/http://adisonline.com/drugs/Abstract/2010/70050/Advances_in_the_Pharmacological_Management_of.4.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රම රැසක, හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ රෝග ලක්ෂණවලට ප්‍රතිකාර කිරීමේ සඵලතාව සනාථ කිරීමට සාක්ෂි අසම්පූර්ණ ය.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease|journal=Lancet|volume=369|issue=9557|pages=218–28 [224]|year=2007|pmid=17240289|doi=10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15076012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බොනෙලි ආර්. එම්., වෙනිං ජී. කේ., කැප්ෆැමර් එච්. පී.|title=Huntington's disease: present treatments and future therapeutic modalities|journal=Int Clin Psychopharmacol|volume=19|issue=2|pages=51–62|year=2004|pmid=15076012|doi=10.1097/00004850-200403000-00001|url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0268-1315&amp;volume=19&amp;issue=2&amp;spage=51|accessdate=1 අප්‍රේල් 2009}}&lt;/ref&gt; රෝගය වර්ධනය වත්ම, යම් පුද්ගලයකුට තමන්ව රැකබලා ගැනීමේ හැකියාව අවම වන අතර, ඔවුන්ව රැකබලාගැනීමේ අවශ්‍යතාව වැඩි වේ‍.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;/&gt; සාපේක්ෂව සුළු අධ්‍යයන සහ චිකිත්සක ක්‍රම ප්‍රමාණයක් මගින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ ඥානාත්මක රෝගලක්ෂණ පුනරුත්ථාපනයට උපකාරී වන බව සොයාගෙන ඇත. එහිදී [[භෞතික චිකිත්සාව]], [[වෘත්තීය චිකිත්සාව]], සහ [[කථන චිකිත්සාව]] වැනි චිකිත්සක ක්‍රම වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot; /&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය මුල් වයස්වලදී ඉස්මතු වීම සහ කැෆේන් භාවිතය අතර යම් සම්බන්ධතාවක් ඇති බැව් පෙනීගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=ලී|first1=සී. එෆ්.|last2=චර්න්|first2=වයි.|title=Adenosine receptors and Huntington's disease|journal=International review of neurobiology|date=2014|volume=119|pages=195–232|pmid=25175968|doi=10.1016/B978-0-12-801022-8.00010-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=සයිමොනින්|first1=සී.|last2=ඩුරු|first2=සී.|last3=සැලරොන්|first3=ජේ.|last4=හින්කර්|first4=පී.|last5=චාල්ස්|first5=පී.|last6=දේල්වාල්|first6=ඒ.|last7=යූසොව්|first7=කේ.|last8=බර්නෝෆ්|first8=එස්.|last9=අසුලේ|first9=ජේ. පී.|last10=වර්නි|first10=සී.|last11=ෂරර්|first11=සී.|last12=ට්‍රැන්චන්ට්|first12=සී.|last13=ගොයිසට්|first13=සී.|last14=ඩිබ්‍රෂලස්|first14=එස්.|last15=‍ඩිෆෙබ්වර්|first15=එල්.|last16=සැබ්ලොනියර්|first16=බී.|last17=රෝමන්-රූසොක්ස්|first17=එම්.|last18=බූයි|first18=එල්.|last19=ඩෙස්ටී|first19=ඒ.|last20=ගොඩෙෆ්‍රොයි|first20=ඕ.|last21=ඩ්‍යූර්|first21=ඒ.|last22=ලෑන්ඩ්වෙහර්මයර්|first22=බී.|last23=REGISTRY Study of the European Huntington's Disease|first23=Network|last24=බේචේඩ්-ලෙවි|first24=ඒ. සී.|last25=රිචඩ්|first25=එෆ්.|last26=බ්ලම්|first26=ඩී.|last27=ක්‍රිස්ට්කෝවියැක්|first27=පී.|last28=Huntington French Speaking|first28=Network|title=Association between caffeine intake and age at onset in Huntington's disease|journal=Neurobiology of disease|date=ඔක්තෝබර් 2013|volume=58|pages=179–82|pmid=23732677|doi=10.1016/j.nbd.2013.05.013}}&lt;/ref&gt; නමුත් මෙම සොයාගැනීම අතීතාවර්ජන ප්‍රශ්නාවලියක් අනුසාරයෙන් පාදක වී ඇති නිසා, ජීවන රටාව පිළිබඳ තීරණ ගැනීමට මෙය උපකාර කරගත හැක්කේ මඳ වශයෙනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.essentialevidenceplus.com/product/ebm_loe.cfm?show=grade|title=EBM: Levels of Evidence|publisher=Essential Evidence Plus|accessdate=2012-02-23}}&lt;/ref&gt;

===භෞතීය චිකිත්සාව===
[[දුර්භක්ෂ]] (dysphagia) ඇතුළු සෙසු පේශී සමායෝජන දුර්වලතා හේතුවෙන් දේහ බර අඩු වීම සහ ආහාර ගැනීමේ අපහසුතා ඇති‍වේ. මේ නිසා රෝගය වර්ධනය වනවිට පෝෂණ කළමනාකරණය අතිශයින් වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;/&gt; උකු ද්‍රව ගිලීමට පහසු හෙයින් ද්‍රව ආහාරවලට ඝනීකාරක එකතු කොට ආහාරයට ගත හැක.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;/&gt; රෝගී පුද්ගලයාට සෙමෙන් ආහාර ගැනීමට සහ ආහාර කුඩා කැබලි ලෙස ආහාරයට ගැනීමට සිහිපත් කරවීමෙන් ආහාර හිරවීම වළක්වා ගත හැක.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;/&gt; ආහාර ගැනීමට උපද්‍රවකාරී හෝ ඉතා අපහසු නම්, සම තුළින් යෙදෙන ආමාශ ඡේදක එන්ඩොස්කෝපයක් (percutaneous endoscopic gastrostomy) භාවිතා කළ හැක. මෙය [[උදරය]] ඔස්සේ ආමාශය තුළට ස්ථිරව සම්බන්ධ කළ පෝෂණ නළයකි. මෙමගින් ආහාර [[පුප්ඵුසීය චූෂණය|ශ්වසන මාර්ගයට]] ඇතුළු වීමේ අවදානම අඩුවී මනා පෝෂණ කළමනාකරණයක් පවත්වා ගත හැක.&lt;ref name=&quot;pmid18390785&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=පැනජියෝටේකිස් පී. එච්., ඩිසැරියෝ ජේ. ඒ., හිල්ඩන් කේ., ඔගාරා එම්., ෆැං ජේ. සී.|title=DPEJ tube placement prevents aspiration pneumonia in high-risk patients|journal=Nutr Clin Pract|volume=23|issue=2|pages=172–5|year=2008|pmid=18390785|doi=10.1177/0884533608314537|url=http://ncp.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=18390785}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[කථන සහ භාෂා චිකිත්සක]]වරුන්ගේ සහාය ආධාරයෙන් කළමනාකරණය කිරීම හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා නිර්දේශ කෙරේ.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot; /&gt;

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සහිත පුද්ගලයින්හට කායික රෝගලක්ෂණ පාලනයට [[භෞතීය චිකිත්සක]]වරයකු හමුවී ආක්‍රමණික-නොවන සහ ඖෂධ-පාදක කරනොගත් ක්‍රමවේද උපයෝගී කරගත හැක. භෞත චිකිත්සකවරුන් අවදානම පහත හෙළීමේ සහ වැළැක්වීමේ ක්‍රමවේද මෙන්ම ශක්තිමත් කිරීම, ඇදීමේ සහ හෘත් සනාල ව්‍යායාම පුහුණු කරවනු ලැ‍බේ. [[ඇවිදීමේ ආධාර]] ද ඇතැම්විට සුදුසු යැයි සැලකේ. ශ්වසන ආබාධ මඟහැරවීම සඳහා භෞත චිකිත්සකවරුන් විසින් ශ්වසන අභ්‍යාස සහ වාමඟ පවිත්‍ර කිරීමේ ක්‍රමවේද නිර්දේශ කරනු ලබයි.&lt;ref name=ehdnphysio /&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ භෞතීය චිකිත්සා සම්මුතික නිර්දේශයන් නිර්මාණය කරන ලද්දේ [[යුරෝපීය හන්ටිංටන්ගේ‍ රෝග ජාලය|යුරාපීය HD ජාලය]] විසිනි.&lt;ref name=ehdnphysio&gt;{{cite web|url=http://www.euro-hd.net/html/network/groups/physio/physiotherapy-guidance-doc-2009.pdf|title=EHDN Physiotherapy Guidance Document|publisher=European HD Network Physiotherapy Working Group|accessdate=2015-11-15}}&lt;/ref&gt; මුල්කාලීන [[පුනරුත්ථාපන වෛද්‍ය විද්‍යාව|පුනරුත්ථාපන]] අර්ථකථනයන්ගේ අරමුණ කෘත්‍යයන් අඩාල වීම වැළැක්වීමයි. රෝගයේ මුල්කාලීන සිට මධ්‍යම දක්වා වූ අවධිවල රෝගීන්හට මෙම පුනරුත්ථාපන වැඩසටහන්වලට සහභාගී වීම වාසිදායක වන්නේ එමගින් දිගුකාලීන චාලක සහ කෘත්‍යමය ක්‍රියාකාරීත්වයන් පවත්වාගැනීමට ආධාර වන නිසායි. පසුකාලීන අවධියේ පුනරුත්ථාපන ක්‍රියාවලි මගින් චාලක සහ කෘත්‍යමය හානි පූරණය කිරීමට උත්සාහ දරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ක්වින් එල්., බසී එම්.|title=Development of physiotherapy guidance and treatment-based classifications for people with Huntington's disease|journal=Neurodegenerative Disease Management|date=February 2012|volume=2|issue=1|pages=21–31|doi=10.2217/nmt.11.86|url=http://www.futuremedicine.com/doi/pdf/10.2217/nmt.11.67|access-date=2017-03-11|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809000845/https://www.futuremedicine.com/doi/pdf/10.2217/nmt.11.67|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; දිගුකාලීන ස්වාධීන කළමනාකරණය සඳහා, චිකිත්සකවරුන් විසින් සුදුසු පුද්ගලයින්ට ගෘහාශ්‍රිත ව්‍යායාම නිර්දේශ කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ඛාලි එච්., ක්වින් එල්., වැන් ඩ්‍යුර්සන් ආර්., මාර්ටින් ආර්., රොසර් ඒ., බසී එම්.|title=Adherence to use of a home-based exercise DVD in people with Huntington disease: participants' perspectives|journal=Physical Therapy|volume=92|issue=1|pages=69–82|date=ජනවාරි 2012|pmid=21960468|doi=10.2522/ptj.20100438|url=https://archive.org/details/sim_physical-therapy_2012-01_92_1/page/69}}&lt;/ref&gt;

===ඖෂධ භාවිතය===
එක්සත් ජනපදය තුළ 2008දී හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ කෝරියා තත්ත්වයට ප්‍රතිකාර කිරීමට [[ටෙට්‍රාබෙනැසයින්]] අනුමත කෙරිණි.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2008/NEW01874.html|title=FDA Approves First Drug for Treatment of Chorea in Huntington's Disease|accessdate=10 අගෝස්තු 2008|work=FDA Approves First Drug for Treatment of Chorea in Huntington's Disease|publisher=U.S. Food and Drug Administration|date=15 අගෝස්තු 2008}}&lt;/ref&gt; කෝරියාව පහත හෙළීමට උපකාරී වන සෙසු ඖෂධ අතරට [[නියුරොලෙප්ටික]]යන් සහ [[බෙන්සොඩයසෙපීන]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;genereviews&quot;/&gt; [[ඇමන්ටැඩින්]] හෝ [[රිමැසිමයිඩ්]] වැනි සංකීර්ණ තවමත් පර්යේෂණ මට්ටමේ පවතින නමුත්, ඒවා ද මූලිකව ධන ප්‍රතිඵල පෙන්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;lancet225&quot;&gt;{{cite journal|author=වෝකර් එෆ්. ඕ.|title=Huntington's disease| journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9557 | pages = 218–28 [225] | year = 2007 | pmid = 17240289 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60111-1}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම බාලක අවධියේ ඇතිවන අවචාලකතාව (hypokinesia) සහ දෘඪභාවය සඳහා [[ප්‍රතිපාර්කින්සෝනියානු]] ඖෂධ භාවිතයෙන් ප්‍රතිකාර කළ හැකි අතර, [[myoclonic]] අතිචාලකතාව (hyperkinesia) සඳහා [[වැල්ප්‍රොයික් අම්ලය]] භාවිතා කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;genereviews&quot;/&gt;

මානසික රෝගලක්ෂණ සඳහා සාමාන්‍ය ජනයා සඳහා භාවිතා වන ඖෂධ භාවිතයෙන් ප්‍රතිකාර කළ හැක.&lt;ref name=&quot;lancet224&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15076012&quot;/&gt; [[වරනීය සෙරටොනින් ප්‍රතිඅවබෝධ නිෂේධකය|වරණීය සෙරටොනින් ප්‍රතිඅවබෝධ නිෂේධකය]] සහ [[මිර්ටසැපීන්]] යන ඖෂධ විෂාදය සඳහා නිර්දේශ කෙරේ‍. නමුත් [[අනාකෘතික ප්‍රතිසයිකෝසීය]] ඖෂධ නිර්දේශ කෙරෙන්නේ සයිකෝසීය සහ චර්යාත්මක ගැටලු සහිත රෝගීන් සඳහා පමණි.&lt;ref name=&quot;pmid15076012&quot;/&gt; දිගුකාලීන ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය පුද්ගලයින් සඳහා බහුවිධ ඖෂධ සමග විශේෂඥ ස්නායුකමනෝවිද්‍යා ආදානයන් ද නිර්දේශ කෙරේ.&lt;ref name=&quot;lancet218&quot; /&gt;

===අධ්‍යාපනය===
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය උරුමවූ හෝ උරුමවීමේ අවදානමක් සහිත පුද්ගලයින්ගේ පවුල්වලට හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ අත්දැකීම් ඇති නමුත් එය පිළිබඳ නිශ්චිත වැටහීමක් නොමැති වන්නට පුළුවන‍. විශේෂයෙන්ම මෑතකාලීන ප්‍රවේණි පරීක්ෂා, පවුල් සැලසුම් තේරීම්, ප්‍රතිකාර කළමනාකරණය සහ සෙසු කරුණු පිළිබඳ ඔවුනගේ අවබෝධය මඳ විය හැක. [[ප්‍රවේණි උපදේශනය]] මගින් මෙම පුද්ගලයන්ගේ දැනුම් යාවත්කාලීන කරමින්, වැරදි මතයන් දුරු කිරීමට ආධාරවන අතර, එය ඔවුන්ගේ අනාගත විසඳුම් සහ සැලසුම් නිර්මාණය කිරීමේ දී උපකාරී වේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordMonographtesting&quot;&gt;{{cite book |author=හාපර් පී.|chapter=Genetic counselling and presymptomatic testing |veditors=බේට්ස් ජී., හාපර් පී., ජෝන්ස් එල්.| title=Huntington's Disease – තෙවන සංස්කරණය|url=https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4| publisher=Oxford University Press|location=Oxford| year=2002| isbn=0-19-851060-8|pages=[https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4/page/198 198]–242}}&lt;/ref&gt;

==ප්‍රවේක්ෂණය (Prognosis)==
ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තනයන්ගේ දිග, රෝග ලක්ෂණ ඇරඹීමේ වයස් විචලනයන් සහ ඒවා ක්‍රියාත්මක ‍වන වේගය කෙරෙහි 60%ක් පමණම හේතු වේ. දිගින් වැඩි පුනරාවර්තන ඒකකයක් හේතුවෙන් මුල්කාලීන අවධියේ රෝගය ඉස්මතු වීම සහ රෝග ලක්ෂණ ශීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත වීම සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=හාපර් පී. එස්.|title=Huntington's disease: a clinical, genetic and molecular model for polyglutamine repeat disorders|journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci.|volume=354|issue=1386|pages=957–6|year=1999|pmid=10434293|pmc=1692597|doi=10.1098/rstb.1999.0446}}&lt;/ref&gt; පුනරාවර්තන හැටකට අධික සංඛ්‍යාවක් සහිත පුද්ගලයින් තුළ වයස අවුරුදු 20 එළඹීමටත් පෙර රෝග ලක්ෂණ වර්ධනය වේ. එසේම ඒකක 40ට අඩු පුද්ගලයන් තුළ සැලකිය යුතු රෝග ලක්ෂණ කිසිදින වර්ධනය නොවේඅ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ඇන්ඩෲ එස්. ඊ., ගෝල්ඩ්බර්ග් වයි. පී., ක්‍රෙමර් බී., ටෙලේනියස් එච්., තයිල්මාන් ජේ., ඇඩම් එස්., ස්ටාර් ඊ., ස්ක්විටියරි එෆ්., ලින් බී., කැල්ච්මන් එම්. ඒ.|title=The relationship between trinucleotide (CAG) repeat length and clinical features of Huntington's disease|journal=Nat. Genet.|volume=4|issue=4|pages=398–403|year=1993|pmid=8401589|doi =10.1038/ng0893-398}}&lt;/ref&gt; සෙසු විචලනයන් පාරිසරික සාධක සහ රෝගයේ යන්ත්‍රණයට බලපාන සෙසු ජාන හේතුවෙන් ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;lancet220&quot;/&gt;

හන්ටිංටන් රෝගියකුගේ ආයු අපේක්ෂාව රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු වීමෙන් පසුව වර්ෂ 20ක් පමණ ය.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt; මොවුන්ගේ ජීවිතවලට වඩාත්ම තර්ජන එල්ල වන්නේ පේශී සමායෝජන දුර්වලතා හේතුවෙන් වන අතර, සුළු පිරිසකට ඥානාත්මක කෘත්‍යය පරිහානියට පත්වීම නිසා ඇතිවන චර්යාත්මක වෙනස්කම් ද හානිකර වේ. හන්ටිංටන් රෝගීන්ගේ මරණවලින් තුනෙන් එකක් පමණම සිදුවන්නේ [[නියුමෝනියාව]] හේතුවෙනි. චලන යාමනයට ඇති හැකියාව ක්‍රමයෙන් අඩු වන විට, පෙනහැලි පවිත්‍ර වීමේ හැකියාව දුර්වල වන අතර, ආහාර සහ පාන වර්ග ශ්වසන මාර්ගයට ඇතුළුවීමෙන් නියුමෝනියාව ඇතිවීමේ අවදානම ඉහළ යයි. දෙවන විශාලතම අවදානම වන්නේ [[හෘද රෝග]]යි. හන්ටිංටන් රෝගීන්ගේ මරණවලින් හතරෙන් එකක් පමණම මේ හේතුවෙන් සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt; මරණ සඳහා හේතුවන තෙවන වඩාත් අවදානම් සහගත හේතුව [[සියදිවි නසාගැනීම]]යි. හන්ටිංටන් රෝගී මරණවලින් 7.3%ක් පමණම මේ නිසා සිදුවන අතර, රෝගීන් 27%ක් පමණ සියදිවි නසා ගැනීමට උත්සාහ දරා ඇත. චර්යාත්මක රෝග ලක්ෂණ, සියදිවි නසාගැනීමේ සිතිවිලි කෙරෙහි කුමන ප්‍රමාණයකින් බලපාන්නේ ද යන්න අපැහැදිළි ය. නමුත් රෝගීන්ට රෝගයේ පසුකාලීන අවධිවලින් පීඩා විඳීමට අපේක්ෂාවක් නොතිබීම මෙයට හේතු වේ.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographNeuro&quot;&gt;{{cite book|vauthors=ක්‍රෝෆර්ඩ් ඩී., ස්නෝඩ්න් ජේ.|chapter=Neuropyschological and neuropsychiatric aspects of Huntington's disease|veditors=බේට්ස් ජී., හාපර් පී., ජෝන්ස් එල්.|title=Huntington's Disease – තෙවන සංස්කරණය|url=https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2002|isbn=0-19-851060-8|pages=[https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4/page/62 62]–87}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ඩි මේයෝ එල්., ස්ක්විටියරි එෆ්., නැපොලිටේනෝ ජී., කැම්පනෙලා ජී., ට්‍රොෆැටර් ජේ. ඒ., කෝර්නේලි පී. එම්.|title=Suicide risk in Huntington's disease|journal=J. Med. Genet.|volume=30|issue=4|pages=293–5|year=1993|pmid=8487273|pmc=1016335|doi=10.1136/jmg.30.4.293}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;&gt;{{cite book|author=හාපර් පී.|chapter=The epidemiology of Huntington's disease|veditors=බේට්ස් ජී., හාපර් පී., ජෝන්ස් එල්.|title=Huntington's Disease – තෙවන සංස්කරණය|url=https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2002|isbn=0-19-851060-8|pages=[https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4/page/159 159]–189}}&lt;/ref&gt; සෙසු අවදානම් සාධක ලෙස අනුබාධනය (choking), වැටීමේන සිදුවන [[තුවාල|භෞතික තුවාල]] සහ මන්දපෝෂණය හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;lancet219&quot;/&gt;

==වසංගතවේදය==
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පසුකාලීන අවධියක දී ඇරඹීම මගින් හැඟවෙන්නේ එය සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රජනනය කෙරෙහි බලනොපාන බවයි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; ලෝකය පුරා හන්ටිංටන්ගේ රෝග ව්‍යාප්තිය පුද්ගලයින් 100,000කට 5–10 පමණ ය.&lt;ref name=&quot;emedicine&quot;&gt;{{cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/289706-overview|title=Huntington Disease Dementia|author=ෂැරොන් අයි.|author2=ෂැරොන් ආර්.|author3=විල්කන්ස් ජේ. පී.|author4=අර්සන් ටී.|year=2010|work=emedicine, WebMD|publisher=Medscape|accessdate=16 මැයි 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Driver-Dunckley2007&quot;&gt;{{cite book|vauthors=ඩ්‍රයිවර්-ඩන්ක්ලි ඊ., කැවිනස් ජේ. එන්‍.|chapter=Huntington's disease|editor=Schapira AHV|title=Neurology and Clinical Neuroscience|publisher=Mosby Elsevier|year=2007|isbn=978-0-323-03354-1|pages=879–885}}&lt;/ref&gt; නමුත් ජන වර්ගය, දේශීය සංක්‍රමණ සහ පසුගිය සංක්‍රමණ රටා හේතුවෙන් මෙය භූගෝලීය විචලනයක් පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; මෙහි ව්‍යාප්තිය ස්ත්‍රීන් සහ පුරෂයන් අතර සමානව පවතී. බටහිර යුරෝපා සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින් තුළ මෙහි ව්‍යාප්තිය ඉහළ අතර, එය මිනිසුන් 100,000කට 7ක් පමණ වේ. ලෝකයේ සෙසු ප්‍රදේශවල එය පහත අගයයක් ගනියි. උදාහරණයක් වශයෙන් ආසියානු සහ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින් තුළ එය මිලියනයකට එකක් පමණ වේ. 2013දී සිදුකරන ලද 1990 සහ 2010 අතර කාලය තුළ හන්ටිංටන්ගේ රෝග ව්‍යා‍ප්තිය පිළිබඳ සිදුකළ වසංගත විද්‍යා සමීක්ෂණයකින් පෙනීගොස් ඇත්තේ එක්සත් රාජධානිය තුළ රෝගයේ ව්‍යාප්තිය 100,000කට 12.3ක් බවයි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23482661&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=එවන්ස් එස්. ජේ., ඩග්ලස් අයි., රෝලින්ස් එම්. ඩී., වෙක්ස්ලර් එන්. එස්., ටැබ්‍රිසි එස්. ජේ., ස්මීත් එල්.|title=Prevalence of adult Huntington's disease in the UK based on diagnoses recorded in general practice records|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|volume=84|issue=10|pages=1156–60|year=2013|pmid=23482661|pmc=3786631|doi=10.1136/jnnp-2012-304636}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, කලාපීය ව්‍යාප්තියට සාපේක්ෂව එය තුළ පිහිටි ඇතැම් ප්‍රදේශ රෝගයේ ඉහළ ව්‍යාප්තියක් පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; එවැනි ඉහළ අගයයක් වාර්තා වන ප්‍රදේශයකට උදාහරණයක් නම් [[වෙනිසියුලාව|වෙනිසියුලාවේ]] [[මැරකයිබෝ විල]] අවට වෙසෙන හුදකලා ජනගහනයයි. මෙහි හන්ටිංටන් රෝග ව්‍යාප්තිය පුද්ගලයින් 100,000කට 700ක් තරම් ඉහළ අගයයකි.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=ඇවිලා-ගිරූ ආර්.|title=Medical and Social Aspects of Huntington's chorea in the state of Zulia, Venezuela|journal=Advances in Neurology|volume=1|pages=261–6|year=1973|issn=0091-3952|doi=|url=|id=NAID 10021247802}}&lt;/ref&gt; මෙවැනි ඉහළ ස්ථානීකරණ අගයයන් වාර්තා වන ප්‍රදේශ අතරට [[ටැස්මේනියාව]] හා [[ස්කොට්ලන්තය|ස්කොට්ලන්තයේ]], [[වේල්ස්|වේල්සය]] සහ [[ස්වීඩනය|ස්වීඩනයේ]] විශේෂිත ප්‍රදේශ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;/&gt; ඇතැම් අවස්ථාවල මෙම ව්‍යාප්තිය ඉහළ යාමට භූගෝලීය හුදකලා ‍ප්‍රදේශයක් වෙත සිදු වූ ඓතිහාසික සංක්‍රමණ හේතු විය හැක.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dnamark&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ගසෙලා ජේ. එෆ්., වෙක්ස්ලර් එන්. එස්., කෝනෙලි පී. එම්., නේලර් එස්. එල්., ඇන්ඩර්සන් එම්. ඒ., ටැන්සි ආර්. ඊ., වොට්කින්ස් පී. සී., ඔටිනා කේ., වොලස් එම්. ආර්., සකගුචි ඒ. වයි.|title=A polymorphic DNA marker genetically linked to Huntington's disease|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-17_306_5940/page/234|journal=Nature|volume=306|issue=5940|pages=234–8|year=1983|pmid=6316146|doi=10.1038/306234a0}}&lt;/ref&gt; මින් ඇතැම් වාහකයින් වංශාවලි අධ්‍යයන මගින් වසර සිය ගණනක් පසුපසට හඳුනාගත හැක.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;/&gt; ප්‍රවේණි [[ඓකදර්ශය]]න් මගින් ද ව්‍යාප්තියේ භූගෝලීය ප්‍රභේදන සඳහා සාක්ෂි ලබා දේ.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7881406&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ස්ක්විටියරි එෆ්., ඇන්ඩෲ එස්. ඊ., ගෝල්ඩ්බර්ග් වයි. පී.|title=DNA haplotype analysis of Huntington disease reveals clues to the origins and mechanisms of CAG expansion and reasons for geographic variations of prevalence|journal=Hum. Mol. Genet.|volume=3|issue=12|pages=2103–14|year=1994|pmid=7881406|doi=10.1093/hmg/3.12.2103|url=http://hmg.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7881406|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt; මීට සාපේක්ෂව [[අයිස්ලන්තය|අයිස්ලන්තයේ]] තත්ත්වය තරමක් වෙනස් ය. [[ස්වීඩන්වරු]]න් මෙන්ම [[අයිස්ලන්තවරු]]න් ද, ස්කැන්ඩිනේවියාවේ මුල්කාලීන ජර්මන් ගෝත්‍රවලින් සම්භවය වුවත්, අයිස්ලන්තයේ හන්ටිංටන් රෝග ව්‍යාප්තිය පුද්ගලයින් 100,000කට 1කි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An Unusually Low Prevalence of Huntington's Disease in Iceland|last=ස්වයින්සන්|first =ඕ|date=ජූලි 2012|journal=European Neurology|doi=10.1159/000337680|pmid = 22722209|volume=68|pages=48–51}}&lt;/ref&gt; [[ෆින්ලන්තය]] තුළ ද තරමක් පහළ අනුපාතයක් දක්නට ලැබෙන අතර එය පුද්ගලයින් 100,000කට 2.2කි‍.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Epidemiology of Huntington's disease in Finland|journal=Parkinsonism &amp; Related Disorders|date=ජනවාරි 2015|issn=1873-5126|pmid = 25466405|pages=46–49|volume=21|issue=1|doi=10.1016/j.parkreldis.2014.10.025|first=ජුසි ඕ. ටී.|last=සිපිලා|first2=මර්ජා|last2=හියෙටලා|first3=අරි|last3=සීටොනන්|first4=මාර්කු|last4=පායිවරින්ටා|first5=කාරි|last5=මජාමා}}&lt;/ref&gt;

[[ප්‍රවේණි පරීක්ෂාව|ප්‍රවේණි පරීක්ෂා]] හඳුන්වාදෙන තෙක්ම, සංඛ්‍යාලේඛන සඳහා භාවිතා වූයේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ කායික රෝග ලක්ෂණ හා [[පවුල් ඉතිහාසය]] පදනම් කරගත් [[සායනික රෝග විනිශ්චය]]යි. වර්තමානයේ ඉහත දත්ත පවා සංඛ්‍යාලේඛන යටතට ඇතුළත් කළ හැක. මින් වඩාත්ම සුලබ වී ඇත්තේ ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවයි. මේ නිසා ආබාධයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ ඇස්තමේන්තු තරමක් ඉහළ යා හැකි බව පෙනේ.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographepi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11595021&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ඇග්ම්ක්විස්ට් ඊ. ඩබ්., එල්ටර්මන් ඩී. එස්., මැක්ලියොඩ් පී. එම්., හේඩ්න් එම්. ආර්.|title=High incidence rate and absent family histories in one quarter of patients newly diagnosed with Huntington disease in British Columbia|journal=Clin. Genet.|volume=60|issue=3|pages=198–205|year=2001|pmid=11595021|doi=10.1034/j.1399-0004.2001.600305.x | url = http://doi.org/10.1034/j.1399-0004.2001.600305.x}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[File:On Chorea with photo.jpg|thumb|alt=දකුණු පසින් ඇඳුම් කට්ටලයක් හැඳ ටයි පටියක් පැළඳ සිටින උඩු රැවුලකින් සහ නිකටේ රැවුල සහිත තරුණ පුද්ගලකුගේ රුව්ක දැක්වේ; වම්පස ඉහළ අර්ධයේ 'Medical and Surgical Reporter' නමැති වෛද්‍ය ජර්නලයක මාතෘකාවක් වේ.|1872දී [[ජෝර්ජ් හන්ටිංටන්]] විසින් ඔහුගේ පළමු පත්‍රිකාව වන &quot;[[:en:wikisource:On Chorea|On Chorea]]&quot; තුළ මෙම ‍ආබාධය විස්තර කරන ලද්දේ 22 හැවිරිදි වියේදී ය.&lt;ref name=&quot;onchorea&quot;&gt;{{cite journal|author=හන්ටිංටන් ජී.|title=On Chorea|url=http://en.wikisource.org/wiki/On_Chorea|journal=Medical and Surgical Reporter of Philadelphia|volume=26|issue=15|year=1872|pages=317–321|accessdate=1 අප්‍රේල් 2009|isbn=90-6186-011-3|publisher=Nijhoff|location=The Hague}}&lt;/ref&gt;]]

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ආබාධයක් ලෙස [[මධ්‍යතන යුගය|මධ්‍යතන යුගයන්ගේ]] පවා හඳුනාගෙන තිබුණ ද, මෑතක් වනතුරුම එයට හේතුව වටහාගෙන තිබුණේ නැත. රෝගය පිළිබඳ වටහාගැනීම වෙනස්වීමත් සමග ඉතිහාසය පුරා හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට විවිධ නම් ලබා දී ඇත. රෝගය හා සම්බන්ධ අචේතනික නර්තනාකාර චලන හේතුවෙන් මෙය මුලින් සරලව 'කෝරියාව' ලෙස හැඳින්විණි. මීට අමතරව හන්ටිංටන්ගේ රෝගය &quot;ආවේණි කෝරියාව&quot; සහ &quot;නිධන්ගත ප්‍රගම්‍ය කෝරියාව&quot; යන නම්වලින් ද හඳුන්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Huntington Disease|editor=කැරන් බෙලනිර්|title=Genetic Disorders Sourcebook|url=https://archive.org/details/geneticdisorders00bell|edition=3වන|publisher=Omnigraphics|location=Detroit|year=2004|pages=[https://archive.org/details/geneticdisorders00bell/page/n178 159]–179|isbn=0-7808-0742-1}}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ පළමු නිශ්චිත සඳහන හමුවන්නේ [[චාල්ස් ඔස්කාර් වෝටර්ස්]]ගේ ලිපියකිනිත මෙය 1842දී [[රොබ්ලි ඩන්ග්ලිසන්]]ගේ ''Practice of Medicine'' ග්‍රන්ථයේ පළමු සංස්කරණය තුළ ප්‍රකාශයට පත්කෙරිණි. වෝටර්ස් විසින් මෙය විස්තර කොට තිබුණේ &quot;කෝරියා ප්‍රභේදයක් බවත්, කටවහරින් magrums නම් වූ බවත් ය.&quot; මෙහි කෝරියාව පිළිබඳ නිවැරදි විස්තරයකුත්, එහි වර්ධනය සහ රෝගයේ ප්‍රබල ආවේණිය පිළිබඳවත් සඳහන් විය.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;&gt;{{cite book|author=හාපර් පී.|chapter=Huntington's disease: a historical background|veditors=බේට්ස් ජී., හාපර් පී., ජෝන්ස් එල්.|title=Huntington's Disease – තෙවන සංස්කරණය|url=https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2002|isbn=0-19-851060-8|pages=[https://archive.org/details/huntingtonsdisea0000unse_p9f4/page/3 3]–24}}&lt;/ref&gt; 1846දී, [[චාල්ස් ගෝර්මන් (වෛද්‍යවරයා)|චාල්ස් ගෝර්මන්]] ඇතැම් ප්‍රාදේශීය කලාප තුළ මෙම රෝගයේ ඉහළ ව්‍යාප්තියක් ඇති බව හඳුනාගත්තේ ය.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; ෆිලඩෙල්ෆියාවේ [[ජෙෆර්සන් වෛද්‍ය විද්‍යාලය|ජෙෆර්සන් වෛද්‍ය විද්‍යාලයේ]] ඩන්ග්ලිසන්ගේ ශිෂ්‍යයන් වූ ගෝර්මන් සහ වෝටර්ස්ගෙන් ස්වායත්තව,&lt;ref name=&quot;Wexler2008&quot;&gt;{{cite book|title=The Woman Who Walked Into the Sea. Huntington's and the Making of a Genetic Disease|year=2008|publisher=Yale University Press|location=|isbn=978-0-300-10502-5|page=288|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Woman_Who_Walked_Into_the_Sea.html?id=Q0DmU_ikxU4C|vauthors=වෙක්ස්ලර් ඒ., වෙක්ස්ලර් එන්.|accessdate=2015-11-15}}&lt;/ref&gt; [[ජොහෑන් ක්‍රිස්ටියන් ලුන්ඩ්]] විසින් ද 1860දී මේ පිළිබඳ විස්තරයක් ගොඩනගා ඇත.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; ඔහු විශේෂයෙන්ම පැවසූයේ [[නෝර්වේ]]හි හුදකලා කඳුකර නිම්නයක් වූ [[සීට්ස්ඩැලන්]]හි පවුල් තුළ අචේතනික චලන සඳහා හේතුවෙන ආබාධයක් හා සම්බන්ධ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් සුලබව ව්‍යාප්ත වී ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=ලුන්ඩ් ජේ. සී.|title=Chorea Sti Viti i Sætersdalen. Uddrag af Distriktslæge J. C. Lunds Medicinalberetning for 1860|journal=Beretning om Sundhedstilstanden|location=Norway|volume=|issue=|year=1860|pages=137–138}}&lt;/ref&gt;

මෙම රෝගය පිළිබඳ පළමු සම්පූර්ණ විස්තර ඉදිරිපත් කරන ලද්දේ [[ජෝර්ජ් හන්ටිංටන්]] විසින් 1872දී ය. සමාන රෝග ලක්ෂණ පෙන්වන පවුලක පරම්පරා කිහිපයක සංයුක්ත වෛද්‍ය ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, මේවායේ තත්ත්වය එකිනෙක හා සම්බන්ධ බව වටහාගත්තේ ය. ඔහු සිය පළමු පත්‍රිකාවේ රෝගය පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක සහ නිවරුදි අර්ථ දැක්වීමක් ඉදිරිපත් කොට ඇත. විද්‍යාඥයින් විසින් [[මෙන්ඩලීය ප්‍රවේණිය]] යළි හඳුනා ගැනීමට වසර ගණනාවකට පෙර, හන්ටිංටන් විසින් මෙයට අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ ආවේණි රටාවක් ඇති බව විස්තර කොට ඇත.
&lt;blockquote&gt;&quot;මෙහි ප්‍රවේණි ස්වභාවය පිළිබඳව. දෙමාපියන් දෙදෙනාම හෝ එක් අයකු රෝගය පෙන්වන විට ..., ප්‍රජනිතයෙන් එක් අයකු හෝ වැඩි සංඛ්‍යාවක් බොහෝවිට අවිවාදයෙන්ම රෝගයෙන් පෙළෙනු ඇත ... නමුත් යම් අවස්ථාවක මෙම දරුවන් රෝගයෙන් තොර වුවහොත්, මෙම පෙළ බිඳවැටෙන අතර මුල් ජනකයින්ගේ මුණුපුරන් සහ මීමුණුපුරන් මෙම රෝගයෙන් තොර වනු ඇත.&quot;.&lt;ref name=&quot;onchorea&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=ලැන්ස්තා ඩී. ජේ.|title=George Huntington (1850–1916) and hereditary chorea|journal=J Hist Neurosci|volume=9|issue=1|pages=76–89|year=2000|pmid=11232352|doi=10.1076/0964-704X(200004)9:1;1-2;FT076}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
මෙම ආබාධය සහ කෝරියාව පිළිබඳ උනන්දුවක් දැක්වූ ශ්‍රීමත් [[විලිම් ඔස්ලර්]] හන්ටිංටන්ගේ පත්‍රිකාව දැක විමතියට පත්වූ අතර, ඔහු පැවසූයේ &quot;වෛද්‍ය විද්‍යා ඉතිහාසයේ, රෝගයක් වඩාත් නිරවද්‍යව, ප්‍රස්තාරිකව සහ වඩාත් කෙටියෙන් විස්තර කළ හැකි අවස්ථා ඇත්තේ ස්වල්පයකි.&quot; යනුවෙනි.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=බ්‍රෝඩි අයි. ඒ., විල්කින්ස් ආර්. එච්.|title=Huntington's Chorea|journal=Arch Neurol.|volume=17|issue=3|page=331|year=1967|pmid=4228262|doi=10.1001/archneur.1967.00470270109013|url=http://archneur.ama-assn.org/cgi/content/summary/17/3/331}}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ ඔස්ලර් දැක්වූ උනන්දුව සහ වෛද්‍ය විද්‍යා ක්ෂේත්‍රය වෙත වූ ඔහුගේ බලපෑම හේතුවෙන් වෛද්‍ය ප්‍රජාව අතර මෙම රෝගය පිළිබඳ දැනුම ශීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; සියවසේ අගභාගය දක්වාම [[ලුවිස් තියෝෆිලේ ජෝසෆ් ලැන්ඩෞසි]], [[ඩේසිරේ-මැග්ලොයර් බොර්නෙවිල්]], [[කැමිලෝ ගොල්ගි]], සහ [[ජෝසෆ් ජූල්ස් ඩෙජරින්]] වැනි යුරෝපීය විද්‍යාඥයෝ මෙම රෝගය කෙරෙහි උනන්දු වූහ. හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ සිදුකෙරුණු බොහෝ පර්යේෂණ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති ඒවායි.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; 19වන සියවසේ අවසානය වන විට, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ පර්යේෂණ සහ වාර්තා රැසක් රටවල් ගණනාවක ප්‍රකාශයට පත්කෙරිණි. මේ නිසා රෝගය ලෝක ව්‍යාප්ත තත්ත්වයක් ලෙස සැළකිණි.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt;

20වන සියවසේ දී මෙන්ඩලීය ප්‍රවේණිය යළි අනාවරණය කරගැනීමත් සමග, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ ආවේණියකට උදාහරණයක් ලෙස තාවකාලිකව භාවිතා විය.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; ඉංග්‍රීසි ජාතික ජීව විද්‍යාඥ [[විලියම් බේට්සන්]] විසින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ ආවේණි රටාවක් ඇති බව සනාථ කිරීමට ආසාදිත පවුල්වල පෙළවැල් සටහන් භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Wexler2008&quot;/&gt; ප්‍රබල ආවේණි රටාව හේතුවෙන් [[ස්මිත් එලයි ජෙලිෆ්]] ඇතුළු පර්යේෂකයින් ගණනාවක් මේ පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ අතර, ඔවුන් පෙර අධ්‍යයන සමග පවුල් සාමාජිකයින් සම්බන්ධ කිරීමට උත්සාහ ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt; [[නිව් යෝක් (ජනපදය)|නිව් යෝක්]] ජනපදය පුරා තොරතුරු එක්රැස් කළ ජෙලිෆ් [[නව එංගලන්තය|නව එංගලන්තයේ]] හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ වංශාවලිය පිළිබඳ ලිපි ගණනාවක් ප්‍රකාශයට පත්කළේ ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=ජෙලිෆ් රස්. ඊ., මන්සී ඊ. බී., ඩෙවන්පෝර්ට් සී. බී.|title=Huntington's Chorea: A Study in Heredity|journal=The Journal of Nervous and Mental Disease|volume=40|issue=12|pages=796–799|year=1913|doi= 10.1097/00005053-191312000-00010|url=http://journals.lww.com/jonmd/Citation/1913/12000/Huntington_s_Chorea__A_Study_in_Heredity.10.aspx}}&lt;/ref&gt; ජෙලිෆ්ගේ අධ්‍යයනය ඔහුගේ කොලීජියේ මිතුරා වූ [[චාල්ස් ඩේවන්පෝට්]]ගේ කුතුහලය ඇතිකිරීමට හේතු විය. ඩේවන්පෝට් විසින් එලිසබෙත් මන්සී හට [[එක්සත් ජනපදයේ නැගෙනහිර වෙරළ]] තීරයේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සහිත පවුල් සහ ඔවුන්ගේ පෙළවැල් ගොඩනැගීමට යොමුකරන ලදී‍.&lt;ref name=&quot;davenportmuncey&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1176/appi.ajp.73.2.195|vauthors=ඩේවන්පෝට් සී. බී., මන්සී ඊ. බී.|title=Huntington's chorea in relation to heredity and eugenics|journal=American Journal of Insanity|volume=73|pages=195–222|year=1916|issue=2|url=http://psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.73.2.195}}&lt;/ref&gt; ඩේවන් මෙම තොරතුරු යොදා ගනිමින් රෝගයේ රෝග ලක්ෂණ මතුවන වයස් සීමාවේ විචලනය සහ ඇරඹීම පිළිබඳ ලේඛනගත කරන ලදී. ඔහු පැවසූයේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ බොහෝ හන්ටිංටන් සිදුවීම් අතීතයේ රෝගීන් කිහිප දෙනකුගෙන් දායාද වූ ඒවා බවයි.&lt;ref name=&quot;davenportmuncey&quot;/&gt; මෙම පර්යේෂණ තවත් පුළුල් කරමින් 1932දී [[පී. ආර්. වෙසී]] විසින් සමාජගත කරන ලද්දේ 1630දී [[එංගලන්තය]] අත්හැර [[බොස්ටන්]] වෙත පැමිණි සොහොයුරන් තිදෙනකු ඇමරිකාවේ හන්ටිංටන් රෝගයේ පූර්වජයන් බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=වෙසී පී. ආර්.|title=On the transmission of Huntington's chorea for 300 years – the Bures family group|journal=Nervous and Mental Disease|location=Baltimore|volume=76|issue=6|year=1932|pages=553–573|url=http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=info:12mCk4CjFKAJ:scholar.google.com/&amp;output=viewport&amp;pg=1|accessdate=1 අප්‍රේල් 2009|doi=10.1097/00005053-193212000-00001}}&lt;/ref&gt; මුල්කාලීන මුතුන් මිත්තන් විසින් රෝගය ස්ථාපිත කළ බවට වූ ප්‍රකාශය සහ මන්සී, ඩේවන්පෝට් හා වෙසීගේ කෘතිවල ඇතුළත් සුජනන නැඹුරුභාවය හේතුවෙන් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ වැරදි වැටහීම් සහ අවිචාරවත් මතයක් බිහිවීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Wexler2008&quot;/&gt; මන්සී සහ ඩේවන්පෝට් විසින් ජනගත කළ තවත් මතයක් වූයේ අතීතයේ ඇතැම් හන්ටිංටන් රෝගීන් භූතාත්මවල ගොදුරු සහ [[මායාකර්ම]]යන්ට ලක්වූවන් ලෙස සලකා සමාජයෙන් කොන් කිරීම සහ පිටුවහල් කිරීම සිදු වූ බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid12486915&quot;&gt;{{cite journal|author=වෙක්ස්ලර් ඒ. ආර්.|title=Chorea and community in a 19th-century town|journal=Bull Hist Med|volume=76|issue=3|pages=495–527|year=2002|pmid=12486915|doi=10.1353/bhm.2002.0150|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-2002_76_3/page/495}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6233902&quot;&gt;{{cite journal|author=කොනේලි පී. එම්.|title=Huntington disease: genetics and epidemiology|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1984-05_36_3/page/506|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=36|issue=3|pages=506–26|year=1984|pmid=6233902|pmc=1684448}}&lt;/ref&gt; මෙම මතය සනාථ නොවූවකි. පර්යේෂකයින් විසින් මීට පටහැනි සාක්ෂි ද සොයාගෙන ඇත. උදාහරණයක් ලෙස ජෝජ් හන්ටිංටන් විසින් අධ්‍යයනය කළ පවුල විවෘතව හන්ටිංටන්ගේ රෝග ලක්ෂණ පෙන්වූ පුද්ගලයන්ට නවාතැන් ලබාදී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Wexler2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12486915&quot;/&gt;

මෙම තත්ත්වය හේතු සෙවීමේ පර්යේෂණ 1968දී වැඩිදියුණු වූ අතර [[කැලිෆෝනියාව|කැලිෆෝනියාවේ]] [[ලොස් ඇන්ජලීස්]]හි විසූ [[මිල්ටන් වෙක්ස්ලර්]] විසින් [[ආවේණි රෝග පදනම]] (HDF) පිහිටුවන ලදී. ඔහු [[මනෝවිශ්ලේෂක]]යකු වූ අතර, ඔහුගේ බිරිඳ වන ‍ලියොනෝර් සැබීන් එම වර්ෂයට පෙර වර්ෂයේ හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සහිත තැනැත්තියක බව හඳුනාගැනීමට මීට හේතු විය.&lt;ref name=Wexler2012&gt;Wexler NS (2012) Huntington's Disease: Advocacy driving science. Annu Rev Med 63:1–22&lt;/ref&gt; වෙක්ස්ලර්ගේ භාර්යාවගේ සොහොයුරන් ‍තිදෙනා ද මෙම රෝගයෙන් පෙළෙමින් සිටියහ. මෙම පදනම මගින් විද්‍යාඥයින් 100කට අධික සංඛ්‍යාවක් බඳවාගෙන [[හන්ටිංටන්ගේ රෝග සහයෝගීත්ව පර්යේෂණ ව්‍යාපෘතිය]] දියත් කරන ලදී. ඔවුහු වසර 10කට අධික කාලයක් වැය කරමින් මෙයට අදාළ ජානය හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ දැරූහ.

HDF සංවිධානයට ස්තූතිවන්නට, 1979දී ආරම්භ වූ එ.ජ.-වෙනිසියුලා හන්ටිංටන්ගේ රෝග සහයෝගීත්ව පර්යේෂණ ව්‍යාපෘතිය 1983දී අදාළ ජානයේ නිශ්චිත පිහිටුම සොයාගැනීමට සමත් විය.&lt;ref name=&quot;dnamark&quot;/&gt; මෙය රෝගයේ අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ ව්‍යාප්තියක් තිබූ බැරන්ක්විටාස් සහ ලැගුනේටාස් නැමැති හුදකලා වෙනිසියුලානු ගම්මාන ද්විත්වයේ ජනගහනය පිළිබඳ සිදුකළ පුළුල් පර්යේෂණයක ප්‍රතිඵලයකි.මෙයට පුද්ගලයින් 18,000කට අධික සංඛ්‍යාවක් දායක කරගැනිණි. මින් බොහෝදෙනකු තනි පවුලකින් පැවතෙන්නන් විය.

සෙසු නව නිමැවුම් වූ, මෙම ව්‍යාපෘතිය විසින් සංවර්ධනය කළ [[DNA]]-සලකුණු කිරීමේ ක්‍රමවේද [[මානව ගෙනෝම ව්‍යාපෘතිය]] දියත් කිරීමට මහෝපකාරී විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdfoundation.org/the-venezuela-huntingtons-disease-project/|title=The Venezuela Huntington's disease project|accessdate=8 September 2008|work=Hereditary Disease Foundation website|publisher=Hereditary Disease Foundation|year=2008}}&lt;/ref&gt; 1993දී, මෙම පර්යේෂණ කණ්ඩායම විසින් අදාළ ජානය 4p16.3 දී වෙන්කර ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;pmid8458085&quot;&gt;{{cite journal|author=මැක්ඩොනල්ඩ් එම්.|title=A novel gene containing a trinucleotide repeat that is expanded and unstable on Huntington's disease chromosomes. The Huntington's Disease Collaborative Research Group|journal=[[සෙල් (ජර්නලය)|Cell]]|volume=72|issue=6|pages=971–83|year=1993|pmid=8458085|doi=10.1016/0092-8674(93)90585-E|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0092-8674(93)90585-E}}&lt;/ref&gt; මෙය ප්‍රවේණික [[ප්‍රතිබද්ධ විශ්ලේෂණය]] මගින් [[පථය (ප්‍රවේණි විද්‍යාව)|පථය]] සොයාගැනුණු පළමු [[අලිංග වර්ණදේහ]] රෝගය විය.&lt;ref name=&quot;pmid8458085&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15931380&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බර්ට්‍රම් එල්., ටැන්සි ආර්. ඊ.|title=The genetic epidemiology of neurodegenerative disease|journal=[[J. Clin. Invest.]]|volume=115|issue=6|pages=1449–57|year=2005|pmid=15931380|pmc=1137006|doi=10.1172/JCI24761}}&lt;/ref&gt;

එම කාලසීමාවේම, මෙම ආබාධයේ යන්ත්‍රණය හා සම්බන්ධ වැදගත් සොයාගැනීම් කිහිපයක්ම අනාවරණය විය. මේ අතරට ජානයේ දිග හා එහි බලපෑම සම්බන්ධ [[ඇනිටා හාර්ඩිං]]ගේ පර්යේෂණ කණ්ඩායම වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;pmid1303283&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ලා ස්පැන්ඩා ඒ. ආර්., රොලිං ඩී. බී., හාර්ඩිං ඒ. ඊ.|title=Meiotic stability and genotype-phenotype correlation of the trinucleotide repeat in X-linked spinal and bulbar muscular atrophy|journal=Nat. Genet.|volume=2|issue=4|pages=301–4|year=1992|pmid=1303283|doi=10.1038/ng1292-301|display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt;

1996දී වර්ධනය කෙරුණු පාරජානක මීයන් වැනි විවිධ සතුන් තුළ රෝගය ආදර්ශනයට හැකි වීම නිසා මහා පරිමාණයේ පර්යේෂණ කටයුතු දියුණු විය. මිනිසාට සාපේක්ෂව මෙම සත්ත්වයින් සතුව ශීඝ්‍ර [[පරිවෘත්තිය]]ක් සහ කෙටි ජීවිත කාලයක් තිබීම නිසා පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල ඉක්මණින් ලැබිණි. 1997දී mHTT ඛණ්ඩ [[ප්‍රෝටීන නැවීම|නැවීමේ දෝෂ]] සොයාගැනීම හේතුවෙන් ඉන් ඇතිවන [[අන්තර්ගත දේහ|න්‍යෂ්ටික අන්තර්ගතයන්]] අනාවරණය විය. මෙවැනි ප්‍රගමනයන් හේතුවෙන් රෝගයට සම්බන්ධ ප්‍රෝටීන, යෝග්‍ය ඖෂධ ප්‍රතිකාර, රැකබලාගැනීමේ ක්‍රම සහ ජානය පිළිබඳ වැඩිදුර පර්යේෂණ මෙහෙයවෙමින් පවතී.&lt;ref name=&quot;OxfordMonographHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=ross-tabrizi /&gt;

මෙම තත්ත්වය මුලින් හැඳින්වුණේ 'හන්ටිංටන්ගේ කෝරියාව' යන නාමයෙනි. සෑම රෝගියකුම තුළ කෝරියාව වර්ධනය නොවන බැවින් වර්තමානයේ ඒ සඳහා 'හන්ටිංටන්ගේ ‍රෝගය' යන වදන භාවිතා වේ.&lt;ref name=huntchorea&gt;{{cite web|title=What is HD?|url=http://www.hda.org.uk/huntingtons/what-is-hd.html|publisher=Huntington's disease association|accessdate=18 දෙසැම්බර් 2011}}&lt;/ref&gt;

==සමාජය සහ සංස්කෘතිය==
{{See also|හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ මාධ්‍ය නිරූපණ ලැයිස්තුව}}

===ආචාර ධර්ම===
{{See also|නාලස්ථ සංසේචනය#ආචාර ධර්ම|පියවි සෛල මතභේදය}}
හන්ටිංටන්ගේ රෝගය විශේෂයෙන්ම, රෝගය සඳහා වන අයැදුම් පරීක්ෂණය හා සම්බන්ධ ආචාර ධර්ම වාද විෂයයන්ට ලක්වී ඇත. මෙම ප්‍රවේණි පරීක්ෂා සඳහා වන විෂයයන් අතරට යම් තැනැත්තකු ප්‍රවේණි පරීක්ෂාවට යෝග්‍යදැයි දැනගැනීමට කෙතරම් පරිණත විය යුතු ද, ප්‍රතිඵලවල රහස්‍යභාවය සහ විශ්වසනීයත්වය තහවුරු කිරීම, සමාගම්වලට මෙම ප්‍රතිඵල රැකියා, ජීවිත රක්ෂණ සහ මූල්‍යමය ගැටලු සම්බන්ධ තීරණ ගැනීමට භාවිතයට අවසර දිය යුතු ද යන්න අදාළ වේ. 1910දී චාල්ස් ඩේවන්පෝට් විසින් [[සුජනක විද්‍යාව|සුජනක]] ව්‍යාපාරය හා සමගාමීව හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ඇතුළු ඇතැම් රෝග සහිත පෙදෙස්වල සිට පැමිණෙන ජනයා [[අනිවාර්ය වන්ධ්‍යකරණයක]]ට හෝ [[සංක්‍රමණය|සංක්‍රමණ]] පාලනයකට ලක්කළ යුතු බවට මතයක් ඉදිරිපත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=ඩේවන්පෝට් සී. බී.|title=Huntington's Chorea in Relation to Heredity and Eugenics|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=1|issue=5|pages=283–5|year=1915|pmid=16575999|pmc=1090803|doi=10.1073/pnas.1.5.283}}&lt;/ref&gt; [[නාලස්ථ සංසේචනය]] (In vitro fertilization) අනුගමනයේ දී එයට කලල භාවිතය පිළිබඳව ද සැලකිය යුතු වාදවිෂයයන් රැසක් පවතියි. ඇතැම් හන්ටිංටන්ගේ රෝග පර්යේෂණ පිළිබඳ ආචාර විද්‍යානුකූල මතභේදයන් පැනනැගී ඇත්තේ එයට [[සත්ත්ව පරීක්ෂා#ආචාර ධර්ම|සත්ත්ව පරීක්ෂා]] සහ [[කලල පියවි සෛල]] භාවිතා වන බැවිනි.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=රොලින් බී. ඊ.|title=The Regulation of Animal Research and the Emergence of Animal Ethics: A Conceptual History|journal=Theoretical Medicine and Bioethics|volume=27|issue=4|pages=285–304|year=2006|pmid=16937023|doi=10.1007/s11017-006-9007-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18181947&quot;&gt;{{cite journal|author=ඩොවර්ෆ්ලිංගර් ආර්. එම්.|title=The problem of deception in embryonic stem cell research|journal=Cell Prolif.|volume=41 Suppl 1|issue=|pages=65–70|year=2008|pmid=18181947|doi=10.1111/j.1365-2184.2008.00492.x}}&lt;/ref&gt;

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සඳහා නිශ්චිත රෝග විනිශ්චය පරීක්ෂාව ගොඩනැගීමේ දී පුද්ගලයාගේ ප්‍රතිඵල භාවිතය හා සම්බන්ධ සමාජයීය, නීතිමය, සහ ආචාරධර්මානුකූල කරුණු රැසක් සලකා බැලිය යුතු ය.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = චැප්මන් එම්. ඒ.| title = Predictive testing for adult-onset genetic disease: ethical and legal implications of the use of linkage analysis for Huntington disease | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 47 | issue = 1 | pages = 1–3 | year = 1990 | pmid = 2140926 | pmc = 1683745 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=හගින්ස් එම්., බ්ලොච් එම්., කනානි එස්. | title = Ethical and legal dilemmas arising during predictive testing for adult-onset disease: the experience of Huntington disease | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 47 | issue = 1 | pages = 4–12 | year = 1990 | pmid = 1971997 | pmc = 1683755 |display-authors=ඇතුළු පිරිස}}&lt;/ref&gt; බොහෝ මෙහෙයුම් ප්‍රතිපත්ති සහ පරීක්ෂා ක්‍රමවේද කෙරෙහි එහි ප්‍රතිඵල අනාවරණය සහ රහස්‍යභාවය රැකගැනීම පිළිබඳ දැඩි ක්‍රියාමාර්ග පවතියි. එමගින් පුද්ගලයින්ට එම ප්‍රතිඵල ලබාගන්නා දිනය, සහ ආකාරය මෙන්ම එම ප්‍රතිඵල ලබාදිය හැකි පුද්ගලයින් පිළිබඳසීමා පැනවේ.&lt;ref name=&quot;lancet221&quot;/&gt; ජීවිත රක්ෂණ හෝ රැකියා වැනි කටයුතුවල පුද්ගලයකු ඇගයුමේ දී මූල්‍යමය සංස්ථාපිතයන් සහ ව්‍යාපාර ප්‍රවේණි පරීක්ෂා ප්‍රතිඵල භාවිත කළ යුතු ද යන ප්‍රශ්නයට මුහුණපා සිටියි. එක්සත් රාජධානියේ රක්ෂණ සමාගම් 2017 වර්ෂය තෙක් {{GBP|500,000}} යටතේ රක්ෂණ ප්‍රතිපත්ති රචනා කිරීමේ දී ප්‍රවේණි තොරතුරු භාවිතා නොකිරීමට එකඟ වී ඇත. නමුත් පැහැදිළිවම හන්ටිංටන්ගේ රෝගය මෙම ගිවිසුමට ඇතුළත් කොට නැත.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://www.abi.org.uk/News/News-releases/2011/04/Insurance-Genetics-Moratorium-extended-to-2017 |title=Insurance Genetics Moratorium extended to 2017 |accessdate=13 ජනවාරි 2016 |work= |publisher=Association of British Insurers |date=5 අප්‍රේල් 2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043951/https://www.abi.org.uk/News/News-releases/2011/04/Insurance-Genetics-Moratorium-extended-to-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Expert backs gene test disclosure&quot;&gt;{{cite news|title=Expert backs gene test disclosure|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6731623.stm|publisher=BBC article | date=7 June 2007}}&lt;/ref&gt; පසුකාලීනව රෝගය ඇරඹෙන ප්‍රතිකාර නොමැති සෙසු ප්‍රවේණි ආබාධ සඳහා දරුවකුට හෝ වැඩිහිටියකුට පූර්ව-රෝගලක්ෂණික පරීක්ෂාවක් සිදුකළ යුතු ද යන්න ආචාරවිද්‍යානුකූලව ප්‍රශ්නාර්ථයකි. එයට හේතුව එම පුද්ගලයන්ට කිසිදු වෛද්‍යය වාසියක් නොවීමයි. ඥානාත්මක වශයෙන් වැඩුණු යැයි සැලකිය හැකි පුද්ගලයන්ට පමණක් මෙම පරීක්ෂාව සිදුකළ යුතු බවට පිළිගැනීමක් ඇත. නමුත් දරුවකුට මෙම පරීක්ෂාවක් සිදු කිරීමට දෙමාපියන්ට අයිතියක් ඇති බවට මීට විරුද්ධ එකඟතාවක් ද ඇත. ක්‍රියාකාරී ප්‍රතිකාර මඳ හෙයින්, වයස් සීමාවක් අනුව යෝග්‍ය යැයි නොසැලකෙන පුද්ගලයකු පරීක්ෂාවට ලක්කිරීම බොහෝ අවස්ථාවල ආචාර් ධර්ම විරෝධී යැයි පිළිගැනේ.&lt;ref name=&quot;pmid2136787&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8950670&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බිනෙඩෙල් ජේ., සොල්ඩන් ජේ. ආර්., ස්කෝර්ෆීල්ඩ් ජේ., හාපර් පී. එස්.|title=Huntington's disease predictive testing: the case for an assessment approach to requests from adolescents|journal=J. Med. Genet.|volume=33|issue=11|pages=912–8|year=1996|pmid=8950670|pmc=1050784|doi=10.1136/jmg.33.11.912|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1996-11_33_11/page/912}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18704981&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බොරි පී., ගොෆින් ටී., නයිස් එච්., ඩියරික්ස් කේ.|title=Predictive genetic testing in minors for adult-onset genetic diseases|journal=Mt. Sinai J. Med.|volume=75|issue=3|pages=287–96|year=2008|pmid=18704981|doi=10.1002/msj.20038|url=}}&lt;/ref&gt;

දරුවා රෝගය සහිතව උපත නොලබන බව සනාථ කරගැනීමට [[පුරඃප්‍රසව රෝග විනිශ්චය|පුරඃප්‍රසව ප්‍රවේණි පරීක්ෂා]] හෝ [[පූර්වඅධිරෝපණ ප්‍රවේණි රෝග විනිශ්චය]] සම්බන්ධයෙන් ද පිළිපැදිය යුතු ආචාර ධර්ම පවතී.&lt;ref name=&quot;pmid9949442&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=බ්‍රෝඩ් පී. ආර්., ඩි වර්ට් ජී. එම්., එවර්ස්-කියබූම්ස් ජී., පෙටිගෲ ආර්. ඒ., ජෙරාඩ්ස් ජේ. පී.|title=Non-disclosure preimplantation genetic diagnosis for Huntington's disease: practical and ethical dilemmas|url=https://archive.org/details/sim_prenatal-diagnosis_1998-12_18_13/page/1422|journal=Prenat. Diagn.|volume=18|issue=13|pages=1422–6|year=1998|pmid=9949442|doi=10.1002/(SICI)1097-0223(199812)18:13&lt;1422::AID-PD499&gt;3.0.CO;2-R}}&lt;/ref&gt; උදාහරණයක් ලෙස, පුරඃප්‍රසව පරීක්ෂා නිසා සිදුකළ හැකි ගබ්සා කිරීම් ඇතැමකු විසින් අනුමත නොකරන්නට පුළුවන.&lt;ref name=&quot;pmid9949442&quot;/&gt; මෙය ප්‍රමුඛ රෝගයක් නිසා, ඇතැම් දෙමාපියන්ට සිය රෝග විනිශ්චය ප්‍රතිඵල දැනගැනීමට අවැසි නොවන අවස්ථා ද එළැඹිය හැක. මේ නිසා මෙම ක්‍රියාවලියේ දී එය දෙමාපියන්ගෙන් රහසක්ව තබා ගැනීමට සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;pmid9949442&quot;/&gt;

===සහාය සංවිධාන===
[[File:Woody Guthrie NYWTS.jpg|thumb|upright|alt=වූඩි ගුත්රී නිරූපිත කළු-සුදු ඡායාරූපයක්; කාමරයක් තුළ ගන්නා ලද‍ මෙහි ඔහු පටු ඉරි සහිත කලිසමකිනුත්, කොටු රටා සහිත කමිසයක් හැඳ එහි මුදුනේම බොත්තම නොදා තොප්පියක් පැළඳ සිටියි. ඔහු තන්තු හයේ ධ්වනි ගිටාරයක් වයමින් එය එක් දණකට ආධාර කරගනිමින් ගීතයක් ගයන අයුරක් පෙනේ. කැපිටල් අකුරුවලින් ලියන ලද 'This Machine Kills Fascists' පෙළ සහිත ඍජුකෝණාස්‍රාකාර ස්ටිකරයක් ගිටාරයට අලවා ඇත.|[[වූඩි ගුත්රී]]ගේ මරණය [[ඇමරිකාවේ හන්ටිංටන්ගේ රෝග සමාජය|හන්ටිංටන්ගේ රෝගයට එරෙහි ව සටන්වැදීමේ කමිටුවක්]] බිහිවීමට හේතු විය.]]

1968දී, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ සිය බිරිඳගේ පවුල තුළින් අත්දැකීම් ලත් වෛද්‍ය මිල්ටන් වෙක්ස්ලර් විසින් [[ආවේණි රෝග පදනම]] (HDF) ආරම්භ කරන ලදී. මෙහි අරමුණ වන්නේ පර්යේෂණ සමායෝජනය සහ සහාය වීම මගින් ප්‍රවේණි රෝග සුවපත් කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;HDF-About Us&quot;/&gt; මෙම පදනම සහ වෙක්ස්ලර්ගේ දියණිය වූ [[නැන්සි වෙක්ස්ලර්]] හන්ටිංටන් රෝගයේ ජානය සොයාගැනීමට දායක වූ වෙනිසියුලාවේ පර්යේෂක කණ්ඩායමේ වැදගත් සාමාජිකයන් විය.&lt;ref name=&quot;HDF-About Us&quot;/&gt;

දළ වශයෙන් HDF ගොඩනැගූ සමයේම, [[මාජරී ගුත්රී]] විසින් හන්ටිංටන්ගේ රෝගය සමග සටන් කිරීමේ කමිටුව (වර්තමාන [[ඇමරිකාවේ හන්ටිංටන්ගේ රෝග සමාජය]]) පිහිටුවන ලද්දේ, ඇගේ සැමියා වූ [[වූඩි ගුත්රී]] හන්ටිංටන් රෝගය හේතුවෙන් මියයාමෙන් පසුවයි.&lt;ref name=&quot;HDSA2009&quot;/&gt;

එතැන් සිට, හන්ටිංටන්ගේ රෝගය පිළිබඳ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි කිරීමේ අරමුණින් ලෝකය වටා බොහෝ රටවල සහාය සහ පර්යේෂණ සංවිධාන බිහි විය. මේවායින් කිහිපයක් සම්බන්ධීකරණ සංවිධාන ලෙස ක්‍රියා කරයි. උදාහරණයක් වශයෙන් අන්තර්ජාතික හන්ටිංටන් සංවිධානය සහ [[යුරෝපීය හන්ටිංටන්ගේ රෝග ජාලය|යුරෝපීය HD ජාලය]] දැක්විය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huntington-assoc.com/ |title=The International Huntington Association |accessdate=3 අප්‍රේල් 2009 |publisher=International Huntington Association |year=2013}}&lt;/ref&gt; බොහෝ සහාය සංවිධාන මගින් වාර්ෂික හන්ටිංටන් රෝග දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් සංවිධානය කරනු ලබයි. ඇතැම් වැඩසටහන් අදාළ රජයයන්ගේ සහාය ඇතිව සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස, [[එක්සත් ජනපද සෙනට් සභාව]] විසින් ජූනි 6 &quot;ජාතික හන්ටිංටන්ගේ රෝග දැනුම්වත් දිනය&quot; ලෙස නම්කොට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.congress.gov/bill/110th-congress/senate-resolution/531|title=US Senate s. resolution 531|accessdate=10 අගෝස්තු 2008 |work=S. Res. 531 |publisher=US Senate|date=6 අප්‍රේල් 2008 }}&lt;/ref&gt;

මූල්‍යමය ආධාර සපයමින් හන්ටිංටන් රෝගය පිළිබඳ ලොව පුරා පර්යේෂණ මෙහෙයවීමට සහාය දක්වන විශාලතම අනුග්‍රාහකයා&lt;ref name=chdi-nature-moneytree&gt;{{cite journal|author=ඕඩ්ලිං-ස්මී එල්.|title=Biomedical philanthropy: The money tree|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-17_447_7142/page/251|journal=Nature|date=17 මැයි 2007|volume=447|issue=7142|pages=251–251|doi=10.1038/447251a}}&lt;/ref&gt; [[CHDI පදනම]]යි. [[ලාභ-නොලබන]] එක්සත් ජනපද ජෛවවෛද්‍ය විද්‍යා පදනමක් වන මෙහි අරමුණ වන්නේ &quot;හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ප්‍රමාද කරන හෝ ක්‍රියාකාරී වීම මන්දනය කරන ඖෂධ ශීඝ්‍රයෙන් අනාවරණය කර ගැනීමයි&quot;.&lt;ref name=chdi-website&gt;{{cite web|title=CHDI Foundation, Inc|url=http://chdifoundation.org/|accessdate=4 දෙසැම්බර් 2011}}&lt;/ref&gt; CHDI මුලින් හැඳින්වුණේ උසස් Q පදනම යනුවෙනි. 2006දී එම ආයතනය විසින් හන්ටිංටන්ගේ රෝග පර්යේෂණ සඳහා ඇ.ඩො. මිලියන 50ක් වියදම් කොට තිබේ.&lt;ref name=chdi-nature-moneytree /&gt; CHDI ආයතනය බොහෝ ගෝලීය ආයතනික සහ වාණිජමය විද්‍යාගාර සමග සහයෝගයෙන් කියා කරන අතර, පර්යේෂණ ව්‍යාපෘති කළමනාකරණයට සහ ආධාර සැපයීමට එය උපකාරී වේ.&lt;ref name=chdi-nature-philanthropy&gt;{{cite journal|author=චෙක් ඊ.|title=Biomedical philanthropy: Love or money|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-17_447_7142/page/252|journal=Nature|volume=447|issue=7142|pages=252–253|date=17 මැයි 2007|pmid=17507955|doi=10.1038/447252a}}&lt;/ref&gt; හන්ටිංටන්ගේ රෝගය වැළඳුණු පුද්ගලයින් දැනුම්වත් කිරීමට සහ ආධාර වීමට බොහෝ සංවිධාන පවතී.

==පර්යේෂණ දිශානති==
හන්ටිංටන්ගේ රෝගයේ යන්ත්‍රණය පිළිබඳ පර්යේෂණ මගින් HTTහි කෘත්‍යය, ඉන් mHTT වෙනස්වන හෝ අන්තර්ක්‍රියා කරන ප්‍රමාණය, සහ රෝගය නිසා ඇතිවන මොළයේ ව්‍යාධිවේදය හැදෑරීම අරමුණු කෙරේ. පර්යේෂණ සිදුකරන්නේ ''[[නාලස්ථ]]'' (in vitro) ක්‍රමවේද, සත්ත්ව ආදර්ශක සහ ස්වච්ඡා මිනිසුන් උපකාරයෙනි. සත්ත්ව ආදර්ශක රෝගයේ මූලික යන්ත්‍රණ හැදෑරීමේ දී අර්බුදකාරී වන අතර. ඒවා උපකාරී වන්නේ ඖෂධ සංවර්ධනයේ මුල්කාලීන අවධි සඳහා පමණි.&lt;ref name=ross-tabrizi /&gt; රසායනික ප්‍රේරිත මොළයේ ආබාධ සහිත සත්ත්වයින් HD-වැනි රෝග ලක්ෂණ පෙන්වූ අතර, ඔවුන් මුලින් යොදාගැනිණි. නමුත් ඒවා රෝගයේ සත්‍ය ස්වරූපය පෙන්වූයේ නැත.&lt;ref name=turner-excitotoxicity&gt;{{cite journal|vauthors=ටර්නර් සී., ෂැපිරා ඒ. එච්.|title=Mitochondrial matters of the brain: the role in Huntington's disease|journal=Journal of bioenergetics and biomembranes|volume=42|issue=3|pages=193–8|year=2010|pmid=20480217|doi=10.1007/s10863-010-9290-y}}&lt;/ref&gt; හේතුකාරක ජානයේ හඳුනාගැනීමත් සමග බොහෝ [[පාරජානක සත්ත්ව]] ආකෘති ආධාර කරගත හැකි විය. මේ අතරට [[නෙමටෝඩා]] පණුවන්, ''[[Drosophila melanogaster|Drosophila]]'' [[Drosophila melanogaster|පළතුරු මැස්සන්]], මියන්, බැටලුවන් සහ වඳුරන් ඇතුළත් විය. මොවුන් තුළ විකෘති හන්ටිංටින් ජානය ඇතුළත් වූ හෙයින් ප්‍රගාමී [[ස්නායුපරිහානිය]] සහ හන්ටිංටින් වැනි සහලක්ෂණ වර්ධනය විය.&lt;ref name=ross-tabrizi&gt;{{cite journal|vauthors=රොස් සී. ඒ., ටැබ්‍රිසි එස්. ජේ.|title=Huntington's disease: from molecular pathogenesis to clinical treatment|journal=Lancet neurology|volume=10|issue=1|pages=83–98|date=ජනවාරි 2011|pmid=21163446|doi=10.1016/S1474-4422(10)70245-3}}&lt;/ref&gt;

හන්ටිංටන්ගේ රෝගය යැළැක්වීමට හෝ එහි වර්ධනය ප්‍රමාද කරවීමට නොයෙකුත් පර්යේෂණ ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. රෝගය-අඩු කිරීමේ උපක්‍රම ප්‍රධාන ආකාර තුනකට වර්ග කළ හැක: එනම් විකෘති හන්ටිංටින් ප්‍රෝටීන මට්ටම අඩු කිරීම ([[ජාන නිහඬ කරවීම]] ඇතුළු); නියුරෝනවල පැවැත්ම වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා ප්‍රෝටීනය මගින් විශේෂිත සෛලිය පථ සහ යන්ත්‍රණවලට සිදුකළ හානිය අවම කිරීම ([[ප්‍රෝටීන සමස්ථිතිය]] සහ [[හිස්ටෝන් ඩිඇසිටයිලේස්]] නිෂේධනය ඇතුළු); සහ හානිවූ නියුරෝන ප්‍රතිස්ථාපනයට ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමයි. මීට අමතරව, මොළයේ කෘත්‍යය වැඩිදියුණු කිරීම අරමුණු කරගත් නව්‍ය චිකිත්සක ක්‍රම තවමත් අත්හදා බැලෙමින් පවතී. මේවා මගින් රෝගය අඩු කිරීමේ චිකිත්සක කමවලට වඩා චිරකාලීන ප්‍රතිකාර ක්‍රම වර්ධනය කිරීම අරමුණු කෙරේ. මේ අතරට [[ෆොස්ෆොඩයිඑස්ටරේස් නිෂේධක]] ආදිය ඇතුළත් ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=වයිල්ඩ්|first1=ඊ. ජේ.|last2=ටැබ්‍රිසි|first2=එස්. ජේ.|title=Targets for future clinical trials in Huntington's disease: what's in the pipeline?|journal=Movement disorders : official journal of the Movement Disorder Society|date=15 September 2014|volume=29|issue=11|pages=1434–45|pmid=25155142|doi=10.1002/mds.26007}}&lt;/ref&gt;

===හන්ටිංටින් නිපදවීම අඩු කිරීම===

[[ජාන නිහඬ කිරීම]] මගින් විකෘති ප්‍රෝටීනය නිපදවීම අඩු කිරීම අරමුණු කෙරේ. එයට හේතුව හන්ටිංටින් විෂැති ප්‍රෝටීනයක් සඳහා කේතය සපයන තනි ප්‍රමුඛ ජානයකින් යුතු වීමයි. මීයන් යොදා ගනිමින් සිදුකළ ජාන නිහඬ කිරීමේ පර්යේෂණ මගින් පෙනීගොස් ඇත්තේ mHTT හි ප්‍රකාශනය අඩු වන විට, රෝග ලක්ෂණ වඩාත් යහපත් තත්ත්වයට හැරෙන බවයි.&lt;ref name=munoz-bates-jci&gt;{{cite journal|last1=මුනෝස්-සන්ජුවාන්|first1=අයි.|last2=බේට්ස්|first2=ජී. පී.|title=The importance of integrating basic and clinical research toward the development of new therapies for Huntington disease|journal=Journal of Clinical Investigation|volume=121|issue=2|pages=476–483|year=2011|pmid=21285520|pmc=3026740|doi=10.1172/JCI45364}}&lt;/ref&gt; ඇලීල-නොවන විශේෂිත RNAi සහ ASO ජාන නිහඬ කිරීමේ ආරක්ෂිතභාවය මීයන් සහ මිනිසවැනි ප්‍රයිමේටාවන්ගේ මොළ තුළින් වටහාගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=මැක්බ්‍රයිඩ්|first=ජෝඩි එල්.|author2=පිට්සර්, මාක් ආර්.|author3=බෞඩෲ, රයන් එල්.|author4=ඩූෆර්, බ්‍රෙට්|author5=හොබ්ස්, තියඩෝර්|author6=ඔජේඩා, සර්ජියෝ ආර්.|author7=ඩේවිඩ්සන්, බෙවර්ලි එල්.|title=Preclinical Safety of RNAi-Mediated HTT Suppression in the Rhesus Macaque as a Potential Therapy for Huntington's Disease|journal=Molecular Therapy|date=25 ඔක්තෝබර් 2011|volume=19|issue=12|pages=2152–2162|doi=10.1038/mt.2011.219|pmid=22031240|pmc=3242667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=කොර්ඩසියවික්ස්|first=හොලී බී.|first2=ලීසා එම්.|last2=ස්ටැනෙක්|first3=එඩ්වඩ් වී.|last3=වැන්ක්වික්ස්|first4=කර්ට්|last4=මේසර්|first5=මලිසා එම්.|last5=මැක්ඇලෝනිස්|first6=කිම්බර්ලි ඒ.|last6=පයිටල්|first7=ජොනතන් ඩබ්.|last7=ආර්ටේටස්|first8=ඇන්ඩ්‍රියස්|last8=වෙයිස්|author9=සෙං එච්. චෙං|first10=ලම්යා එස්.|last10=ෂිහාබුද්දීන්|first11=ජිනී|last11=හුං|first12=සී. ෆ්‍රෑන්ක්|last12=බෙනට්|first13=ඩොන් ඩබ්.|last13=ක්ලේව්ලන්ඩ්|title=Sustained Therapeutic Reversal of Huntington's Disease by Transient Repression of Huntingtin Synthesis|journal=Neuron|date=21 June 2012|volume= 74|issue= 6|pages=1031–1044|url=http://www.cell.com/neuron/retrieve/pii/S0896627312004448|doi=10.1016/j.neuron.2012.05.009}}&lt;/ref&gt; ඇලීල-විශේෂිත නිහඬ කිරීමේ ක්‍රමවේදවල දී, විකෘති HTT ජානය නිහඬ කරවන අතර, HTT වල්-දර්ශයේ කිසිදු වෙනසක් නොකෙරේ. මෙය සිදුකිරීමේ එක් ක්‍රමයක් මගින් තනි ඇලීලයක අන්තර්ගත බහුරූපීතාවන් හඳුනාගැනීම සහ තනි එක් විකෘති ඇලීලයක පමණක් ඇති බහුරූපීතාවන් ඉලක්ක කරගත් නිහඬකාරක ඖෂධ නිර්මාණය කෙරේ.&lt;ref name=sah-aronin&gt;{{cite journal|last=බාර්නිස්|first=ඩී. ඩබ්.|author2=විට්ලි, ආර්. ජේ.|title=Antiviral therapy and pulmonary disease|url=https://archive.org/details/sim_chest_1987-02_91_2/page/246|journal=Chest|date=පෙබරවාරි 1987|volume=91|issue=2|pages=246–51|doi=10.1172/JCI45130|pmid=3026739}}&lt;/ref&gt; මිනිස් හන්ටිංටන් රෝගීන් දායක කරගත් පළමු 'ජාන නිහඬකරණ' අත්හදා බැලීම 2015 වර්ෂයේ ඇරඹිණි. [[අයෝනිස් ඖෂධ]]කරුවන් විසින් නිපදවන ලද IONIS-HTTRx හි සුර්ක්ෂිතතාව පරීක්ෂා කෙරුණු මෙය මෙහෙයවන ලද්දේ [[ස්නායුවේදය පිළිබඳ UCL ආයතනය]] විසිනි.&lt;ref name=bbc-news-gene-silencing-trial-starts&gt;{{cite news|title=Landmark Huntington's trial starts|url=http://www.bbc.com/news/health-34552041|accessdate=19 ඔක්තෝබර් 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Safety, Tolerability, Pharmacokinetics, and Pharmacodynamics of IONIS-HTTRx in Patients With Early Manifest Huntington's Disease - Full Text View - ClinicalTrials.gov|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02519036|website=clinicaltrials.gov|accessdate=18 අප්‍රේල් 2016}}&lt;/ref&gt; 2015දී නව 'තනි-අණු ගණන' ප්‍රතිශක්ති පරීක්ෂා මගින් හන්ටිංටන් රෝග විකෘති වාහකයන් තුළින් පළමුවරට [[මස්තිෂ්කසුෂුම්නා තරලය|මස්තිෂ්කසුෂුම්නා තරලයේ]] තිබී විකෘති හන්ටිංටින් අනාවරණය කරගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;mhtt-detection-jci-2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=වයිල්ඩ්|first1=ඊ. ජේ.|last2=බොගියෝ|first2=ආර්.|last3=ලැන්ග්බෙන්|first3=ඩී.|last4=රොබට්සන්|first4=එන්‍.|last5=හේඩර්|first5=එස්.|last6=මිලර්|first6=ජේ. ආර්.|last7=සෙටර්බර්ග්|first7=එච්.|last8=ලීවිට්|first8=බී. ආර්.|last9=කූන්|first9=ආර්.|last10=ටැබ්‍රිසි|first10=එස්. ජේ.|last11=මැක්ඩොනල්ඩ්|first11=ඩී.|last12=වෙයිස්|first12=ඒ.|title=Quantification of mutant huntingtin protein in cerebrospinal fluid from Huntington's disease patients.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=May2015|volume=125|issue=5|pages=1979–86|pmid=25844897|doi=10.1172/jci80743|pmc=4463213}}&lt;/ref&gt; මෙලෙසින් හන්ටිංටින්-පහත හෙළීමේ ප්‍රතිකාර ක්‍රම නිසි පරිදි ක්‍රියාකරන්නේ දැයි සොයාබැලීමට ඍජු මාර්ගයක් ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=චේස්|first1=ඇලෙක්ස්|title=Huntington disease: Cerebrospinal fluid and MRI biomarkers for prodromal HD|journal=Nature Reviews Neurology|date=21 අප්‍රේල් 2015|volume=11|issue=5|pages=245–245|doi=10.1038/nrneurol.2015.63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=කයිසර්|first1=මේගන් එස්.|last2=කොර්ඩසියෙවික්ස්|first2=හොලී බී.|last3=මැක්බ්‍රයිඩ්|first3=ජෝඩි එල්.|title=Gene suppression strategies for dominantly inherited neurodegenerative diseases: lessons from Huntington's disease and spinocerebellar ataxia|journal=Human Molecular Genetics|date=15 අප්‍රේල් 2016|volume=25|issue=R1|pages=R53–R64|doi=10.1093/hmg/ddv442}}&lt;/ref&gt;

===සෛලවල පැවැත්ම වැඩිදියුණු කිරීම===
විකෘති හන්ටිංටින් පවතින විට භාවිතා වන සෛල පැවැත්ම වැඩිදියුණු කිරීමේ ක්‍රමවලදී [[හිස්ටෝන් ඩිඇසිටයිලේස් නිෂේධකය]] භාවිතා කොට [[ප්‍රතිලේඛන යාමනය]] නිවැරදි කිරීම, හන්ටිංටින් [[ප්‍රෝටීන සමාහරණය|සමාහරණය]] උස් පහත් කිරීම, [[පරිවෘත්තිය]] හා [[මයිටොකොන්ඩ්‍රියා|මයිටොකොන්ඩ්‍රීය කෘත්‍යය]] වැඩිදියුණු කිරීම සහ [[උපාගම]]වල කෘත්‍යය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය සිදුකෙරේ.&lt;ref name=munoz-bates-jci/&gt;

===නියුරෝනීය ප්‍රතිස්ථාපනය===
[[පියවි සෛල ප්‍රතිකාර|පියවි සෛල චිකිත්සාව]] යනු මොළයේ ආසාදිත ප්‍රදේශවල හානි වූ නියුරෝන ප්‍රතිස්ථාපනය කරමින් [[පියවි සෛල]] බද්ධ කිරීමයි. මෙම තාක්ෂණය සත්ත්ව ආදර්ශක සහ මූලික මිනිස් සායනික අත්හදා බැලීමේ පරීක්ෂණ මගින් මිශ්‍ර ප්‍රතිඵල ලබා දී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid18341412&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=ක්ලෙලන්ඩ් සී. ඩී., බාකර් ආර්. ඒ., වොට්ස් සී.|title=Cell therapy in Huntington disease|journal=Neurosurg Focus|volume=24|issue=3–4|page=E9|year=2008|pmid=18341412|doi=10.3171/FOC/2008/24/3-4/E8}}&lt;/ref&gt; මේවායේ අනාගත චිකිත්සීය විභවය කුමක් වුව ද, විද්‍යාගාරවල හන්ටිංටන්ගේ රෝගය හැදෑරීමේ දී පියවි සෛල වටිනා අංගයකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=කන්ඩිෆ් පී. ඊ., ඇන්ඩර්සන් එස්. ඒ.|title=Impact of induced pluripotent stem cells on the study of central nervous system disease|journal=Current Opinion in Genetics &amp; Development|volume=21|issue=3|pages=354–361|date=31 මැයි 2011|pmid=21277194|doi=10.1016/j.gde.2011.01.008}}&lt;/ref&gt;

===සායනික අත්හදා බැලීම්===

හන්ටිංටව්ගේ රෝගය පිළිබඳ නව පර්යේෂණ ප්‍රතිකාර සඳහා සායනික අත්හදා බැලීම් ගණනාවක් සිදුවෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=වයිල්ඩ්|first1=ඊ. ජේ.|last2=ටැබ්‍රිසි|first2=එස්. ජේ.|title=Targets for future clinical trials in Huntington's disease: what's in the pipeline?|journal=Movement disorders : official journal of the Movement Disorder Society|date=15 සැප්තැම්බර් 2014|volume=29|issue=11|pages=1434–45|doi=10.1002/mds.26007|pmid=25155142}}&lt;/ref&gt;

[[රෙමැසිමයිඩ්]], [[සහඑන්සයිම Q10]], [[රිලුසෝල්]], [[ක්‍රියටින්]], [[මිනොසයික්ලින්]], [[එතිල්-EPA]], [[ෆීනයිල්බියුටයිරේට්]] සහ [[ඩයිමෙබොන්]] වැනි සංකීර්ණ මිනිසුන් යොදාකළ අත්හදාබැලීම්වල දී හන්ටිංටන්ගේ රෝගය ප්‍රමාද කිරීමට හෝ වැළැක්වීමට අපොහොසත් වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Completed Clinical Trials|url=http://www.huntington-study-group.org/ClinicalResearch/CompletedClinicalTrials/tabid/65/Default.aspx|publisher=Huntington Study Group|accessdate=4 පෙබරවාරි 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628020904/http://www.huntington-study-group.org/ClinicalResearch/CompletedClinicalTrials/tabid/65/Default.aspx|archivedate=28 ජූනි 2012}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රේයයන්==

{{Reflist|30em}}

==බාහිර සබැඳි==
{{wikimedia|collapsible=true|q=no}}

* {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Neurological_Disorders/Huntington%27s_Disease/}}
*{{wikisource-inline|On Chorea|කෝරියාව පිළිබඳ}}
* [http://hopes.stanford.edu/ HOPES ව්‍යාපෘතිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827144014/https://hopes.stanford.edu/ |date=2020-08-27 }} – [[HOPES|ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ HD තොරතුරු ව්‍යාපෘතිය]]
* [http://hdbuzz.net/ HDBuzz] – [[HDBuzz|සරල බසින් විද්‍යාඥයින් විසින් ලියන ලද HD පර්යේෂණ පුවත්]]
* [http://hddrugworks.org/ HD Drug Works] – වර්තමාන ප්‍රතිකාර සහ සැලසුම් කළ අත්හදා බැලීම් පිළිබඳ පුවත්

{{ද්වාර පටිය|වෛද්‍ය විද්‍යාව}}

{{Mental and behavioural disorders|selected = neurological}}
{{Diseases of the nervous system}}
{{Trinucleotide repeat disorders}}

{{DEFAULTSORT:Huntington's Disease}}
[[Category:හන්ටිංටන්ගේ රෝගය]]
[[Category:බහිර්පිරමිඩීය සහ චලන ආබාධ]]
[[Category:ප්‍රවේණි රෝග සහ ආබාධ]]
[[Category:මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය කෙරෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන සංස්ථානික ක්ෂයවීම්]]
[[Category:අලිංග වර්ණදේහ ප්‍රමුඛ ආබාධ]]
[[Category:ට්‍රයිනියුක්ලියෝටයිඩ පුනරාවර්තී ආබාධ]]
[[Category:අපස්මාරයට හේතුවන ආබාධ]]</text>
      <sha1>rfx1qami8mpu1am5aqrwgqxdp2y6cmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හර්බට් ස්පෙන්සර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72093</id>
    <revision>
      <id>800317</id>
      <parentid>798309</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50926" sha1="flkzf966437nzomazddttqsfgil2ojt" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Spencer-detail.png|thumb|හර්බට් ස්පෙන්සර්]]
'''හර්බට් ස්පෙන්සර්''' (1820 අප්‍රියෙල් 27 – 1903 ‍දෙසැම්බර් 8) යනු ඉංග්‍රීසි ජාතික දාර්ශනිකයෙකි.ඔහු ජීව විද්‍යාඥයෙක් මානව විද්‍යාඥයෙක් සමාජ විද්‍යාඥයෙක් මෙන්ම ලිබරල්වාදී චින්තකයෙකුද වෙයි

ස්වභාවික විද්‍යා මානව ශාස්ත්‍ර මෙන්ම සමාජීය විද්‍යා පිළිබද හසල දැනුමක් ඇති විද්වතෙකුවූ ස්පෙන්සර් විවිධ විෂයන් අලලා ප්‍රකාශයට පත්කල ග්‍රන්ත රැසක්විය.කුඩාකල එතරම් පොතපතට නැඹුරු නොවුවද තරුණවියේදී දැඩිලෙස පොත්පත් පරිශීලනයට කැමැත්තක් දක්වා ඇත.එසේම ලංඩනයේ ආර්ථික විද්‍යා ජර්නලයේ සංස්කාරකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරද්දී සමකාලීන දේශපාලන සමාජ ආර්ථික තොරතුරු පිළිබද හසල දැනුමක් හා විවිධ විද්වතුන්ගේ ඇසුර ලැබීමට ස්පෙන්සර්ට හැකිවෙයි.මාධ්‍යවේදියකු ඔහු ගතකල කාලයේදී තම ලිබරල්වාදී අදහස් සමාජගතකිරීමට ඔහුට හැකිවිය.මෙම අවධියේදී ඔහුගේ කීර්තිරාවය මහා බ්‍රිතාන්‍යයට පමණක් නොව ලොව දසදිග පැතිරගියේය.

කොමියුනිස්ට් විරෝධී ලිබරල්වාදී චින්තකයෙකුවූ ස්පෙන්සර් පරිණාමවාදී අදහස් පළකල විද්වතෙකු ලෙස ප්‍රකටය.ඒ සදහා ඔහුට චාර්ස් ඩාවින්ගේ පාරිණාමවාදී අදහස් ප්‍රබලව බලපා ඇතිබව විද්වතුන් පවසයි.&lt;ref name=&quot;sotf&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; ඩාවින්ගේ ස්වභාවික වරනවාදය පිළිබද අදහස් ඔහු සමාජ පරිණාමය පිළිබදව අදහස් දැක්වීමට ායාදාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Riggenbach&quot;&gt;Riggenbach, Jeff (24 April 2011) [https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner The Real William Graham Sumner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110140341/https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner |date=2014-11-10 }}, [//en.wikipedia.org/wiki/Mises_Institute Mises Institute]&lt;/ref&gt;

== ජීවිතය ==
ස්පෙන්සර් 1820 අප්‍ර්ල් 27 දින එංගලංතයේ ඩර්බි නගරයේදී උපතලැබීය.විලියම් ජෝර්ජ් ස්පෙන්සර් ඔහුගේ පියාවිය.දරුවන් 9 වනදෙනකුගෙන් යුතු පවුලේ ප්‍රධානියාවූයේ ස්පෙන්සර්ය.ඔවුන් මෙතොදිස්ත ආගමික නිකායට අයත්විය.කුඩාකල සිටම ඉගෙනීමට දක්ෂතා දැක්වූ ස්පෙන්සර් ස්වභාවික විද්‍යා ගණිතය හා යාන්ත්‍රික විද්‍යාවන්ට දැඩි ඇල්මක් දැක්වීය.මීට අමතරව දර්ශනයද ඔහුගේ ප්‍රියතම විෂයක්විය.

ස්පෙන්සර් තම පියාගෙන් අනුභවික විද්‍යාවන් පිළිබද දැනුමක් ලැබීය.මීට අමතරව ඩර්බි දාර්ශනිකයන්ගේ සංගමයයෙන් දර්ශනය හා ඩාවින්වාදය පිළිබද දැනුම ලැබීය.ස්පෙන්සර් පවුලේ බොහෝ දෙනෙක් දැඩි පුද්ගලවාදී චින්තනයක් දරාසිටි අතර ස්භාවික විද්‍යා දර්ශනය යන විදෂයන් පිළිබද උගත්පිරිසක්විය.විශේෂයෙන් ඔවුන් චාර්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදය ඉතා හොදින් හදාරා තිබිණ.&lt;ref&gt;Rev. &lt;/ref&gt; ස්පෙන්සර් ගණිතය හෞතික විද්‍යාවට අමතරව ලතික් භාෂාව පිළිබදවද පාසැල් වියේදී හොදින් හැදෑරීය.ඔහුගේ මාමා කෙනෙකුවූ තෝමස් ස්පෙන්සර් ගෙන් රාජ්‍ය නිර්බාධවාදය හා ලිබරල්වාදය පිළිබද ඉගෙනගත්හ.මීට අමතරව පොතපත පරිශිලනය උගතුන් හා සංවාද කිරීම මගින් තම දැනුම වර්ධනයකරගත්හ.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' pp. 53–55&lt;/ref&gt;

පාසැල් අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු ලන්ඩනයේ දුම්රිය දෙපාර්තුමේන්තුවේ සිවිල් ඉංජිනේරුවෙකු ලෙස සේවය කරයි.මෙම අවධියේදීම ඔහු පුවත්පත් වලට තම අදහස්හා මතවාද ඉදිරිපත් කරමින් ලිපි පළකලහ.මෙමෙ ලිපි බොහෝ දෙනා අතර ජනප්‍රිය විය.පසුව ඔහු ලංඩනයේ අර්ථික විද්‍යා ජර්නලයේ (''The Economist) සංස්කාරකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරයි.මෙම පුවත්පත් කලාවේදියකු ලෙස ගතකල කාලය තුල ඔහුට ප්‍රවීනමාධ්‍ය වේදින් හා විද්වතුන් රැසක් අසුරට ලැබේ. 1851 දී ඔහුගේ ප්‍රථම කෘතියවූ සමාජ ස්ථිතිකත්වය (Social Statics) නම් කෘතිය ප්‍රකාශයට පත්කරයි.'' මෙම කෘතිය මගින් රජ්‍ය මගින් ඉටුකලයුතු කාර්‍ය පෙන්වා දෙයි.ඹහු තවදුරටත් ධනවාදය  ඔගස්ට් කොම්ට්ගේ යථානුභුතවාදය හදාරයි.කෙසේ වෙතත් ස්පෙන්සර් කොම්ට්ගේ ඇතැම් අදහස් විවේචනය කරයි.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 113&lt;/ref&gt;1855 දී ඔහුගේ දෙවන කෘතියවන මනෝවිද්‍යාවේ මූල ධර්ම (''Principles of Psychology)'' නම් ග්‍රන්තය රචනා කළේය.එහෙත් මෙය එතරම් ජනප්‍රියවූයේ නැත.මෙම අවදියේදී මානසික රෝගයකින් පෙළුණු ස්පෙන්සර් අරමුණක් නොමැතිව නගරවල ඇවිදිමින් ගතකරන ලදී.කෙසේ වෙතත් පසුව ඔහු මෙම මානසික රෝගී තත්වයෙන් සුවය ලැබුවද එහි දෝංකාරය ඔහුගේ මුළු ජීවිත කාලය පුරාම විටින්විට මතුවිය.[[ගොනුව:Herbert_Spencer_5.jpg|thumb|ස්පෙන්සර්]]

ස්පෙන්සර් මනෝ විද්‍යා හා දර්ශනය යන විෂයන් කෙරෙහි වැඩි කැමැත්තක් දැක්වූබව පැවසේ.ඔහු විසින් රචිත දෙවන කෘතියද මනෝවිද්‍යාව පිළිබදවය.ඔහු ඹගස්ටි කොම්ට්ගේ දර්ශනය කෙරෙහිද වැඩි අවදානයක් යොමුකළේය.

1870 වනවිට ස්පෙන්සර් ප්‍රකට දාර්ශනිකයෙකු ලෙස නම්දරා තිබිණ.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 497&lt;/ref&gt; ඔහු වැඩි කාලයක් කියවීම කෙරෙහිද අවදානය යොමු කළේය.ස්පෙන්සර් විසින් රචිත කෘතීන් රැසක්ම පසුකාලීනව ජර්මන් ඉතාලි ස්පාඥ්ඥ ප්‍රංශ රුසියානු ජපන් හා චීන භාෂාවට මෙන්ම විවිධ භාෂාවන්ට පරිවර්තනය විය.ස්පෙන්සර් විසින් සිදුකල මෙහෙය වෙනුවෙන් විවිධ රජ්‍යයන්ගෙන් ඔහුට ගෞරව සම්මාන ලැබිණ.

ස්පෙන්ර් විවිධ දාර්ශනිකයන් ඇසුරේ ජීවත් වෙමින් මහා දැනුම් සම්භාරයක් එක්කර ගත්තේය.ඔහු කිසිවිටෙක තම පෞද්ගලික දියුණුවගැන සිතුවේ නැත.ඔහුටම කියා නිවසක් හෝ නොතිබිණ.ඔහු හුදෙකලාව ප්‍රියකල අතර කිසිදිනක විවාහවූයේ නැත.ඔහු සැමවිටම හුදෙකලා හා නිහඩ දිවියක් 

[[ගොනුව:Spencer_Herbert_grave.jpg|thumb|200x200පික්|ස්පෙන්සර් ස්මාරකය (ලන්ඩන් නගරය)]]

ඔහුගේ මරණයට ටික කලකට පෙර එනම් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1902දී ස්පෙන්සර් ගේ නාමය නොබෙල් ත්‍යාගය සදහාද යෝජනාවිය. පැවති අසනීම තත්වය නිසා වයස අවුරුදු 83 ජීවන ගමන නිමාකරමින් වර්ෂ 1903 දෙසැම්බර් මස 8 වන දින මෙලොවින් සමුගත්තේය.ඔහුගේ දේහය ශේෂ්ඨ විද්‍යාඥයෙකුවූ කාල් මාක්ස්ගේ දේහය මිනිදන් කරඇති ස්ථානයට නුදුරුව ලංඩනයේ හයිගේට් සුසාන භුමියේදී මිනිදන් කළහ.

== දර්ශනය ==
ස්පෙන්සර් යනු පරිණාමවාදී හා ලිබරල්වාදී අදහස් දැරෑ චින්තයෙකි.මැවුම්වාදී දෛවවාදී ආගමික මතයන් අනුමත නොකළහ.භෞතිකවාදී හේතුවාදී චින්තනය පොෂණය කළ විද්වතෙක්විය.ඔහුගේ චින්තනය බොහෝවිට කොම්ට්ගේ යථානුභූත දර්ශනය හා ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදී චින්තනයන් ගෙන් පෝෂණය විය.උපතින් ක්‍රිස්තියානි බැතිමතෙකු වුවද ඔහු පසුව දේවවාදී අදහස් වෙනුවට විද්‍යාත්මක වින්තනය ගරු කරමින් නිදහස් චින්තකයෙකුවිය.ස්පෙන්සර් දක්වන ආකාරයට සමාජයක් උසස් තත්වයකට පත්වන්නේ ආගමික ඉගැන්වීම් නිසා නොව කාර්මීකරණය ඉදිරියට යාම හා මිත්‍යාව වෙනුවට විද්‍යාව මත තීරණ ගන්නා සමාජයක් බිහිවීම නිසාය.එසේම ආර්ථිකය සදහා රජයේ මැදිහත්වීම අවම මට්ටමක පැවතිය යුතුබව ඔහු පෙන්වාදෙයි.එනම් රාජ්‍ය නිර්බාධවාදී අදහස් ඇති දාර්ශනිකයෙකු ලෙස ස්පෙන්සර් පෙන්වාදිය හැක.

== පරිණාමය ==
Spencer first articulated his evolutionary perspective in his essay, 'Progress: Its Law and Cause', published in Chapman's ''Westminster Review'' in 1857, and which later formed the basis of the ''First Principles of a New System of Philosophy'' (1862). In it he expounded a theory of evolution which combined insights from Samuel Taylor Coleridge's essay 'The Theory of Life' – itself derivative from Friedrich von Schelling's Naturphilosophie – with a generalisation of von Baer's law of embryological development. Spencer posited that all structures in the universe develop from a simple, undifferentiated, homogeneity to a complex, differentiated, heterogeneity, while being accompanied by a process of greater integration of the differentiated parts. This evolutionary process could be found at work, Spencer believed, throughout the cosmos. It was a universal law, that was applying to the stars and the galaxies as much as to biological organisms, and to human social organisation as much as to the human mind. It differed from other scientific laws only by its greater generality, and the laws of the special sciences could be shown to be illustrations of this principle.

However, as Bertrand Russell stated in a letter to Beatrice Webb in 1923, this formulation has problems: 'I don't know whether [Spencer] was ever made to realise the implications of the [[තාපගති විද්‍යාවේ දෙවන නියමය|second law of thermodynamics]]; if so, he may well be upset. The law says that everything tends to uniformity and a dead level, diminishing (not increasing) heterogeneity'.&lt;ref&gt;quoted in {{Cite book|last=Egan|first=Kieran|author-link=Kieran Egan (educationist)|authorlink=Kieran Egan (educationist)|year=2002|title=Getting it wrong from the beginning|url=http://www.sfu.ca/~egan/Wrong-article.html|access-date=14 June 2013|accessdate=14 June 2013}}&lt;/ref&gt;

Spencer's attempt to explain the evolution of complexity was radically different from that to be found in Darwin's ''Origin of Species'' which was published two years later. Spencer is often, quite erroneously, believed to have merely appropriated and generalised Darwin's work on [[ස්වභාවික වරණය|natural selection]]. But although after reading Darwin's work he coined the phrase 'survival of the fittest' as his own term for Darwin's concept, and is often misrepresented as a thinker who merely applied the Darwinian theory to society, he only grudgingly incorporated natural selection into his preexisting overall system. The primary mechanism of species transformation that he recognised was Lamarckian use-inheritance which posited that organs are developed or are diminished by use or disuse and that the resulting changes may be transmitted to future generations. Spencer believed that this evolutionary mechanism was also necessary to explain 'higher' evolution, especially the social development of humanity. Moreover, in contrast to Darwin, he held that evolution had a direction and an end-point, the attainment of a final state of equilibrium. He tried to apply the theory of biological evolution to sociology. He proposed that society was the product of change from lower to higher forms, just as in the theory of biological evolution, the lowest forms of life are said to be evolving into higher forms. Spencer claimed that man's mind had evolved in the same way from the simple automatic responses of lower animals to the process of reasoning in the thinking man. Spencer believed in two kinds of knowledge: knowledge gained by the individual and knowledge gained by the race. Intuition, or knowledge learned unconsciously, was the inherited experience of the race.

Spencer in his book ''Principles of Biology'' (1864), proposed a pangenesis theory that involved &quot;physiological units&quot;. These hypothetical hereditary units were similar to Darwin's gemmules.&lt;ref&gt;Deichmann, Ute. (2010). &lt;/ref&gt;

== සමාජ විද්‍යාව ==
[[ගොනුව:Herbert_Spencer_4.jpg|දකුණ|thumb|Portrait of Spencer]]
Spencer read with excitement the original positivist sociology of [[ඔගස්ට් කොම්ට්|Auguste Comte]]. A philosopher of science, Comte had proposed a theory of sociocultural evolution that society progresses by a general law of three stages. Writing after various developments in biology, however, Spencer rejected what he regarded as the ideological aspects of Comte's positivism, attempting to reformulate social science in terms of his principle of evolution, which he applied to the biological, psychological and sociological aspects of the universe. Given the primacy with which Spencer placed on evolution in his work, Spencer's sociology might be described as socially Darwinistic (though strictly speaking he was a proponent of Lamarckism rather than Darwinism).  Despite the popularity of this view, such a description of Spencer's sociology is mistaken.  While Spencer's political and ethical writings had themes consistent with social Darwinism, such themes are not present in Spencer's sociological works, which focus on building a theory regarding how processes of societal growth and differentiation lead to changing amounts of complexity amongst the various forms of social organization &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turner|last1=Turner|first1=Jonathan H.|first=Jonathan H.|date=1985|title=Herbert Spencer|url=https://archive.org/details/herbertspencerre0001turn|location=Beverly Hills, CA|publisher=SAGE Publications|isbn=0-8039-2244-2|ISBN=0-8039-2244-2}}&lt;/ref&gt;

The evolutionary progression from simple, undifferentiated homogeneity to complex, differentiated heterogeneity was exemplified, Spencer argued, by the development of society. He developed a theory of two types of society, the militant and the industrial, which corresponded to this evolutionary progression. Militant society, structured around relationships of hierarchy and obedience, was simple and undifferentiated; industrial society, based on voluntary, contractually assumed social obligations, was complex and differentiated. Society, which Spencer conceptualised as a 'social organism' evolved from the simpler state to the more complex according to the universal law of evolution. Moreover, industrial society was the direct descendant of the ideal society developed in ''Social Statics'', although Spencer now equivocated over whether the evolution of society would result in anarchism (as he had first believed) or whether it pointed to a continued role for the state, albeit one reduced to the minimal functions of the enforcement of contracts and external defence.

Though Spencer made some valuable contributions to early sociology, not least in his influence on structural functionalism, his attempt to introduce Lamarckian or Darwinian ideas into the realm of sociology was unsuccessful. It was considered by many, furthermore, to be actively dangerous. Hermeneuticians of the period, such as Wilhelm Dilthey, would pioneer the distinction between the natural sciences (''Naturwissenschaften'') and human sciences (''Geisteswissenschaften''). In the United States, the sociologist Lester Frank Ward, who would be elected as the first president of the American Sociological Association, launched a relentless attack on Spencer's theories of laissez-faire and political ethics. Although Ward admired much of Spencer's work he believed that Spencer's prior political biases had distorted his thought and had led him astray.&lt;ref&gt;[[wikisource:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Popular Science Monthly'', Volume 44]]&lt;/ref&gt; In the 1890s, [[එමිල් ඩුර්කයිම්|Émile Durkheim]] established formal academic sociology with a firm emphasis on practical social research.  By the turn of the 20th century the first generation of German sociologists, most notably [[මැක්ස් වෙබර්|Max Weber]], had presented methodological antipositivism. However, it should be noted that Spencer's theories of laissez-faire, survival-of-the-fittest and minimal human interference in the processes of natural law had an enduring and even increasing appeal in the social science fields of economics and political science, and one writer has recently made the case for Spencer's importance for a sociology that must learn to take energy in society seriously.&lt;ref&gt;McKinnon, AM. (2010). &lt;/ref&gt;

== අඥෙයවාදය ==
Spencer's reputation among the Victorians owed a great deal to his agnosticism. He rejected theology as representing the 'impiety of the pious.' He was to gain much notoriety from his repudiation of traditional religion, and was frequently condemned by religious thinkers for allegedly advocating atheism and materialism. Nonetheless, unlike Thomas Henry Huxley, whose agnosticism was a militant creed directed at 'the unpardonable sin of faith' (in Adrian Desmond's phrase), Spencer insisted that he was not concerned to undermine religion in the name of science, but to bring about a reconciliation of the two. The following argument is a summary of Part 1 of his ''First Principles'' (2nd ed 1867).

Starting either from religious belief or from science, Spencer argued, we are ultimately driven to accept certain indispensable but literally inconceivable notions. Whether we are concerned with a Creator or the substratum which underlies our experience of phenomena, we can frame no conception of it. Therefore, Spencer concluded, religion and science agree in the supreme truth that the human understanding is only capable of 'relative' knowledge. This is the case since, owing to the inherent limitations of the human mind, it is only possible to obtain knowledge of phenomena, not of the reality ('the absolute') underlying phenomena. Hence both science and religion must come to recognise as the 'most certain of all facts that the Power which the Universe manifests to us is utterly inscrutable.' He called this awareness of 'the Unknowable' and he presented worship of the Unknowable as capable of being a positive faith which could substitute for conventional religion. Indeed, he thought that the Unknowable represented the ultimate stage in the evolution of religion, the final elimination of its last anthropomorphic vestiges.

== දේශපාලන දෘෂ්ටිය ==
Spencerian views in 21st century circulation derive from his political theories and memorable attacks on the reform movements of the late 19th century. He has been claimed as a precursor by libertarians and anarcho-capitalists. Economist Murray Rothbard called ''Social Statics'' &quot;the greatest single work of libertarian political philosophy ever written.&quot;&lt;ref&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Brian_Doherty_(journalist) Doherty, Brian], ''[//en.wikipedia.org/wiki/Radicals_for_Capitalism Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement]'', p. 246.&lt;/ref&gt; Spencer argued that the state was not an &quot;essential&quot; institution and that it would &quot;decay&quot; as voluntary market organisation would replace the coercive aspects of the state.&lt;ref&gt;Stringham, Edward. &lt;/ref&gt; He also argued that the individual had a &quot;right to ignore the state.&quot;&lt;ref&gt;Stringham, Edward. &lt;/ref&gt; As a result of this perspective, Spencer was harshly critical of patriotism. In response to being told that British troops were in danger during the Second Afghan War, he replied: &quot;When men hire themselves out to shoot other men to order, asking nothing about the justice of their cause, I don't care if they are shot themselves.&quot;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=zBQRAAAAYAAJ&amp;pg=PA126 Herbert Spencer, ''Facts and comments''], p. 126.&lt;/ref&gt;

Politics in late Victorian Britain moved in directions that Spencer disliked, and his arguments provided so much ammunition for conservatives and individualists in Europe and America that they are still in use in the 21st century. The expression 'There Is No Alternative' (TINA), made famous by Prime Minister [[මාගරට් තැච'|Margaret Thatcher]], may be traced to its emphatic use by Spencer.&lt;ref&gt;''Social Statics'' (1851), pp. 42, 307.&lt;/ref&gt;

By the 1880s he was denouncing &quot;the new Toryism&quot; (that is, the &quot;social reformist wing&quot; of the Liberal party – the wing to some extent hostile to Prime Minister William Ewart Gladstone, this faction of the Liberal party Spencer compared to the interventionist &quot;Toryism&quot; of such people as the former Conservative party Prime Minister Benjamin Disraeli). In ''The Man versus the State'' (1884),&lt;ref&gt;[http://www.constitution.org/hs/manvssta.htm The Man vs the State, 1884] at the Constitution Society&lt;/ref&gt; he attacked Gladstone and the Liberal party for losing its proper mission (they should be defending personal liberty, he said) and instead promoting paternalist social legislation (what Gladstone himself called &quot;Construction&quot; – an element in the modern Liberal party that he opposed). Spencer denounced Irish land reform, compulsory education, laws to regulate safety at work, prohibition and temperance laws, tax funded libraries, and welfare reforms. His main objections were threefold: the use of the coercive powers of the government, the discouragement given to voluntary self-improvement, and the disregard of the &quot;laws of life.&quot; The reforms, he said, were tantamount to &quot;socialism&quot;, which he said was about the same as &quot;slavery&quot; in terms of limiting human freedom. Spencer vehemently attacked the widespread enthusiasm for annexation of colonies and imperial expansion, which subverted all he had predicted about evolutionary progress from 'militant' to 'industrial' societies and states.&lt;ref&gt;Ronald F. Cooney, &quot;Herbert Spencer: Apostle of Liberty&quot; ''Freeman'' (January 1973)[http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/ online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107015750/http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/ |date=2018-11-07 }}&lt;/ref&gt;

Spencer anticipated many of the analytical standpoints of later libertarian theorists such as Friedrich Hayek, especially in his &quot;law of equal liberty&quot;, his insistence on the limits to predictive knowledge, his model of a spontaneous social order, and his warnings about the &quot;unintended consequences&quot; of collectivist social reforms.&lt;ref&gt;Chris Matthew Sciabarra, &quot;Libertarianism&quot;, in ''International Encyclopedia of Economic Sociology,'' ed. &lt;/ref&gt;

While often caricatured as ultra-conservative, Spencer had been more radical earlier in his career – opposing private property in land and claiming that each person has a latent claim to participate in the use of the earth (views that influenced Georgism),&lt;ref&gt;[http://people.wku.edu/charles.smith/wallace/S450.htm]&lt;/ref&gt; calling himself &quot;a radical feminist&quot; and advocating the organisation of trade unions as a bulwark against &quot;exploitation by bosses&quot;, and favoured an economy organised primarily in free worker co-operatives as a replacement for wage-labor.&lt;ref&gt;http://radgeek.com/gt/2008/04/02/herbert_spencer/&lt;/ref&gt; Although he retained support for unions, his views on the other issues had changed by the 1880s. He came to predict that social welfare programmes would eventually lead to socialisation of the means of production, saying &quot;all socialism is slavery&quot;; Spencer defined a slave as a person who &quot;labours under coercion to satisfy another's desires&quot; and believed that under socialism or communism the individual would be enslaved to the whole community rather than to a particular master, and &quot;it means not whether his master a single person or society&quot;

=== සමාජ ඩාවින්වාදය ===
For many, the name of Herbert Spencer would be virtually synonymous with Social Darwinism, a social theory that applies the law of the survival of the fittest to society; humanitarian impulses had to be resisted as nothing should be allowed to interfere with nature's laws, including the social struggle for existence.

Spencer's association with Social Darwinism might have its origin in a specific interpretation of his support for competition. Whereas in biology the competition of various organisms can result in the death of a species or organism, the kind of competition Spencer advocated is closer to the one used by economists, where competing individuals or firms improve the well being of the rest of society. Spencer viewed private charity positively, encouraging both voluntary association and informal care to aid those in need, rather than relying on government bureaucracy or force. He further recommended that private charitable efforts would be wise to avoid encouraging the formation of new dependent families by those unable to support themselves without charity.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Offer|first=John|year=2006|title=An Intellectual History of British Social Policy|url=https://archive.org/details/intellectualhist0000offe|pages=[https://archive.org/details/intellectualhist0000offe/page/38 38], 142|location=Bristol|publisher=Policy Press|isbn=1-86134-530-5|ISBN=1-86134-530-5}}&lt;/ref&gt;

Focusing on the form as well as the content of Spencer's &quot;Synthetic Philosophy&quot;, one writer has identified it as the paradigmatic case of &quot;Social Darwinism&quot;, understood as a politically motivated metaphysic very different in both form and motivation from Darwinist science.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stewart|first=Iain|year=2011|title=Commandeering Time: The Ideological Status of Time in the Social Darwinism of Herbert Spencer|journal=Australian Journal of Politics and History|volume=57|issue=3|pages=389–402|doi=10.1111/j.1467-8497.2011.01604.x|DOI=10.1111/j.1467-8497.2011.01604.x}}&lt;/ref&gt;

In a letter to the Japanese government regarding intermarriage with Westerners, Spencer stated that &quot;if you mix the constitution of two widely divergent varieties which have severally become adapted to widely divergent modes of life, you get a constitution which is adapted to the mode of life of neither—a constitution which will not work properly&quot;. He goes on to say that America has failed to limit the immigration of Chinese and restrict their contact, especially sexual, with the presumed European stock. He states &quot;if they mix they must form a bad hybrid&quot; regarding the issue of Chinese and (ethnically European) Americans. Spencer ends his letter with the following blanket statement against all immigration: &quot;In either case, supposing the immigration to be large, immense social mischief must arise, and eventually social disorganization. The same thing will happen if there should be any considerable mixture of European or American races with the Japanese.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hearn|first=Lafcadio|year=2012|title=Japan: an Attempt at Interpretation Kindle Edition|pages=Appendix|isbn=1406722383|ISBN=1406722383}}&lt;/ref&gt;

== සාමාන්‍ය බලපෑම් ==
While most philosophers fail to achieve much of a following outside the academy of their professional peers, by the 1870s and 1880s Spencer had achieved an unparalleled popularity, as the sheer volume of his sales indicate. He was probably the first, and possibly the only, philosopher in history to sell over a million copies of his works during his own lifetime. In the United States, where pirated editions were still commonplace, his authorised publisher, Appleton, sold 368,755 copies between 1860 and 1903. This figure did not differ much from his sales in his native Britain, and once editions in the rest of the world are added in the figure of a million copies seems like a conservative estimate. As [[විලියම් ජේම්ස්|William James]] remarked, Spencer &quot;enlarged the imagination, and set free the speculative mind of countless doctors, engineers, and lawyers, of many physicists and chemists, and of thoughtful laymen generally.&quot;&lt;ref&gt;James, William. &lt;/ref&gt; The aspect of his thought that emphasised individual self-improvement found a ready audience in the skilled working class.

Spencer's influence among leaders of thought was also immense, though it was most often expressed in terms of their reaction to, and repudiation of, his ideas. As his American follower John Fiske observed, Spencer's ideas were to be found &quot;running like the weft through all the warp&quot; of Victorian thought.&lt;ref&gt;Quoted in John Offer, ''Herbert Spencer: Critical Assessments'' (London: Routledge, 2004), p. 612.&lt;/ref&gt; Such varied thinkers as Henry Sidgwick, T.H. Green, G.E. Moore, [[විලියම් ජේම්ස්|William James]], Henri Bergson, and [[එමිල් ඩුර්කයිම්|Émile Durkheim]] defined their ideas in relation to his. Durkheim's ''Division of Labour in Society'' is to a very large extent an extended debate with Spencer, from whose sociology, many commentators now agree, Durkheim borrowed extensively.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Perrin|first=Robert G.|year=1995|title=Émile Durkheim's Division of Labor and the Shadow of Herbert Spencer|url=https://archive.org/details/sim_sociological-quarterly_fall-1995_36_4/page/791|journal=Sociological Quarterly|volume=36|issue=4|pages=791–808|doi=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x|DOI=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Herbert_Spencer_by_John_McLure_Hamilton.jpg|දකුණ|thumb|Portrait of Spencer by Hamilton, ca. 1895]]
In post-1863-Uprising [[පෝලන්තය|Poland]], many of Spencer's ideas became integral to the dominant ''fin-de-siècle'' ideology, &quot;Polish Positivism&quot;. The leading Polish writer of the period, Bolesław Prus, hailed Spencer as &quot;the [[ඇරිස්ටෝටල්|Aristotle]] of the nineteenth century&quot; and adopted Spencer's metaphor of society-as-organism, giving it a striking poetic presentation in his 1884 micro-story, &quot;Mold of the Earth&quot;, and highlighting the concept in the introduction to his most universal novel, ''Pharaoh'' (1895).

The early 20th century was hostile to Spencer. Soon after his death, his philosophical reputation went into a sharp decline. Half a century after his death, his work was dismissed as a &quot;parody of philosophy&quot;,&lt;ref&gt;Gertrude Himmelfarb, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Darwin_and_the_Darwinian_Revolution Darwin and the Darwinian Revolution]'', 1968, p. 222; quoted in Robert J. Richards, ''Darwin and the Emergence of Evolutionary Theories of Mind and Behavior'' (Chicago: University of Chicago Press, 1989), p. 243.&lt;/ref&gt; and the historian Richard Hofstadter called him &quot;the metaphysician of the homemade intellectual, and the prophet of the cracker-barrel agnostic.&quot;&lt;ref&gt;Richard Hofstadter, ''Social Darwinism in American Thought'' (1944; Boston: Beacon Press, 1992), p. 32.&lt;/ref&gt; Nonetheless, Spencer's thought had penetrated so deeply into the Victorian age that his influence did not disappear entirely.

In recent years, much more positive estimates have appeared,&lt;ref&gt;Mark Francis, ''Herbert Spencer and the Invention of Modern Life'' (Newcastle, UK: Acumen Publishing, 2007).&lt;/ref&gt; as well as a still highly negative estimate.&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;Stewart (2011).&lt;/ref&gt;

=== දේශපාලනික ආභාෂය ===
Despite his reputation as a Social Darwinist, Spencer's political thought has been open to multiple interpretations. His political philosophy could both provide inspiration to those who believed that individuals were masters of their fate, who should brook no interference from a meddling state, and those who believed that social development required a strong central authority. In ''Lochner v. New York'', conservative justices of the United States Supreme Court could find inspiration in Spencer's writings for striking down a New York law limiting the number of hours a baker could work during the week, on the ground that this law restricted liberty of contract. Arguing against the majority's holding that a &quot;right to free contract&quot; is implicit in the due process clause of the Fourteenth Amendment, Oliver Wendell Holmes Jr. wrote: &quot;The Fourteenth Amendment does not enact Mr. Herbert Spencer's Social Statics.&quot; Spencer has also been described as a quasi-anarchist, as well as an outright anarchist. Marxist theorist Georgi Plekhanov, in his 1909 book ''Anarchism and Socialism'', labelled Spencer a &quot;conservative Anarchist.&quot;&lt;ref&gt;Plekhanov, Georgiĭ Valentinovich (1912), trans. &lt;/ref&gt;

Spencer's ideas became very influential in China and Japan largely because he appealed to the reformers' desire to establish a strong nation-state with which to compete with the Western powers. His thought was introduced by the Chinese scholar Yen Fu, who saw his writings as a prescription for the reform of the Qing [[ස්වෛරීය රාජ්‍යය|state]].&lt;ref&gt;Benjamin Schwartz, ''In Search of Wealth and Power'' (The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, 1964).&lt;/ref&gt; Spencer also influenced the Japanese Westernizer Tokutomi Soho, who believed that Japan was on the verge of transitioning from a &quot;militant society&quot; to an &quot;industrial society,&quot; and needed to quickly jettison all things Japanese and take up Western ethics and learning.&lt;ref&gt;Kenneth Pyle, ''The New Generation in Meiji Japan'' (Stanford University Press, Stanford, California, 1969).&lt;/ref&gt; He also corresponded with Kaneko Kentaro, warning him of the dangers of imperialism.&lt;ref&gt;Spencer to Kaneko Kentaro, 26 August 1892 in ''The Life and Letters of Herbert Spencer'' ed. &lt;/ref&gt; Savarkar writes in his ''Inside the Enemy Camp'', about reading all of Spencer's works, of his great interest in them, of their translation into Marathi, and their influence on the likes of Tilak and Agarkar, and the affectionate sobriquet given to him in [[මහාරාෂ්ට්‍රා|Maharashtra]] – Harbhat Pendse.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Savarkar|first=Vinayak Damodar|title=Inside the Enemy Camp|url=http://www.savarkar.org/en/armed-struggle/inside-enemy-camp|page=35}}&lt;/ref&gt;

=== සහිත්‍ය ආභාෂය ===
Spencer greatly influenced literature and rhetoric. His 1852 essay, &quot;The Philosophy of Style&quot;, explored a growing trend of formalist approaches to writing. Highly focused on the proper placement and ordering of the parts of an English sentence, he created a guide for effective composition. Spencer aimed to free prose writing from as much &quot;friction and inertia&quot; as possible, so that the reader would not be slowed by strenuous deliberations concerning the proper context and meaning of a sentence. Spencer argued that writers should aim &quot;To so present ideas that they may be apprehended with the least possible mental effort&quot; by the reader.

He argued that by making the meaning as readily accessible as possible, the writer would achieve the greatest possible communicative efficiency. This was accomplished, according to Spencer, by placing all the subordinate clauses, objects and phrases before the subject of a sentence so that, when readers reached the subject, they had all the information they needed to completely perceive its significance. While the overall influence that &quot;The Philosophy of Style&quot; had on the field of rhetoric was not as far-reaching as his contribution to other fields, Spencer's voice lent authoritative support to formalist views of rhetoric.

Spencer influenced literature inasmuch as many novelists and short story authors came to address his ideas in their work. George Eliot, [[ලියෝ ටෝල්ස්ටෝයි|Leo Tolstoy]], Thomas Hardy, [[ජෝර්ජ් බර්නාඩ් ෂෝ|George Bernard Shaw]], Bolesław Prus, Abraham Cahan, D. H. Lawrence, Machado de Assis, Richard Austin Freeman, and Jorge Luis Borges all referenced Spencer. Arnold Bennett greatly praised ''First Principles'', and the influence it had on Bennett may be seen in his many novels. Jack London went so far as to create a character, ''Martin Eden'', a staunch Spencerian. It has also been suggested{{by whom|date=February 2016}} that the character of Vershinin in [[ඇන්ටන් චෙකෝව්|Anton Chekhov]]'s play ''The Three Sisters'' is a dedicated Spencerian. H.G. Wells used Spencer's ideas as a theme in his novella, ''The Time Machine'', employing them to explain the [[පරිණාමය|evolution]] of man into two species. It is perhaps the best testimony to the influence of Spencer's beliefs and writings that his reach was so diverse. He influenced not only the administrators who shaped their societies' inner workings, but also the artists who helped shape those societies' ideals and beliefs. In Rudyard Kipling's novel ''Kim'', the Anglophile Bengali spy Hurree Babu admires of Herbert Spencer and quotes him to comic effect: &quot;They are, of course, dematerialised phenomena.  Spencer says.&quot; &quot;I am good enough Herbert Spencerian, I trust, to meet little thing like death, which is all in my fate, you know.&quot; &quot;He thanked all the Gods of Hindustan, and Herbert Spencer, that there remained some valuables to steal.&quot;

== ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර ==
* [http://archives.ulrls.lon.ac.uk/dispatcher.aspx?action=search&amp;database=ChoiceArchive&amp;search=IN=MS791 Papers of Herbert Spencer in Senate House Library, University of London]
* [http://oll.libertyfund.org/people/herbert-spencer Most of Spencer's books are available online]
* &quot;On The Proper Sphere of Government&quot; (1842)
* [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=273 ''Social Statics: or, The Conditions Essential to Human Happiness Specified, and the First of Them Developed''] (1851)
** [http://www.panarchy.org/spencer/ignore.state.1851.html &quot;The Right to Ignore the State&quot;], Chapter XIX of the first edition of ''Social Statics''(p)
** ''Social Statics: [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=96054973 Abridged and Revised]'' (1892)
* &quot;A Theory of Population&quot; (1852)
* [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=1394 ''Principles of Psychology''] (1855), first edition, issued in one volume
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=98953755 ''Education'' (1861)]
* ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm System of Synthetic Philosophy]',' in ten volumes''
** ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples First Principles]'' ISBN 0-89875-795-9 (1862)
** ''Principles of Biology'' (1864, 1867; revised and enlarged: 1898), in two volumes
*** Volume I – Part I: ''The Data of Biology''; Part II: ''The Inductions of Biology''; Part III: ''The Evolution of Life''; Appendices
*** Volume II – Part IV: ''Morphological Development''; Part V: ''Physiological Development''; Part VI: ''Laws of Multiplication''; Appendices
** ''Principles of Psychology'' (1870, 1880), in two volumes
*** Volume I – Part I:'' The Data of Psychology''; Part II: ''The Inductions of Psychology''; Part III: ''General Synthesis''; Part IV: ''Special Synthesis''; Part V: ''Physical Synthesis''; Appendix
*** Volume II – Part VI: ''Special Analysis''; Part VII: ''General Analysis''; Part VIII: ''Congruities''; Part IX: ''Corollaries''
** ''Principles of Sociology'', in three volumes
*** Volume I (1874–75; enlarged 1876, 1885) – Part I: ''Data of Sociology''; Part II: ''Inductions of Sociology''; Part III: ''Domestic Institutions''
*** Volume II – Part IV: ''Ceremonial Institutions'' (1879); Part V: ''Political Institutions'' (1882); Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885)
*** Volume III – Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885); Part VII: ''Professional Institutions'' (1896); Part VIII: ''Industrial Institutions'' (1896); References
** [http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html ''The Principles of Ethics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123164134/http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html |date=2005-11-23 }} (1897), in two volumes
*** Volume I – Part I: ''[http://fair-use.org/herbert-spencer/data-of-ethics The Data of Ethics]'' (1879); Part II: ''The Inductions of Ethics'' (1892); Part III: ''The Ethics of Individual Life'' (1892); References
*** Volume II – Part IV: ''The Ethics of Social Life: Justice'' (1891); Part V: ''The Ethics of Social Life: Negative Beneficence'' (1892); Part VI: ''The Ethics of Social Life: Positive Beneficence'' (1892); Appendices
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=96277756 ''The Study of Sociology'' (1873, 1896)]
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=3559105 ''An Autobiography''] (1904), in two volumes
: See also {{Cite book|last=Spencer, Herbert|author=Spencer, Herbert|year=1904|title=An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=gUozqCwTGkEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=herbert+spencer#PPR3,M2|publisher=D. Appleton and Company}}
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=7900182 v1 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] (1908)
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=54665737 v2 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] (1908)
* ''Descriptive Sociology; or Groups of Sociological Facts,'' parts 1–8, classified and arranged by Spencer, compiled and abstracted by David Duncan, Richard Schepping, and James Collier (London, Williams &amp; Norgate, 1873–1881).

* ''Illustrations of Universal Progress: A Series of Discussions'' (1864, 1883)
* ''[[රාජ්‍යය (ආණ්ඩුක්‍රමය)|The Man versus the State]]'' (1884)
* ''The man versus the state''
* ''Essays: Scientific, Political, and Speculative'' (1891), in three volumes:
** Volume I (includes &quot;The Development Hypothesis,&quot; &quot;Progress: Its Law and Cause,&quot; &quot;The Factors of Organic Evolution&quot; and others)
** Volume II (includes &quot;The Classification of the Sciences&quot;, [http://www.gutenberg.org/dirs/etext04/8phil10.txt ''The Philosophy of Style''] (1852), The Origin and Function of Music,&quot; &quot;The Physiology of Laughter,&quot; and others)
** Volume III (includes &quot;The Ethics of Kant&quot;, &quot;State Tamperings With Money and Banks&quot;, &quot;Specialized Administration&quot;, &quot;From Freedom to Bondage&quot;, &quot;The Americans&quot;, and others)
* ''Various Fragments'' (1897, enlarged 1900)
* ''[http://praxeology.net/HS-FC.htm Facts and Comments]'' (1902)
* Great Political Thinkers (1960)

== දාර්ශනික විචාර ==
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=99533534 ''Herbert Spencer: An Estimate and Review''] (1904) by Josiah Royce.
* [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=14557498 ''Lectures on the Ethics of T.H. Green, Mr. Herbert Spencer, and J. Martineau''] (1902) by Henry Sidgwick.
* [[wikisource:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Spencer-smashing at Washington'']] (1894) by Lester F. Ward.
* [http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html ''A Perplexed Philosopher''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230232644/http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html |date=2008-12-30 }} (1892) by Henry George.
* [http://www.marxists.org/archive/lafargue/1884/06/herbert-spencer.htm ''A Few Words with Mr Herbert Spencer''] (1884) by Paul Lafargue.
* [https://books.google.com/books?id=c2rjtEWeYvwC&amp;pg=PA9&amp;lpg=PA9 ''Remarks on Spencer's Definition of Mind as Correspondence''] (1878) by [[විලියම් ජේම්ස්|William James]].

== මේවාත් බලන්න ==
* Contributions to liberal theory
* Geolibertarianism
* Organicism
* Social Darwinism

== සටහන් ==
{{Reflist|30em}}

== යොමුව ==

== බාහිර යොමු ==
* {{cite SEP|url-id=spencer|title=Herbert Spencer|last=Weinstein|first=David|date=2008-02-27}}
* [http://www.iep.utm.edu/s/spencer.htm Herbert Spencer] entry in the Internet Encyclopedia of Philosophy by William Sweet
* [http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/herbert-spencer-1820-1903 Review materials for studying Herbert Spencer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023230700/http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/herbert-spencer-1820-1903 |date=2008-10-23 }}
* {{FAG|2609}}Find a Grave

* {{Gutenberg author|id=Spencer,+Herbert|name=Herbert Spencer}}Project Gutenberg{{Gutenberg author|id=Spencer,+Herbert|name=Herbert Spencer}}
* {{Internet Archive author|sname=Herbert Spencer}}Internet Archive{{Internet Archive author|sname=Herbert Spencer}}
* {{Librivox author|id=3278}}LibriVox{{Librivox author|id=3278}}
* [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Fperson=165&amp;Itemid=28 Works by Herbert Spencer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701075207/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Fperson=165&amp;Itemid=28 |date=2012-07-01 }} at the Online Library of Liberty (HTML, facsimile PDF, reading PDF)
* [https://mises.org/journals/lar/pdfs/2_2/2_2_9.pdf ''On Moral Education''], reprinted in ''Left and Right: A Journal of Libertarian Thought'' (Spring 1966)
* [https://web.archive.org/web/20020828181118/http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&amp;id=SpeFirs.xml&amp;images=images%2Fmodeng&amp;part=all&amp;tag=public ''First principles''] Electronic Text Center, University of Virginia Library.
* [http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples ''First Principles'' online]
* [http://www.constitution.org/hs/ignore_state.htm &quot;The Right to Ignore the State&quot;] by Herbert Spencer.

[[ප්‍රවර්ගය:සමාජ විද්‍යාඥ‍යෝ]]</text>
      <sha1>flkzf966437nzomazddttqsfgil2ojt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිංහල සන්ධි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73355</id>
    <revision>
      <id>800295</id>
      <parentid>779942</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12437" sha1="2tajabe7h2i77mmpenqig2kf3eqwq7y" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=සිංහල
|nativename=සිංහල ''{{IAST|siṁhala}}''
|region= {{flag|ශ්‍රී ලංකාව}}
|speakers= මිලියන 20
|familycolor=Indo-European
&lt;!--
|familycolor=ඉන්දු-යුරෝපීය
--&gt;
|fam2=[[ඉන්දු-ඉරානීය භාෂා|ඉන්දු-ඉරානීය]]
|fam3=[[ඉන්දු-ආර්ය භාෂා|ඉන්දු-ආර්ය]]
|fam4=[[බටහිර සහ නිරිතදිග කොටස|දකුණු ප්‍රදේහය]]
|fam5=[[සිංහල-මාල දිවයින භාෂා|සිංහල-මාල දිවයින]]
|script=[[සිංහල අක්ෂර|සිංහල අබුගිඩා]] (බ්‍රාහ්මීය අක්ෂර අබුගිඩා වලින් පැවත එයි)
|nation= {{flag|ශ්‍රී ලංකාව}}
|iso1=si|iso2=sin|iso3=sin
&lt;!--
|notice=Indic
--&gt;
}}

සිංහල භාෂාවේ සන්ධි නම් පද විශේෂයක් ඇත. මින් සිදු වන්නේ පද එකිනෙකට ගලපා පදයක් නිර්මාණය කර ගැනීමයි. සිදත් සඟරා&lt;ref&gt;සිදත් සඟරාව&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; කතුවරයා මෙම ව්‍යාකරණාංගය හඳුන්වා ඇත්තේ, “පෙර පර වනන් - නිසි විදිනු ගලපනු - සඳනම්“ ලෙසයි. මෙහි අර්ථය වන්නේ “පූර්ව අපර වචන නිසි ලෙස ගැලපීම සන්ධි මඟින් සිදු වේ“ යන්නයි. සරලව කිවහොත් වෙන් වෙන්ව ඇති පද දෙකක් එකතු කර ලිවීම සන්ධි මඟින් සිදුවේ. සිංහල භාෂාවේ සන්ධි දහයක් දක්නට ලැබේ.

උදාහරණයක්  ලෙස ''&quot;දකුණතින් පහණද වමතින් මල් වට්ටියද ගත්  උපාසක උපාසිකාවෝ මලසුන වෙත ගියෝ ය.&quot;'' යන වාක්‍යයයේ '''දකුණතින්, වමතින්''' සහ '''මලසුන''' යන පද සන්ධි පද වලට උදාහරණ වේ. ඉහත පද සෑදී ඇත්තේ; 

දකුණු + අතින් = දකුණතින්
වම්  + අතින් = වමතින්
මල් + අසුන් = මලසුන

ආදී ලෙස වචන දෙකක් එකට බද්ධ වීම හෙවත් සන්ධි වීම මගිනි. පද සන්ධිය උච්චාරණය පහසුව සඳහා ඇති වුවක් යයි කිව හැක.

ඉහත ආකාරයට පද අතර සන්ධි වීම සිදුවන ක්‍රම දහයකි.
{{colbegin}}
# ස්වර සන්ධිය
# පූර්වස්වර (පූර්ව ස්වර) ලෝප සන්ධිය
# පරස්වර (පර ස්වර) ලෝප සන්ධිය
# ස්වරාදේශ (ස්වර ආදේශ ) සන්ධිය
# ගාත්‍රාක්‍ෂර (ගාත්‍රා අක්‍ෂර) ලෝප සන්ධිය
# ගාත්‍රාදේශ (ගාත්‍ර ආදේශ) සන්ධිය
# පූර්වරූප (පූර්ව රූප) සන්ධිය
# පරරූප (පර රූප) සන්ධිය
# ද්විත්වරූප (ද්විත්ව රූප ) සන්ධිය
# ආගම සන්ධිය
{{පරියේෂණ සන්දි  විදියක් colend}}

==ස්වර සන්ධිය==
සන්ධි වන පද දෙකෙන් පළමු වන පදයේ අග හල් අකුරට දෙවන පදයේ මුල යෙදී ඇති ස්වරය එක් වීමෙන් ගැළපෙන සන්ධිය ස්වර සන්ධිය නම් වේ.

උදා: මලසුන

මල් + අසුන : ආරම්භක පද 

ම (ල් + අ) සුන : පළමු පදයේ හල අකුරත් දෙවන පදයේ ස්වරයත් එකතුවී තනි අකුරක් සෑදීම

ම (ල) සුන : සන්ධි වීමෙන් පසුව → මලසුන

# 
# 

*ඔවුනොවුන් = '''ඔවුන් + ඔවුන්'''

*උපනුපන් = '''උපන් + උපන්'''

==පූර්වස්වර (පූර්ව ස්වර) ලෝප සන්ධිය==
සන්ධි වන පද දෙකෙන් පළමු වන පදයේ අග ස්වරය හෙවත් '''පූර්ව ස්වරය''' ලොප් වී (ඉවත්වී) දෙවන පදයේ මුල් ස්වරය හා ගැළපීම.

උදා: නැණැති 

නැණ + ඇති : ආරම්භක පද

නැ (ණ් + &lt;s&gt;අ&lt;/s&gt;) + ඇති  : පළමු පදයේ අග අකුරේ ඇති ස්වරය ලොප් වීම

නැ (ණ් + ඇ) ති : දෙවන පදයේ මුල ඇති ස්වරය සමග පළමු පදයේ අග අකුර එකතු වීම

නැ (ණැ) ති : සන්ධි වීමෙන් පසුව → නැණැති


* දකුණැස (දකුණු + ඇස)
* ගමනාගමනය (ගමන+ආගමනය) 
* සුරිඳු (සුර+ඉඳු) 
* නරිඳු (නර+ඉඳු)
* යනෙන (යන+එන)
* කර්ණාභරණ (කර්ණ+ආභරණ)
* උදරාබාධ (උදර+ආබාධ)
* සියැසින් (සිය+ඇසින්)

==පරස්වර (පර ස්වර) ලෝප සන්ධිය==
සන්ධි වන පද දෙකෙන් දෙවන පදයේ මුල්ස්වරය හෙවත් '''පර ස්වරය''' ලොප් වී (ඉවත්වී) පළමු පදයේ අග ස්වරය හා ගැළපීම.

උදා: මුනිතුමා

මුනි + උතුමා : ආරම්භක පද

මුනි + (&lt;s&gt;උ&lt;/s&gt;) + තුමා  : පළමු පදයේ අග අකුරේ ඇති ස්වරය ලොප් වීම

මුනි + තුමා  : සන්ධි වීමෙන් පසුව → මුනිතුමා

*ගුරුතුමා (ගුරු + උතුමා)
*යතිතුමා (යති + උතුමා)

==ස්වරාදේශ (ස්වර ආදේශ ) සන්ධිය==
එක් ස්වරයක් වෙනුවට වෙනත් ස්වරයක් ආදේශ වීමෙන් සැකසෙන සන්ධිය මෙයයි. සිදත් සඟරාවේ මෙය සිදුවන ආකාර තුනක් දක්වා ඇත.

සන්ධි වන පද දෙකෙහි පූර්ව ස්වරට &quot;අ&quot; වන අතර, පරස්වරය &quot;ඉ&quot; වන විට ඒ සඳහා &quot;එ&quot; ආදේශ කිරීම සිදුවේ.
නිරාකූල


සන්ධි වන පද දෙකෙහි පූර්ව ස්වරට &quot;අ&quot; වන අතර, පරස්වරය &quot;උ&quot; වන විට ඒ සඳහා &quot;ඔ&quot; ආදේශ කිරීම සිදුවේ.      

උදා: වට + උර → වට් + &lt;s&gt;අ + උ&lt;/s&gt; + ර → වට් + '''ඔ''' + ර → වටොර


සන්ධි වන පද දෙකෙහි පූර්ව ස්වරට &quot;අ&quot; වන අතර, පරස්වරය &quot;උ&quot; වන විට ඒ සඳහා &quot;ඕ&quot; ආදේශ කිරීම සිදුවේ.      

උදා: සහ + උදර -&gt; සහ් + &lt;s&gt;අ + උ&lt;/s&gt; + දර -&gt; සහ් + '''ඕ''' + දර = සහෝදර

==ගාත්‍රාක්‍ෂර (ගාත්‍රා අක්‍ෂර) ලෝප සන්ධිය==
සිංහල භාෂාවේ සඤ්ඥක අකුරු පහක් දක්නට ඇත. (ඟ,ඦ,ඬ,ඳ,ඹ) මින් ඦ හා ඬ යන අක්ෂර දෙක හැර ඉතිරි අක්ෂර තුන මෙම සන්ධියට මුල් වේ. මෙහි දී සඤ්ඥක අකුර තුළ ඇති අකුරු දෙකෙන් එකක් ලොප් වීම සිදුවේ.


*ගඟ + වතුර → ග + o + &lt;s&gt;ග&lt;/s&gt; + වතුර → ගංවතුර

*කොළඹ + තොට → කොළොම් + &lt;s&gt;බ&lt;/s&gt; + තොට → කොළොම්තොට

==

==පූර්වරූප සන්ධිය ==

මෙහි දී පූර්වරූපය (මුල් පදයේ අග අකුර) පරරූපය (පසු පදයේ මුල් අකුර) ඇති තැනට ගොස් සම්බන්ධ වේ.

උදා:
* වත් + කම් → වත් + '''ත''' + &lt;s&gt;ක&lt;/s&gt; + ම් → වත්තම්                                     
* අත් + කම් → අත් + '''ත''' + &lt;s&gt;ක&lt;/s&gt; + ම් → අත්තම්

==පරරූප සන්ධිය ==
මෙහි දී පරරූපය (පසු පදයේ මුල් අකුර), පූර්වරූපය (මුල් පදයේ අග අකුර) ඇති තැනට ගොස් සම්බන්ධ වේ.

උදා:  
* අත් + සන → අ + &lt;s&gt;ත්&lt;/s&gt; + '''ස්''' + සන → අස්සන
හික්කඩුව 

* ලක් + ගල → ල + &lt;s&gt;ක්&lt;/s&gt; + '''ග්''' + ගල → ලග්ගල

==ද්විත්වරූප (ද්විත්ව රූප ) සන්ධිය==
සන්ධි වීමට නියමිත පද දෙකේ මුල් පදයේ අග අකුරේ ස්වරය ලොප් කළ යුතුය. පසුව ඉතිරිවන හල් අකුර ද්විත්ව කර පසු පදය හා සම්බන්ධ කරයි.

උදා: වැද්දා

වැදි  + ආ : ආරම්භක පද

වැද් + &lt;s&gt;ඉ&lt;/s&gt; + '''ද්''' + ආ : පළමු පදයේ අග අකුරේ ඇති ස්වරය ලොප් වේ. “ද්“ ද්විත්ව කර පසු පදය හා සම්බන්ද වේ.

වැද් + දා : සන්ධි වීමෙන් පසුව → වැද්දා

==ආගම සන්ධිය==
මෙහි දී සිදුවන්නේ සන්ධි වන පද අතරට වෙනත්ම අකුරක් පැමිණීමයි. මෙය ව්‍යඞජනයක් නම් “ව්‍යංජනාගමනය“ ලෙස හඳුන්වන අතර, පැමිණෙන අකුර ස්වරයක් නම් “ස්වරාගමනය“ ලෙස හඳුන්වයි. ව්‍යංජනාගමනයේ දී ව, ය, ර යන අක්ෂර තුන ආගමනය වේ. 

උදා:  දෙ + ආකාර

* පිරි + අත් → පිරි + ('''ය්''' + අ) + ත් → පිරියත් (පර්යන්ත)

* දැන් + දු → දැ (න් + '''උ''') + දු → දැනුදු

==ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[සිංහල ව්‍යාකරණ]]

==සටහන්==
මහෝත්සවය
අ+අ=ආ
අ+උ=ඔ/ඕ
ඉ+ඉ=ඊ
අ+ඉ=එ
අ+ඊ=ඒ

== බැහැර පිටු ==
* [http://languagesdept.gov.lk/ ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය භාෂා දෙපාර්තමේන්තුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619065056/http://www.languagesdept.gov.lk/ |date=2017-06-19 }}
* [http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html සිංහල හෝඩිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20190805032522/http://www.alooha.net/language_dictionary_english_eng_sinhala_sin.html සිංහල ශබ්දකෝෂය]

[[ප්‍රවර්ගය:සිංහල භාෂාව]]</text>
      <sha1>2tajabe7h2i77mmpenqig2kf3eqwq7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සේට්ටෛ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74609</id>
    <revision>
      <id>800310</id>
      <parentid>667121</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6621" sha1="0tjzqk06e5sb5vv6fkcf4b4tp2sjgm5" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව සලරූ
| name           = සේට්ටෛ
| film_name      = {{Infobox name module|ta|சேட்டை}}
| image          = Settai.jpg
| alt            = 
| caption        = මුහුරත් පෝස්ටරයක්
| director       = [[ආර්. කන්නන්]]
| producer       = {{plainlist|
*[[රොනී ස්කෲවාලා]]
*[[සිද්ධාර්ත් රෝයි කපූර්]]
}}
| writer         = [[ජෝන් මහේන්ද්‍රන්]] (දෙබස්)
| story          = අක්ෂද් වර්මා
| screenplay     = {{plainlist|
*[[ජී. ධනංජෙයන්]]
*ජෝන් මහේන්ද්‍රන්
*ආර්. කන්නන්
}}
| starring       = {{plainlist|
*[[ආර්යා (නළුවා)|ආර්යා]]
*[[සන්තානම් (නළුවා)|සන්තානම්]]
*[[ප්‍රේම්ජි අමරේන්]]
*[[හංසිකා මොට්වානි]]
*[[අංජලී (1986 උපන් නිළිය)|අංජලී]]
}}
| music          = [[එස්.තාමන්]]
| cinematography = [[පී. ජී. මුතයියා]]
| editing        = [[ලියෝ ජෝන් පෝල්]]
| studio         = [[යූටීවී මෝෂන් පික්චර්ස්]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|df=yes|2013|04|05}}
| runtime        = මිනිත්තු 136
| country        = ඉන්දියාව
| language       = දෙමළ
| gross          = &lt;!--Must be attributed to reliable published source with an established reputation for fact-checking. No faceless blogs.--&gt;
}}

'''''සේට්ටෛ''''' (සිංහල: ''අලාභය'') යනු [[ආර්. කන්නන්]] විසින් අධ්‍යක්ෂණය කළ 2013 ඉන්දියානු [[දෙමළ භාෂාව|දෙමළ]] ප්‍රහසන චිත්‍රපටයකි.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://twitter.com/Dhananjayang/status/199204393881571329|title=Dhanajayan in Twitter|publisher=Dhanajayan via [[ට්විටර්|Twitter]]|accessdate=7 May 2012}}&lt;/ref&gt; 2011 හින්දි-භාෂා චිත්‍රපටයක් වන ''[[දිල්ලි බෙලි (චිත්‍රපටය)|දිල්ලි බෙලි]]'' චිත්‍රපටයේ ප්‍රතිනිර්මාණයක් වන මෙහි&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://ibnlive.in.com/photogallery/6748.html| title= First Look: Settai, the Tamil remake of 'Delhi Belly'| date= 18 June 2012| access-date= 13 September 2017| archive-date= 10 October 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20131010031211/http://ibnlive.in.com/photogallery/6748.html| url-status= deviated| archivedate= 10 October 2013| archiveurl= https://web.archive.org/web/20131010031211/http://ibnlive.in.com/photogallery/6748.html}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන චරිත නිරූපණය කරන්නේ [[ආර්යා (නළුවා)|ආර්යා]], [[අංජලී (1986 උපන් නිළිය)|අංජලී]], [[සන්තානම් (නළුවා)|සන්තානම්]], [[ප්‍රේම්ජි අමරේන්]] සහ [[හංසිකා මොට්වානි]] විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/may-12-01/arya-santhanam-03-05-12.html |title=Arya and Santhanam’s next to go on floor |work=Behindwoods |accessdate=3 May 2012}}&lt;/ref&gt; 2012 මැයි 7 දින [[චෙන්නායි]]හි රූගත කිරීම් ඇරඹි මෙය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/81884.html|title='Delhi Belly' rolls as 'Settai' |work=IndiaGlitz  |accessdate=8 May 2012}}&lt;/ref&gt; 2013 අප්‍රේල් මස මුදාහැරිණි. තෙලිඟු බසින් හඬකැවුණු මෙම චිත්‍රපටය ''ක්‍රේසි'' ලෙස ප්‍රදර්ශනය කෙරිණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/88310.html |title=Delhi Belly Tamil version as crazy in Telugu |work=IndiaGlitz  |date=17 November 2012 |accessdate=18 November 2012}}&lt;/ref&gt; මෙහි ධ්වනිපථය ජනවාරි 30 දින මුදාහැරිණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iflickz.com/2013/01/settai-audio-launch-date.html |title=Settai Audio Launch Date |work=iFlickz  |date=9 January 2013 |accessdate=9 January 2013 }}&lt;/ref&gt; චිත්‍රපටය 2013 අප්‍රේල් 5 දින මුදාහැරිණි.&lt;ref name=&quot;behindwoods.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://behindwoods.com/tamil-movies/settai/Settai.html |title=Settai Movie Review |publisher=Behindwoods |date=5 April 2013 |accessdate=10 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Chennai Box-Office – April 26 to 28 – Sify.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=15027596&amp;cid=13525926 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030104450/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=15027596&amp;cid=13525926 |access-date=2017-09-13 |archive-date=2013-10-30}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist|30em}}

== බාහිර සබැඳි ==
*{{IMDb title|id=2677816|title=සේට්ටෛ}}
{{R. Kannan}}

[[ප්‍රවර්ගය:2013 වසර තුළ චිත්‍රපට]]
[[Category:ඉන්දියානු චිත්‍රපට]]
[[Category:දෙමළ-භාෂා චිත්‍රපට]]
[[Category:ඉන්දියානු චිත්‍රපට ප්‍රතිනිර්මාණ]]
[[Category:ඉන්දියානු ප්‍රහසන චිත්‍රපට]]
[[ප්‍රවර්ගය:2010 දශකය තුළ දෙමළ-භාෂා චිත්‍රපට]]
[[Category:ඉන්දියානු කළු ප්‍රහසන චිත්‍රපට]]
[[Category:යූටීවී මෝෂන් පික්චර්ස් චිත්‍රපට]]
[[Category:මුම්බායි පසුබිමෙහි නිර්මාණය වූ චිත්‍රපට]]
[[ප්‍රවර්ගය:මුම්බායි ප්‍රදේශය තුළ රූගත කල චිත්‍රපට]]
[[Category:එස්. තාමන්ගේ දෙමළ චිත්‍රපට ස්වරමාලා]]
[[Category:තෙලිඟු බසින් හඬකැවුණු දෙමළ-භාෂා චිත්‍රපට]]</text>
      <sha1>0tjzqk06e5sb5vv6fkcf4b4tp2sjgm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙනෝබියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74837</id>
    <revision>
      <id>800308</id>
      <parentid>797328</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8390" sha1="2wjlu2otqlrxxbrd925engacpdrldft" xml:space="preserve">{{other uses}}
{{Infobox royalty
| name            = සෙනෝබියා
| image           = Denarius-Zenobia-s3290.jpg
| caption         = සෙනෝබියා [[ඇන්ටෝනිනියානස්]] කාසියක්; මෙහි ඇගේ ''[[ඔගස්ටා (ගෞරව)|ඔගස්ටා]]'' යන විරුද නාමයත්, ඇය කිරීටය පැළඳ සිටින අයුරුත් නිරූපිත ය. එහි පසුපස පෘෂ්ඨයේ ''පැටෙරා''වක් දකුණතෙහි ද, වමතෙහි සෙංකෝලයක් ද දරා සිටින සිටගත් [[ජූනෝ (පුරාණෝක්තිවේදය)|යූනෝ රෙජිනා]] රුවක් ද වේ. ඇගේ පාදය අසල මොනරකු ද, දකුණු පසින් දීප්තිමත් තරුවක් ද වේ.
| succession      = [[පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යය|පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ]] රැජින
| reign           = 
| predecessor     = 
| regent          =
| reg-type        =
| full name       = ජූලියා ඔරේලියා සෙනෝබියා
| spouse          = [[ඔඩේනැතස්|සෙප්ටිමියස් ඔඩේනැතස්]]
| issue           = [[වැබලැතස්|ලුෂියස් ජූලියස් ඔරේලියස් සෙප්ටිමියස් වැබලැතස් ඇතැනඩෝරස්]]
| children        = 
| royal house     = [[එමීසා රාජකීය පවුල|එමීසා]]
| father          = 
| mother          = 
| birth_date      = 
| birth_place     = [[පැල්මයිරා]], [[රෝමානු සිරියාව|සිරියාව]]
| death_date      = 
| death_place     =
| place of burial = 
}}
'''සෙනෝබියා''' ([[ග්‍රීක භාෂාව|ග්‍රීක]]: Ζηνοβία / ''Zēnobía''; [[අරමයික් භාෂාව|අරමයික]]: בת זבי / ''Bat-Zabbai''; 240 – 275 ප.) යනු 3වන සිවසේ [[රෝමානු සිරියාව|සිරියාවේ]] [[පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යය|පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ]] රැජිනකි. ඇය ප්‍රකට වූයේ [[රෝම අධිරාජ්‍යය]]ට එරෙහිව ඇය දියත් කළ කැරැල්ල නිසායි. [[ඔඩේනැතස්|සෙප්ටිමියස් ඔඩේනැතස්]] රජුගේදෙවන බිසව වූ සෙනෝබියා පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ රැජින බවට පත්වූයේ 267දී ඔ‍ඩේනැතස්ගේ මරණින් පසුවයි. 269දී සිය අධිරාජ්‍යය පුළුල් කළ සෙනෝබියා [[රෝම ඊජිප්තුව|ඊජිප්තුව]] යටත් කරගත් අතර [[ප්‍රේෆෙක්ටස් ඔගස්ටාලිස්|රෝම ප්‍රධානී]] [[ටෙනැජිනෝ ප්‍රෝබස්]]ව නෙරපා දැමුවා ය. සිය භූමිය නැවත ලබාගැනීමට උත්සාහ දැරූ හෙයින් ප්‍රෝබස්ගේ හිස ගසා දමන ලදී. 271 තෙක් ඇය ඊජිප්තුව පාලනය කළා ය. අනතුරුව ඇයව පරාජය කළ [[ඔරේලියන්]] අධිරාජයා ඇයව ප්‍රාණඇපකාරියක ලෙස රෝමයට රැගෙන ආවේ ය.

==මේවාත් බලන්න==
* [[බූඩිකා]]
* [[හයිපිස්ක්‍රේෂියා]]
* [[කාර්ටිමැන්ඩුවා]]
* [[කාරියාහි Iවන ආර්ටිමීසියා]]
* [[ඇමේජ්]]
* [[චියොමාරා]]
* [[ඛුටුලුන්]]
* [[වෙලීඩා]]
* [[ටෲං සොහොයුරියෝ]]
* [[ටෝමයිරිස්]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist|2}}

==ග්‍රන්ථාවලිය==
{{Refbegin}}
*{{Cite book|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire.|first1=Warwick|last1=Ball|edition=Illustrated, reprint|publisher=Routledge|year=2001|isbn=9780415243575}}
*{{Cite book|title=Arab Nationalism - a History: Nation and State in the Arab World.|url=https://archive.org/details/arabnationalismh0000chou|first1=Youssef M.|last1=Choueiri|edition=Illustrated|publisher=Wiley-Blackwell|year=2000|isbn=9780631217299}}
*{{Cite book|title=Palmyra and its Empire: Zenobia's Revolt against Rome.|first1=Richard|last1=Stoneman|edition=Reprint, illustrated|publisher=University of Michigan Press|year=1995|ISBN=0472083155}}
*{{Cite book|title=Man and Woman, War and Peace: the Strategist's Companion.|url=https://archive.org/details/manwomanwarpeace0000wild|first1=Anthony|last1=Wilden|edition=Illustrated|publisher=Routledge|year=1987|isbn=9780710098672}}
{{refend}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
*''Scriptores Historiae Augustae'', ''[[ඔගස්ටානු ඉතිහාසය|Historia Augusta]]''
*[http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=1228&amp;chapter=99386&amp;layout=html&amp;Itemid=27 The Monkes Tale – Geoffrey Chaucer, Notes to the Canterbury Tales]
*''Zenobia of Palmyra''. Agnes Carr Vaughn, 1967, Garden City, NY: Doubleday &amp; Company, Inc.
*''Zenobia of Palmyra: History, Myth and the Neo-Classical Imagination'', [[රෙක්ස් වින්ස්බරි|Rex Winsbury]], 2010, Duckworth, ISBN 978-0-7156-3853-8

==බාහිර සබැඳි==
{{Commons|Zenobia|සෙනෝබියා}}
{{wikisource portal|සෙනෝබියා}}
*[http://www.mainlesson.com/display.php?author=morris&amp;book=greek&amp;story=zenobia සෙනෝබියා සහ ලොන්ජිනස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928081617/http://www.mainlesson.com/display.php?author=morris&amp;book=greek&amp;story=zenobia |date=2007-09-28 }}
*[http://www.roman-emperors.org/zenobia.htm වැබලැතසහ් සහ සෙනෝබියා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515232109/http://www.roman-emperors.org/zenobia.htm |date=2008-05-15 }}
*[http://www.livius.org/paa-pam/palmyra/zenobia.html සෙනෝබියා: පැල්මයිරාවේ අධිරාජිනිය (267–272)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523192507/http://www.livius.org/paa-pam/palmyra/zenobia.html |date=2008-05-23 }}
*[https://web.archive.org/web/20210422092611/https://www.thoughtco.com/queen-zenobia-biography-3528385 සෙනෝබියා තුන්වන සියවසේ පැල්මයිරාවේ රැජින ලෙස]
*[[:fr:Zénobia-Halabiyé|යුප්‍රටීස්හි සෙනෝබියා-හැලබියා ‍බලකොටුව]]
*[http://www.projectcontinua.org/zenobia/ කන්ටිනුවා ව්‍යාපෘතිය: සෙනෝබියා චරිපදානය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217222249/http://www.projectcontinua.org/zenobia/ |date=2013-12-17 }} 
{{Authority control}}


[[Category:සිරියානු ජනයා]]
[[Category:තුන්වන සියවසේ අර්බුදය]]
[[Category:රෝම කැරලි]]
[[Category:240 උපත්]]
[[Category:270 දශ‍කයේ මරණ]]
[[Category:මියගිය වර්ෂය ‍අවිනිශ්චිත පුද්ගලයෝ]]
[[Category:පැල්මයිරාවේ පාලකයෝ]]
[[Category:3වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවෝ]]
[[Category:3වන සියවසේ රණකාමී කාන්තාවෝ]]
[[Category:එමීසා රාජකීය පවුල]]
[[Category:යුලී]]
[[Category:ඔරේලී]]
[[Category:සෙප්ටිමී]]
[[Category:පුරාතන මෑත පෙරදිග රණකාමී කාන්තාවෝ]]
[[Category:ඔගස්ටේ]]</text>
      <sha1>2wjlu2otqlrxxbrd925engacpdrldft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මානව පැපිලෝමා වෛරසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75362</id>
    <revision>
      <id>800339</id>
      <parentid>798188</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109546" sha1="jg5qw88xku4hficr60rcnpcubvkn566" xml:space="preserve">[[ගොනුව:PDB 1svm EBI.jpg|thumb|මානව පැපිලෝමා වෛරසයේ පරිගනක චිත්‍රයක්]]
'''මානව පැපිලෝමා වෛරසය''' (HPV) මිසකුගෙන් මිනිසකුට බොවියහැකි වෛරසයකි.&lt;ref name=&quot;Mil2015&quot;&gt;{{cite book|last1=Milner|first1=Danny A.|title=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|date=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323400374|page=40|url=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&amp;pg=PA40|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&amp;pg=PA40|archivedate=11 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය මානව සිරුරතුල විවිධ රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීමට හේතුවේ. මෙම වෛරසය අසාදනය වූවිට සිරුරේ ඉන්නන් තුවාල ආදිය ඇතිවීම වැනි සංකූලතා දක්නට ලැබේ. ඇතැම් තුවාල පිළිකා දක්වා වර්ධනයවේ.ගැබ්ගෙල,යෝනිය, ශිශ්නය, උගුර, ගුදය,මුඛය ආශිත පිළිකා මේ අතර ප්‍රධානය.&lt;ref name=&quot;Lj2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ljubojevic|first1=Suzana|last2=Skerlev|first2=Mihael|title=HPV-associated diseases|journal=Clinics in Dermatology|volume=32|issue=2|year=2014|pages=227–234|issn=0738-081X|doi=10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|pmid=24559558}}&lt;/ref&gt; මෙම පිළිකා අතරින් වැඩිම මරණ සංඛාවක් වාර්ථා වෙන්නේ ගැබ්ගෙල පිළිකා ආශිතවය.මෙම ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිකරවන වෛරස වර්ග අතර HPV16 සහ PV18, ප්‍රමුඛය.&lt;ref name=&quot;WHO2016&quot;&gt;{{cite web|title=Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|website=WHO|accessdate=10 August 2016|date=June 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805111143/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|archivedate=5 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2015Can&quot;&gt;{{cite web|title=The Link Between HPV and Cancer|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html|website=CDC|accessdate=11 August 2016|date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html|archive-date=9 November 2015}}&lt;/ref&gt; වෙනත් පිළිකා කෙරෙහිද මෙම වෛරසය ඍජු බලපෑමක් ඇත. HPV6 සහ HPV11 යන වෛරස් කාණ්ඩ නිසා  ලිංගික පෙදෙස්වල ඉන්නන් ඇතිවේ.

මෙම මානව පැපිලෝමා වෛරස් පවුලට අයත් වෛරස් විශේෂ 170 පමණ පවතී. මේ අතරින් වෛරස් විශේෂ 40 පමණ ලිංගිකව සංප්‍රේෙෂණයවේ. බොහෝවිට මෙම වෛරසය ප්‍රථම ලිංගික එක්වීමේදී ආසාධනයවේ.මීට අමතරව සමලිංගික වර්‍යා,ලිංගික සහකරුවන් කිහිප දෙනෙක් සමග සංසර්ගයේ යෙදීම,දුම්පානය හා ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ඇති දුර්වලතා හේතුවෙන් ආසාධනයවේ. මෙම වෛරසය ඍජු ස්පර්ශය මගින් ද ආසාධනයවේ. ඇතැම්විට මවගෙන් දරුවාටද බොවේ. කෙසේ වෙතත් පොදු වැසිකිළි භාවිතය මෙයට ඍජුව බලපෑමක් නොකරයි. මෙම වෛරස විශේෂ කිහිපයක් පවතී. මෙම වෛරසය මිනිසාගෙන් මිනිසාට පමණක් බෝවේ.සතුන් මගින් බෝ නොවන වෛරසයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pink Book (Human Papillomavirus)|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf|website=CDC.gov|accessdate=18 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf|archivedate=21 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

මෙම වෛරස් කාණ්ඩ කිහිපයක්ම පවතී.&lt;ref name=&quot;CDC2015What&quot;&gt;{{cite web|title=What is HPV?|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|website=CDC|accessdate=10 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|archivedate=7 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරස ආසාදනය වැළක්වීම සදහා විවිද ක්‍රම පවතී.ඒ අතර ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් මූලික තැනක් ගනී.විශේෂයෙන් කාන්තාවන්ට වැළදෙන ගැබ්ගෙල පිළිකා වැළක්වීම සදහා පාසැල් වයසේ සිටින වයස අවුරුදු නමයත් දහතුනත් අතර වයසේ ගැහැණු ළමුන්ට මෙම ප්‍රතිශක්තිකරණ එන්නත ලබාදෙයි.මෙම වෛරසය ආසාධනයවී දීර්ඝ කාලයකට පසුව පිළිකා තත්වය දක්වා වර්ධනයවීම සිදුවේ.ප්‍රතිශක්තීකරන එන්නත ලබාදීම ඉතා සාර්ථක හා ප්‍රථිපලදායි ක්‍රමයක් ලෙස පර්යේෂකයන් පෙන්වාදෙයි.සංවර්ධනය වෙමින්පවතින රටවල් රැසකම ගැබ්ගෙල පිළිකා නිසා මියයන ප්‍රමානය ඉතා ඉහල අගයක් ගනී.&lt;ref name=&quot;Saw2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sawaya|first1=GF|last2=Kulasingam|first2=S|last3=Denberg|first3=TD|last4=Qaseem|first4=A|last5=Clinical Guidelines Committee of American College of|first5=Physicians|title=Cervical Cancer Screening in Average-Risk Women: Best Practice Advice From the Clinical Guidelines Committee of the American College of Physicians.|journal=Annals of Internal Medicine|date=16 June 2015|volume=162|issue=12|pages=851–9|doi=10.7326/M14-2426|pmid=25928075|url=http://annals.org/article.aspx?articleid=2281177|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150505031129/http://annals.org/article.aspx?articleid=2281177|archivedate=5 May 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; එබැවින් බොහෝ රජ්‍යයන් වර්ථමානයේදී මානව පැපිලෝම වෛරසය සදහා ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත ලබාදීමට පියවරගෙන ඇත.

ලොව පුරා ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන වෛරස අතරින් වැඩිම මරණ සංඛ්‍යාවකට හේතුවී ඇත්තේ මෙම මානව පැපිලෝමා වෛරසයයි.2012 වසරේදී ඇමරිකාවේ මෙම වෛරසය ආසාදනයවූ පුද්ගලයන්  528,000  අතරින් 266,000ම මියගොස් ඇත.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot;&gt;{{cite book|title=World Cancer Report 2014|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 5.12}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් දියුණු වෙමින් පවතින රටවල වෛරස ආසාධනයවූවන් අතරින් මියයන ප්‍රමාණය 85% පමණ වෛයි.&lt;ref name=&quot;CDC2015QA&quot;&gt;{{cite web|title=Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html|website=CDC|accessdate=11 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html|archivedate=11 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය නිසා ඇතිවන ලිංගික ඉන්නන් පිළිබද අතීතයේ සිට දැනුමක් තිබුනද මෙය වෛරසය මුල්වරට සොයාගනු ලැබූවේ 1907දීය.&lt;ref name=&quot;CRC Press&quot;&gt;{{cite book|last1=Tyring|first1=Stephen|last2=Moore|first2=Angela Yen|last3=Lupi|first3=Omar|title=Mucocutaneous Manifestations of Viral Diseases: An Illustrated Guide to Diagnosis and Management|date=2016|publisher=CRC Press|isbn=9781420073133|page=207|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=uAjLBQAAQBAJ&amp;pg=PA207|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=uAjLBQAAQBAJ&amp;pg=PA207|archivedate=11 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== රෝග ලක්ෂණ ==
[[ගොනුව:HPV_tree_1.png|thumb|මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ හා රෝග&lt;ref&gt;{{Citation|title=EHPV|url=http://ehpv.org/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217090044/http://ehpv.org/|archivedate=17 December 2014|df=dmy-all}}.&lt;/ref&gt; ]]
මානව පැපිලෝමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ 170 පමණ සොයාගෙන ඇති අතර මේවා වර්ගීකරණයකට ලක්කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Bzhalava2013&quot;&gt;{{Citation|last1=Bzhalava|first1=D|first2=P|last2=Guan|first3=S|last3=Franceschi|first4=J|last4=Dillner|first5=G|last5=Clifford|year=2013|title=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types|journal=Virology|volume=445|issue=1–2|pages=224–31|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015|pmid=23928291}}.&lt;/ref&gt;

ඇතැම් මානව පැපිලෝමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ ශරීරගත වුවද කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරයි.උදාහරණ ලෙස HPV-5 වෛරස කාණ්ඩය දැක්විය හැක.HPV   1 සහ 2 කාණ්ඩ මගින් කුඩා ඉන්නන් කිප දෙනෙක් ඇතිවීම පමණක් සිදුවේ.HPV  6 සහ 11 මගින් ලිංගික අවයව තුල ඉන්නන් ඇතිවේ.HPV  16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73, සහ 82 යන වෛරස කාණ්ඩ මගින් පිළිකා අවධානම ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer|journal=The New England Journal of Medicine|volume=348|issue=6|pages=518–27|url=http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa021641|doi=10.1056/NEJMoa021641|pmid=12571259|year=2003|author1=Muñoz|first1=N|last2=Bosch|first2=F. X.|last3=De Sanjosé|first3=S|last4=Herrero|first4=R|last5=Castellsagué|first5=X|last6=Shah|first6=K. V.|last7=Snijders|first7=P. J.|last8=Meijer|first8=C. J.|author9=International Agency for Research on Cancer Multicenter Cervical Cancer Study Group|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430053849/http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa021641|archivedate=30 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px;&quot;
! රෝගය
! මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩය
|-
| සාමාන්‍ය ඉන්නන්
| 2, 7, 22
|-
| ගල්තැලුම්
| 1, 2, 4, 63
|-
| පැතලි ඉන්නන්
| 3, 10, 8
|-
| ලිංගික ඉන්නන්
| 6, 11, 42, 44 සහ වෙනත්
|-
| ගුද මාර්ගයේ තුවාල
| 6, 16, 18, 31, 53, 58&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://jid.oxfordjournals.org/content/177/2/361.long|title=Prevalence and Risk Factors for Human Papillomavirus Infection of the Anal Canal in Human Immunodeﬁciency Virus (HIV)–Positive and HIV-Negative Homosexual Men|last1=Palefsky|first1=Joel M.|last2=Holly|first2=Elizabeth A.|last3=Ralston|first3=Mary L.|last4=Jay|first4=Naomi|department=Departments of Laboratory Medicine, Stomatology, and Epidemiology Biostatistics, University of California, San Francisco|journal=The Journal of Infectious Diseases [[Oxford University Press]]|date=February 1988|format=PDF|accessdate=2 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115002842/http://jid.oxfordjournals.org/content/177/2/361.long|archivedate=15 January 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| ලිංගික පෙදෙස් වල පිළිකා
|
* දැඩි අවදානම්:&lt;ref name=&quot;Kumar19&quot;&gt;{{cite book|author1=Kumar, Vinay|author2=Abbas, Abul K.|author3=Fausto, Nelson|author4=Mitchell, Richard|title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|publisher=Saunders|location=Philadelphia|year=2007|pages=|isbn=1-4160-2973-7|oclc=|doi=|edition=8|chapter=Chapter 19 The Female Genital System and Breast}}&lt;/ref&gt; 16, 18, 31, 45
* සාමාන්‍ය:&lt;ref name=&quot;Etiology_of_human_cancer&quot;&gt;{{cite journal|author=Muñoz N, Castellsagué X, de González AB, Gissmann L|title=Chapter 1: HPV in the etiology of human cancer|journal=Vaccine|volume=24|issue=3|pages=S1–S10|year=2006|pmid=16949995|doi=10.1016/j.vaccine.2006.05.115|last2=Castellsagué|last3=De González}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link])
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 maint: multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]]&lt;/ref&gt; 33, 35, 39, 51, 52, 56, 58, 59
* කලාතුරකින් 26, 53, 66, 68, 73, 82
|-
| සමේ ගැටිති
| වෛරස කාණ්ඩ 15 වැඩි 
|-
| අතිප්ලාස්මීයතාව
| 13, 32
|-
| මුඛයේ තුවාල
| 6, 7, 11, 16, 32
|-
| ස්වරාලයේ පිළිකා
| 16
|-
| විසප්පු ගෙඩි
| 60
|-
| ස්වරාලයේ තුවාල
| 6, 11
|}

=== ඉන්නන් ===
[[ගොනුව:Papilloma_2009_G1.jpg|thumb|ඉන්නෙක්]]
මානව පැපිලෝමා වෛරසය (HPV) සමග සුලභ ලෙස ඉන්නන් ඇතිවීම දැකිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Antonsson A, Forslund O, Ekberg H, Sterner G, Hansson BG|title=The ubiquity and impressive genomic diversity of human skin papillomaviruses suggest a commensalic nature of these viruses|journal=J. Virol.|volume=74|issue=24|pages=11636–41|year=2000|pmid=11090162|pmc=112445|doi=10.1128/JVI.74.24.11636-11641.2000}}&lt;/ref&gt; HPV වෛරසය ආසාදනය හේතුවෙන් සම මතුපිට ඇති සෛල වේගයෙන් වර්ධනයවීමට පටන්ගනී.මෙය ඉන්නන් ලෙස දිස්වේ.&lt;ref&gt;Mayo Clinic.com, Common warts, http://www.mayoclinic.com/print/common-warts/DS00370/DSECTION=all&amp;METHOD=print {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017103048/http://www.mayoclinic.com/print/common-warts/DS00370/DSECTION%3Dall%26METHOD%3Dprint|date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; 

HPV වෛරසය හේතුවෙන් කුඩා දරුවන්ටද සම මතුපිට ඉන්නන් ඇතිවීම දැකිය හැකිය.කෙසේ වෙතත් මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී බොහෝ කලකට පසුව රෝග ලක්ෂණ මතුවීම සාමන්‍යයේන් සිදුවන්නකි.ඇතැම් විට පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ශක්තිමත් නම් මෙම වෛරසය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත්වීයයි.එවිට කිසිදු අවදානමක් ඇති නොවේ.ඇතැම් මානව පැපිලොමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ ආසාදනයවූ පුද්ගලයන්ට කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම්කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Koning MN, Quint KD, Bruggink SC, Gussekloo J, Bouwes Bavinck JN, Feltkamp MC, Quint WG, Eekhof JA|title=High prevalence of cutaneous warts in elementary school children and ubiquitous presence of wart-associated HPV on clinically normal skin|journal=The British Journal of Dermatology|year=2014|pmid=24976535|doi=10.1111/bjd.13216|volume=172|pages=196–201}}&lt;/ref&gt;

ඉන්නන් ප්‍රභේද කිහිපයක් ඇත.
* බොහෝවිට මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවන ඉන්නන් ප්‍රධාන වශයෙන් දෙඅත්,දෙපා හා වැලමිට හෝ දණහිස් අසළ ඇතිවේ.ඇතැම්විට ලිංගික අවයව අශ්‍රීතවද ඉන්නන් ඇතිවේ.නමුත් මෙම ඉන්නන් හා පිළිකා අතර සම්භන්ධයක් නැත.
* ඇතැම් ඉන්නන් පාදයේ හටගන්නා අතර අවිදීමේදී වේදනාවක් ඇතිවේ.
* ඇතැම් ඉන්නන් නියපොතු ඇසුරුකරගෙන වැඩේ.මෙම ඉන්නන්ට ප්‍රතිකාර කිරීමද අපහසුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lountzis NI, Rahman O|title=Images in clinical medicine. Digital verrucae|journal=N. Engl. J. Med.|volume=359|issue=2|page=177|year=2008|pmid=18614785|doi=10.1056/NEJMicm071912|url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&amp;pmid=18614785&amp;promo=ONFLNS19}}&lt;/ref&gt;
* අත් මුහුණ නළල යන ස්ථාන වලද මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඉන්නන් ඇතිවේ.මේවාද පිළිකා කෙරෙහි සම්භන්ධයක් නැත.&lt;ref&gt;MedlinePlus, Warts, https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/warts.html#cat42 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605063307/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/warts.html|date=5 June 2016}} (general reference with links). Also, see&lt;/ref&gt;
මෙම ඉන්නන් ස්පර්ශය මගින් පුද්ගලයෙකුගෙන් තවත් පුද්ගලයෙකුට වෛරසය පැතිරේ.

==== ලිංගික ඉන්නන් ====
HPV වෛරසය හේතුවෙන් ලිංගික අවයව ආශ්‍රිත ඉන්නන් ඇතිවීම බොහෝ දුරට අසන්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් ජනනේද්‍රිය හා ගුදය ආශ්‍රිතව ඉන්නන් හටගනී.සමලිංගික චර්‍යා හා ගුද ලිංගික චර්‍යා මගින් මෙය ඉක්මනින් ව්‍යාප්තවේ.

මානව පැපිලෝමා වෛරසය මගින් ඇතිවන ලිංගික ඉන්නන් හා සිරුරෙ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල ඇතිවන ඉන්නන් අතර වෙනසක් පවතී.ලිංගික ඉන්නන් ඇතිවීම කෙරෙහි  HPV 6 හා  HPV 11 යන වෛරස කාණ්ඩ ප්‍රධානය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Greer CE, Wheeler CM, Ladner MB, Beutner K, Coyne MY, Liang H, Langenberg A, Yen TS, Ralston R|title=Human papillomavirus (HPV) type distribution and serological response to HPV type 6 virus-like particles in patients with genital warts|journal=J. Clin. Microbiol.|volume=33|issue=8|pages=2058–63|year=1995|pmid=7559948|pmc=228335|doi=}}&lt;/ref&gt;  HPV වෛරස කාණ්ඩ 40 පමණ ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වෙයි.

HPV හෙවත් මානව පැපිලෝමා වෛරසය ආසාදනය වීම හා රෝග ලක්ෂණ පෙන්වීම පුද්ගලයා ගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස්වේ.ඇතමුන්ගේ ප්‍රතිශක්තිකරන පද්ධතිය ශක්තිමත් නිසා වෛරසය ශරීරගත වුවද එය මැඩපැවැත්වීමට ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියට හැකිවේ.ඇතැම් අයට මෙය ශරීරගතවී පැවතුනද කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරන අතර කෙසේ වෙතත් තවදුරටත් ඔහු රෝග වාහකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකරයි.එවන් රෝග වාහකයෙකු සමග ඇතිකරගන්නා ලිංගික සංසර්ගයක් මගින් නිරෝගී පුද්ගලයෙකුය බෝවේ.ඇතැම්විට රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන පුද්ගලයෙකු හා ලිංගිකව එක් වුවද අනෙකාගේ ස්වාභාවික ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ශක්තිමත් නම් කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරයි. HPV වෛරසය ලිංගිකව පැතිරීමේදී සමලිංගික ඇසුර මගින් බෝවීමේ ප්‍රවනතාව ඉතා ඉහළ අවධානමක් ඇති අතර විරුද්ධ ලිංගිකයන් කිහිපදෙනෙක් සමග ඇසුර මගින් පැතිරීම ඊට සාපේක්ෂව අඩුය.එක් අයකු සමග පමණක් ලිංගිකව ඇසුරු සිදුකල අය අතර පවා  HPV වෛරසය ආසාදනයවූවන් දක්නට ලැබේ.එයට හේතුව  HPV වෛරසය ශරීරගතවීමට ලිංගික ඇසුර පමනක් නොව වෙනත් සාධකත් බලපාන නිසාය.ලිංගික ඉන්නන් සහිත පුද්ලයන්ගේ ඉන්නන් සමෙහි ස්පර්ෂ වීමෙන්ද බෝවේ.එම ස්පර්ශයන් ලිංගික හෝ ලිංගික නොවන ස්පර්ශයන් වියහැක.

=== පිළිකා ===
[[ගොනුව:Cases_of_HPV_cancers_graph.png|thumb]]
මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ දොළහක් පමණ පිළිකා ඇතිකිරීමේ වැඩි අවධානමක පවතී.මෙම වෛරස යෝනිය,ශිශ්නය,ගැබ්ගෙල,ගුදය වැනි ස්ථානවල පිළිකා ඇති කිරීමට හේතුවේ.&lt;ref name=&quot;Lj2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parkin06&quot;&gt;{{cite journal|author=Parkin DM|title=The global health burden of infection-associated cancers in the year 2002|journal=Int. J. Cancer|volume=118|issue=12|pages=3030–44|year=2006|pmid=16404738|doi=10.1002/ijc.21731}}&lt;/ref&gt; HPV 16 මෙන්ම HIV 18 වෛරසද ගැබ්ගෙල හා ගුද පිළිකා ඇතිවීමේ ඇතිවීමේ අවධානම වැඩි කරයි.

මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවන පිළිකා රෝග ලොවපුරාම බහුලව වාර්ථාවේ.සංවර්ධිත හා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලද මෙය දක්නට ලැබේ.කෙසේ වෙතත් සංවර්ධිත රටවලට වඩා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල රෝගීන් ප්‍රමාණය හා ඒ හේතුවෙන් මියයන ප්‍රමාණය වැඩිය.සංවර්ධිත රටවල පවතින ඉහළ සෞඛ්‍ය පහසුකම් නිසා මෙම පිළිකා රෝග ඉතා පහසුවෙන් හඳුනාගෙන ප්‍රතිකාර කරන බැවින් රෝගීන් ඉක්මනින් සුවය ලැබීම සිදුවේ.එබැවින් මරණ සංඛාවද සංවර්ධිත රටවල අවමය.

පහත දැක්වෙන්නේ ඇමරිකාවේ වාර්ථාවූ මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාදනය හා පිළිකා පිළිබදවය.මෙම වගුවෙන් දැක්වෙන පරිධී පිළිකා රෝග රැසකටම මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාදනය හේතුවී ඇතැයි අනුමාන කළහැක.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px;&quot;
|+අමරිකාවේ 2004-2008 වර්ෂතුල වාර්ථාවූ  HPV වෛරසය අශ්‍රිත පිළිකා.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medscape.org/viewarticle/768633_slide|title=Archived copy|accessdate=2012-08-24|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120824182649/http://www.medscape.org/viewarticle/768633_slide|archivedate=24 August 2012|df=dmy-all}}(subscription required)
[[Category:Pages containing links to subscription-only content|Category:Pages containing links to subscription-only content]]
[[Category:Wikipedia articles needing clarification from November 2015|Category:Wikipedia articles needing clarification from November 2015]]&lt;/ref&gt;
! පිළිකා ප්‍රදේශ
! වාර්ෂික රෝගී සංඛාව
! HPV ආසාදිත බව තහවුරුවූ
! HPV 16/18 ආසාදිත බව තහවුරුවූ
|-
| ගැබ්ගෙල
| 11,967
| 11,500
| 9,100
|-
| යෝනිය මුඛය
| 3,136
| 1,600
| 1,400
|-
| යෝනිය
| 729
| 500
| 400
|-
| ශිශ්නය
| 1,046
| 400
| 300
|-
| ගුදය (ස්ත්‍රී)
| 3,089
| 2,900
| 2,700
|-
| ගුදය (පුරුෂ)
| 1,678
| 1,600
| 1,500
|-
| ග්‍රසනිකාව (ස්ත්‍රී)
| 2,370
| 1,500
| 1,400
|-
| ග්‍රසනිකාව (පුරුෂ)
| 9,356
| 5,900
| 5,600
|-
| සම්පූර්ණl (ස්ත්‍රී)
| 21,291
| 18,000
| 15,000
|-
| සම්පූර්ණl (පුරුෂ)
| 12,080
| 7,900
| 7,600
|}
[[ගොනුව:HPV-16_genome_organization.png|thumb|HPV 16 වෛරස කාණ්ඩය ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ වැඩි අවදානමක් ඇති කරයි]]
බොහෝ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතිය ඇතැම් වෛරස කාණ්ඩ හමුවේ දුර්වලවී ඇතිබව පෙනේ.විශේෂයෙන් 16,18,31 හා 45 යන වෛරස කාණ්ඩ ඉතා බලවත් බව පර්යේෂකයන් පවසයි.මෙම වෛරස කාණ්ඩ හතර පිළිකා ඇතිකිරීමේ ඉහළ අවධානමක් සහිතය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schiffman M, Castle PE|title=The promise of global cervical-cancer prevention|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-11-17_353_20/page/2101|journal=N. Engl. J. Med.|volume=353|issue=20|pages=2101–4|year=2005|pmid=16291978|doi=10.1056/NEJMp058171}}&lt;/ref&gt; මානව පැපිලෝමා වෛරය නිසා ඇතිවන පිළිකා තත්වය වර්ධනය කිරීමට දුම්පානය හේතුවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Alam S, Conway MJ, Chen HS, Meyers C|title=Cigarette Smoke Carcinogen Benzo[a]pyrene Enhances Human Papillomavirus Synthesis|journal=J Virol|volume=82|issue=2|pages=1053–8|year=2007|pmid=17989183|pmc=2224590|doi=10.1128/JVI.01813-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lu B, Hagensee ME, Lee JH, Wu Y, Stockwell HG, Nielson CM, Abrahamsen M, Papenfuss M, Harris RB, Giuliano AR|title=Epidemiologic factors associated with seropositivity to human papillomavirus type 16 and 18 virus-like particles and risk of subsequent infection in men|journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev.|volume=19|issue=2|pages=511–6|date=February 2010|pmid=20086109|doi=10.1158/1055-9965.EPI-09-0790|url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=20086109|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; දුම්බීම, දුම්කොළ සැපීම හා වෙනත් දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය භාවිත කිරීම නිසා නිකොටින්,ඇල්කොලොයිඩ් වැනි ප්‍රබල පිළිකා කාරක ශරීරගතවේ.එමගින් HPV ආසාධිතයන්ට පිළිකා ඇතිවීමේ අවධානම ඉහළයයි.මානව පැපිලෝමා වෛරස හේතුවෙන් පිළිකා ඇතිවූ බොහෝ දෙනෙක් දුම්පානය,දුම්කොළ සැපීම හා වෙනත් දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතා කරන්නන් බව පෙනීගොස් ඇත.

HPV වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා සඳහා ජානමය සාධකද ඉතා ඉහළ බලපෑමක් ඇතිකරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Liu|first1=Ying|title=Comprehensive mapping of the human papillomavirus (HPV) DNA integration sites in cervical carcinomas by HPV capture technology|doi=10.18632/oncotarget.6809|volume=7|journal=Oncotarget|pages=5852–5864|pmid=26735580|pmc=4868726|year=2015}}&lt;/ref&gt; එබැවින් පවුලේ සමීප ඥාතියෙකුට(ලේ ඥාතියෙකුට) මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවුන පිළිකාවක් ඇතිවූයේනම් ඔවුන්ගේ ඉරදිරි පරපුරේ ඥාතියෙකුට පිළිකා ඇතිවීමේ අවධානම ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී.උදාහරණ ලෙස තම මවට පියාට හෝ සහෝදර සහෝදරියකට පිළිකාවක් ඇත්නම් තමාටද පිළිකා අවධානම ඇති බව දැනගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Parfenov|first1=Michael|title=Characterization of HPV and host genome interactions in primary head and neck cancers|doi=10.1073/pnas.1416074111|volume=111|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|pages=15544–15549|pmid=25313082|pmc=4217452|year=2014}}&lt;/ref&gt;

==== ගැබ්ගෙල පිළිකා ====
ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිවීම කෙරෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන්නේ HPV16 සහ HPV18,  යන වෛරස් කාණ්ඩයි.ගැබ්ගෙල පිළිකා අතරින් 70% හේතුව මෙම වෛරස කාණ්ඩ දෙකයි.&lt;ref name=&quot;WHO2016&quot;&gt;{{cite web|title=Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|website=WHO|accessdate=10 August 2016|date=June 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805111143/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|archivedate=5 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Cohen J|title=Public health. High hopes and dilemmas for a cervical cancer vaccine|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-04-29_308_5722/page/n33|journal=Science|volume=308|issue=5722|pages=618–21|year=2005|pmid=15860602|doi=10.1126/science.308.5722.618}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ault_2006&quot;&gt;{{cite journal|author=Ault KA|title=Epidemiology and Natural History of Human Papillomavirus Infections in the Female Genital tract|journal=Infectious Diseases in Obstetrics and Gynecology|volume=2006|pages=1–5|year=2006|pmid=16967912|pmc=1581465|doi=10.1155/IDOG/2006/40470}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Human papillomavirus types in head and neck squamous cell carcinomas worldwide: a systematic review|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers &amp; Prevention|date=1 February 2005|issn=1055-9965|pmid=15734974|pages=467–475|volume=14|issue=2|doi=10.1158/1055-9965.EPI-04-0551|first=Aimee R.|last=Kreimer|first2=Gary M.|last2=Clifford|first3=Peter|last3=Boyle|first4=Silvia|last4=Franceschi}}&lt;/ref&gt;

HPV 16 යන වෛරස කාණ්ඩයේ පිළිකා රෝගීන් ප්‍රතිශතයක් ලෙස 54%  කි.එනම් වැඩිම පිළිකා අවධානමක් ඇති වෛරස කාණ්ඩය HPV 16 බව පැහැදිළිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Noel J, Lespagnard L, Fayt I, Verhest A, Dargent J|title=Evidence of human papilloma virus infection but lack of Epstein-Barr virus in lymphoepithelioma-like carcinoma of uterine cervix: report of two cases and review of the literature|url=https://archive.org/details/sim_human-pathology_2001-01_32_1/page/135|journal=Hum. Pathol.|volume=32|issue=1|pages=135–8|year=2001|pmid=11172309|doi=10.1053/hupa.2001.20901}}&lt;/ref&gt; ගැබ්ගෙල පිළිකා වලට අමතරව HPV 16 මගින් ශීශ්නය හා ගුදය ආශ්‍රිතවද පිළිකා ඇතිකරයි,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nurse-practitioners.advanceweb.com/Article/Vulvar-Intraepithelial-Neoplasia.aspx|title=Vulvar Intraepithelial Neoplasia: Varied signs, varied symptoms: what you need to know|publisher=www.advanceweb.com|accessdate=5 August 2009|url-status=live|archiveurl=https://archive.is/20120716205333/http://nurse-practitioners.advanceweb.com/Article/Vulvar-Intraepithelial-Neoplasia.aspx|archivedate=16 July 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Bolt J, Vo QN, Kim WJ, McWhorter AJ, Thomson J, Hagensee ME, Friedlander P, Brown KD, Gilbert J|title=The ATM/p53 pathway is commonly targeted for inactivation in squamous cell carcinoma of the head and neck (SCCHN) by multiple molecular mechanisms|journal=Oral Oncol.|volume=41|issue=10|pages=1013–20|year=2005|pmid=16139561|doi=10.1016/j.oraloncology.2005.06.003}}&lt;/ref&gt;

ලොවපුරා වැඩිම පිළිකා රෝගී මරණ සංඛ්‍යාවක් වාර්ථා වන්නේ ගැබ්ගෙල පිළිකාව හේතුවෙන්ය.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot;/&gt; සංවර්ධනය වෙම්න් පවතින රටවල මෙම තත්වය ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී.

HPV වෛරසය ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ දුර්වලතා නිසා ඉක්මනින් වර්ධනයවේ.කෙසේ වෙතත් මෙම වෛරසය ආසාධනයවී ඉතා දිගු කලකට පසුව රෝග ලක්ෂණ පහළවීම දක්නට ලැබේ.සාමාන්‍යයෙන් මෙම කාලය වසර දහයක් හෝ විස්සක් වියහැකිය.&lt;ref name=&quot;Sinal_2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sinal SH, Woods CR|title=Human papillomavirus infections of the genital and respiratory tracts in young children|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=16|issue=4|pages=306–16|year=2005|pmid=16210110|doi=10.1053/j.spid.2005.06.010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Greenblatt|first1=R. J.|title=Human papillomaviruses: Diseases, diagnosis, and a possible vaccine|journal=Clinical Microbiology Newsletter|volume=27|issue=18|pages=139–145|year=2005|pmid=|pmc=|doi=10.1016/j.clinmicnews.2005.09.001}}&lt;/ref&gt; වර්ථමානයේදී බොහෝ රටවල ගැබ්ගෙල පිළිකා වළක්වා ගැනීමට වයස අවුරුදු නමයත් දහතුනත් අතර වයසේ පසුවන දැරියන්ට ප්‍රතිශක්තිකරණ එන්නත ලබාදෙයි.එමගින් මැදිවියේදී ඇතිවියහැකි මාතෘ මරණ ඉතා සාර්ථකව මැඩපවත්වා ගැනීමට හැකිවී ඇත.

==== ලිංගික අවයව ආශ්‍රිත පිළිකා ====
ගුදය හා ශිශ්නය ආශ්‍රිත පිළිකා ඇතිකරන HPV වෛරස කාණ්ඩ වැඩිවශයෙන්ම ලිංගිකව සම්ප්‍රේශනය වන බව සොයාගෙන ඇත.විශේෂයෙන් සමලිංගික සබදතා පවත්වන පුරුෂයින් අතර මෙය බහුලව දක්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් ගුදය ආශ්‍රිතව ඇතිවන පිළිකාවලට ප්‍රබල හේතුවක් ලෙස සමලිංගික ගුද සංසර්ගය හේතුවන බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;CDC men&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-and-men.htm|title=HPV and Men — CDC Fact Sheet|date=3 April 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017213347/http://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-and-men.htm|archivedate=17 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Frisch M, Smith E, Grulich A, Johansen C|title=Cancer in a population-based cohort of men and women in registered homosexual partnerships|journal=Am. J. Epidemiol.|volume=157|issue=11|pages=966–72|year=2003|pmid=12777359|doi=10.1093/aje/kwg067|url=http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/157/11/966|quote=However, the risk for invasive anal squamous carcinoma, which is believed to be caused by certain types of sexually transmitted human papillomaviruses, a notable one being type 16, was significantly 31-fold elevated at a crude incidence of 25.6 per 100,000 person-years|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519223209/http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/157/11/966|archivedate=19 May 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  ඇතැම් සමීක්ෂණයන් අනුව විරුද්ධ ලිංගිකයන් කිහිප දෙනකු ඇසුරු කරන පුරුෂයන් හා එක් සහකාරියක් සමග පමණක් ලිංගික සබදතා පැවැත්වූ පුරුෂයන් අතර පිළිකා තත්වයේ වෙනසක් දක්නට ලැබී නැත.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Influence of Sexual Orientation and Sexual Role on Male Grooming-Related Injuries and Infections|author=Thomas W. Gaither|journal=J Sex Med|year=2015|volume=12|issue=3|pages=631–640|doi=10.1111/jsm.12780|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;.ගුද පිළිකා  වැඩි වශයෙන්ම වාර්ථාවන්නේ පුරුෂයන් අතරය..&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chin-Hong PV, Vittinghoff E, Cranston RD, Browne L, Buchbinder S, Colfax G, Da Costa M, Darragh T, Benet DJ, Judson F, Koblin B, Mayer KH, Palefsky JM|title=Age-related prevalence of anal cancer precursors in homosexual men: the EXPLORE study|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2005-06-15_97_12/page/896|journal=J. Natl. Cancer Inst.|volume=97|issue=12|pages=896–905|year=2005|pmid=15956651|doi=10.1093/jnci/dji163}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aidsmeds.com/articles/aids_anal_pap_2042_14727.shtml|title=AIDSmeds Web Exclusives : Pap Smears for Anal Cancer? — by David Evans|publisher=AIDSmeds.com|accessdate=29 August 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707094737/http://www.aidsmeds.com/articles/aids_anal_pap_2042_14727.shtml|archivedate=7 July 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Goldie SJ, Kuntz KM, Weinstein MC, Freedberg KA, Palefsky JM|title=Cost-effectiveness of screening for anal squamous intraepithelial lesions and anal cancer in human immunodeficiency virus-negative homosexual and bisexual men|journal=Am. J. Med.|volume=108|issue=8|pages=634–41|date=June 2000|pmid=10856411|doi=10.1016/S0002-9343(00)00349-1|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002-9343(00)00349-1}}&lt;/ref&gt;

==== මුඛ හා උගුර ආශ්‍රිත පිළිකා ====
හිස සහ බෙල්ලේ පිළිකා සදහාද  HPV 16 සහ HPV 18 යන වෛරස ප්‍රබල බලපෑමක් එල්ල කරයි.&lt;ref name=&quot;Ault_2006&quot;/&gt; මුඛය හා උගුර ආශ්‍රිත පිළික ඇතිකරන මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ රැසක්ම ලිංගිකව සම්ප්‍රේශනය වෙයි.දුම්පානය කරන පුද්ගලයන්ට මෙම පිළිකා අවධානම ඉහළ අතර දම්නොබොන පුද්ගලයන්ට පවා කලාතුරකින් මෙම පිළිකා තත්වයන් ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gillison ML, Koch WM, Capone RB, Spafford M, Westra WH, Wu L, Zahurak ML, Daniel RW, Viglione M, Symer DE, Shah KV, Sidransky D|title=Evidence for a causal association between human papillomavirus and a subset of head and neck cancers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2000-05-03_92_9/page/709|journal=J. Natl. Cancer Inst.|volume=92|issue=9|pages=709–20|year=2000|pmid=10793107|doi=10.1093/jnci/92.9.709}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Gillison ML|title=Human papillomavirus and prognosis of oropharyngeal squamous cell carcinoma: implications for clinical research in head and neck cancers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2006-12-20_24_36/page/5623|journal=J. Clin. Oncol.|volume=24|issue=36|pages=5623–5|year=2006|pmid=17179099|doi=10.1200/JCO.2006.07.1829}}&lt;/ref&gt; මුඛ හා ගුද ලිංගික සංසර්ගය මගින් එක් අයෙකුගෙන් තවත් අයෙකුට වෛරසය පැතිරේ.HPV- 16 වෛරසය පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ ඉහළ බලපෑමක් සිදුකරයි.&lt;ref name=&quot;D'Souza_2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=D'Souza G, Kreimer AR, Viscidi R, Pawlita M, Fakhry C, Koch WM, Westra WH, Gillison ML|title=Case-control study of human papillomavirus and oropharyngeal cancer|journal=N. Engl. J. Med.|volume=356|issue=19|pages=1944–56|year=2007|pmid=17494927|doi=10.1056/NEJMoa065497|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/356/19/1944|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070512040650/http://content.nejm.org/cgi/content/full/356/19/1944|archivedate=12 May 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ridge&quot;&gt;Ridge JA, Glisson BS, Lango MN, et al. [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 &quot;Head and Neck Tumors&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663|date=20 July 2009}} in Pazdur R, Wagman LD, Camphausen KA, Hoskins WJ (Eds) [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ Cancer Management: A Multidisciplinary Approach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224102/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/|date=4 October 2013}}. 11 ed. 2008.&lt;/ref&gt; මෙම පිළිකා වර්ධනය කෙරේ දුම්කොළ හා ඇල්කොහොල් වැනි මත්ද්‍රව්‍ය හේතුවේ.දුම්කොළ හා දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය හාවිත කිරීම නිසා පිළික තත්වයන් ඉතා භයානක තත්වයන් දක්වා වර්ධනය වියහැකි බව පැවසේ.ඇතැම් පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ ඉදිරියේදී ගැබ්ගෙල පිළිකා අභිබවා මුඛ පිළික නිසා ඇතිවන මරණ සංඛ්‍යාව ඉහළ යනු ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdha.org/downloads/PDFOralCancer.pdf|title=Oral Cancer on the rise among non-smokers under 50|publisher=California Dental Hygienists’ Association|accessdate=10 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124115605/http://www.cdha.org/downloads/PDFOralCancer.pdf|archivedate=24 January 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Human papillomavirus and rising oropharyngeal cancer incidence in the United States|journal=Journal of Clinical Oncology|date=10 November 2011|issn=1527-7755|pmc=3221528|pmid=21969503|pages=4294–4301|volume=29|issue=32|doi=10.1200/JCO.2011.36.4596|first=Anil K.|last=Chaturvedi|first2=Eric A.|last2=Engels|first3=Ruth M.|last3=Pfeiffer|first4=Brenda Y.|last4=Hernandez|first5=Weihong|last5=Xiao|first6=Esther|last6=Kim|first7=Bo|last7=Jiang|first8=Marc T.|last8=Goodman|first9=Maria|last9=Sibug-Saber}}&lt;/ref&gt; මෙම නිසා හැකි පමන දුම්කොළ භාවිතය නැවැත්වීමට රජ්‍ය අංශයේ අවධානය වහාම ලක්වියයුතුය බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙයි.ශ්‍රී ලංකාව හා ඇතැම් දකුණු ආසියාතික රටවලද මුඛ පිළිකා බහුලව දක්නට ලැබේ.මෙයට හේතුව ඔවුන් අතර පවතින බුලත්ටිට කෑම නිසාය.බුලත් විට සදහා යොදා ගන්නා පුවක් වල ඇල්කොලොයිඩ් නම් පිළිකා කාරකයත් දුම්කොළවල නිකොටින් නම් පිළිකා කාරකයත් අඩංගුය.

මෑතකදී ඇමරිකාවේ සිදුකළ පරීක්ෂණවලදී පෙනීගොස් ඇත්තේ HPV 16 වෛරස් කාණ්ඩය නිසා එරට උගුරේ පිළිකා සහිත රෝගීන් සීග්‍රයෙන් වර්ධනයවී ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid21969503&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chaturvedi AK, Engels EA, Pfeiffer RM, Hernandez BY, Xiao W, Kim E, Jiang B, Goodman MT, Sibug-Saber M, Cozen W, Liu L, Lynch CF, Wentzensen N, Jordan RC, Altekruse S, Anderson WF, Rosenberg PS, Gillison ML|title=Human Papillomavirus and Rising Oropharyngeal Cancer Incidence in the United States|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=29|issue=32|pages=4294–301|date=October 2011|pmid=21969503|pmc=3221528|doi=10.1200/JCO.2011.36.4596|url=|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ මුඛ පිළිකා ඇතිකරන ඇතැම් මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ වැඩි වශයෙන් පැතිරී ඇත්තේ මුඛ සංසර්ගය නිසා බවයි.සාමාන්‍යයෙන් මුඛ පිළිකා ඇතිවීම කාන්තාවන්ට වඩා පුරුෂයන් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;pmid17891052&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ernster JA, Sciotto CG, O'Brien MM, Finch JL, Robinson LJ, Willson T, Mathews M|title=Rising incidence of oropharyngeal cancer and the role of oncogenic human papilloma virus|journal=The Laryngoscope|volume=117|issue=12|pages=2115–28|date=December 2007|pmid=17891052|doi=10.1097/MLG.0b013e31813e5fbb|url=https://archive.org/details/sim_laryngoscope_2007-12_117_12/page/2115|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt;  වර්ථමානයේ ගැහැණු ළමුන් සදහා ගැබ්ගෙල පිළිකා වළක්වාගැනීමට ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් නිපදවා ඇත.එහෙත් එමගින් උගුරේ ඇතිවන පිළිකා වළක්වාගත නොහැක.&lt;ref name=&quot;pmid21449154&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kidon MI, Shechter E, Toubi E|title=[Vaccination against human papilloma virus and cervical cancer]|language=Hebrew|journal=Harefuah|volume=150|issue=1|pages=33–6, 68|date=January 2011|pmid=21449154|doi=|url=}}&lt;/ref&gt;

==== පෙනහළු පිළිකා ====
මානව පැපිලෝමා වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා අතර පෙනහළු පිළිකාද බහුලව වාර්ථාවන පිළිකා විශේෂයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lung Cancer Risk Rises in the Presence of HPV Antibodies|url=http://www.aacr.org/home/public--media/aacr-in-the-news.aspx?d=2328|work=Lung Cancer Risk Rises in the Presence of HPV Antibodies|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427221343/http://www.aacr.org/home/public--media/aacr-in-the-news.aspx?d=2328|archivedate=27 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; පෙනහළු පිළිකා රෝගීන් බොහෝ දෙනකුට මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී තිබුණබව පර්යේෂකයන් පෙන්වාදී ඇත. පෙනහළු පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ දුම්පානය ප්‍රබල හේතුවක්වී ඇත.

=== ප්‍රතිශක්තීකරණ ඌනතා ===
ඇතැම් පර්යේෂණයන්ට අනුව මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ප්‍රතිශක්තීකරණ ඌනතා ඇතිවනබව සොයාගෙන ඇත.මෙම වෛරසය මහින් ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතිය දුර්වල කරන බැවින් කෙරටීන් වැඩි වශයෙන් නිපදවීමත් සම මතුපිට සෛල අසාමාන්‍ය ලෙස වර්ධනයවීමටත් පටන්ගිනී.මෙහි ප්‍රථිපල ලෙස සම මතුපිට ඉන්නන් හා තුවාල ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/11/12/wtree112.xml|title=Tree man 'who grew roots' may be cured|last=Moore|first=Matthew|date=12 November 2007|work=The Daily Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113060629/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F11%2F12%2Fwtree112.xml|archivedate=13 November 2007|url-status=live|location=London|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== හේතුව ==
ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණයවන මානව පැපිලෝමා වෛරස ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන්කලහැක.ඒ අඩු අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ හා වැඩි අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ ලෙසයි.අඩු අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ මගින් ඉන්නන් ඇතිවීම වැනි සුළු රෝග තත්වයන් පෙන්වන අතර වැඩි අවදානම් කාණ්ඩ මගින් පිළිකා ඇතිකරයි.

=== ව්‍යාප්තිය ===
නවයොවුන් අවධියේදී ඇතිකරගන්නා ලිංගික සම්භන්දතා හේතුවෙන් බොහෝවිට HPV වෛරසය ශරීරගතවේ.සමලිංගික සංසර්ගයන්,විරුද්ධ ලිංගික සංසර්ගයන්,බහු සහකරු සංසර්ගයන්,දුම්පානය,ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ ඇතිවන දුර්වලතා හේතුවෙන් මෙම වෛරසය ශරීරගතවේ.මෙම වෛරසය ලිංගික ස්‍රාවයන් හෝ රුධිරය මගින් පමණක් නොව ස්පර්ශයෙන්ද පැතිරේ.අනාරක්ෂිත යොනි හා ගුද සංසර්ගයන් වැඩි අවධානම් මට්ටමක පවතී.මුඛ සංසර්ගය මගින් බෝවීම ඊට සාපේක්ෂව අවම අගයක් ගනී.මවගෙන් දරුවාට වෛරසය ශරීරගතවීම ගැබිනි සමයේදී සිදුවේ.රෝගීන් භාවිතා කළ ඇතැම් දුව්‍ය උපකරණ හවුලේ භාවිතය මගින් ව්‍යාප්තිය ඉතා කලාතුරකින් සිදුවන්නකි. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Control of Communicable Diseases Manual|url=https://archive.org/details/controlofcommuni0000unse|last=Heymann, MD|first=David|publisher=Apha Press|year=2015|isbn=978-0-87553-018-5|edition=20th|location=Washington D.C.|pages=[https://archive.org/details/controlofcommuni0000unse/page/299 299]–300}}&lt;/ref&gt;

==== ගර්භනීබව ====
මවගෙන් දරුවාට වෛරසය පැතිරීම සිදුවන්නේ  HPV  ආසාදිත මවක් ගර්භනී සමයේදී ඇගේ කුසතුල සිටින දරුවාට බොවීමයි.එහෙත් ළදරුවකු උපත ලැබූ පසු ඔහුට හෝ ඇයට රෝග ලක්ෂණ ඉක්මනින් පහළ නොවේ.ඇතැම්විට රෝග ලක්ෂණ මතුවීමට වසර විස්සකට වඩා කල්ගතවිය හැක. 

==== ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය ====
ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිකරන මානව පැපිලෝමා වෛරසය ලිංගිව සම්ප්‍රේෂණය වෛරස කාණ්ඩ අතර ප්‍රධාන තැනක් ගනී.කෙසේ වෙතත් මෙම පිළිකාව වැළැක්වීම සදහා එන්නත් ලබාදීම බොහේ රටවල සිදුකෙරේ.එමගින් සාර්ථක ප්‍රතිපල ලබා ඇත.

HPV වෛරස ප්‍රථමික ලිංගික ක්‍රියාවන් මගින් වුවද පැතිරේ.උදාහරණ ලෙස ලිංගික අවයව අතින් ස්පර්ෂ කිරීම දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;cite pmid|16950018&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Burchell AN, Winer RL, de Sanjosé S, Franco EL|title=Chapter 6: Epidemiology and transmission dynamics of genital HPV infection|journal=Vaccine|volume=24 Suppl 3|issue=|pages=S3/52–61|date=Aug 2006|pmid=16950018|doi=10.1016/j.vaccine.2006.05.031|issn=0264-410X}}&lt;/ref&gt;

මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ 120 අතරිනුත් 51 පමණ වඩාත් සක්‍රීය බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schmitt M, Depuydt C, Benoy I, Bogers J, Antoine J, Arbyn M, Pawlita M|year=2012|title=Prevalence and viral load of 51 genital human papillomavirus types and 3 subtypes|url=|journal=Int J Cancer|volume=132|issue=|pages=2395–2403|doi=10.1002/ijc.27891}}&lt;/ref&gt;  මෙයින් 15 ක් අධි අවදානම් තත්වයේ ඇත.(16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73, සහ 82), ඇතැම් කාණ්ඩ මධ්‍යම අවදානම් මට්ටමක් පෙන්වයි (26, 53, සහ 66), ඇතැම් වෛරක කාණ්ඩ අඩු අවදානම් මට්ටමක් ඇත 12 ,6, 11, 40, 42, 43, 44, 54, 61, 70, 72, 81, සහ1 08).&lt;ref name=&quot;pmid12571259&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Muñoz N, Bosch FX, de Sanjosé S, Herrero R, Castellsagué X, Shah KV, Snijders PJ, Meijer CJ|title=Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-02-06_348_6/page/518|journal=N. Engl. J. Med.|volume=348|issue=6|pages=518–27|year=2003|pmid=12571259|doi=10.1056/NEJMoa021641}}&lt;/ref&gt;

උපත් පාලන කොපු භාවිතය මෙම වෛරසය සදහා වඩාත් සාර්ථක උපක්‍රමයක් නොවන්නේ මෙම ඍජු ස්පර්ශය මගින් පවා බෝවන බැවිනි.අනෙක් ලිංගික රෝග ඇතිකරන වෛරස හා බැක්ටීරියා ලිංගික ස්‍රාව ශ්‍රක්‍රාණු,මුත්‍රා,රුධිරය  මගින් ව්‍යාප්තවන නිසා උපත් පාලක කොපු භාවිතය හොද ආරක්ෂික ක්‍රමයකි.

==== අත ====
HPV වෛරසය ශරීරගතවීම ආසාදිත පුද්ගලයෙකුගේ ලිංගික පෙදෙස නිරෝගී අයකු අතපතගෑම මගින් හෝ  ආසදිතයෙකු නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශය මගින්ද ව්‍යාප්තවේ.විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර සිදුවන ලිංගික අවයව ස්පර්ශයේදී ආසාදිත ස්ත්‍රියක් පුරුෂයෙකුගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශය වැඩි අවදානම් තත්වයත් ලෙස සැළකේ.සමලිංගික සම්භන්දයකදී ආසාදිත පුුරුෂයා හෝ ස්ත්‍රිය විසින් නිරෝගී ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයාගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශ කිරීම වැඩි අවදානම් සහිතය.කෙසේ වෙතත් යොනි,ගුද හා මුඛ සංසර්ගයන්ට සාපේක්ෂව අතපතගෑමෙන් වෛරස ආසාදනයවීම ඉතා අවම අගයක් ගනී.අතින් ලිංගික අවයවයන් ස්පර්ශයේදී පුරුෂයන්ගේ අතින් සිදුකරන ස්පපර්ශයන් වඩාත් අවදානම් සහගතය. ලිංගික නොවන අතපතගෑම් වලදී ද මීට සමාන තත්වයක් ඇත.

==== ද්‍රව්‍ය ====
ඇතැම් ද්‍රව්‍ය උපකරණ හවුලේ භාවිතා කිරීම මගින්ද මානව පැපිලෝමා වෛරසය ව්‍යාප්තවිය හැක.උදාහරණ ලෙස රැවුල කපන උපකරණ,දත් බුරුසු ආදිය දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid8849195&quot;&gt;{{cite journal|author=Tay SK|title=Genital oncogenic human papillomavirus infection: a short review on the mode of transmission|journal=Annals of the Academy of Medicine, Singapore|volume=24|issue=4|pages=598–601|date=Jul 1995|pmid=8849195|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/reproductivehealth.html|issn=0304-4602|format=Free full text|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120727124342/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/reproductivehealth.html|archivedate=27 July 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Pao CC, Tsai PL, Chang YL, Hsieh TT, Jin JY|title=Possible non-sexual transmission of genital human papillomavirus infections in young women|journal=European Journal of Clinical Microbiology &amp; Infectious Diseases|volume=12|issue=3|pages=221–222|date=Mar 1993|pmid=8389707|doi=10.1007/BF01967118|issn=0934-9723}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Tay SK, Ho TH, Lim-Tan SK|title=Is genital human papillomavirus infection always sexually transmitted?|journal=The Australian &amp; New Zealand Journal of Obstetrics &amp; Gynaecology|volume=30|issue=3|pages=240–242|date=Aug 1990|pmid=2256864|doi=10.1111/j.1479-828X.1990.tb03223.x|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genitalwarts.html|issn=0004-8666|format=Free full text|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406191006/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genitalwarts.html|archivedate=6 April 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් විට ස්වංවින්දනය සදහා ස්ත්‍රීන් භාවිත කරන කෘතිම ශිශ්න ආදිය හවුලේ භාවිතය මගින් ද මෙ පැතිරිය හැක.&lt;ref name=&quot;Sonnex&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sonnex C, Strauss S, Gray JJ|title=Detection of human papillomavirus DNA on the fingers of patients with genital warts|journal=Sexually Transmitted Infections|volume=75|issue=5|pages=317–319|date=October 1999|pmid=10616355|pmc=1758241|doi=10.1136/sti.75.5.317|issn=1368-4973}}&lt;/ref&gt;

==== රුධිරය ====
මීට ඉහතදී පර්යේෂකයන් විශ්වාස කළේ මානව පැපිලෝමා වෛරසය රුධිරය මගින් බෝ නොවන බවයි.එහෙත් නවතම අධ්‍යනයන්ට අනුව මෙම වෛරසය රුධිරය මගින්ද බෝවන බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;KruegerStuart2010&quot;&gt;{{cite book|author1=Hans Krueger|author2=Gavin Stuart|author3=Richard Gallagher|author4=Dan Williams, Jon Kerner|title=HPV and Other Infectious Agents in Cancer:Opportunities for Prevention and Public Health: Opportunities for Prevention and Public Health|url=https://books.google.com/books?id=engBMqjQ6SQC&amp;pg=PA34|accessdate=24 December 2012|date=12 April 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-973291-3|page=34|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130609085053/http://books.google.com/books?id=engBMqjQ6SQC&amp;pg=PA34|archivedate=9 June 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාධිතපුද්ගලයන් ගෙන් ලබාගත් රුධිර සාම්පල ශිතකරණයක රදවා පසුව නැවත පරික්ෂා කිරීමේදී තවමත් සජීවී තත්වයේ සිටි වෛරස හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bodaghi S, Wood LV, Roby G, Ryder C, Steinberg SM, Zheng ZM|title=Could human papillomaviruses be spread through blood?|journal=J. Clin. Microbiol.|volume=43|issue=11|pages=5428–34|date=November 2005|pmid=16272465|pmc=1287818|doi=10.1128/JCM.43.11.5428-5434.2005|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2005-11_43_11/page/5428}}&lt;/ref&gt; එමගින් රුධිර පාරවිලනය මගින් මානව පැපිලෝමා වෛරසය පැතිරෙන බව ප්‍රත්‍යක්ෂවී ඇත.2009 දී ඕස්ට්‍ර්ලියාවේ රතු කුරුස සංවිධානය මගින් සංවිධානය කළ ලේ දන්දීමේ වැඩසටහනකදී පුරුෂයන් ගෙන් ලබාගත් රුධිර සාම්පල තුල සජීවී මානව පැපිලෝමා වෛරස අඩංගුවී තිබී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid19697401&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chen AC, Keleher A, Kedda MA, Spurdle AB, McMillan NA, Antonsson A|title=Human papillomavirus DNA detected in peripheral blood samples from healthy Australian male blood donors|journal=J. Med. Virol.|volume=81|issue=10|pages=1792–6|date=October 2009|pmid=19697401|doi=10.1002/jmv.21592|url=}}&lt;/ref&gt; 

==== සැත්කම් ====
ඇතැම් සැත්කම් සිදුකිරීමේදී ජීවානුහරණය නොකළ ශල්‍ය උපකරණ පොදුවේ භාවිත කිරීමේදී මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවිය හැක..&lt;ref name=&quot;PMC147&quot;&gt;{{cite journal|title=Human Papillomavirus: Confronting the Epidemic—A Urologist’s Perspective|pmc=1477576|pmid=16985824|volume=7|year=2005|pages=135–44|vauthors=Watson RA|journal=Rev Urol}}&lt;/ref&gt;  

=== වෛරස අධ්‍යනය ===
{{වර්ගීකරණකොටුව|image=Papilloma Virus (HPV) EM.jpg|image_caption=[[transmission electron microscopy|TEM]] of ''papillomavirus''|ordo=''Unassigned''|familia='''''[[Papillomaviridae]]'''''|virus_group=i|subdivision_ranks=Genera|subdivision=''Alphapapillomavirus''&lt;br&gt;''Betapapillomavirus''&lt;br&gt;''Gammapapillomavirus''&lt;br&gt;''Mupapillomavirus ''&lt;br&gt;''Nupapillomavirus''}}HPV වෛරසය සජීවී පටක තුල නොව අජීවී පටක තුල වර්ධනයවේ.මෙම වෛරසය ආසාදනයවීම සිදුවන්නේ ඉතා සෙමිනි.ලිංගික සංසර්ගයකින් හෝ සමෙහි ඇතිවන තුවාලයකින් සීරීමක් තුලින් වෛරසය ශරීරයට ඇතුළු වෙයි.රෝග ලක්ෂණ පහළවීමද ඉතා සෙමින් සිදුවේ.

== රෝග නිර්නය ==
මානව පැපිලෝමා වෛරස ප්‍රධාව වශයෙන් එහි බලපෑම් මත කොටස් දෙකකට බෙදේ.එක් වර්ගයක් අඩු අවදානම් සහිත වන අතර එමගින් ඉන්නන් ඇතිවීම වැනි සුළු ආබාධ පමණක් ඇතිවේ.අනෙත් වර්ගය වැඩි අවදානම් සහිත වෛරස වන අතර එම වෛරස මගින් පිළිකා ඇතිකරයි.&lt;ref name=&quot;pmid12873163&quot;&gt;{{cite journal|author=Schiffman M, Castle PE|title=Human papillomavirus: epidemiology and public health|journal=Arch. Pathol. Lab. Med.|volume=127|issue=8|pages=930–4|date=August 2003|pmid=12873163|doi=10.1043/1543-2165(2003)127&lt;930:HPEAPH&gt;2.0.CO;2|url=http://www.archivesofpathology.org/doi/full/10.1043/1543-2165(2003)127%3C930:HPEAPH%3E2.0.CO;2|doi_brokendate=1 January 2017|issn=1543-2165|last2=Castle}}&lt;/ref&gt;

සෞඛය අංශ පෙන්වා දෙන්නේ මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී ඇතැයි සක කරන ලක්ෂණ පහලවූ වහාම ඒ සම්භන්දව වෛද්‍ය පරීක්ෂණ වෙත යොමුවීම වැදගත් බවයි.

=== ගැබ්ගෙල පර්ක්ෂාව ===
HPV වෛරසය ශරීරගතවී ඇතිබව දැනගත්විට එම වෛරසය  HPV 16හෝ17 ද යන්න  DNA පරීක්යෂණයන්න මගින් සනාථ කරගත හැකිය. කාණ්ඩයන්ට අයත් වෛරස මගින් ගැබ්ගෙ පිළිකා ඇතිකරනු ලබයි. 

“Theoretically, the HPV DNA and RNA tests could be used to identify HPV infections in cells taken from any part of the body. However, the tests are approved by the FDA for only two indications: for follow-up testing of women who seem to have abnormal Pap test results and for cervical cancer screening in combination with a Pap test among women over age 30.”
&lt;ref&gt;{{cite web|title=National Cancer Institute Fact Sheet: HPV and Cancer|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/HPV|publisher=Cancer.gov|accessdate=23 October 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031233555/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/HPV|archivedate=31 October 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

In April 2011, the Food and Drug Administration approved the cobas HPV Test, manufactured by Roche.&lt;ref name=&quot;U.S Food and Drug Administration&quot;&gt;{{cite web|title=FDA Approval of cobas HPV Test – P1000020|url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm254518.htm|publisher=U.S Food and Drug Administration|accessdate=23 October 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215064634/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm254518.htm|archivedate=15 February 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; This cervical cancer screening test “specifically identifies types HPV 16 and HPV 18 while concurrently detecting the rest of the high risk types (31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66 and 68).”

The cobas HPV Test was evaluated in the ATHENA trial, which studied more than 47,000 U.S. women 21 years old and older undergoing routine cervical cancer screening.&lt;ref name=&quot;Wright 2011 578–586&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Wright TC, Stoler MH, Sharma A, Zhang G, Behrens C, Wright TL|title=Evaluation of HPV-16 and HPV-18 genotyping for the triage of women with high-risk HPV+ cytology-negative results|journal=Am. J. Clin. Pathol.|volume=136|issue=4|pages=578–586|year=2011|pmid=21917680|doi=10.1309/ajcptus5exas6dkz|url=http://ajcp.ascpjournals.org/content/136/4/578.long}}&lt;/ref&gt;  Results from the ATHENA trial demonstrated that 1 in 10 women, age 30 and older, who tested positive for HPV 16 and/or 18, actually had cervical pre-cancer even though they showed normal results with the Pap test.

In March 2003, the U.S. Food and Drug Administration (FDA) approved the Hybrid Capture 2 test manufactured by Qiagen/Digene,&lt;ref&gt;[http://www1.qiagen.com/Products/digeneHPVTesthc2.aspx Digene HPV HC2 DNA Test] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827020806/http://www.qiagen.com/products/digenehpvtesthc2.aspx|date=27 August 2010}} Qiagen HPV test&lt;/ref&gt; which is a &quot;hybrid-capture&quot; test&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C06E2DF1130F937A35755C0A9619C8B63|title=Qiagen to Buy Digene, Maker of Tests for Cancer-Causing Virus|date=4 June 2007|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630122924/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C06E2DF1130F937A35755C0A9619C8B63|archivedate=30 June 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/19/AR2007081901430.html|title=So Close Together for So Long, and Now One|date=20 August 2007|newspaper=[[The Washington Post]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706201152/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/19/AR2007081901430.html|archivedate=6 July 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; as an adjunct to Pap testing. The test may be performed during a routine Pap smear. It detects the DNA of 13 &quot;high-risk&quot; HPV types that most commonly affect the cervix, it does not determine the specific HPV types. Hybrid Capture 2 is the most widely studied commercially available HPV assay and the majority of the evidence for HPV primary testing in population-based screening programs is based on the Hybrid Capture 2 assay.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(13)62218-7/abstract|title=Efficacy of HPV-based screening for prevention of invasive cervical cancer: follow-up of four European randomised controlled trials|doi=10.1016/S0140-6736(13)62218-7|volume=383|journal=The Lancet|pages=524–532|year=2014|vauthors=Ronco G}}&lt;/ref&gt;

The recent outcomes in the identification of molecular pathways involved in cervical cancer provide helpful information about novel bio- or oncogenic markers that allow monitoring of these essential molecular events in cytological smears, histological, or cytological specimens. These bio- or onco- markers are likely to improve the detection of lesions that have a high risk of progression in both primary screening and triage settings. E6 and E7 mRNA detection PreTect HPV-Proofer (HPV OncoTect) or p16 cell-cycle protein levels are examples of these new molecular markers. According to published results, these markers, which are highly sensitive and specific, allow to identify cells going through malignant transformation.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Wentzensen N, von Knebel Doeberitz M|title=Biomarkers in cervical cancer screening|journal=Dis. Markers|volume=23|issue=4|pages=315–30|year=2007|pmid=17627065|doi=10.1155/2007/678793|url=http://iospress.metapress.com/content/1408573t76l656x4/}}{{dead link|date=September 2017|bot=Level C|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Molden T, Kraus I, Skomedal H, Nordstrøm T, Karlsen F|title=PreTect HPV-Proofer: real-time detection and typing of E6/E7 mRNA from carcinogenic human papillomaviruses|journal=J. Virol. Methods|volume=142|issue=1–2|pages=204–12|date=June 2007|pmid=17379322|doi=10.1016/j.jviromet.2007.01.036}}&lt;/ref&gt;

In October  2011 the US Food and Drug Administration approved the Aptima HPV Assay test for RNA created when and if any HPV strains start creating cancers (see virology).&lt;ref&gt;[http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm278520.htm FDA approval of APTIMA HPV Assay - P100042] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214082331/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm278520.htm|date=14 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dockter Clinical&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dockter J, Schroder A, Hill C, Guzenski L, Monsonego J, Giachetti C|title=Clinical performance of the APTIMA® HPV Assay for the detection of high-risk HPV and high-grade cervical lesions|journal=Journal of Clinical Virology|volume=45|pages=S55–S61|year=2009|pmid=19651370|pmc=|doi=10.1016/S1386-6532(09)70009-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gen-probe.com/news/PressReleaseText.asp?compid=135117&amp;releaseID=1623562|title=Press|work=gen-probe.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212065944/http://www.gen-probe.com/news/PressReleaseText.asp?compid=135117&amp;releaseID=1623562|archivedate=12 December 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The vulva/vagina has been sampled with Dacron swabs and shows more HPV than the cervix. Among women who were HPV positive in either place, 90% were positive in the vulvovaginal region, 46% in the cervix.

=== මුඛය පරික්ෂාව ===
මුඛය පිරිමැදීමෙන් ලබාගන්නා සෛල සම්පල විද්‍යාගරයකදී පරික්ෂාකර එහි ඇති HPV වෛරසය පවතින්නේනම් එම වෛරස වැඩි අවදානම් කාණ්ඩයට අයත් දැයි පරික්ෂා කරගත හැකි.

=== පුරුෂයන් ===
පර්යේෂකයන්ට අනුව ඇඟිලි,මුඛය,ඛේටය,ගුදය,මුත්‍ර මාර්ගය,මුත්‍රා,ශුක්‍රාණු,රුධිරය,වෘෂණ හා ශිශ්නය ආශ්‍රිතව මානව පැපිලෝමා වෛරසය හමුවන බවයි.මෙම පෙදෙස් හා ස්‍රාවයන් ස්පර්ශයෙන් ආසාධිතයකුගේ සිට නිරෝගී පුද්ගලයෙකුට වෛරසය පැතිරේ

බ්‍රසීලය තුල සිදුකල පර්යේෂණයකට අනුව වැඩි වශයෙන්ම ශිශ්නය හා වෘෂණ ආශ්‍රිතව වෛරස වැඩි වශයෙන් පවතිනබව සොයාගෙන ඇත.ශිශ්න-යෝනි හෝ ශිශ්න-ගුද සංසර්ගයන් තුලින් වැඩි වශයෙන් වෛරසය පැතිරේ.මෙසේ ශිශ්නය මගින් වෛරස පැතිරීම වැළැක්වීමට සංසර්ගයට පෙර ශිශ්නය විෂබීජ නාශක යොදා පිරිසිදු කිරීම හෝ උපත් පාලන කොපු පැළදීම වඩාත් සුදුසුය.

කේසිකානු පර්යේෂණ ක්ණ්ඩායමක් විසින් පුරුෂයන්ගේ ශීශ්නය කුඩා බුරුසුවකින් පිරිමැදීමෙන් ලබාගත් සෛල සාම්පලවල සජීවී HPV වෛරස දැකගතහැකිවිය පසුව ඔවුන් එම පුරුෂයන්ට තම ශිශ්නය හොදින් පිරිසිදු කර ගන්නා ලෙස උපදෙස්දී පැය 12 කට කලින් යලින් සෛල සාම්පල රැගෙන පරික්ෂා කළහ.එහිදී ඔවුන්ට කලින්ට වඩා ඉතා අඩු වෛරස ප්‍රතිශතයක් දැකගත හැකිවිය.ඒ අනුව සංසර්ගයට පෙර ශිශ්නය පිරිසිදුව තබා ගැනීම මගින් මෙම වෛරසය ව්‍යාප්තිය පාලනය කලහැකිබව ඔවුන් පෙන්වා දුන්හ.&lt;ref name=&quot;Aguilar&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Aguilar LV, Lazcano-Ponce E, Vaccarella S, Cruz A, Hernández P, Smith JS, Muñoz N, Kornegay JR, Hernández-Avila M, Franceschi S|title=Human papillomavirus in men: Comparison of different genital sites|journal=Sexually Transmitted Infections|volume=82|issue=1|pages=31–33|year=2006|pmid=16461598|pmc=2563819|doi=10.1136/sti.2005.015131}}&lt;/ref&gt; 

=== වෙනත් ===
Although it is possible to test for HPV DNA in other kinds of infections,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Dunne EF, Nielson CM, Stone KM, Markowitz LE, Giuliano AR|title=Prevalence of HPV infection among men: A systematic review of the literature|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2006-10-15_194_8/page/1044|journal=J. Infect. Dis.|volume=194|issue=8|pages=1044–57|year=2006|pmid=16991079|doi=10.1086/507432}}&lt;/ref&gt; there are no FDA-approved tests for general screening in the United States or tests approved by the Canadian government,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/std-mts/hpv-vph/hpv-vph-man-eng.php|title=Human Papillomavirus (HPV) and Men: Questions and Answers|accessdate=10 September 2008|year=2007|quote=Currently, in Canada there is an HPV DNA test approved for women but not for men.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914045949/http://www.phac-aspc.gc.ca/std-mts/hpv-vph/hpv-vph-man-eng.php|archivedate=14 September 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; since the testing is inconclusive and considered medically unnecessary.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehpvtest.com/HPV-for-men-FAQ.html#testmen|title=What Men Need to Know About HPV|accessdate=4 April 2007|year=2006|quote=There is currently no FDA-approved test to detect HPV in men. That is because an effective, reliable way to collect a sample of male genital skin cells, which would allow detection of HPV, has yet to be developed.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407202850/http://www.thehpvtest.com/HPV-for-men-FAQ.html#testmen|archivedate=7 April 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Genital warts are the only visible sign of low-risk genital HPV and can be identified with a visual check. These visible growths, however, are the result of non-carcinogenic HPV types. Five percent acetic acid (vinegar) is used to identify both warts and squamous intraepithelial neoplasia (SIL) lesions with limited success{{තහවුරු​ කරන්න}} by causing abnormal tissue to appear white, but most doctors have found this technique helpful only in moist areas, such as the female genital tract.{{තහවුරු​ කරන්න}} At this time, HPV test for males are used only in research.{{තහවුරු​ කරන්න}}

Research into testing for HPV by antibody presence has been done. The approach is looking for an immune response in blood, which would contain antibodies for HPV if the patient is HPV positive.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Haedicke|first1=Juliane|author2=Thomas Iftner|title=Detection of Immunoglobulin G against E7 of Human Papillomavirus in Non-Small-Cell Lung Cancer|journal=Journal of Oncology|year=2013|url=http://www.hindawi.com/journals/jo/2013/240164/|accessdate=18 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318211617/http://www.hindawi.com/journals/jo/2013/240164/|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Rocha-Zavaleta L, Ambrosio JP, Mora-Garcia Mde L, Cruz-Talonia F, Hernandez-Montes J, Weiss-Steider B, Ortiz-Navarrete V, Monroy-Garcia A|title=Detection of antibodies against a human papillomavirus (HPV) type 16 peptide that differentiate high-risk from low-risk HPV-associated low-grade squamous intraepithelial lesions|journal=Journal of General Virology|volume=85|issue=9|pages=2643–2650|year=2004|pmid=15302958|doi=10.1099/vir.0.80077-0|url=http://vir.sgmjournals.org/content/85/9/2643.full.pdf|accessdate=18 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bolhassani|first1=Azam|author2=Farnaz Zahedifard, Yasaman Taslimi, Mohammad Taghikhani, Bijan Nahavandian, Sima Rafati|title=Antibody detection against HPV16 E7 &amp; GP96 fragments as biomarkers in cervical cancer patients|journal=Indian J. Med.|year=2009|issue=130|pages=533–541|url=http://icmr.nic.in/ijmr/2009/november/1107.pdf|accessdate=18 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216013119/http://icmr.nic.in/ijmr/2009/November/1107.pdf|archivedate=16 December 2010|df=dmy-all}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link])
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 maint: multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/262143.php|title=Blood Test May Detect Sexually Transmitted Throat Cancer|last=Fitzgerald|first=Kelly|date=18 June 2013|newspaper=Medical News Today|accessdate=18 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407012824/http://www.medicalnewstoday.com/articles/262143.php|archivedate=7 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The reliability of such tests hasn't been proven, as there hasn't been a FDA approved product as of March 2014; testing by blood would be a less invasive test for screening purposes.

== වැලැක්වීම ==
The HPV vaccines can prevent the most common types of infection.&lt;ref name=&quot;CDC2015What&quot;&gt;{{cite web|title=What is HPV?|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|website=CDC|accessdate=10 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|archivedate=7 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; To be effective they must be used before an infection occurs and are therefore recommended between the ages of nine and thirteen. Cervical cancer screening, such as with the Papanicolaou test (pap) or looking at the cervix after using [[ඇසිටික් අම්ලය|acetic acid]], can detect early cancer or abnormal cells that may develop into cancer. This allows for early treatment which results in better outcomes. Screening has reduced both the number and deaths from cervical cancer in the developed world.&lt;ref name=&quot;Saw2015&quot;/&gt; Warts can be removed by freezing.

Methods of reducing the chances of infection include sexual abstinence,{{තහවුරු​ කරන්න}} [[උපත් පාලන කොපු|condoms]], vaccination, and microbicides.

=== එන්නත් ===
HPV වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා වළක්වා ගැනීම සදහා භාවිත කරන එන්නත් වර්ග තුනක් ඇත. ඒවා නම් ගාඩෙසිල්( Gardasil), සර්වැරික්ස්(Cervarix), සහ ගාඩෙසිල් 9 (Gardasil 9) එන්නත්ය. මේ සියල්ලෙස්  HPV 16 සහ 18 නිසා ඇතිවන පිළිකා වලින් ආරක්ෂාව සපයයි.ගාඩෙසිල් එන්නත HPV 6 11 වලින්ද ආරක්ෂාව සපයයි..මෙම එන්නත් මගින් සාර්ථකවම වලක්වාගත හැක්කේ ගැබ්ගෙල පිළිකාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|title=Archived copy|accessdate=2015-03-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110233107/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|archivedate=10 January 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම එන්නත් මගින් අනෙකුත් පිළිකාද වළක්වා ගැනීමේ හැකියාව පවතී.

දැනටමත් වෛරසය ශරීරගතවී ඇත්නම් ප්‍රතිශක්තීකරන එන්නත් මගින් නිසි ඵල ලබාගත නොහැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Papillomavirus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/hpv.html|work=CDC.gov|accessdate=30 January 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203022707/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/hpv.html|archivedate=3 February 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; සාර්ථක ප්‍රථිපල සදහා වෛරසය ශරීරගතවීමට ප්‍රථම එන්නත් ලබාදිය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Human papillomavirus vaccines. WHO position paper|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=84|issue=15|pages=118–31|date=April 2009|pmid=19360985|url=http://www.who.int/wer/2009/wer8415.pdf|format=PDF|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224093748/http://www.who.int/wer/2009/wer8415.pdf|archivedate=24 December 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The CDC recommends the vaccines be delivered in two shots, with an interval of at least 6 months between them, for those who are 11 to 12, and three doses for those who are older.&lt;ref&gt;{{cite web|title=CDC recommends only two HPV shots for younger adolescents|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/p1020-hpv-shots.html|website=CDC|date=20 October 2016|accessdate=24 March 2017|language=en-us|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234605/https://www.cdc.gov/media/releases/2016/p1020-hpv-shots.html|archivedate=23 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In most countries, they are funded only for female use, but are approved for male use in many countries, and funded for teenage boys in Australia. The vaccine does not have any therapeutic effect on existing HPV infections or cervical lesions. In 2010, 49% of teenage girls in the US got the HPV vaccine.

Following studies suggesting that the vaccine is more effective in younger girls&lt;ref name=&quot;Dobson&quot;&gt;{{cite journal|author1=Simon R. M. Dobson|author2=MD et. al.|title=Immunogenicity of 2 Doses of HPV Vaccine in Younger Adolescents vs 3 Doses in Young Women A Randomized Clinical Trial|journal=JAMA|volume=309|issue=17|pages=1793–1802|date=1 May 2013|url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1682939%20|accessdate=2 June 2015|doi=10.1001/jama.2013.1625|pmid=23632723|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150606000201/http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1682939%20|archivedate=6 June 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; than in older teenagers, the United Kingdom, Switzerland, Mexico, the Netherlands and Quebec began offering the vaccine in a two-dose schedule for girls aged under 15 in 2014.

Cervical cancer screening recommendations have not changed for females who receive HPV vaccine. It remains a recommendation that women continue cervical screening, such as Pap smear testing, even after receiving the vaccine, since it does not prevent all types of cervical cancer.&lt;ref name=&quot;CDC_gardasil_reccomendations&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Markowitz LE, Dunne EF, Saraiya M, Lawson HW, Chesson H, Unger ER|title=Quadrivalent Human Papillomavirus Vaccine: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) (Cervical Cancer Screening Among Vaccinated Females)|journal=MMWR Recomm Rep|volume=56|issue=RR–2|pages=1–24 [17]|date=March 2007|pmid=17380109|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5602a1.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520111925/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5602a1.htm|archivedate=20 May 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=HPV Vaccine Information For Young Women|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-vaccine-young-women.htm|website=CDC|date=3 January 2017|accessdate=24 March 2017|language=en-us|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170325201535/https://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-vaccine-young-women.htm|archivedate=25 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Both men and women are carriers of HPV.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-virus-information-about-human-papillomavirus|title=HPV Virus: Information About Human Papillomavirus&lt;!-- Bot generated title --&gt;|publisher=WebMD|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308164035/http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-virus-information-about-human-papillomavirus|archivedate=8 March 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The Gardasil vaccine also protects men against anal cancers and warts and genital warts.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/g/gardasil/gardasil_pi.pdf|title=Archived copy|accessdate=2009-11-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091012101324/http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/g/gardasil/gardasil_pi.pdf|archivedate=12 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Duration of both vaccines' efficacy has been observed since they were first developed, and is expected to be longlasting.&lt;ref name=&quot;Deler&quot;&gt;{{cite journal|author=Yvonne Deleré|title=The Efficacy and Duration of Vaccine Protection Against Human Papillomavirus: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=Dtsch Arztebl Int|volume=111|pages=35–36|date=September 2014|display-authors=etal|pmc=4174682|pmid=25249360|doi=10.3238/arztebl.2014.0584}}&lt;/ref&gt;

In December 2014, the FDA approved a nine-valent Gardasil-based vaccine, Gardasil 9, to protect against infection with the four strains of HPV covered by the first generation of Gardasil as well as five other strains responsible for 20% of cervical cancers (HPV-31, HPV-33, HPV-45, HPV-52, and HPV-58).&lt;ref name=&quot;Gardasil9&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|type=press release|title=FDA approves Gardasil 9 for prevention of certain cancers caused by five additional types of HPV|date=10 December 2014|accessdate=28 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110233107/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|archivedate=10 January 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== උපත් පාලන කොපු ===
මානව පැපිලෝමා වෛරස ව්‍යාප්තිය වැළැක්වීමේ ඉතා සාර්තක ක්‍රමයක් ලෙස උපත් පාලන කොපු දැක්වියහැක.කෙසේ වෙතත් මෙම වෛරසය අනෙකුත් ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණයවන රෝග මෙන් ලිංගික ස්‍රාවයන් හා රුධිරය මගින් පමණක් ව්‍යාප්ත නොවන බැවින් අනෙකුත් වෛරස හා සාපේක්ෂව සංකීර්ණ ස්වභාවයක් ගනී.කෙසේ වෙතත් වැඩි අවධානමක් සහිත HPV වෛරස කාණ්ඩ ස්පර්ශයෙන් බොනොවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.htm|title=CDC — Condom Effectiveness — Male Latex Condoms and Sexually Transmitted Diseases|date=22 October 2009|accessdate=23 October 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017190441/http://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.htm|archivedate=17 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

උපත් පාලන කොපු අතරින් පුරුෂයන් භාවිත කරන උපත් පාලන කොපු වලට වඩා කාන්තාවන් භාවිතා කරන උපත් පාලන කොපු වඩා ආරක්ෂිතය.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=City of Toronto Public Health Agency|url=http://www.toronto.ca/health/immune_human_papillomavirus.htm|title=Information About What is Human Papillomavirus (HPV)?|date=September 2010|accessdate=20 July 2011}}{{dead link|date=September 2017|bot=Level C|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ අධ්‍යනයන්ට උපත් පාලන කොපු භාවිත කරමින් සංසර්ගයේ යෙදුනද පුද්ගලයන්ට වෛරස ආසාදනය ඉතාමත් අවම මට්ටමක පවතීනබව ප්‍රත්‍යක්ෂවී ඇත.

=== විෂබීජනාශක ===
මෙම වෛරසය විෂබීජ නාශක මගින් විනාශ කිරීම අපහසුය.එතනෝල් මගින් විනාඩියක් පමණ සේදීමෙන් 90% පමණ වෛරස විනාශ කළහැක.මීට අමතරව වෙනත් විශබීජ නාශක මගින් ඉතා සුළු වශයෙන් වෛරසය අඩපන කළහැක.&lt;ref name=&quot;phac&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/papillome-eng.php|title=Human papillomavirus - Public Health Agency of Canada|work=phac-aspc.gc.ca|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150823044955/http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/papillome-eng.php|archivedate=23 August 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

මානව පැපිලෝමා වෛරසය වියළ හා උණුසුම් පරිසරයන්හිදී උදාසීනවේ.{{Convert|100|C}}  වැනි උෂ්ණත්වයකදී මෙම වෛරසය සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශවේ.මීට අමතරව පාලජම්බුල කිරණ මගින්ත ඉතා සාර්තකව විනාශ කළහැක.

== ප්‍රතිකාර ==
මානව පැපිලෝමා වෛරසය සදහා ප්‍රත්‍යක්ෂ ප්‍රතිකාරයක් තවම සොයාගෙන නැත.&lt;ref name=&quot;CDC-HPV-Fact&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/HPV/STDFact-HPV.htm|title=Genital HPV Infection Fact Sheet|date=10 April 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120911095019/http://www.cdc.gov/STD/HPV/STDFact-HPV.htm|archivedate=11 September 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC_HPV_Vacc&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-vaccine-young-women.htm|title=HPV Vaccine Information For Young Women|date=26 June 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026150738/http://cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-vaccine-young-women.htm|archivedate=26 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACS CCRisk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp|title=What Are the Risk Factors for Cervical Cancer?|author=American Cancer Society|accessdate=21 February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219151934/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=19 February 2008}}&lt;/ref&gt; එහෙත් වෛරස ආසාදනය ලක්වූවන්ට වඩා ප්‍රතිපලදායක ඖෂධ පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-treatment-is-there-hpv-cure|title=Cure for HPV|publisher=Webmd.com|accessdate=29 August 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818011132/http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-treatment-is-there-hpv-cure|archivedate=18 August 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය ආසාදනයෙන් පසු රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීමට දීර්ඝ කාලයක් ගතවන බැවින් කලින් හදුනාගැනීම අපහසුය.&lt;ref name=&quot;Gilbert2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gilbert LK, Alexander L, Grosshans JF, Jolley L|title=Answering frequently asked questions about HPV|journal=Sex. Transm. Dis.|volume=30|issue=3|pages=193–4|year=2003|pmid=12616133|doi=10.1097/00007435-200303000-00002|url=http://journals.lww.com/stdjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2003&amp;issue=03000&amp;article=00002&amp;type=fulltext|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224214859/http://journals.lww.com/stdjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2003&amp;issue=03000&amp;article=00002&amp;type=fulltext|archivedate=24 December 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ගැබ්ගෙල පිළිකා වැළැක්වීමට වර්තමානයේ ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් සාර්ථකව භාවිතවේ. 

== වසංගතවේදය ==
Worldwide, HPV is estimated to infect about 12% of women at any given time.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot;&gt;{{cite journal|title=Human papillomavirus vaccines: WHO position paper, October 2014.|journal=Weekly Epidemiological Record|date=24 October 2014|volume=89|pages=465–492|pmid=25346960|url=http://www.who.int/wer/2014/wer8943.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019062101/http://www.who.int/wer/2014/wer8943.pdf|archivedate=19 October 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; HPV infection is the most frequently [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|sexually transmitted disease]] in the world.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gavillon N, Vervaet H, Derniaux E, Terrosi P, Graesslin O, Quereux C|title=Papillomavirus humain (HPV) : comment ai-je attrapé ça ?|journal=Gynécologie Obstétrique &amp; Fertilité|volume=38|issue=3|pages=199–204|year=2010|pmid=20189438|doi=10.1016/j.gyobfe.2010.01.003}}&lt;/ref&gt;

=== ඇමරිකාව ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float: right; margin-bottom: 10px;&quot;
|+ HPV prevalence among women by age, including 20 low-risk types and 23 high-risk types
! Age (years)
! Prevalence (%)
|-
|14 to 19 
|24.5%
|-
|20 to 24 
|44.8%
|-
|25 to 29 
|27.4%
|-
|30 to 39 
|27.5%
|-
|40 to 49 
|25.2%
|-
|50 to 59 
|19.6%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!14 to 59 
!26.8%
|}
HPV is estimated to be the most common sexually transmitted infection in the United States. Most sexually active men and women will probably acquire genital HPV infection at some point in their lives.&lt;ref name=&quot;Baseman&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Baseman JG, Koutsky LA|title=The epidemiology of human papillomavirus infections|journal=J. Clin. Virol.|volume=32|issue=Suppl 1|pages=S16–24|year=2005|pmid=15753008|doi=10.1016/j.jcv.2004.12.008|quote=Overall, these DNA-based studies, combined with measurements of type-specific antibodies against HPV capsid antigens, have shown that most (&gt;50%) sexually active women have been infected by one or more genital HPV types at some point in time [S17].}}&lt;/ref&gt; The American Social Health Association estimates that about 75–80% of sexually active Americans will be infected with HPV at some point in their lifetime.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_men.cfm|title=American Social Health Association — HPV Resource Center|accessdate=17 August 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070718164248/http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_men.cfm|archivedate=18 July 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_patfactsheet.cfm|title=American Social Health Association — National HPV and Cervical Cancer Prevention Resource Center|accessdate=1 July 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080619005506/http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_patfactsheet.cfm|archivedate=19 June 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  By the age of 50 more than 80% of American women will have contracted at least one strain of genital HPV.&lt;ref name=&quot;Dunne 2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dunne EF, Unger ER, Sternberg M, McQuillan G, Swan DC, Patel SS, Markowitz LE|title=Prevalence of HPV infection among females in the United States|journal=JAMA|volume=297|issue=8|pages=813–9|date=February 2007|pmid=17327523|doi=10.1001/jama.297.8.813|url=http://jama.ama-assn.org/content/297/8/813.full|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530014925/http://jama.ama-assn.org/content/297/8/813.full|archivedate=30 May 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=STD, HIV|contribution=HPV vaccine report|contribution-url=http://www.plannedparenthood.org/issues-action/std-hiv/hpv-vaccine/reports/HPV-6359.htm|publisher=Planned Parenthood|quote=In fact, the lifetime risk for contracting HPV is at least 50 percent for all sexually active women and men, and, it is estimated that, by the age of 50, at least 80 percent of women will have acquired sexually transmitted HPV (CDC, 2004; CDC, 2006).|access-date=2017-10-20|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425184948/http://www.plannedparenthood.org/issues-action/std-hiv/HPV-vaccine/reports/HPV-6359.htm}}&lt;/ref&gt; It was estimated that, in the year 2000, there were approximately 6.2 million new HPV infections among Americans aged 15–44; of these, an estimated 74% occurred to people between ages of 15 and 24.&lt;ref name=&quot;Weinstock04&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Weinstock H, Berman S, Cates W|title=Sexually Transmitted Diseases Among American Youth: Incidence and Prevalence Estimates, 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=36|issue=1|pages=6–10|date=January–February 2004|pmid=14982671|doi=10.1363/3600604|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3600604.html|publisher=Gutt Macher|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080704215120/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3600604.html|archivedate=4 July 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Of the STDs studied, genital HPV was the most commonly acquired. In the United States, it is estimated that 10% of the population has an active HPV infection, 4% has an infection that has caused cytological abnormalities, and an additional 1% has an infection causing genital warts.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Koutsky|first=LA|title=Epidemiology of human papilomavirus infection|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-03-17_102_3a/page/3|journal=The American Journal of Medicine|year=1997|volume=102|pages=3–8|doi=10.1016/s0002-9343(97)00177-0}}&lt;/ref&gt;

Estimates of HPV prevalence vary from 14% to more than 90%.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Revzina NV, Diclemente RJ|title=Prevalence and incidence of human papillomavirus infection in women in the USA: a systematic review|journal=International Journal of STD &amp; AIDS|volume=16|issue=8|pages=528–37|year=2005|pmid=16105186|doi=10.1258/0956462054679214|quote=The prevalence of HPV reported in the assessed studies ranged from 14% to more than 90%.}}&lt;/ref&gt; One reason for the difference is that some studies report women who currently have a detectable infection, while other studies report women who have ever had a detectable infection.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.philly.com/mld/inquirer/living/health/16798039.htm|title=Cancer-virus strains rarer than first estimated|last=McCullough|first=Marie|date=28 February 2007|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|accessdate=2 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070310030819/http://www.philly.com/mld/inquirer/living/health/16798039.htm &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=10 March 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/02/28/MNGOCOCAF61.DTL|title=Study finds more women than expected have HPV|last=Brown|first=David|date=28 February 2007|work=San Francisco Chronicle|accessdate=2 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109234438/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F02%2F28%2FMNGOCOCAF61.DTL|archivedate=9 November 2007|url-status=live|origyear=The [[Washington Post]], &quot;More American Women Have HPV Than Previously Thought&quot;|df=dmy-all}}.&lt;/ref&gt; Another cause of discrepancy is the difference in strains that were tested for.

One study found that, during 2003–2004, at any given time, 26.8% of women aged 14 to 59 were infected with at least one type of HPV. This was higher than previous estimates; 15.2% were infected with one or more of the high-risk types that can cause cancer.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newsvine.com/_news/2008/03/11/1358811-study-finds-1-in-4-us-teens-has-a-std|title=Study Finds 1 in 4 US Teens Has a STD|last=Tanner|first=Lindsey|date=11 March 2008|work=[[Newsvine]]|accessdate=17 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316031331/http://www.newsvine.com/_news/2008/03/11/1358811-study-finds-1-in-4-us-teens-has-a-std|archivedate=16 March 2008|url-status=live|agency=[[Associated Press]]|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The prevalence for high-risk and low-risk types is roughly similar over time.

Human papillomavirus is not included among the diseases that are typically reportable to the CDC as of 2011.&lt;ref&gt;{{cite web|title=MMWR: Summary of Notifiable Diseases|url=https://www.cdc.gov/mmwr/mmwr_nd/|publisher=CDC|work=Morbidity and Mortality Weekly Report|accessdate=18 August 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817021902/http://www.cdc.gov/mmwr/mmwr_nd/|archivedate=17 August 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001929.htm Reportable diseases] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412095010/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001929.htm|date=12 April 2016}}, from [//en.wikipedia.org/wiki/MedlinePlus MedlinePlus], a service of the U.S. National Library of Medicine, from the National Institutes of Health. Update: 19 May 2013 by Jatin M. Vyas. Also reviewed by David Zieve.&lt;/ref&gt;

== යොමුව ==
{{Reflist}}

== බාහිර යොමු ==</text>
      <sha1>jg5qw88xku4hficr60rcnpcubvkn566</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමාගම් ශෛලිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75933</id>
    <revision>
      <id>800280</id>
      <parentid>751596</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13486" sha1="9crhtfr28j97rn0l9rpcbh8tgvu4du7" xml:space="preserve">[[File:Group of Courtesans, northern India, 19th century.jpg|thumb|right|300px|අභිසරුලියන් සමූහයක්, [[සික් අධිරාජ්‍යය]], සමාගම් ශෛලිය, 1800-25, 26 x 31.2 cm කඩදාසි මත පාරාන්ධ දිය සායම් සහ රත්රන් භාවිතයෙනි.]]
[[File:Khan Bahadur Khan with men of his clan (6125079998).jpg |thumb|''ඛාන් බහදූර් ඛාන් සිය වංශයේ මිනිසුන් සමග'', 1815 පමණ, [[ෆ්‍රේසර් ඇල්බමය|ෆ්‍රේසර් ඇල්බමයෙනි]].]] 
'''සමාගම් ශෛලිය''' හෙවත් '''සමාගම් සිතුවම්''' ({{Lang-hi|पटना कलम, कम्पनी कलम}}, {{Lang-en|Company Style}}) යන්න භාවිතා වන්නේ ඉන්දියාවේ ඉන්දියානු චිත්‍ර ශිල්පීන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද ඉන්දු-යුරෝපියානු දෙමුහුම් සිතුවම් සම්ප්‍රදායයක් හැඳින්වීම සඳහායි. මෙම චිත්‍ර ශිල්පීන් බොහෝ දෙනා 18වන සහ 19වන සියවස්වල [[බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනිහර ඉන්දීය වෙළඳ සමාගම]] හෝ අනෙකුත් විදේශ සමාගම්වල යුරෝපීය අනුග්‍රාහකත්වය ලද පුද්ගලයෝ වූහ. මෙම ශෛලිය තුළ [[රාජ්පුත්]] සහ [[මූඝල් චිත්‍ර කලාව|මූඝල් චිත්‍ර]]වල දක්නට ලැබෙන සම්ප්‍රදායික ලක්ෂණ සමග පර්යාලෝකය, පරිමාව සහ ප්‍රතික්‍රමය වැනි බටහිර කලා ලක්ෂණ මුහුම් විය. ඉන්දියානු ලඝු චිත්‍ර කලාව සිහිගන්වන මෙම සිතුවම් බොහෝමයක් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා නමුත්, ශාක සහ පක්ෂීන්ගේ ස්වභාව ඉතිහාස සිතුවම් සාමාන්‍යයෙන් ජීව ප්‍රමාණයෙන් යුතු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Kossak , Steven | title=''Indian court painting, 16th-19th century.'' | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1997| isbn=0870997831 | url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/12335/rec/74 }} (see index: p. 148-152)&lt;/ref&gt;


==ස්ථාන==
මෙහි ප්‍රමුඛ මධ්‍යස්ථාන වූයේ බ්‍රිතාන්‍ය ජනාවාස පැවති [[කල්කටා]], [[මදුරාසි]] (චෙන්නායි), [[දිල්ලි]], [[ලක්නව්]], [[පැට්නා]] සහ [[තන්ජාවූර්]]හි [[මරාඨ]] මාලිගය වැනි ස්ථානයි. මෙම සිතුවම්කරණයට පාදක වූ තේමාවන් අතර ආලේඛය සිතුවම්, භූමිදර්ශන සහ දර්ශන, ඉන්දියානු ජනයාගේ දර්ශන සහ නර්තන ශිල්පීන් මෙන්ම උත්සව ආදිය ප්‍රධාන විය. වෙනස් [[කුල]] හෝ වෘත්තීන් වැනි තේමා ජනප්‍රිය විය. එහි දී වස්ත්‍රවල ඇති වෙනස්කම් හුවා දක්වන ලදී. අධිරාජ්‍යවාදී චින්තනයෙන් යුත් ඉතිහාසඥයන් අතර මෙම සිතුවම් ජනප්‍රිය විය. ලිපිගොනු හෝ සත්ත්ව මෙන්ම උද්භිද තේමාවන් ද දක්නට ලැබෙන අතර, ශෘංගාරාත්මක ජවනිකා රැගත් සිතුවම් කිහිපයක් ද හමු වේ. ගෘහනිර්මාණ සම්බන්ධයෙන් වන තේමා ද ජනප්‍රිය වූ අතර, අතිශයින් විස්තරාත්මක පූර්වදර්ශී සැලැස්මෙන් යුක්ත ය. මෙහි දී භාවිතා වන ශිල්ප ක්‍රම විවිධත්වයක් පෙන්වයි. ‍ශිල්පීන් බොහෝදෙනකු බටහිර දියසායම් තාක්ෂණය භාවිතා කළ එහි ඇති &quot;විනිවිද පෙනෙන ස්වභාවය, මෘදු වර්ණ සංයෝජනය සහ පුළුල් පින්සල් පහරින් යුත් නිරූපණය&quot; මෙම සිතුවම්වල දක්නට ලැබෙයි.&lt;ref&gt;Linda Leach in George Mitchell (ed.), ''In the Image of Man, The Indian Perception of the Universe through 2000 years of painting and sculpture'', Royal Academy of Arts, London, 1982, {{ISBN|0-7287-0311-4}}&lt;/ref&gt;

==අනුග්‍රාහකයන් සහ ශිල්පීන්==
[[File:MET DP166110.jpg|thumb|left|300px|සමාගම් ශෛලියේ රේඛා සිතුවමක්, රෙදි මත තීන්තයෙනි; ක්‍රි.ව. 1830 පමණ, [[මෙට්‍රොපොලිටන් කලා කෞතුකාගාරය|මෙට්‍රොපොලිටන් කලා කෞතුකාගාරයෙනි]].]]

මෙම චිත්‍ර කලාවට අනුග්‍රහ දැක්වූ මහා පරිමාණයේ අනුග්‍රාහකයන් ලෙස ස්කිනර්’ස් හෝර්ස් සහ ස්වාභාව ඉතිහාස සිතුවම් නිසා ප්‍රසිද්ධ වූ කර්නල් [[ජේම්ස් ස්කිනර් (නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගමේ නිලධාරී)|‍ජේම්ස් ස්කිනර්]] වැදගත් වේ. මොහුගේ මව [[රාජ්පුත්]] වංශික කාන්තාවකි. [[එලිජා ඉම්පේ]]ගේ බිරිඳ වූ [[මේරි ඉම්පේ]] තුන්සියයකට අධික සිතුවම් ප්‍රමාණයක් නිර්මාණය කරවා ඇත. [[ආතර් වෙලස්ලි, වෙලිංටන්හි 1වන ඩියුක්වරයා|වෙලිංටන්ගේ පළමු ඩියුක්වරයා]]ගේ සොහොයුරා වූ [[රිචඩ් වෙලස්ලි, 1වන මැකී වෙලස්ලි|මැකී වෙ‍ලස්ලි]] සිතුවම් 2,500කට අධික සංඛ්‍යාවක් නිර්මාණය සඳහා අනුග්‍රහ දැක්වී ය. මීට සමාන නමුත් කුඩා ප්‍රයත්නයන් ඉන්දියාවේ ප්‍රංශ සහ පෘතුගීසි යටත් ප්‍රදේශ මෙන්ම [[බුරුමය]] සහ [[ලංකාව]] වැනි දකුණු ආසියාවේ වෙනත් ප්‍රදේශයවල ද දැකගත හැකි විය.

මේ යුගයේ වැදගත් චිත ශිල්පීන් අතර තෝමස් මෙට්කැල්ෆ්ගේ [[දිල්ලි බුක්]] ග්‍රන්ථය සඳහා සිතුවම් නිර්මාණය කළ [[මෂාර් අලි ඛාන් (චිත්‍ර ශිල්පියා)|මෂාර් අලි ඛාන්]] ප්‍රධාන වේ. මොහු ලඝු සිතවුම් ශීල්පී පරපුරකින් පැවතෙන්නකු වන අතර, ඔහුගේ වංශයේ ප්‍රධානියකු වූ [[ඝුලාම් අලි ඛාන්]] ද මීට සමාන අයුරින් [[විලියම් ෆ්‍රේසර් (බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දීය සිවිල් සේවක)|විලියම් ෆ්‍රේසර්]]ගේ [[ෆ්‍රේසර් ඇල්බමය]] නිර්මාණයට සම්බන්ධ වී ඇත. එම කෘතිය අනර්ඝ නිර්මාණයක් ලෙස සැලකේ. සිය මාමණ්ඩිය වූ [[ඝුලාම් මුර්තාසා ඛාන්]] සේම අවසන් මූඝල් අධිරාජවරුන් සහ ඔවුන්ගේ මාලිගාවල සිතුවම් නිර්මාණය කොට ඇත.

==මාධ්‍යය==
[[File:Green-Winged-Macaw.jpg|thumb|right|220px|කොළ පියාපත් සහිත මැකෝ, පත්ඉරුව, 89.5 x 56.8 cm., මේරි ඉම්පේගේ ස්වාභාව ඉතිහාස සිතුවම් ඇල්බමයෙනි. ‍ෂෙයික් සයින් අල්-දීන් විසින් මෙය නිමවන්නට ඇතැයි යෝජනා වී ඇත. කල්කටා, 1780 පමණ, කඩදාසි මත පාරාන්ධ දියසායම්වලිනි.]]
සිතුවම් බොහෝමයක් කඩදාසි මත නිර්මාණය කෙරිණි. ඇතැම් අවස්ථාවල දී, විශේෂයෙන්ම දිල්ලියේ [[ඇත්දත්]] මත ද සිතුවම් කෙරිණි. මේවා බොහෝවිට නිර්මාණය කෙරුණේ පත්‍රධාර හෝ ඇල්බම ලෙස ඇතුළත් කිරීමටයි. [[මුරක්කා]] හෙවත් ඇල්බමය ඉන්දියානු නිලධාරීන් අතර බෙහෙවින් ස්ථාපිත විය. එසේම ඇතැම් මුස්ලිම් නිදසුන්වල [[චාරුලේඛන කලාව|චාරුලේඛන]] ද ඇතුළත් වේ. 18වන සියවසේ දෙවන අර්ධයේ දී මෙම ශෛලිය සංවර්ධනය විය. දහනවවන සියවසේ මුල් කාලය වන විට මෙම සිතුවම් ශෛලිය සැලකිය යුතු මට්ටමකට පැමිණ තිබිණි. බොහෝ ලාභ සිතුවම් පිටපත්කරණය ද සිදු විය. 19වන සියවස වන විට, බොහෝ චිත්‍ර ශිල්පීන්ට සිය කෘති නිර්මාණයට අලෙවිසැල් මෙන්ම ඒවා නිර්මාණය සඳහා කලාගාර ද විය.

==පරිහානිය==
[[ඡායාරූපකරණය|ඡායාරූපකරණයේ]] පැමිණීම මෙම ශෛලියට ප්‍රබල පහරක් වූ නමුත්, 20වන සියවස තෙක්ම එය පැවතිණි. 1950දී මියගිය [[පැට්නා]]වේ ඊශ්වරී ප්‍රසාද් මෙම සම්ප්‍රදායේ අවසන් වැදගත් ප්‍රවීණයා වන්නට පුළුවන. 19වන සියවසේ පසු කාලයේ දී, බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් චිත්‍ර කලා ගුරුකුල කිහිපයක්ම ස්ථාපිත කළ අතර, වඩා බටහිරකරණය වූ ‍ප්‍රභේදයක් එහි දී ඉගැන්විණි.

==ආශ්‍රේයයන්==
{{commons category|Company style}}
{{reflist}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
*Archer, Mildred and William G., ''Indian Painting for the British, 1770–1880'' (1955)
*Archer, Mildred. ''Company Paintings: Indian Paintings of the British Period''. London: Victoria and Albert Museum, 1992.
*Welch, Stuart Cary. ''Room for Wonder: Indian Court Painting during the British Period, 1760–1880''. Exhibition catalogue. New York: American Federation of Arts, 1978.

==බාහිර සබැදි==
*[https://web.archive.org/web/20050711075630/http://www.iniva.org/archive/resource/1514 INVA ලිපිය]
*[https://web.archive.org/web/20051120153014/http://images.vam.ac.uk/ixbin/hixclient.exe?_IXSPFX_=summary%2Fb 45 [[V&amp;A]] වෙතින් සිතුවම්]
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/cpin/hd_cpin.htm මෙට්‍රොපොලිටන් කෞතුකාගාරයේ ඇති සමාගම් සිතුවම්]

[[Category:බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගම]]
[[Category:ඉන්දියානු චිත්‍ර කලා ගුරුකුල]]</text>
      <sha1>9crhtfr28j97rn0l9rpcbh8tgvu4du7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුදු බිංදුම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76187</id>
    <revision>
      <id>800335</id>
      <parentid>798080</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34657" sha1="a1e0ujfs2jvnx1m0epf92hzibnepn70" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Gonococcal lesion on the skin PHIL 2038 lores.jpg|thumb|සුදු බිංදුම වැළඳුන රෝගියකුගේ අතේ ඇතිවූ තුවාලයක්]]
'''සුදු බිංදුම (Gonorrhea,gonorrhoea) ''' හෙවත් '''ගොනෝරියාව''' යනු ලිංගිකව [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|ලිංගාශ්‍රිතව]]  පැතිරෙන රෝගයකි.මෙම රෝගය ඇතිකරන්නේ නෙයිසරියා ගොනෝරියා යන බැක්ටීරියාවයි. ඇතැම් පුද්ගලයන්ම මෙම බැක්ටීරියාව ශරීරගත වුවද කිසිදු රෝග තත්වයක් පෙන්නුම් නොකරයි. මෙම රෝගයේ රෝග ලක්ෂණ ලෙස පුරුෂයන්ට සුදු පැහැ දියරයක් හෝ සැරව පිටචීම  මුත්‍රා දැවිල්ල,ශිශ්නයේ හා වෘෂණ කෝෂවල වේදනාව ඇතිවේ. ස්ත්‍රීන්ටද කලාතුරකින් යෝනි මාර්ගයෙන් සුදු පැහැ දියරයක් හෝ සැරව පිටවේ.ස්ත්‍රීන්ට රෝග ලක්ෂණ පෙන්වීම ඉතා අවමය.

සුදු බිංදුම රෝගි පුද්ගලයෙකුගෙන් නිරෝගී පුද්ගලයෙකුට පැතිරේ.රෝගියකු සමග ඇතිකර ගන්නා ලිංගික සමභන්දයක් මගින් මෙය පැතිරේ සමලිංගික,මුඛ,ගුද හා යෝනි ලිංගික යන ඕනෑම ලිංගික සංසර්ගයකින් බෝවිය හැක.මීට අමතරව මවගෙන් දරුවාට හා රෝගියකුගේ මුත්‍රා මගින්ද බෝවේ.&lt;ref name=&quot;CDC2014&quot;&gt;{{cite web|title=Gonorrhea - CDC Fact Sheet (Detailed Version)|url=https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea-detailed.htm|website=CDC|accessdate=27 August 2016|date=November 17, 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902004117/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea-detailed.htm|archivedate=2 September 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; තරුණ තරුණියන්ට වඩා වැඩිමහල් පුද්ගලයන් මගින් මෙම රෝග කාරකය ව්‍යාප්තවීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී.පුරුෂයන් අතර සිදුවන සමලිංගික වර්‍යා මගින් මෙම රෝගය ඉක්මනින් බෝවේ.

සුදු බිංදුම රෝගයෙන් වැළකීම සදහා [[උපත් පාලන කොපු]], භාවිතා කිරීම,වීශ්වාසවන්ත සහකරුවකු සමග පමණක් ලිංගිකව එක්වීම හා කිසිදු ලිංගික චර්‍යාවක් නොකිරීම මගින් මෙම රෝගයෙන් වැළකිය හැක.&lt;ref name=&quot;STI2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Workowski|first1=KA|last2=Bolan|first2=GA|title=Sexually transmitted diseases treatment guidelines, 2015.|journal=MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control|date=5 June 2015|volume=64|issue=RR-03|pages=1–137|pmid=26042815}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර ලෙස සෙෆ්ට්‍රැක්සෝන් ඖෂධය එන්නත් කිරීම,ඇසිත්ට්‍රොමිසින් ඖෂධය ලබාදීම හා [[ප්‍රතිජීවක]] ලබාදීම ආදිය දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;CDC2016Tx&quot;&gt;{{cite web|title=Antibiotic-Resistant Gonorrhea Basic Information|url=https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/arg/basic.htm|website=CDC|accessdate=27 August 2016|date=June 13, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160908222601/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/arg/basic.htm|archivedate=8 September 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Un2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Unemo|first1=M|title=Current and future antimicrobial treatment of gonorrhoea - the rapidly evolving Neisseria gonorrhoeae continues to challenge.|journal=BMC Infectious Diseases|date=21 August 2015|volume=15|pages=364|pmid=26293005|doi=10.1186/s12879-015-1029-2|pmc=4546108}}&lt;/ref&gt; මාස තුනක් එකදිගට ප්‍රථිකාර ලබාගත යුතුය.තවද අදාල රෝගියාගේ ලිංගික සහකරුද ප්‍රථිකාර ලබාගැනීම කළයුතුය.සුදු බිංදුම රෝගය වැළදීමේ ප්‍රථිශතය කාන්තාවන්ට 0.8% වන අතර පිරිමින්ට එය 0.6% වෙයි.&lt;ref name=&quot;New2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Newman|first1=Lori|last2=Rowley|first2=Jane|last3=Vander Hoorn|first3=Stephen|last4=Wijesooriya|first4=Nalinka Saman|last5=Unemo|first5=Magnus|last6=Low|first6=Nicola|last7=Stevens|first7=Gretchen|last8=Gottlieb|first8=Sami|last9=Kiarie|first9=James|last10=Temmerman|first10=Marleen|last11=Meng|first11=Zhefeng|title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting|journal=PLOS ONE|date=8 December 2015|volume=10|issue=12|pages=e0143304|doi=10.1371/journal.pone.0143304|pmid=26646541|pmc=4672879|bibcode=2015PLoSO..1043304N}}&lt;/ref&gt; 

== රෝග ලක්ෂණ ==
රෝග කාරක බැක්ටීරියාව ආසාදනයවූ කාන්තාවන් අතරින් 50% ටම කිසිදු රෝග ලක්ෂණයන් නොපෙන්වයි.ඇතමුන්ට යෝනි මාර්ගයෙන් ශ්‍රාවයක් ගැලීම,යටිබඩේ වේදනාව හෝ ලිංගිකව එකතුවනවිට වේදනාවක් දැනේ.&lt;ref name=&quot;Smith2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Smith|first1=L|last2=Angarone|first2=MP|title=Sexually Transmitted Infections|journal=The Urologic Clinics of North America|date=November 2015|volume=42|issue=4|pages=507–18|doi=10.1016/j.ucl.2015.06.004|pmid=26475947|accessdate=}}&lt;/ref&gt; පුරුෂයන්ට ශිශ්නයේ ඉදිමුම් සහිත දැවිල්ලක් ඇතිවීම,මුත්‍රා දැවිල්ල හා ශිශ්නයෙන් ශ්‍රාවයක් ගැලීම සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;Shmaefsky2009p52&quot;&gt;{{cite book|author=Brian R. Shmaefsky|title=Gonorrhea|url=https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&amp;pg=PA49|date=1 January 2009|publisher=Infobase|isbn=978-1-4381-0142-2|page=52|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102064027/https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&amp;pg=PA49|archivedate=2 November 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  රෝගියකු සමග මුඛ සංසර්ගයේදී මෙය නිරෝගී පුද්ගලයෙකුට බෝවේ.මේසේ මුඛ සංසර්ගයෙන් ආසාධනය වන පුද්ගලයන් අතරින් 90% ටම කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරයි.&lt;ref name=&quot;Zakher&quot;&gt;{{cite journal|last1=Zakher|first1=Bernadette|last2=Cantor MD|first2=Amy G.|last3=Daeges|first3=Monica|last4=Nelson MD|first4=Heidi|title=Review: Screening for Gonorrhea and Chlamydia: A Systematic Review for the U.S. Prevententive Services Task Force|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2014-12-16_161_12/page/884|journal=Annals of Internal Medicine|page=|pages=884–894|date=16 December 2014|volume=161|issue=12|doi=10.7326/M14-1022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marr&quot;&gt;{{Cite book|title=Sexually Transmitted Diseases: A Physician Tells You What You Need to Know|last=Marr|first=Lisa|editorn-last=|editorn-first=|edition=Second|volume=|year=2007|origyear=1998|page=|pages=|publisher=Johns Hopkins University|place=Baltimore, Maryland|url=https://books.google.com/?id=aywGiP9w-u8C&amp;pg=PT150&amp;dq=gonorrhea+throat#v=onepage&amp;q=gonorrhea%20throat&amp;f=false|accessdate=|isbn=978-0-8018-8658-4|oclc=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002134058/https://books.google.com/books?id=aywGiP9w-u8C&amp;pg=PT150&amp;dq=gonorrhea+throat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=FcB2T6qYBJOOigK_wLGnDg&amp;ved=0CDsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=gonorrhea%20throat&amp;f=false|archivedate=2 October 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; උපදංශ රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්නුවද ඇතැම් ආසාදිතයන්ට සාමාන්‍ය අසාත්මිකතා සුළු වශයෙන් දැකිය හැක

මෙම රෝග කාරක බැක්ටීරියාවේ බීජෞෂණ සමය දින 2 සිට 14 දක්වා පවතී.මෙම කාලය තුල බැක්ටීරියාව සිරුරතුල වර්ධනයවේ.බොහෝවිට බැක්ටීරියාව ආසාධනයවී දින 4ක් හෝ 6ක් අැතුලත රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීම ඇරබේ.කලාතුරකින් සමෙහි තුවාල සන්දි ආබාධ ඇතිවේ.රෝග කාරක බැක්ටීරියාව රුධිරයට මුසුවීමත් සමග හෘදයාබාධ ඇතිවිය හැක.ස්නායු පද්ධතියටද මෙය බලපායි.එහෙත් මෙම තත්වයන් එකිනෙකාගේ ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ බල දුබලතා මත වෙනස්වේ.ශක්තිමත් ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියක් ඇති පුද්ගලයන්ට රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීම ඉතා අවමය.ඇතැම්විට උපදංශය නිසා පුරස්ථි ග්‍රන්තියේ පිළිකා ඇතිවිය හැක.&lt;ref name=&quot;CainiGandini2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Caini|first1=Saverio|last2=Gandini|first2=Sara|last3=Dudas|first3=Maria|last4=Bremer|first4=Viviane|last5=Severi|first5=Ettore|last6=Gherasim|first6=Alin|title=Sexually transmitted infections and prostate cancer risk: A systematic review and meta-analysis|journal=Cancer Epidemiology|volume=38|issue=4|year=2014|pages=329–338|pmid=24986642|doi=10.1016/j.canep.2014.06.002}}&lt;/ref&gt;

== හේතුව ==
[[ගොනුව:Neisseria_gonorrhoeae_micrograph.jpg|thumb|උපදංශය ඇතිකරන නෙයිසරියා ගොනෝරියා නමින් හඳුන්වන බැක්ටීරියාවේ අන්වීක්ෂීය ප්‍රතිබිම්බ]]
සුදු බිංදුම  ඇතිවන්නේ නෙයිසරියා ගෙනෝරියා (''Neisseria gonorrhoeae)'' නමින් හඳුන්වන බැක්ටීරියාවක් මගිනි.මීට පෙර ආසාධනයවී සුවය ලැබු පුද්ගලයෙකුට වුව නැවත මෙය ආසාධනයවිය හැක.රෝග ලක්ෂණ පෙන්වීම ඒඒ පුද්ගලයාගේ ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ බල දුබලතා මත වෙනස් වේ.

=== පැතිරීම ===
රෝගී පුද්ගයෙකු සම ඇතිකර ගන්නා මුඛ,ගුද හෝ යොනි සංසර්ගයක් මගින් විරුද්ධ ලිංගිකයෙකුට බොවේ.&lt;ref name=&quot;TrebachChaulk2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Trebach|first1=Joshua D.|last2=Chaulk|first2=C. Patrick|last3=Page|first3=Kathleen R.|last4=Tuddenham|first4=Susan|last5=Ghanem|first5=Khalil G.|title=Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis Among Women Reporting Extragenital Exposures|url=https://archive.org/details/sexually-transmitted-diseases_2015-05_42_5/page/233|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=42|issue=5|year=2015|pages=233–239|issn=0148-5717|doi=10.1097/OLQ.0000000000000248}}&lt;/ref&gt; රෝගී ස්ත්‍රියක් සමග ඇතිකරගන්නා ලිංගික සංසර්ගයක් මගින් නිරෝගී පුරුෂයෙකුට මෙම රෝගය වැළදීමේ සම්භාවිතාව 20%කි.එහෙත් රෝගී පුරුෂයෙකු සමග ඇතිකරගන්නා සමලිංගික සංසර්ගයක දී අනෙකාට මෙම රෝගය බෝවීමේ සම්භාවිතාව ඉතාම ඉහළ මට්ටමක පවතී.&lt;ref name=&quot;Howard Brown&quot;&gt;Howard Brown Health Center: STI Annual Report, 2009&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Gollmann-Hempel&quot;&gt;{{cite book|first=Wilhelm|last=Gollmann|title=Homeopathic Guide to all Diseases Urinary and Sexual Organ|publisher=Rademacher &amp; Sheek|others=[[Charles Julius Hempel]]|year=1854|url=https://books.google.com/?id=AzkzAQAAMAAJ&amp;pg=PA79&amp;lpg=PA79&amp;dq=%22unnatural+gratification+of+the+sexual+instinct%22#v=onepage&amp;q=%22unnatural%20gratification%20of%20the%20sexual%20instinct%22&amp;f=false|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908204920/https://books.google.com/books?id=AzkzAQAAMAAJ&amp;pg=PA79&amp;lpg=PA79&amp;dq=%22unnatural+gratification+of+the+sexual+instinct%22&amp;source=bl&amp;ots=005d2HRdNU&amp;sig=POKqugRO-OCVUGvSLie8KJGZvLI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiSpY2qzKvVAhUMPz4KHfN5B8wQ6AEIIjAB#v=onepage&amp;q=%22unnatural%20gratification%20of%20the%20sexual%20instinct%22&amp;f=false|archivedate=8 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; රෝගී පුරුෂයෙකු සමග ඇතිවන ලිංගික සංසර්ගයකදී නිරෝගී ස්ත්‍රියකට මෙම රෝගය වැළදීමේ සම්භාවිතාව 60% ත් 80%  අතරවේ.&lt;ref name=&quot;condomreport&quot;&gt;National Institute of Allergy and Infectious Diseases; National Institutes of Health, Department of Health and Human Services (2001-07-20). &quot;Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention&quot;. Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia. pp14&lt;/ref&gt; ගැබිනි මවකට උපදංශය වැළදී ඇත්නම් ඇගේ දරුවාට එය බෝවේ.

කුඩා දරුවන්ට මෙය ලිංගික අතවරයන්ට ගොදුරුවීම නිසා වැළදේ.&lt;ref name=&quot;Good2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Goodyear-Smith|first1=F|title=What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea in children after the neonatal period? A systematic review.|journal=Journal of forensic and legal medicine|date=November 2007|volume=14|issue=8|pages=489–502|pmid=17961874|doi=10.1016/j.jflm.2007.04.001}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව රෝගීන් භාවිත කළ අැඳුම් හා වෙනත් ද්‍රව්‍ය මගින් බොවේ.&lt;ref name=&quot;webmd&quot;&gt;{{cite web|title=webmd – What Can You Catch in Restrooms? -|url=http://www.webmd.com/balance/features/what-can-you-catch-in-restrooms|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090814094616/http://www.webmd.com/balance/features/what-can-you-catch-in-restrooms|archivedate=14 August 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මෙම රෝග වාහක බැක්ටීරියාව සිරුරෙන් ඉවත්වී පැයක් ඇතුලත විනාශවීයයි.එබැවින් රෝගියකු භාවිතකළ අැඳුම් හෝ වෙනත් උපකරණ හවුලේ භාවිතා කිරීම මගින් තවත් අයෙකුට රෝගය බෝවීමේ සම්භාවිතාව අවමය..&lt;ref name=&quot;Shmaefsky2009p48&quot;&gt;{{cite book|author=Brian R. Shmaefsky|title=Gonorrhea|url=https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&amp;pg=PA48|date=1 January 2009|publisher=Infobase|isbn=978-1-4381-0142-2|page=48|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170801125450/https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&amp;pg=PA48|archivedate=1 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==  වලක්වා ගැනීම ==
සුදු බිංදුම  වළක්වා ගැනීම සදහා වඩාත් සාර්ථක ක්‍රමයක් ලෙස උපත් පාලන කොපු භාවිතය දැක්විය හැක.සුදු බිංදුම  සමලිංගික වර්‍යා මගින් පැතිරීම ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතින නිසා සමලිංගික ක්‍රියා හැකිතරම් දුරට වළක්වා ගැනීම හා ඒ පිළිබඳව දැනුවත් කිරීම කළයුතුය.විශේෂයෙන් පුරුෂයන් අතර ඇතිවන සමලිංගික සංසර්ගයන් මගින් රෝගය පැතිරීම වැඩි වශයෙන් සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Meyers D|title=USPSTF recommendations for STI screening|journal=Am Fam Physician|volume=77|issue=6|pages=819–24|date=March 2008|pmid=18386598|doi=|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2008-03-15_77_6/page/819|author2=Wolff T|author3=Gregory K|display-authors=3|last4=Marion|first4=L|last5=Moyer|first5=V|last6=Nelson|first6=H|last7=Petitti|first7=D|last8=Sawaya|first8=GF}}&lt;/ref&gt; මත්පැන් මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතකර සංසර්ගයේ යෙදීමද ලිංගාශ්‍රීත රෝග ව්‍යාප්තියට ඍජුවම බලපායී.

බොහෝ ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණයවන රෝග වළක්වා ගැනීමට නිසි පරිදි උපත් පාලන කොපු භාවිතය වැදගත්වේ.මෙහිදී පුරුෂයන් සදහා නිෂ්පාදික උපත් පාලන කොපු වලට වඩා වැඩි ආරක්ෂාවක් ස්ත්‍රීන් සදහා නිෂ්පාදිත උපත් පාලන කොපුවලින් ලැබේ.ලිංගික හැසිරීම් පාලනයකින් යුතුව කිරීමද මෙහිදී වැදගත්ය.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0004526/ section: Prevention] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720041540/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0004526/|date=20 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm section: How can gonorrhea be prevented?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216052928/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm|date=16 December 2016}}&lt;/ref&gt;

ආසාදිත රෝගීන් හැකි ඉක්මනින් ප්‍රතිකාර ලබාගැනීම මගින්ද මෙය පැතිරීයාම පාලනය කළහැක.ආසාදිතබව දැනගත් රෝගීන් අනාරක්ෂිත සංසර්ගයන්හි නොයෙදී සිටීමද වැදගත්ය.&lt;ref name=&quot;DesaiWoodhall2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Desai|first1=Monica|last2=Woodhall|first2=Sarah C|last3=Nardone|first3=Anthony|last4=Burns|first4=Fiona|last5=Mercey|first5=Danielle|last6=Gilson|first6=Richard|title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review|journal=Sexually Transmitted Infections|volume=91|issue=5|year=2015|pages=sextrans–2014–051930|issn=1368-4973|doi=10.1136/sextrans-2014-051930}}&lt;/ref&gt;

== ප්‍රතිකාර ==
[[ගොනුව:PenicillinPSAedit.jpg|thumb|අතීතයේදී පෙනිසිලීන් ඖෂධය සුදු බිංදුම (ගොනෝරියාව) සදහා ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ලබාදුන්හ.]]

=== ප්‍රතිජීවක ===
2010 දී සෙෆට්‍රියොක්ෂන් (ceftriaxone) ඖෂධය සුදු බිංදුම ආසාදිතයින්ට එන්නත් කිරීම ඇරබින.මේ සමගඇසිත්ට්‍රොමයිසින් (azithromycin) හා ඩොක්සිසයික්ලින් (doxycycline) නම් බැක්ටීරියා නාශක ප්‍රතිජීවක ලබාදෙයි.&lt;ref name=&quot;WHO2017Res&quot;&gt;{{cite web|title=Antibiotic-resistant gonorrhoea on the rise, new drugs needed|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/Antibiotic-resistant-gonorrhoea/en/|website=World Health Organization|accessdate=10 July 2017|date=7 July 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170709050132/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/Antibiotic-resistant-gonorrhoea/en/|archivedate=9 July 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;BaardaSikora2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Baarda|first1=Benjamin I.|last2=Sikora|first2=Aleksandra E.|title=Proteomics of Neisseria gonorrhoeae: the treasure hunt for countermeasures against an old disease|journal=Frontiers in Microbiology|volume=6|year=2015|issn=1664-302X|doi=10.3389/fmicb.2015.01190}}&lt;/ref&gt; අතීතයේදී පෙනිසිලීන් ඖෂධයද සුදු බිංදුම සදහා ලබාදුනි.

=== සහකරු ===
කිසිවෙකුට සුදු බිංදුම ආසාදනයවී ඇති බව දැනගත්විට, ඔහු හෝ ඇය සමග ලිංගික ඇසුර පවත්වන සහකරු හෝ සහකාරිය ද වෛද්‍ය පරීක්ෂණයට භාජනයවීම සිදුකල යුතුය. ලිංගිකව මෙම රෝගය පැතිරුනේ නම් ඒ බව දැනගත හැක. ඔවුනොවුන් විවාහක නම් වඩාත් පහසුය. බහු සහකරු සබදතාවකදී මෙය තරමක් අසීරුය.ඒක විවාහයක දී එක් පාර්ෂවයක් පමණක් බහු ලිංගික ඇසුරක් පැවැත්වීම සිදු කල ද අනෙක් පුද්ගලයාට බෝවීම අනිවාර්‍යයෙන් සිදුවේ. අනෙකා බහු ලිංගික සම්බන්ධතාවයක් නොපැවැත්වීම,රෝගය බෝ නොවීමට හේතුවක් නොවේ. මෙහිදී දෙදෙනාටම ප්‍රතිකාර නිවැරදිව ලබාදීම මගින් මෙය සුවපත්කලහැක.&lt;ref name=&quot;EPTFinalReport2006&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/std/treatment/EPTFinalReport2006.pdf &quot;Expedited partner therapy in the management of sexually transmitted diseases&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102171329/http://cdc.gov/std/treatment/EPTFinalReport2006.pdf|date=2 November 2009}}. February 2006. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).&lt;/ref&gt;

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ බෝවන රෝග මර්ධන මධ්‍යස්ථානය දැනුම්දී ඇත්තේ සුදු බිංදුම සදහා ප්‍රතිකාර ලබාගැනීම ආරම්භ කලවිට අවම වශයෙන් සතියක කාලයක් තුලවත් ලිංගික ඇසුරක් නොපවත්වා සිටිය යුතු බවයි.ප්‍රතිකාර අවසන්වීමෙන් පසුව ලිංගික ඇසුර පවැත්වීම වඩාත් සුදුසුය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gonorrhea - CDC Fact Sheet|author=CDC|url=https://www.cdc.gov/std/Gonorrhea/STDFact-gonorrhea.htm|access-date=17 October 2014|date=14 July 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161216052928/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm|archivedate=16 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රතිජීවක බලපෑම ===
ඇතැම් විට ප්‍රතිජීවක ඖෂධ වල ක්‍රියාකාරීත්වය මන්දගාමීවන අවස්තා දැකිය හැක.ඇතැම් ප්‍රතිජීවක ලබාදී සතියකින් පරික්ෂා කලවිටද බැක්ටීරියාව මර්ධනයවී කොතිබුන අවස්ථා හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;MMWR2012&quot;&gt;{{cite journal|last=Centers for Disease Control and Prevention|first=(CDC)|title=Update to CDC's Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines, 2010: Oral Cephalosporins No Longer a Recommended Treatment for Gonococcal Infections.|journal=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|date=Aug 10, 2012|volume=61|pages=590–4|pmid=22874837|issue=31}}&lt;/ref&gt; 

== විග්‍රහය ==
[[ගොනුව:Gonococcal_ophthalmia_neonatorum.jpg|thumb|සුදු බිංදුම වෛරසය ආසාදනයවූ අළුත උපන් ළදරුවෙක්.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/clinic-clinique/pdf/s1c16e.pdf|title=Prophylaxis for Gonococcal and Chlamydial Ophthalmia Neonatorum ''in'' the Canadian Guide to Clinical Preventative Health Care|publisher=Public Health Agency of Canada|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310075359/http://www.phac-aspc.gc.ca//publicat/clinic-clinique/pdf/s1c16e.pdf|archivedate=10 March 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;]]
ඇතැම් අවස්ථාවල සුදු බිංදුම රෝගය වැඩි අවදානම් තත්වයට පත්වූ විට සුවකල නොහැකි සැරව බිබිලි,සන්ධිගත වේදනා ආදිය ඇතිවිය හැක.මෙම තත්වය කාන්තාවන්ගෙන් 0.6% සිට 3% දක්වා පැවතිය හැක.පුරුෂයන් අතර මෙම තත්වය 0.4 සිට 0.7 දක්වා පරාසයක දැකිය හැකිය. 

පරුෂයින්ට පුරස්ථි ග්‍රන්ථිය ඉදිමීම මුත්‍රා දැවිල්ල දිගටම පැවතිය හැක.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;&gt;Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; &amp; Mitchell, Richard N. (2007). ''Robbins Basic Pathology'' (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 705–706 {{ISBN|978-1-4160-2973-1}}&lt;/ref&gt; කාන්තාවන්ට ගර්භාෂගත ආබාධ ඇතිවිය හැක.මීට අමතරව ගම්සාවීම් මළ දරු උපත් ඇතිවීමේ හැකියාව ඇත.පුරුෂයන්ට පුරස්ථි ග්‍රන්ති පිළිකා ඇතිවීමටද ගොනෝරියාව හේතුවේ.

මවට සුදු බිංදුම වැළදී ඇත්නම් ඇයට බිහිවන දරුවාට දරු ප්‍රසූතියේදී බැක්ටීරියාව ආසාදනයවීම නිසා අන්ධභාවයට පවා පත්විය හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sadowska-Przytocka|first1=A|last2=Czarnecka-Operacz|first2=M|last3=Jenerowicz|first3=D|last4=Grzybowski|first4=A|title=Ocular manifestations of infectious skin diseases.|journal=Clinics in dermatology|date=2016|volume=34|issue=2|pages=124–8|pmid=26903179|doi=10.1016/j.clindermatol.2015.11.010}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Chart_of_gonorrhea_infection_rates_(USA,_1941-2007).png|thumb|ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සුදු බිංදුම රෝගීන් හමුවීමේ ප්‍රමාණය]]
== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:Gono_-_Man's_Friend.png|වම|thumb|සුදු බිංදුම නිසා පුරුෂයන්ගේ ශීශ්නයෙන් සැරව ගැලීම වැළැක්වීමට යොදාගත් ඖෂධයක් පිළිබද දැනුවත් කරන පෝස්ටරයක්.]]
[[ගොනුව:SheMayLookCleanBut.jpg|thumb|දෙවන ලෝක යුධ සමයේදී ආරක්ෂක හමුදාවන්ට සුදු බිංදුම හා උපදංශය යන රෝග පිළිබද අනතුරු අඟවීමට නිරිමාණය කළ පොස්ටරයක්.]]
අතීතයේ සුදු බිංදුම සදහා ප්‍රතිකාරයක් ලෙස රසදිය එන්නත් කිරීම සිදුවී ඇත.16 වන සියවසයේ ලියැවුන ලේඛන වල ඒබව දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;firstuseprimary&quot;&gt;{{cite book|title=[[The Mirror for Magistrates]]|year=1587|first=John|last=Higgins}} as cited in the ''Oxford English Dictionary'' entry for &quot;clap&quot;&lt;/ref&gt;කෙසේ වෙතත් රසදිය යනු ශරීරයට ඉතා අහිතකර බැර ලෝහයක් බව නවීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් තහවුරුවී ඇත.

1854, දී විලියම් ගෝල්මාන් නම් වෛද්‍යවරයා ''Homeopathic Guide to all Diseases Urinary and Sexual Organs'' නම් ග්‍රන්තයෙන්  පැහැදිලි කරනු ලැබුවේ සුදු බිංදුම ඇතැළු බොහෝ ලිංගික රෝග ගණිකාවන් හා සමලිංගිකයන් හරහා ඉතා සීඝ්‍ර යෙන් පැතිරෙන බවයි.මෙම රෝගය නිසා ලිංගික පෙදෙස්වලින් සැරව වෑහෙනවිට ඒ සදහා විවිධ ලෝහ භාවිත කර සකස්කරගත් හොමියෝපති ඖෂධ ලබාදී ඇත.(හොමියොපති යනු විශේෂ වෛද්‍ය ක්‍රමයකි)

19 වන සියවසයේදී සුදු බිංදුම සදහා සිල්ව නයිට්රේට් (Silver nitrate) බහුලව භවිතකර ඇත.සිල්ව හෙවත් රිදී ආශ්‍රිත ඖෂධ ප්‍රතිජීවක සොයාගැනීමට පෙර වෛද්‍යවරුන් භාවිත කර ඇත.මුල් වරට ප්‍රතිජීවක සොයාගකු ලැබුවේ 1940 දීය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Max Bender|title=Ueber neuere Antigonorrhoica (insbes. Argonin und Protargol)|journal=Archives of Dermatological Research|year=1898|volume=43|issue=1|pages=31–36|doi=10.1007/BF01986890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medlineneogono&quot;&gt;{{MedlinePlusEncyclopedia|001606|Neonatal Conjunctivitis}}&lt;/ref&gt;

පළමු හා දෙවන ලෝක යුධ සමයන්හිදී බොහෝ ආරක්ෂක හමුදාවන් සතුරු රාජ්‍ය වෙත කඩා පැන පුරුෂයන් මරා දැමීම හා ස්ත්‍රීන් දූශනය කිරීම සිදුවිය එමනිසා මෙම ස්ත්‍රී දූශක සෙබළුන් අතර සුදු බිංදුම හා උපදංශය වැනි ලිංගික රෝග සීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්තවී ඇත.අතමුන් රෝගය උස්සන්නවී මියගිය අවස්තා පිළිබදවද ඇතැම් මූලාශ්‍රවල දක්නට ලැබේ. 

== පර්යේෂණ ==
සුදු බිංදුම සදහා එන්නත් මුලින්ම මීයන් යොදාගෙන අත්හදා බැලීම සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jerse|first1=AE|last2=Bash|first2=MC|last3=Russell|first3=MW|title=Vaccines against gonorrhea: current status and future challenges.|journal=Vaccine|date=20 March 2014|volume=32|issue=14|pages=1579–87|pmid=24016806|doi=10.1016/j.vaccine.2013.08.067|pmc=4682887}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මෙම එන්නත් තවමත් මිනිසුන්ට යොදාගැනීම සිදුකර නොමැත.එයට හේතුව මිනිස් සිරුරට මෙය වඩාත් අතුරු ආබාධ සහිත එන්නතක් යැයි විශ්වාස කරන නිසාය

සදු බිංදුම සදහා ප්‍රත්‍යක්ෂ එන්නතක් නැතත් එය පාලනය කලහැකි එන්නත් වර්තමානයේ පවතී.&lt;ref name=&quot;Gottlieb2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gottlieb|first1=Sami L.|last2=Johnston|first2=Christine|title=Future prospects for new vaccines against sexually transmitted infections|journal=Curr Opin Infect Dis|date=2017|volume=30|issue=1|pages=77–86|doi=10.1097/QCO.0000000000000343|pmid=27922851|pmc=5325242}}&lt;/ref&gt; මෙම එන්නත්වල කාර්‍යක්ෂමතාව 31% පමණ වෙතැයි ගණන් බලා ඇත.&lt;ref name=&quot;Petousis-Harris2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Petousis-Harris|first1=Helen|title=Effectiveness of a group B outer membrane vesicle meningococcal vaccine against gonorrhoea in New Zealand: a retrospective case-control study|journal=Lancet|date=2017|doi=10.1016/S0140-6736(17)31449-6}}&lt;/ref&gt;

== යොමුව ==
{{Reflist}}

== බාහිර යොමු ==</text>
      <sha1>a1e0ujfs2jvnx1m0epf92hzibnepn70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිංහල අක්ෂර මාලාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77623</id>
    <revision>
      <id>800293</id>
      <parentid>797447</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79195" sha1="3suj03maplj6lszrmpldozrk2cg5o8s" xml:space="preserve">{{Infobox Writing system
|name=Sinhalese alphabet
|   =සිංහල අක්ෂර මාලාව
|type=[[Abugida]]
|time=C. 700–present
|languages=[[Sinhalese language|Sinhalese]]
|fam1=[[Proto-Sinaitic alphabet]]
|fam2=[[Phoenician alphabet]]
|fam3=[[Aramaic alphabet]]
|fam4=[[Brāhmī script|Brāhmī]]
|fam5=[[Tamil-Brahmi|Tamili]]
|fam6=[[Pallava alphabet|Pallava]]
|fam7=[[Grantha alphabet]]
|sisters=[[Goykanadi]]&lt;br&gt;[[Cham alphabet]]&lt;br&gt;[[Tigalari alphabet]]&lt;br&gt;[[Malayalam script]]&lt;br&gt;[[Dhives akuru]]
|unicode = {{ublist |class=nowrap |[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf U+0D80–U+0DFF] {{smaller|Sinhala}} |[http://www.unicode.org/charts/PDF/U111E0.pdf U+111E0–U+111FF] {{smaller|Sinhala Archaic Numbers}}}}
|iso15924=Sinh
|fam8=[[Kadamba alphabet|Kadamba]]}}{{Contains Indic text}}
{{Brahmic}}

''' සිංහල අක්ෂර මාලාව''' යනු සිංහල භාෂාව සහ සමහරවිට පාලි හෝ සංස්කෘත භාෂාවන් ලියනු ලබන අක්ෂර මාලාවයි.&lt;ref name=&quot;World 408&quot;&gt;Daniels (1996), p. 408.&lt;/ref&gt; සිංහල අක්ෂර මාලාව පිළිබඳ විද්වත් මත වලට අනුව සිංහල අකාරය ආකාර දෙකකි.එනම් සංවෘත හා විවෘත භේදයයි .&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fcQSAAAAMAAJ|title=History of the Evolution of the Sinhala Alphabet|last=Jayarajan|first=Paul M.|date=1976-01-01|publisher=Colombo Apothecaries' Company, Limited|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt;

Sinhalese is often considered two alphabets, or an alphabet within an alphabet, due to the presence of two sets of letters. The core set, known as the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' (pure Sinhalese,  ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}) or '''''{{IAST|eḷu hōḍiya}}''''' ({{IAST|[[Elu|Eḷu]]}} alphabet  එළු හෝඩිය {{ref|eluhodiya|img}}), can represent all native [[phoneme]]s. In order to render Sanskrit and Pali words, an extended set, the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}), is available.&lt;ref name=&quot;Gair1997:15f&quot;&gt;Gair and Paolillo 1997: 15f.&lt;/ref&gt;

==Characteristics==

[[Image:Sinhala-ka-k-ki-img.png|left|thumb|The basic form of the letter k is ක &quot;ka&quot;. For &quot;ki&quot;, a small arch called ''ispilla'' is placed over the ක: කි. This replaces the inherent {{IPA|/a/}} by {{IPA|/i/}}. It is also possible to have no vowel following a consonant. In order to produce such a pure consonant, a special marker, the ''hal kirīma'' has to be added: ක්. This marker suppresses the inherent vowel.]]

[[අබුගිඩා|The alphabet is written from left to right. The Sinhalese script is an abugida, as each consonant has an inherent vowel ({{IPA|/a/}}), which can be changed with the different vowel signs or removed (see image on left for examples).]]

[[අබුගිඩා|Most of the Sinhalese letters are curlicues; straight lines are almost completely absent from the alphabet. This is because Sinhala used to be written on dried palm leaves, which would split along the veins on writing straight lines. This was undesirable, and therefore, the round shapes were preferred.]]

[[අබුගිඩා|The core set of letters forms the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' alphabet (pure Sinhalese, ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}]][[සිංහල අක්ෂර මාලාව#endnote suddhasimhala|img]]), which is a subset of the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' alphabet (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}). This &quot;pure&quot; alphabet contains all the graphemes necessary to write Eḷu  (classical Sinhalese) as described in the classical grammar Sidatsan̆garā (1300 AD).&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot;&gt;Gair and Paolillo 1997.&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|This is the reason why this set is also called '''''Eḷu hōdiya''''' (&quot;Eḷu alphabet&quot; එළු හෝඩිය{{ref|eluhodiya|img}}]][[සිංහල අක්ෂර මාලාව#endnote eluhodiya|img]]).

[[අබුගිඩා|The definition of the two sets is thus a historic one. Out of pure coincidence, the phoneme inventory of present-day colloquial Sinhala is such that yet again the ''śuddha'' alphabet suffices as a good representation of the sounds.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|All native phonemes of the Sinhala spoken today can be represented in ''{{IAST|śuddha}}'', while in order to render special Sanskrit and Pali sounds, one can fall back on ''{{IAST|miśra siṃhala}}''. This is most notably necessary for the graphemes for the Middle Indic phonemes that the Sinhalese language lost during its history, such as aspirates.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|Sinhalese had special symbols to represent numerals, which were in use until the beginning of the [19th] century.
This system is now superseded by Arabic numerals.]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |title=Online edition of Sunday Observer – Business |publisher=[http://www.sundayobserver.lk Sunday Observer] |accessdate=21 September 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207073829/http://sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |archivedate=7 February 2009 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unicode.org/mail-arch/unicode-ml/y2006-m12/0127.html |title=Unicode Mail List Archive: Re: Sinhala numerals |publisher=[http://unicode.org Unicode Consortium] |accessdate=21 September 2008}}&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|Neither the Sinhala numerals nor U+0DF4  ෴  Sinhalese punctuation kunddaliya is in general use today. The kunddaliya was formerly used as a full stop.]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sinhala-online.com/sinhala-digits-number-page.html |title=Old Sinhala Numbers and Digits |publisher=[http://www.sinhala-online.com Sinhala Online] |author=Roland Russwurm |accessdate=23 September 2008}}&lt;/ref&gt;

==[[අබුගිඩා|History and usage]]==
[[අබුගිඩා|The Sinhalese script is a Brahmi derivate, and was imported from Northern India, around the 3rd century BCE,]]&lt;ref&gt;Daniels (1996), p. 379.&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|but was influenced at various stages by South Indian scripts, manifestly influenced by the early Grantha script.]]&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|There have been found potteries in Anuradhapura from the 6th century BCE, with lithic inscription dating from 2nd century BCE written in Prakrit.]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.no/books?id=iHHzP4uVpn4C&amp;pg=PA119&amp;dq=anuradhapura+brahmi&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiY18bj_ufTAhXMWSwKHQjzAdcQ6AEIIjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia|last=Ray|first=Himanshu Prabha|date=2003-08-14|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521011099|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|By the 9th century CE, literature written in Sinhalese script had emerged and the script began to be used in other contexts. For instance, the Buddhist literature of the Theravada-Buddhists of Sri Lanka, written in Pali, used the Sinhalese alphabet.]]

[[අබුගිඩා|Today, the alphabet is used by approximately 16,000,000 people to write the Sinhalese language in very diverse contexts, such as newspapers, TV commercials, government announcements, graffiti, and schoolbooks.]]

[[අබුගිඩා|Sinhala is the main language written in this script, but rare instances of Sri Lanka Malay are recorded.{{Citation needed|date=September 2016}}]]''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (2016 සැප්තැම්බර්)&quot;&gt;තහවුරු කර නොමැත&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;

==[[අබුගිඩා|Relations between orthography and phonology]]==

[[අබුගිඩා|Most phonemes of the Sinhalese language can be represented by a ''śuddha'' letter or by a ''miśra'' letter, but normally only one of them is considered correct. This one-to-many mapping of phonemes onto graphemes is a frequent source of misspellings.]]&lt;ref name=&quot;Matzel151718&quot;&gt;Matzel (1983) p. 15, 17, 18&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|While a phoneme can be represented by more than one grapheme, each grapheme can be pronounced in only one way. This means that the actual pronunciation of a word is always clear from its orthographic form.]]

==[[අබුගිඩා|Śuddha graphemes]]==
[[අබුගිඩා|The ''śuddha'' graphemes are the mainstay of the Sinhalese alphabet and are used on an everyday-basis. Every sequence of sounds of the Sinhalese language of today can be represented by these graphemes. Additionally, the ''śuddha'' set comprises graphemes for retroflex {{angle bracket|ḷ}} and {{angle bracket|ṇ}}, which are no longer phonemic in modern Sinhala. These two letters were needed for the representation of Eḷu, but are now obsolete from a purely phonemic view. However, words which historically contain these two phonemes are still often written with the graphemes representing the retroflex sounds.]]

===[[අබුගිඩා|Consonants]]===

[[අබුගිඩා|The ''śuddha'' alphabet comprises 8 plosives, 2 fricatives, 2 affricates, 2 nasals, 2 liquids and 2 glides. Additionally, there are the two graphemes for the retroflex sounds {{IPA|/ɭ/}} and {{IPA|/ɳ/}}, which are not phonemic in modern Sinhala, but which still form part of the set. These are shaded in the table.]]

[[අබුගිඩා|The voiceless affricate (ච {{IPA|[t͡ʃa]}}) is not included in the ''śuddha'' set by purists since it does not occur in the main text of the Sidatsan̆garā. The Sidatsan̆garā does use it in examples though, so this sound did exist in Eḷu. In any case, it is needed for the representation of modern Sinhala.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|The basic shapes of these consonants carry an inherent {{IPA|/a/}} unless this is replaced by another vowel or removed by the ''hal kirīma''.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-consonants.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Plosives]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiceless]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiced]]'''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ක]]|| [[අබුගිඩා|0D9A]]|| [[අබුගිඩා|ka]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ka]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ග]]||  [[අබුගිඩා|0D9C]]|| [[අබුගිඩා|ga]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ට]]|| [[අබුගිඩා|0DA7]]|| [[අබුගිඩා|ṭa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʈa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඩ]]||  [[අබුගිඩා|0DA9]]||  [[අබුගිඩා|ḍa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ත]]||   [[අබුගිඩා|0DAD]]|| [[අබුගිඩා|ta]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t̪a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ද]]|| [[අබුගිඩා|0DAF]]|| [[අබුගිඩා|da]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ප]]|| [[අබුගිඩා|0DB4]]|| [[අබුගිඩා|pa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[pa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|බ]]||  [[අබුගිඩා|0DB6]]|| [[අබුගිඩා|ba]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;|
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Other letters]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' ''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|fricatives]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ස]]||  [[අබුගිඩා|0DC3]]|| [[අබුගිඩා|sa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|හ]]|| [[අබුගිඩා|0DC4]]|| [[අබුගිඩා|ha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ha]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|fricatives]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|affricates]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|(ච)]]|| [[අබුගිඩා|(0DA0)]]|| [[අබුගිඩා|(ca)]]||[[අබුගිඩා|({{IPA|[t͡ʃa]}})]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ජ]]|| [[අබුගිඩා|0DA2]]|| [[අබුගිඩා|ja]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d͡ʒa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|affricates]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ම]]|| [[අබුගිඩා|0DB8]]|| [[අබුගිඩා|ma]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ma]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|න]]|| [[අබුගිඩා|0DB1]]|| [[අබුගිඩා|na]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[na]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|liquid]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ල]]|| [[අබුගිඩා|0DBD]]|| [[අබුගිඩා|la]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[la]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ර]]||  [[අබුගිඩා|0DBB]]|| [[අබුගිඩා|ra]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ra]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|liquid]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|glide]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ව]]||   [[අබුගිඩා|0DC0]]|| [[අබුගිඩා|va]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʋa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ය]]|| [[අබුගිඩා|0DBA]]|| [[අබුගිඩා|ya]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ja]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|glide]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#999; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#bbb; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ණ]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|0DAB]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|ṇa]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|{{IPA|[ɳa]}}]]
|  style=&quot;background:#bbb; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#bbb; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ළ]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|0DC5]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; |  [[අබුගිඩා|ḷa]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|{{IPA|[ɭa]}}]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|  style=&quot;background:#999; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}
[[අබුගිඩා|Vowels]][[Image:Sinhala u diacritics (wip ku kuu).svg|thumb|right|[[අබුගිඩා|The vocalic diacritics for ''u'' and ''ū'' vary according to the consonant to which they are attached.]]]]
[[අබුගිඩා|Vowels come in two shapes: independent and diacritic. The independent shape is used when a vowel does not follow a consonant, e.g. at the beginning of a word. The diacritic shape is used when a vowel follows a consonant. Depending on the vowel, the diacritic can attach at several places. The diacritic for {{angle bracket|i}} attaches above the consonant, the diacritic for {{angle bracket|u}} attaches below, the diacritic for {{angle bracket|ā}} follows, while the diacritic for {{angle bracket|e}} precedes. {{angle bracket|o}} finally is marked by the combination of preceding {{angle bracket|e}} and following {{angle bracket|ā}}.]]

[[අබුගිඩා|While &lt;a,e,i,o&gt; are regular, the diacritic for {{angle bracket|u}} takes a different shape according to the consonant it attaches to. The most common one is represented on the image on the right for the consonant ප (p). The k-shape is used for some consonants ending at the lower right corner (ක (k),ග (g), ත(t), but not න(n) or හ(h)). Combinations of ර(r) or  ළ(ḷ) with {{angle bracket|u}} have idiosyncratic shapes.]]&lt;ref name=&quot;JM11&quot;&gt;Jayawardena-Moser (2004) p. 11&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you only see boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-vowels.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Vowels]]'''
|-  style=&quot;background:#999; text-align:center;&quot;
|
| colspan=&quot;8&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|short]]''' ||
|
|
|
| colspan=&quot;8&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|long]]''' ||
|
|
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||  ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||  ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||   ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||   ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|අ]]|| [[අබුගිඩා|0D85]]||   [[අබුගිඩා|a]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:12px;&quot;| [[අබුගිඩා|inherent]]|| || [[අබුගිඩා|a]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[a, ə]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ආ]]|| [[අබුගිඩා|0D86]]|| [[අබුගිඩා|ā]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[aː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ා]]||  [[අබුගිඩා|0DCF]]|| [[අබුගිඩා|ā]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[aː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඇ]]|| [[අබුගිඩා|0D87]]|| [[අබුගිඩා|æ/ä]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æ]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ැ]]|| [[අබුගිඩා|0DD0]]|| [[අබුගිඩා|æ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æ]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඈ]]|| [[අබුගිඩා|0D88]]|| [[අබුගිඩා|ǣ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ෑ]]|| [[අබුගිඩා|0DD1]]|| [[අබුගිඩා|ǣ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඉ]]|| [[අබුගිඩා|0D89]]|| [[අබුගිඩා|i]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[i]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ි]]||  [[අබුගිඩා|0DD2]]|| [[අබුගිඩා|i]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[i]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඊ]]|| [[අබුගිඩා|0D8A]]||  [[අබුගිඩා|ī]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[iː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ී]]||  [[අබුගිඩා|0DD3]]|| [[අබුගිඩා|ī]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[iː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|උ]]|| [[අබුගිඩා|0D8B]]||  [[අබුගිඩා|u]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[u]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ු]]||  [[අබුගිඩා|0DD4]]|| [[අබුගිඩා|u]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[u]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඌ]]|| [[අබුගිඩා|0D8C]]|| [[අබුගිඩා|ū]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[uː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ූ]]||  [[අබුගිඩා|0DD6]]|| [[අබුගිඩා|ū]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[uː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|එ]]|| [[අබුගිඩා|0D91]]|| [[අබුගිඩා|e]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[e]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෙ]]||  [[අබුගිඩා|0DD9]]|| [[අබුගිඩා|e]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[e]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඒ]]|| [[අබුගිඩා|0D92]]|| [[අබුගිඩා|ē]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[eː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ේ]]||  [[අබුගිඩා|0DDA]]|| [[අබුගිඩා|ē]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[eː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඔ]]|| [[අබුගිඩා|0D94]]||  [[අබුගිඩා|o]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[o]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ො]]||  [[අබුගිඩා|0DDC]]|| [[අබුගිඩා|o]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[o]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඕ]]|| [[අබුගිඩා|0D95]]||  [[අබුගිඩා|ō]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[oː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෝ]]||  [[අබුගිඩා|0DDD]]|| [[අබුගිඩා|ō]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[oː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;24&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|In Sinhala the diacritics are called පිලි ''pili'' (vowel strokes). දිග ''diga'' means &quot;long&quot; because the vowel is sounded for longer and දෙක ''deka'' means &quot;two&quot; because the stroke is doubled when written.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |
! colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Using the consonant 'k' + 'vowel' as an example:]]
|-
! [[අබුගිඩා|පිල්ල ''pilla'']]!! [[අබුගිඩා|Name]]!! [[අබුගිඩා|Transliteration]]
![[අබුගිඩා|Formation]]
![[අබුගිඩා|Compound form]]
![[අබුගිඩා|ISO 15919]]
![[අබුගිඩා|IPA]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|්]]|| [[අබුගිඩා|හල් කිරිම]]|| [[අබුගිඩා|hal kirīma]]
|[[අබුගිඩා|ක්]]
|[[අබුගිඩා|ක්]]
|[[අබුගිඩා|k]]
|[[අබුගිඩා|[k]]]
|-
|[[අබුගිඩා|◌]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[අබුගිඩා|Inherent /a/ (without any ''pili'')]]
|[[අබුගිඩා|ක් + අ]]
|[[අබුගිඩා|ක]]
|[[අබුගිඩා|ka]]
|[[අබුගිඩා|[kʌ]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ා]]|| [[අබුගිඩා|ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ආ]]
|[[අබුගිඩා|කා]]
|[[අබුගිඩා|kā]]
|[[අබුගිඩා|[kɑː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ැ]]|| [[අබුගිඩා|ඇදය]]|| [[අබුගිඩා|ædaya]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඇ]]
|[[අබුගිඩා|කැ]]
|[[අබුගිඩා|kæ]]
|[[අබුගිඩා|{{IPA|[kæ]}}]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෑ]]|| [[අබුගිඩා|දිග ඇදය]]|| [[අබුගිඩා|diga ædaya]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඈ]]
|[[අබුගිඩා|කෑ]]
|[[අබුගිඩා|kǣ]]
|[[අබුගිඩා|{{IPA|[kæː]}}]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ි]]|| [[අබුගිඩා|ඉස්පිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|ispilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඉ]]
|[[අබුගිඩා|කි]]
|[[අබුගිඩා|ki]]
|[[අබුගිඩා|[ki]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ී]]|| [[අබුගිඩා|දිග ඉස්පිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|diga ispilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඊ]]
|[[අබුගිඩා|කී]]
|[[අබුගිඩා|kī]]
|[[අබුගිඩා|[kiː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ු]]|| [[අබුගිඩා|පාපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|pāpilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + උ]]
|[[අබුගිඩා|කු]]
|[[අබුගිඩා|ku]]
|[[අබුගිඩා|[ku], [kɯ]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ූ]]|| [[අබුගිඩා|දිග පාපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|diga pāpilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඌ]]
|[[අබුගිඩා|කූ]]
|[[අබුගිඩා|kū]]
|[[අබුගිඩා|[kuː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෘ]]|| [[අබුගිඩා|ගැටය සහිත ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|gæṭa sahita ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ර් + උ]]
|[[අබුගිඩා|කෘ]]
|[[අබුගිඩා|kru]]
|[[අබුගිඩා|[kru]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෲ]]|| [[අබුගිඩා|ගැටය සහිත ඇලපිලි දෙක]]|| [[අබුගිඩා|gæṭa sahita ælapili deka]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ර් + ඌ]]
|[[අබුගිඩා|කෲ]]
|[[අබුගිඩා|krū]]
|[[අබුගිඩා|[kruː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෟ]]|| [[අබුගිඩා|ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|gayanukitta]]
| colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Used in conjunction with kombuva for consonants.]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෳ]]|| [[අබුගිඩා|දිග ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|diga gayanukitta]]
| colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Not in contemporary use]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව]]|| [[අබුගිඩා|kombuva]]
|[[අබුගිඩා|ක් + එ]]
|[[අබුගිඩා|කෙ]]
|[[අබුගිඩා|ke]]
|[[අබුගිඩා|[ke]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ේ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ හල්කිරීම]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha halkirīma]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඒ]]
|[[අබුගිඩා|කේ]]
|[[අබුගිඩා|kē]]
|[[අබුගිඩා|[keː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෛ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බු දෙක]]|| [[අබුගිඩා|kombu deka]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඓ]]
|[[අබුගිඩා|කෛ]]
|[[අබුගිඩා|kai]]
|[[අබුගිඩා|[kʌj]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ො]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඔ]]
|[[අබුගිඩා|කො]]
|[[අබුගිඩා|ko]]
|[[අබුගිඩා|[ko]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෝ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ හල්ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha halælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඕ]]
|[[අබුගිඩා|කෝ]]
|[[අබුගිඩා|kō]]
|[[අබුගිඩා|[koː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෞ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha gayanukitta]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඖ]]
|[[අබුගිඩා|කෞ]]
|[[අබුගිඩා|kau]]
|[[අබුගිඩා|[kʌʋ]]]
|}

===[[අබුගිඩා|Prenasalized consonants]]===

[[අබුගිඩා|The prenasalized consonants resemble their plain counterparts. {{angle bracket|m̆b}} is made up  by the left half of {{angle bracket|m}} and the right half of {{angle bracket|b}}, while the other three are just like the grapheme for the plosive with a little stroke attached to their left.]]&lt;ref name = &quot;Fairbanks126&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 126&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Vowel diacritics attach in the same way as they would to the corresponding plain plosive.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;9&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-prenasalized-stops.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;9&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Prenasalized consonants]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot; colspan=&quot;9&quot;|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|  [[අබුගිඩා|nasal]]||[[අබුගිඩා|obstruent]]|| [[අබුගිඩා|prenasalized &lt;br /&gt; consonant]]|| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]||
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඞ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ග]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඟ]]
| [[අබුගිඩා|0D9F]]
| ''[[අබුගිඩා|n̆ga]]''
| [[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ණ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඩ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඬ]]
| [[අබුගිඩා|0DAC]]|| ''[[අබුගිඩා|n̆ḍa]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|න]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ද]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඳ]]
| [[අබුගිඩා|0DB3]]|| ''[[අබුගිඩා|n̆da]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿd̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ම]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|බ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඹ]]
| [[අබුගිඩා|0DB9]]|| ''[[අබුගිඩා|m̆ba]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ᵐba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;7&quot; |
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
|  colspan=&quot;9&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

===[[අබුගිඩා|Non-vocalic diacritics]]===
[[Image:Sinhala-hal-kiriima.svg|thumb|130px|right|[[අබුගිඩා|The two shapes of the ''hal kirīma'' for p (left) and b (right).]]]]
[[අබුගිඩා|The anusvara (often called ''binduva'' 'zero' ) is represented by one small circle ං (Unicode 0D82),]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxii&quot;&gt;Karunatillake (2004), p. xxxii&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|and the visarga (technically part of the ''miśra'' alphabet) by two ඃ (Unicode 0D83). The inherent vowel can be removed by a special virama diacritic, the ''hal kirīma'' ( ්), which has two shapes depending on which consonant it attaches to. Both are represented in the image on the right side. The first one is the most common one, while the second one is used for letters ending at the top left corner.]]

==[[අබුගිඩා|''Miśra'' set]]==

[[අබුගිඩා|The ''miśra'' alphabet is a superset of ''śuddha''. It adds letters for aspirates, retroflexes and sibilants, which are not phonemic in today's Sinhala, but which are necessary to represent non-native words, like loanwords from Sanskrit, Pali or English. The use of the extra letters is mainly a question of prestige. From a purely phonemic point of view, there is no benefit in using them, and they can be replaced by a (sequence of) ''śuddha'' letters as follows: For the ''miśra'' aspirates, the replacement is the plain ''śuddha'' counterpart, for the ''miśra'' retroflex liquids the corresponding ''śuddha'' coronal liquid,]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot;&gt;Karunatillake (2004), p. xxxi&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|for the sibilants, {{angle bracket|s}}.]]&lt;ref&gt;Daniels (1996), p. 410.&lt;/ref&gt;  [[අබුගිඩා|ඤ (ñ) and  ඥ (gn) cannot be represented by ''śuddha'' graphemes but are found only in fewer than 10 words each. ෆ fa can be represented by ප pa with a Latin {{angle bracket|f}} inscribed in the cup.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-misra-consonants.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Extra miśra plosives]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiceless]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiced]]'''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඛ]]|| [[අබුගිඩා|0D9B]]|| [[අබුගිඩා|kha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ka]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඝ]]|| [[අබුගිඩා|0D9D]]|| [[අබුගිඩා|gha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඨ]]|| [[අබුගිඩා|0DA8]]|| [[අබුගිඩා|ṭha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʈa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඪ]]|| [[අබුගිඩා|0DAA]]|| [[අබුගිඩා|ḍha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ථ]]|| [[අබුගිඩා|0DAE]]|| [[අබුගිඩා|tha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t̪a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ධ]]|| [[අබුගිඩා|0DB0]]|| [[අබුගිඩා|dha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඵ]]|| [[අබුගිඩා|0DB5]]|| [[අබුගිඩා|pha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[pa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|භ]]|| [[අබුගිඩා|0DB7]]|| [[අබුගිඩා|bha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;|
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Other additional miśra graphemes]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' ''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|sibilants]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ශ]]|| [[අබුගිඩා|0DC1]]|| [[අබුගිඩා|śa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෂ]]|| [[අබුගිඩා|0DC2]]|| [[අබුගිඩා|ṣa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|sibilants]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|aspirate affricates]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඡ]]|| [[අබුගිඩා|0DA1]]|| [[අබුගිඩා|cha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t͡ʃa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඣ]]|| [[අබුගිඩා|0DA3]]|| [[අබුගිඩා|jha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d͡ʒa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|aspirate affricates]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඤ]]|| [[අබුගිඩා|0DA4]]|| [[අබුගිඩා|ña]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɲa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඥ]]|| [[අබුගිඩා|0DA5]]|| [[අබුගිඩා|gna]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡna]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඞ]]|| [[අබුගිඩා|0D9E]]|| [[අබුගිඩා|ṅa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ŋa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෆ]]|| [[අබුගිඩා|0DC6]]|| [[අබුගිඩා|fa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[fa, ɸa, pa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඦ]]|| [[අබුගිඩා|0DA6]]|| [[අබුගිඩා|n̆ja]]&lt;ref&gt;This letter is not used anywhere, neither in modern nor ancient Sinhala. Its usefulness is unclear, but it forms part of the standard alphabet &lt;http://unicode.org/reports/tr2.html&gt;.&lt;/ref&gt;  ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[nd͡ʒa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|fප]]|| [[අබුගිඩා|n/a]]|| [[අබුගිඩා|fa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[fa, ɸa, pa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|There are six additional vocalic diacritics in the ''miśra'' alphabet. The two diphthongs are quite common, while the &quot;syllabic&quot; ṛ is much rarer, and the &quot;syllabic&quot; ḷ is all but obsolete. The latter are almost exclusively found in loanwords from Sanskrit.]]&lt;ref name=&quot;Matzel8&quot;&gt;Matzel (1983), p. 8&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|The ''miśra'' {{angle bracket|ṛ}} can also be written with ''śuddha'' {{angle bracket|r}}+{{angle bracket|u}} or {{angle bracket|u}}+{{angle bracket|r}}, which corresponds to the actual pronunciation. The ''miśra'' syllabic {{angle bracket|ḷ}} is obsolete, but can be rendered by ''śuddha'' {{angle bracket|l}}+{{angle bracket|i}}.]]&lt;ref name=&quot;Matzel14&quot;&gt;Matzel (1983), p. 14&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Miśra {{angle bracket|au}} is rendered as  ''śuddha'' {{angle bracket|awu}}, ''miśra'' {{angle bracket|ai}}  as ''śuddha'' {{angle bracket|ayi}}.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-misra-vowels.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Vocalic diacritics]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
||  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||  ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||  ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||   ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||   ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|  [[අබුගිඩා|diphthongs]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඓ]]|| [[අබුගිඩා|0D93]]|| [[අබුගිඩා|ai]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ai]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:12px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෛ]]|| [[අබුගිඩා|0DDB]]|| [[අබුගිඩා|ai]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ai]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඖ]]|| [[අබුගිඩා|0D96]]|| [[අබුගිඩා|au]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[au]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෞ]]|| [[අබුගිඩා|0DDE]]|| [[අබුගිඩා|au]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[au]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|     [[අබුගිඩා|diphthongs]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|   [[අබුගිඩා|syllabic r]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඍ]]|| [[අබුගිඩා|0D8D]]|| [[අබුගිඩා|ṛ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ur]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෘ]]||  [[අබුගිඩා|0DD8]]|| [[අබුගිඩා|ṛ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ru, ur]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඎ]]|| [[අබුගිඩා|0D8E]]|| [[අබුගිඩා|ṝ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ruː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෲ]]||  [[අබුගිඩා|0DF2]]|| [[අබුගිඩා|ṝ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ruː, uːr]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic r]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic l]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඏ]]|| [[අබුගිඩා|0D8F]]|| [[අබුගිඩා|ḷ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[li]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ෟ]]||  [[අබුගිඩා|0DDF]]|| [[අබුගිඩා|ḷ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[li]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඐ]]|| [[අබුගිඩා|0D90]]|| [[අබුගිඩා|ḹ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[liː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෳ]]|| [[අබුගිඩා|0DF3]]|| [[අබුගිඩා|ḹ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[liː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic l]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;24&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|Note that the transliteration of both ළ් and ෟ is {{angle bracket|ḷ}}. This is not very problematic as the second one is extremely scarce.]]

==[[අබුගිඩා|Names of the graphemes]]==
[[අබුගිඩා|The letters of the English alphabet have more or less arbitrary names, e.g. ''em'' for the letter {{angle bracket|m}} or ''bee'' for the letter {{angle bracket|b}}. The Sinhala ''śuddha'' graphemes are named in a uniform way adding ''-yanna'' to the sound produced by the letter, including vocalic diacritics.]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fairbanks366&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 366&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|The name for the letter අ is thus ''ayanna'', for the letter ආ ''āyanna'', for the letter ක ''kayanna'', for the letter කා ''kāyanna'', for the letter කෙ ''keyanna'' and so forth. For letters with ''hal kirīma'', an epenthetic ''a'' is added for easier pronunciation: the name for the letter  ක් is ''akyanna''. Another naming convention is to use ''al-'' before a letter with suppressed vowel, thus ''alkayanna''.]]

[[අබුගිඩා|Since the extra ''miśra'' letters are phonetically not distinguishable from the ''śuddha'' letters, proceeding in the same way would lead to confusion. Names of ''miśra'' letters are normally made up of the names of two ''śuddha'' letters pronounced as one word. The first one indicates the sound, the second one the shape. For example, the aspirated  ඛ  (kh) is called ''bayanu kayanna''. ''kayanna'' indicates the sound, while ''bayanu'' indicates the shape: ඛ  (kh) is similar in shape to  බ (b) (''bayunu = like bayanna''). Another method is to qualify the ''miśra'' aspirates by ''mahāprāna'' (ඛ: ''mahāprāna kayanna'') and the ''miśra'' retroflexes by ''mūrdhaja'' (ළ: ''mūrdhaja layanna'').]]

==[[අබුගිඩා|Consonant conjuncts]]==
[[Image:sinhala-shri.png|thumb|left|[[අබුගිඩා|Śrī]]]]
[[අබුගිඩා|Certain combinations of graphemes trigger special ligatures. Special signs exist for an ර (r) following a consonant (inverted arch underneath), a ර (r) preceding a consonant (loop above) and a  ය (y) following a consonant (half a ය on the right).]]
&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Fairbanks109&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 109&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;JM12&quot;&gt;Jayawardena-Moser  (2004), p. 12&lt;/ref&gt;
[[අබුගිඩා|Furthermore, very frequent combinations are often written in one stroke, like ''ddh'', ''kv'' or ''kś''. If this is the case, the first consonant is not marked with a ''hal kirīma''.]]
&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Matzel8&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;JM12&quot; /&gt;
[[අබුගිඩා|The image on the left shows the glyph for ''śrī'', which is composed of the letter ''ś'' with a ligature indicating the ''r'' below and the vowel  ''ī'' marked above. Most other conjunct consonants are made with an explicit virama, called ''al-lakuna'' or ''hal kirīma'', and the zero-width joiner as shown in the following table, some of which may not display correctly due to limitations of your system. Some of the more common are displayed in the following table. Note that although modern Sinhala sounds are not aspirated, aspiration is marked in the sound where it was historically present to highlight the differences in modern spelling. Also note that all of the combinations are encoded with the ''al-lakuna'' (Unicode U+0DCA) first, followed by the zero-width joiner (Unicode U+200D) except for touching letters which have the zero-width joiner (Unicode U+200D) first followed by the ''al-lakuna'' (Unicode U+0DCA). Touching letters were used in ancient scriptures but are not used in modern Sinhala. Vowels may be attached to any of the ligatures formed, attaching to the rightmost part of the glyph except for vowels that use the ''kombuva'', where the ''kombuva'' is written before the ligature or cluster and the remainder of the vowel, if any, is attached to the rightmost part. In the table below, appending &quot;o&quot; (''kombuva saha ælepilla'' – ''kombuva'' with ''ælepilla'') to the cluster &quot;ky&quot; {{IPA|/kja/}} only adds a single code point, but adds two vowel strokes, one each to the left and right of the consonant cluster.]]

{| class=wikitable align=center
|-
! [[අබුගිඩා|IPA]]!! [[අබුගිඩා|Letters]]!! [[අබුගිඩා|Unicode]]!! [[අබුගිඩා|Combined]]!! [[අබුගිඩා|Unicode]]!! [[අබුගිඩා|Type]]
|-
| [[අබුගිඩා|/kja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kjo/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්යො]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA U+0DCC]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක‍්‍යො]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCC]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| ''[[අබුගිඩා|rakāransaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| ''[[අබුගිඩා|rakāransaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/rka/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ක]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9A]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ක]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9A]]|| ''[[අබුගිඩා|rēpaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/rɡa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ග]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9C]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ග]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9C]]|| ''[[අබුගිඩා|rēpaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kjra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ය්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ය්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| [[අබුගිඩා|''yansaya'' + ''rakāransaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡjra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ය්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBA U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ය්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| [[අබුගිඩා|''yansaya'' + ''rakāransaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/rkja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ක්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9A U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ක්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| [[අබුගිඩා|''rēpaya'' + ''yansaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/rɡja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ග්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9C U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ග්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| [[අබුගිඩා|''rēpaya'' + ''yansaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/kva/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/kʃa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ෂ]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DC2]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ෂ]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DC2]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/t̪t̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්ථ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+0DAE]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්‍ථ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+200D U+0DAE]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/t̪va/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/nd̪a/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්ද]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+0DAF]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්‍ද]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+200D U+0DAF]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/nd̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+0DB0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්‍ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+200D U+0DB0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪t̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ඨ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DA8]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ඨ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DA8]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪d̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DB0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DB0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪va/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/mma/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ම්ම]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB8 U+0DCA U+0DB8]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ම්ම]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB8 U+200D U+0DCA U+0DB8]]|| [[අබුගිඩා|touching]]
|}

==[[අබුගිඩා|Similarities to other scripts]]==
[[අබුගිඩා|Sinhala is one of the Brahmic scripts, and thus shares many similarities with other members of the family, such as the Kannada, Malayalam, Telugu, Tamil script and Devanāgarī. As a general example, {{IPA|/a/}} is the inherent vowel in all these scripts.]]&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt; [[අබුගිඩා|Other similarities include the diacritic for {{angle bracket|ai}}, which resembles a doubled {{angle bracket|e}} in all scripts and the diacritic for {{angle bracket|au}} which is composed of preceding {{angle bracket|e}} and following {{angle bracket|ḷ}}.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[අබුගිඩා|Script]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|e}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|ai}}]]
![[අබුගිඩා|{{angle bracket|au}}]]
|-
| [[අබුගිඩා|Sinhala]]|| [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|ෛ]]
|[[අබුගිඩා|ෞ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Malayalam]]|| [[අබුගිඩා|െ]]|| [[අබුගිඩා|ൈ]]
|[[අබුගිඩා|ൌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Tamil]]|| [[අබුගිඩා|ெ]]|| [[අබුගිඩා|ை]]
|[[අබුගිඩා|ௌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Eastern Nagari]]|| [[අබුගිඩා|ে]]|| [[අබුගිඩා|ৈ]]
|[[අබුගිඩා|ৌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Dēvanāgarī]]|| [[අබුගිඩා|े]]|| [[අබුගිඩා|ै]]
|[[අබුගිඩා|ौ]]
|}

[[අබුගිඩා|Likewise, the combination of the diacritics for {{angle bracket|e}} and {{angle bracket|ā}} yields {{angle bracket|o}} in all these scripts.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[අබුගිඩා|Script]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|e}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|ā}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|o}}]]
|-
| [[අබුගිඩා|Sinhala]]|| [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|ා]]|| [[අබුගිඩා|ො]]
|-
| [[අබුගිඩා|Malayalam]]|| [[අබුගිඩා|െ]]|| [[අබුගිඩා|ാ]]|| [[අබුගිඩා|ൊ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Tamil]]|| [[අබුගිඩා|ெ]]|| [[අබුගිඩා|ா]]|| [[අබුගිඩා|ொ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Eastern Nagari]]|| [[අබුගිඩා|ে]]|| [[අබුගිඩා|া]]
|[[අබුගිඩා|ো]]
|-
| [[අබුගිඩා|Dēvanāgarī]]|| [[අබුගිඩා|े]]|| [[අබුගිඩා|ा]]|| [[අබුගිඩා|ो]]
|}

==[[අබුගිඩා|Differences from other scripts]]==
[[අබුගිඩා|Sinhala alphabet differs from other Indo-Aryan alphabets in that it contains a pair of vowel sounds (U+0DD0 and U+0DD1 in the proposed Unicode Standard) that are unique to it. These are the two vowel sounds that are similar to the two vowel sounds that occur at the beginning of the English words ''at'' (ඇ) and ''ant'' (ඈ).]]&lt;ref&gt;https://www.isoc.org/inet97/proceedings/E1/E1_3.HTM&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|Another feature that distinguishes Sinhala from its sister Indo-Aryan languages is the presence of a set of five nasal sounds known as half-nasal or prenasalized stops.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[අබුගිඩා|ඟ]]||[[අබුගිඩා|ඦ]]||[[අබුගිඩා|ඬ]]||[[අබුගිඩා|ඳ]]||[[අබුගිඩා|ඹ]]
|-
|[[අබුගිඩා|n̆ga]]||[[අබුගිඩා|n̆ja]]||[[අබුගිඩා|n̆ḍa]]||[[අබුගිඩා|n̆da]]||[[අබුගිඩා|n̆ba]]
|}

==[[අබුගිඩා|Sinhala transliteration]]==

[[අබුගිඩා|Sinhala transliteration (Sinhala: රෝම අකුරින් ලිවීම ''rōma akurin livīma'', literally &quot;Roman letter writing&quot;) can be done in analogy to Devanāgarī transliteration.]]

[[අබුගිඩා|Layman's transliterations in Sri Lanka normally follow neither of these. Vowels are transliterated according to English spelling equivalences, which can yield a variety of spellings for a number of phonemes. {{IPA|/iː/}} for instance can be {{angle bracket|ee}}, {{angle bracket|e}}, {{angle bracket|ea}}, {{angle bracket|i}}, etc.
A transliteration pattern peculiar to Sinhala, and facilitated by the absence of phonemic aspirates, is the use of {{angle bracket|th}} for the voiceless dental plosive, and the use of {{angle bracket|t}} for the voiceless retroflex plosive.
This is presumably because the retroflex plosive {{IPA|/ʈ/}} is perceived the same as the English alveolar plosive {{IPA|/t/}}, and the Sinhala dental plosive {{IPA|/t̪/}} is equated with the English  voiceless dental fricative {{IPA|/θ/}}.]]&lt;ref name=&quot;Matzel16&quot;&gt;Matzel (1983), p. 16&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Dental and retroflex voiced plosives are always rendered as {{angle bracket|d}}, though, presumably because {{angle bracket|dh}} is not found as a representation of {{IPAslink|ð}} in English orthography.]]

==[[අබුගිඩා|Unicode]]==

{{Main article|Sinhala (Unicode block)}}

[[අබුගිඩා|Sinhalese script was added to the Unicode Standard in September 1999 with the release of version 3.0.
This character allocation has been adopted in Sri Lanka as the Standard SLS1134.]]

[[අබුගිඩා|The main Unicode block for Sinhala is U+0D80–U+0DFF. Another block, Sinhala Archaic Numbers, was added to Unicode in version 7.0.0 in June 2014. Its range is U+111E0–U+111FF.]]
{{Unicode chart Sinhala}}
{{Unicode chart Sinhala Archaic Numbers}}

==[[අබුගිඩා|Computer support]]==
{{External links|section|date=August 2017}}
[[Image:Sinhala-script-scim-screenshot.png|thumb|right|[[අබුගිඩා|Input of Sinhala characters into a terminal and Firefox on the xubuntu desktop using SCIM]]]]

[[අබුගිඩා|Generally speaking, Sinhala support is less developed than support for Devanāgarī for instance. A recurring problem is the rendering of diacritics which precede the consonant and diacritic signs which come in different shapes, like the one for {{angle bracket|u}}.]]

[[අබුගිඩා|Sinhala does not come built in with Windows XP, unlike Tamil and Hindi. However, all versions of Windows Vista and Windows 10 come with Sinhala support by default, and do not require external fonts to be installed to read Sinhalese script. ''Nirmala UI'' is the default Sinhala font in windows 10.]]

[[අබුගිඩා|For Mac OS X, Sinhala font and keyboard support can be found at ''web.nickshanks.com/typography/'' and at ''www.xenotypetech.com/osxSinhala.html''.]]

[[අබුගිඩා|For Linux, the IBus, and SCIM input methods allow the use Sinhalese script in applications with support for a number of key maps and techniques such as traditional, phonetic and assisted techniques.]]&lt;ref&gt;[http://imgur.com/owFIn4z A screenshot showing some of the options]&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|In addition, newer versions of Android mobile operating system also support both rendering and input of the Sinhala script.]]

===Online resources===
* [[w:si:Wikipedia:Sinhala font|Sinhala guide of the Sinhalese Wikipedia (in English)]]
* [http://www.kaputa.com/uniwriter Online Sinhala Unicode Writer]
* [https://words.devadara.com/ Sinhala English Dictionary and Sinhala To Hindi Language Translator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116115134/https://words.devadara.com/ |date=2023-11-16 }}
* [http://groups.google.com/group/Sinhala-Unicode Sinhala Unicode Support Group]
* [http://www.ucsc.cmb.ac.lk/ltrl/services/keyboard/ Online Unicode Converter]
* [https://spell.devadara.com/ Sinhala spell checker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116115133/https://spell.devadara.com/ |date=2023-11-16 }}

==Image list for readers with font problems==
#{{note|suddhasimhala}}[[Image:Sinhala-suddhasinhala-img.png|150px]]
#{{note|misrasimhala}}[[Image:Sinhala-misrasinhala-img.png|150px]]
#{{note|eluhodiya}} [[Image:Sinhala-eluhodiya-img.png|150px]]

==See also==
* [[Sinhalese Braille]]
* [[Dutch loanwords in Sinhala]]
* [[English loanwords in Sinhala]]
* [[Portuguese loanwords in Sinhala]]
* [[Tamil loanwords in Sinhala]]
* [[History of Sinhala software]]
* [[Singlish Typewriter]]

==Notes==
{{Reflist|30em}}

==References==
*{{cite book
  |last=Daniels
  |first=Peter T.
  |authorlink=Peter T. Daniels
  |title=The World's Writing Systems
  |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3
  |publisher=Oxford University Press
  |year=1996
  |location=Oxford, UK
  |chapter= Sinhala alphabet
  |doi=
  |id=
  |isbn=0-19-507993-0}}
*{{cite book
  |last=Fairbanks
  |first=G. W. |author2=J. W. Gair |author3=M. W. S. D. Silva
  |title=Colloquial Sinhalese (Sinhala)
  |publisher=South Asia Programm, Cornell University
  |year=1968
  |location=Ithaca, NY
  |id=
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Gair
  |first=J. W.
  |author2=John C. Paolillo
   |title=Sinhala
  |publisher=South Asia Programm, Cornell University
  |year=1997
  |location=München, Newcastle
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Geiger
  |first=Wilhelm
  |title=A Grammar of the Sinhalese Language
  |publisher=AES  Reprint
  |year=1995
  |location=New Delhi
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Jayawardena-Moser
  |first=Premalatha
  |title=Grundwortschatz Singhalesisch – Deutsch
  |publisher=Harassowitz
  |year=2004
  |location=Wiesbaden
  | edition = 3
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Karunatillake
  |first=W. S.
  |title=An Introduction to Spoken Sinhala
  |publisher=
  |year=1992
  |location=Colombo
  | edition = [several new editions]
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Matzel
  |first=Klaus
  |title=Einführung in die singhalesische Sprache
  |publisher=Harrassowitz
  |year=1983
  |location=Wiesbaden
  |isbn=}}

==External links==
{{Commons category|Sinhala script}}
*[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Sinhala Unicode Character Code Chart]
*[http://www.unicode.org/charts/PDF/U111E0.pdf Sinhala Archaic Numbers Unicode Character Code Chart]
*[http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html Complete table of consonant-diacritic-combinations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }}
*[http://www.sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?unicode=yes&amp;languages=English Complete table of consonant-diacritic-combinations as text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313045421/http://sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?languages=english&amp;unicode=yes |date=2016-03-13 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/sinhala.htm Sinhala page at Omniglot]
*[https://web.archive.org/web/20160313053356/http://fsi-language-courses.org/courses/sinhala/basic/module%201/fsi%20-%20sinhala%20basic%20course%20-%20module%201%20-%20student%20text.pdf ''Sinhala basic course'', module 1, &quot;Beginning signs and letters&quot;] (Bonny Graham MacDougall and Kamini de Abrew, [[Foreign service institute]])
&lt;!-- *[http://www.downloads.sinhalaya.com/Pages/SinhalaFont.htm List of free fonts for the Sinhalese script] link now 404 not found as of 09/Nov/08 --&gt;
*[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ Transliteration Add-on for Firefox (Tamil script to Sinhalese script)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013022115/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ |date=2017-10-13 }}
*[http://asiantribune.com/news/2009/11/30/sinhala-accepted-one-world%E2%80%99s-most-creative-alphabets Sinhala Accepted As One Of The World’s Most Creative Alphabets]
*[https://unicode.madusanka.net/ Sinhala Unicode Converter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002171118/https://unicode.madusanka.net/ |date=2022-10-02 }}

{{Sinhala language}}
{{list of writing systems}}

{{good article}}

{{DEFAULTSORT:Sinhalese script}}
[[Category:Brahmic scripts]]
[[Category:Sinhalese script]]
[[Category:Scripts encoded in Unicode 3.0]]</text>
      <sha1>3suj03maplj6lszrmpldozrk2cg5o8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හයිඩස්පෙස්හි සටන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77688</id>
    <revision>
      <id>800315</id>
      <parentid>593908</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="ov3506fvtxx6g4jvmo4g2h1cgpblrlq" xml:space="preserve">{{other uses|ජේලම්හි සටන (වක්‍රෝක්තිහරණය)}}
{{Infobox military conflict
|conflict='''හයිඩස්පෙස්හි සටන'''
|partof= [[මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ යුද්ධ]]
|image=The phalanx attacking the centre in the battle of the Hydaspes by Andre Castaigne (1898-1899).jpg
|image_size=250px
|caption= හයිඩස්පෙස්හි මධ්‍යයට පහර දෙන [[ෆැලැන්ක්ස් නිර්මාණය|ෆැලැන්ක්සය]]ක් නිරූපිත [[ඇන්ඩ්‍රේ කැස්ටේන්]]ගේ සිතුවමක්
|date=ක්‍රි.පූ. 326 මැයි
|place= [[ජේලම් ගඟ|හයිඩස්පෙස් ගඟ]], වර්තමාන [[පන්ජාබ්, පාකිස්තානය|පන්ජාබ් පළාත]], [[පාකිස්තානය]]
|result=ග්‍රීක විජයග්‍රහණය, [[පන්ජාබ්|පන්ජාබය]] ඈඳාගැනීම; නව පළාත්වල [[plenipotentiary]] [[ක්ෂත්‍රප]] ලෙස පෝරස් පත් කිරීම.&lt;ref&gt;Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great
By A. B. Bosworth, Pg. 239 [https://books.google.co.in/books?id=95qY0qz93ZUC&amp;pg=PA322&amp;dq=alexander+the+great+hydaspes+eudemus&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjFxL-KvaTXAhVGPI8KHZ4KD4gQuwUINzAD#v=onepage&amp;q=plenipotentiary&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.co.in&quot;&gt;Alexander of Macedon, 356-323 B.C.: A Historical Biography by Peter Green Pg. 402 [https://books.google.co.in/books?id=ouf47It6_wgC&amp;pg=PA402&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=porus&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fuller, pg 198 &lt;br&gt;{{quote|&quot;While the battle raged, Craterus forced his way over the Haranpur ford.  When he saw that Alexander was winning a brilliant victory he pressed on and, as his men were fresh, took over the pursuit.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fuller, pg 181 {{quote|&quot;Among the many battles fought by invaders who entered the plains of India from the north-west, the first recorded in history is the battle of the Hydaspes, and in [[ඩේවිඩ් ජෝර්ජ් හොගාර්ත්|Hogarth's]] opinion, when coupled with the crossing of the river, together they 'rank among the most brilliant operations in warfare'.&quot;}}&lt;/ref&gt;
|territory=ඇලෙක්සැන්ඩර් පන්ජාබ් ප්‍රදේශයේ වැඩි ප්‍රමාණයක පාලනය ගෙන යයි.&lt;ref name=&quot;books.google.co.in&quot;&gt;Alexander of Macedon, 356-323 B.C.: A Historical Biography by Peter Green Pg. 402 [https://books.google.co.in/books?id=ouf47It6_wgC&amp;pg=PA402&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=porus&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;Accordingly, Alexander not only permitted him to govern his former kingdom, giving him the title of satrap, but also added to it the territory of the independent peoples whom he subdued, in which there are said to have been fifteen nations, five thousand cities of considerable size, and a great multitude of villages.&quot;'' Plutarch's Life of Alexander 60.10&lt;/ref&gt; 
|combatant1=[[කොරින්ත්හි ලීගය|හෙලනික් ලීගය]]&lt;br&gt;[[ඇකිමේනීය අධිරාජ්‍යය|පර්සියානු]] මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් &lt;br&gt;[[ඉන්දියාවේ ඉතිහාසය|ඉන්දියානු]] මිත්‍ර පාක්ෂිකයන් 
|combatant2=[[පෞරවයෝ|පෞරවයින්]]
|commander1='''[[මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්]]'''&lt;br&gt;[[ක්‍රැටේරස්]]&lt;br&gt;[[සීනස් (සෙන්පතියා)|සීනස්]]&lt;br&gt;[[හෙෆේස්ෂන්]]&lt;br&gt;[[ටොලමි I සෝටර්|ටොලමි]]&lt;br&gt;[[පර්ඩිකාස්]]&lt;br&gt;[[සෙලියුකස් I නිකේටර්|සෙලියුකස්]]&lt;br&gt;[[ලිසිමේකස්]]&lt;br&gt;[[පෙලාහි ඩිමොනිකස්|ඩිමොනිකස්]]&lt;br&gt;[[පියුසෙස්ටස්]]&lt;br&gt;[[ටැක්සිලේස්]]
| commander2 = '''[[පෝරස්]]'''&lt;br&gt;නොහඳුනන අන්‍යයෝ
|strength1=[[පාබල සේනාව|පාබල]] 40,000,&lt;br&gt;[[අශ්වාරෝහක හමුදාව|අශ්වාරෝහක]] 5,000&lt;ref name=&quot;Arrian 5.14&quot;/&gt; සිට 7,000 දක්වා&lt;ref&gt;Fuller estimates a further 2,000 cavalry under Craterus' command.&lt;/ref&gt;, &lt;br&gt;ආසියාතික කණ්ඩායම&lt;ref&gt;Harbottle, Thomas Benfield (1906). ''Dictionary of Battles''. New York.&lt;/ref&gt;
|strength2= [[පාබල සේනාව|පාබල]] 20,000,&lt;ref name=Plutarch621&gt;Plutarch 62.1:
&lt;br&gt;{{quote|&quot;But this last combat with Porus took off the edge of the [[පුරාතන මැසිඩෝනියානුවෝ|Macedonian]]s' courage, and stayed their further progress into India. For having found it hard enough to defeat an enemy who brought but twenty thousand foot and two thousand horse into the field, they thought they had reason to oppose Alexander's design of leading them on to pass the Ganges, too, which they were told was thirty-two furlongs broad and a fathom deep, and the banks on the further side covered with multitudes of enemies.&quot;}}&lt;/ref&gt; 30,000&lt;ref name=&quot;Arrian 5.15&quot;&gt;[[ඇරියන්|Arrian]], [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.+An.+5.15&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0530 5.15]&lt;/ref&gt; හෝ 50,000&lt;ref name=&quot;Diodorus 17.87.2&quot;&gt;Diodorus, [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D17%3Achapter%3D87%3Asection%3D2 17.87.2]&lt;/ref&gt;, &lt;br&gt;[[අශ්වාරෝහක හමුදාව|අශ්වාරෝහක]] 2,000&lt;ref name=Plutarch621/&gt; සිට 4,000 දක්වා&lt;ref name=&quot;Arrian 5.15&quot; /&gt; , &lt;br&gt;[[යුධ හස්තියා|යුධ හස්තීන්]] 200,&lt;ref name=&quot;Arrian 5.15&quot; /&gt; 130&lt;ref name=&quot;Diodorus 17.87.2&quot;/&gt; (ග්‍රීන් අනුව &quot;බොහෝදුරට&quot;),&lt;ref&gt;Green, [https://books.google.com/books?id=ouf47It6_wgC&amp;pg=PA553 p. 553]&lt;/ref&gt; හෝ 85&lt;ref&gt;Curtius 8.13.6; Metz Epitome 54 (following Curtius)&lt;/ref&gt;, &lt;br&gt;[[යුධරථ]] 1,000.&lt;ref name=Plutarch605&gt;Plutarch 60.5&lt;/ref&gt;
|casualties1=පාබල 80&lt;ref name=&quot;Arrian 5.18&quot;&gt;Arrian [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.+An.+5.18&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0530 5.18]&lt;/ref&gt; –700&lt;ref name=&quot;Diodorus 17.89.3&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Fuller 199&quot;&gt;According to Fuller, pg 199, &quot;Diodorus' figures appear more realistic.&quot;&lt;/ref&gt;, &lt;br&gt;අශ්වාරෝහකයන් 230&lt;ref name=&quot;Arrian 5.18&quot; /&gt;–280&lt;ref name=&quot;Diodorus 17.89.3&quot; /&gt; මියයන ලදී. නූතන ඇස්තමේන්තුව ~1,000 මියගිය.{{sfn|Roy|2004|pp=19–23}}
| casualties2 = 12,000 දෙනකු මියයාම සහ 9,000 දෙනකු අල්ලා ගැනීම,&lt;ref name=&quot;Diodorus 17.89.1-3&quot; /&gt; හෝ 20,000ක පාබල සේනාවක් සහ 3,000ක අශ්වාරෝහක සේනාවක් මියයාම.&lt;ref name=&quot;Arrian 5.18&quot; /&gt;
}}
{{Campaignbox Alexander's Indian campaign}}

'''හයිඩස්පෙස්හි සටන''' ඇතිවූයේ ක්‍රි.පූ. 326දී [[මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්]] සහ [[පෞරවයෝ|පෞරව]] රාජධානියේ [[පෝරස්|පෝරස් රජු]] අතර [[ජේලම් ගඟ|ජේලම්]] (ග්‍රීකයන් විසින් හයිඩස්පෙස් ලෙස හැඳින්වූ) නදී ඉවුරේ ය. මෙය වර්තමාන [[පාකිස්තානය|පාකිස්තානයේ]] [[පන්ජාබ්, පාකිස්තානය|පන්ජාබ්]] පළාතේ පිහිටා ඇත. මෙම සටනේ ප්‍රතිඵලය ලෙස [[කොරින්ත්හි ලීගය|ග්‍රීකයන්ට]] ජයග්‍රහණය{{efn|දැඩි සටනකින් අනතුරුව ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ විජයග්‍රහණය සම්පූර්ණ වූ අතර පෝරස් යටත් විය.{{sfn|Brice|2012|p=81}}}} හිමිවූ අතර පන්ජාබය ඈඳාගැනිණි. මෙය [[මැසිඩෝනියානු අධිරාජ්‍යය]] විසින් ඒ වනවිටත් අවශෝෂණය කොටගෙන තිබූ [[ඇකිමේනීය අධිරාජ්‍යය|පර්සියානු අධිරාජ්‍යයට]] වඩාත්ම නැගෙනහිරින් පිහිටා තිබිණි.

==සටහන්==
{{notelist}}

==ආශ්‍රේයයන්==
===උද්ධෘත===
{{reflist|30em}}

==බාහිර සබැඳි==
*[https://web.archive.org/web/20181226074527/http://www.livius.org/ja-jn/jhelum/hydaspes.html%20 හයිඩස්පෙස් (ජේලම්)]
{{Coord|32|49|40|N|73|38|20|E|display=title}}

{{DEFAULTSORT:හයිඩස්පෙස්හි සටන}}
[[Category:මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ සටන්|හයිඩස්පෙස් ගඟ]]
[[Category:ඉන්දියානු රාජධානි දායක වූ සටන්|හයිඩස්පෙස් ගඟ]]
[[Category:ඉන්දියාවේ යුධ ඉතිහාසය]]
[[Category:ක්‍රි.පූ. 326]]
[[Category:ඉන්දියාවේ ඉතිහාසය]]
[[Category:පුරාතන ඉන්දියාව දායක වූ යුද්ධ]]
[[Category:ක්‍රි.පූ. 320 දශකයේ අරගල]]
[[Category:පුරාතන ඉන්දියාවේ විදේශ සබඳතා]]</text>
      <sha1>ov3506fvtxx6g4jvmo4g2h1cgpblrlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැල්වදෝර් ඩාලි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83183</id>
    <revision>
      <id>800292</id>
      <parentid>799712</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57659" sha1="8bg10v9g9k2hm1gyshowpnr8ju6d1vs" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| name        = සැල්වදෝර් ඩාලි
| honorific_prefix = [[The Most Excellent|The Most Illustrious]]
| image       = Salvador Dalí 1939.jpg
| caption     = 1939 දී කාල් වෑන් වෙච්ටන් විසින් ගන්නා ලද&lt;br /&gt;ඩාලිගේ ඡායාරූපයක්
| birth_name  = සැල්වදොර් ඩොමින්ගෝ ෆලිපේ ජසින්ටෝ ඩාලි අයි ඩොමිනික්
| birth_date  = {{birth date|1904|5|11|df=y}}
| birth_place = ෆිගාරෙස්, කැටලෝනියාව, ස්පාඥ්ඥය
| death_date  = {{death date and age|1989|01|23|1904|05|11|df=y}}
| death_place = ෆිගාරෙස්, කැටලෝනියාව, ස්පාඥ්ඤය
| resting_place = Crypt at Dalí Theatre and Museum, Figueres
| nationality = ස්පාඥ්ඤ
| field       = [[චිත්‍ර කලාව]],[[ඡායාරූප ශිල්පය]], [[මූර්ති ශිල්පය]], [[ලේඛනය]], [[සිනමාව]]
| training    = Real Academia de Bellas Artes de San Fernando{{!}}San Fernando School of Fine Arts, මැඩ්රිඩ්, ස්පාඥ්ඥය
| movement    = [[ඝනකවාදය]], [[ඩාඩාවාදය]], [[අධිතාත්විකවාදය]]
| works       = {{plainlist|
* ''The Persistence of Memory'' (1931)
* ''Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)'' (1936)
* ''Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening'' (1944)
* ''Galatea of the Spheres'' (1952)
* ''Crucifixion (Corpus Hypercubus)'' (1954)}}
| spouse      = {{marriage|ගාලා ඩාලි (එලීනා ඉවානොව්නා දියකනෝවා)|1934|1982|end={{abbr|d.|died}}}}
| patrons     =
| awards      =
}}
'''සැල්වදෝර් ඩාලි''' යනුවෙන් නිල වශයෙන් හඳුන්වන Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol&amp;nbsp;(11 May 1904&amp;nbsp;– 23 January 1989) යනු ස්පාඥ්ඥයේ කැටලෝනියාවේ උපන්  ප්‍රමුඛ අධිතාත්විකවාදී චිත්‍ර ශිල්පියෙකි.

මනා කුසලතාවකින් යුතු චිත්‍රශිල්පියෙක් වූ ඩාලි වඩාත් ප්‍රකට වූයේ සිය [[අධිතාත්විකවාදය|අධිතාත්වික]] කලාකෘතීන්හි යොදාගත් මනහර වූද අද්භූත වූද හැඩතලයන් නිසාවෙනි. ඔහුගේ [[චිත්‍ර කලාව|චිත්‍රශිල්පීය]] කුසලතාවය පුනරුද සමයට අයත් මහා කලාකරුවන්ගේ ආභාෂයෙන් ඇතිවූවක් ලෙස සැලකේ. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html|title=Phelan, Joseph, ',The Salvador Dalí Show|publisher=Artcyclopedia.com|accessdate=August 22, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dali&quot;&gt;Dalí, Salvador. (2000) ''[https://books.google.com/books?id=on_YUj9IP8UC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Dalí: 16 Art Stickers]'', Courier Dover Publications. ISBN 0-486-41074-9.&lt;/ref&gt;ඔහුගේ වඩාත් ප්‍රචලිත වු කෘතිය වන ද පර්සිස්ටන්ස් ඔෆ් මෙමරි නිම කෙරුනේ 1931 අගෝස්තුවේ දි ය.  ඩාලිගේ පුළුල් ව පැතිරුණු කලා කුසලතාවය   තමා තුළ සිටි විවිධ මාධ්‍යයන්ට අයත් කලාකරුවන් රැසක් විද්‍යාමාන කරමින් [[සිනමාව]], [[මූර්ති ශිල්පය|මූර්ති කලාව]] සහ [[ඡයාරූපකරණය|ඡායාරූප ශිල්පය]] වැනි  ක්ශේත්‍රයන් රැසක පැතිරුණකි.

රන් ආලේපිත සහ අධිකතර වු සෑමදෙයක් වෙත ම වූ සිය ඇල්ම, සුඛෝපභෝගීත්වයට වූ යටපත් කළ නොහෙන ආශාව සහ පෙරදිග රෙදිපිළි වෙත වූ ආකර්ෂණය  අරාබි පෙළපතක් වෙතින් උරුම වූවක් බව ඩාලි පැවසූ අතර සිය ආදිතමයන් මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් පැවතෙන බවට එමගින් ඔහු ඉඟි කළේ ය. &lt;ref&gt;{{cite book|author=Ian Gibson|title=The Shameful Life of Salvador Dalí|year=1997|publisher=W. W. Norton &amp; Company|url=https://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html}} Gibson found out that &quot;Dalí&quot; (and its many variants) is an extremely common surname in Arab countries like [[Morocco]], Tunisia, [[Algeria]] or [[Egypt]]. On the other hand, also according to Gibson, Dalí's mother's family, the Domènech of Barcelona, had Jewish roots.&lt;/ref&gt;

ඉතා උසස් පරිකල්පනයකින් යුතු වූ ඩාලි අසාමාන්‍ය සහ කැපී පෙනෙන හැසිරීම් පවත්වා ගැනීමෙන් ද සතුටු විය.  ඔහුගේ විකේන්ද්‍රීය චර්යා රටාව සහ මහජන අවධානය දිනාගැනීමට සමත් ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවන් ද ඇතැම්විට ඔහුගේ කෘතීන් දැඩි ලෙස අගය කළ අය ව කම්පාවටත් විවේචනය කළ අය ව ප්‍රකෝපනයටත් ලක් කරමින් ඹහුගේ කලාකෘතීන් අභිබවමින් අවධානයට පාත්‍ර විය. &lt;ref&gt;Saladyga, Stephen Francis. [http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm &quot;The Mindset of Salvador Dalí&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060906040713/http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm |date=2006-09-06 }}. ''lamplighter (Niagara University)''. Vol. 1 No. 3, Summer 2006. Retrieved July 22, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meisler&quot;&gt;{{cite web|last1=Meisler|first1=Stanley|title=The Surreal World of Salvador Dalí|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|website=Smithsonian.com|publisher=Smithsonian Magazine|accessdate=2014-07-12|date=April 2005}}&lt;/ref&gt;

==ජීවන චරිතය==
===මුල් අවධිය===
සැල්වදෝර් ඩොමින්ගෝ ෆිලිපේ ජසින්ටෝ ඩාලි අයි ඩොමිනික් 1904 මැයි 11 ග්‍රිනිච් වේලාවෙන් 8: 45ට&lt;ref&gt;Birth certificate and {{cite web | url=http://www.salvadordalimuseum.org/history/biography.html | title=Dalí Biography | publisher=Dalí Museum | work=Dalí Museum | accessdate=August 24, 2008}}&lt;/ref&gt; කැටලෝනියාවේ ප්‍රංශ දේශසීමාවට ආසන්නයේ [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඥ්ඥයේ]] එම්පොර්දා ප්‍රදේශයේ පිහිටි ෆිගරෙස් නම් නගරයේ  දී &lt;ref&gt;[http://elpais.com/diario/2008/02/14/catalunya/1202954863_850215.html ''Dalí recupera su casa natal, que será un museo en 2010'']&lt;/ref&gt; උපත ලැබීය. සැල්වදෝර් නමින් ම නම්කර සිටි (1901 ඔක්තෝබර් 12 උපත ලැබූ) ඩාලිගේ වැඩිමල් සොයුරා නවමසකට පෙර, එනම් 1903 අගෝස්තු 1 ජඨර අන්තදාහයෙන් (gastroenteritis) මියගොස් තිබුණි. ඔහුගේ පියා වූ සැල්වදෝර් ඩාලි අයි කුසි, මධ්‍යම පාංතික නීතීඥයකු සහ නොතාරිස්වරයකු විය.&lt;ref name=&quot;Llongueras&quot;&gt;Llongueras, Lluís. (2004) ''Dalí'', Ediciones B – Mexico. ISBN 84-666-1343-9.&lt;/ref&gt;පියාගේ දැඩි ශික්ෂණාත්මක ආකල්පය මව වූ  Felipa Domenech Ferrés විසින් මොළොක් කළ අතර ඇය ඔහුගේ කලා ඇසුර දිරිමත් කළා ය.&lt;ref name=&quot;Rojas&quot;&gt;Rojas, Carlos. ''[https://books.google.com/books?id=MWF5s2yfFqwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Salvador Dalí, Or the Art of Spitting on Your Mother's Portrait]'', Penn State Press (1993). ISBN 0-271-00842-3.&lt;/ref&gt;

ඔහුට වයස අවුරුදු පහේ දී ඩාලි ව ඔහුගේ මියගිය වැඩිමල් සහෝදරයාගේ සොහොන වෙත ගිය විටක මව්පියන් විසින් ඔහු සිය සොහොයුරාගේ පුනරුත්පත්තියක් බව ඩාලිට පවසනු ලැබු අතර &lt;ref name=&quot;sina&quot;&gt;[http://edu.sina.com.cn/en/2004-06-17/22707.html Salvador Dalí]. ''[[SINA.com]]''. Retrieved on July 31, 2006.&lt;/ref&gt; එම විශ්වාසය ඔහු දැඩි ව වැළදගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.astrodatabank.com/NM/DaliSalvador.htm Salvador Dalí biography] on astrodatabank.com. Retrieved September 30, 2006.&lt;/ref&gt;  Portrait of My Dead Brother (1963) වැනි ඩාලිගේ පසුකාලීන සිතුවම් කීපයක ම සිය ස්මරණ තලයට පූර්ව ව මියගිය සහෝදරයාගේ සංකල්පීය සිතුවම් ඔහු විසින් ඇතුළත් කර ඇත. 

චිත්‍ර පාසැලක ඉගෙනුම ලබමින් සිටි ඩාලිට නවීන චිත්‍ර ශිල්පය හදුනා ගන්නට අවස්ථාව සැලසෙන්නේ 1916 දී සිය පවුලේ අයත් සමග කළ සංචාරයක දී මුණගැසෙන Ramon Pichot නම් සිත්තරා වෙතිනි.&lt;ref name=&quot;Llongueras&quot; /&gt; ඊළග වසරේ දී ඔවුන්ගේ නිවහනේ දි ඩාලි විසින් අදින ලද අගුරු සිතුවම් ප්‍රදර්ශනයක් පැවැත්වීමට කටයුතු කළේ ය. 1919 දී  Figueres හි  Municipal Theatre ශාලාවේ ඔහු සිය පළමු ප්‍රසිද්ධ සිතුවම් දැක්ම පැවැත්වී ය. 

1921 පෙබරවාරි මස ඩාලිගේ මව පියයුරු පිළිකාවකින් මිය ගියා ය. ඒ වනවිට 16වන වියේ පසු වූ ඩාලි පසුකලෙක සිය මවගේ මරණය පිළිබද ව මෙසේ පවසන ලදී. &quot;එය මා අත්විදි ප්‍රබල ම කම්පනය විය. මම  ඇය ව දේවත්වයෙන් සැලකුවෙමි. මගේ නොවැළැක්විය හැකි පළුදු ලොවට අදෘෂ්‍යමාන කළා වූ පැවැත්මක අහිමි වීම මා කෙසේ දරාගන්න ද ?&quot;&lt;ref name=&quot;Meisler&quot;&gt;Meisler, Stanley (April 2005). [http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/ &quot;The Surreal World of Salvador Dalí&quot;]. Smithsonian.com. Smithsonian Magazine. Retrieved 2014-07-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dalí, Secret Life, pp.152–153&lt;/ref&gt; ඩාලිගේ මව මිය යාමෙන් පසුව ඩාලිගේ පියා සිය මියගිය බිරිදගේ සොයුරිය ව විවාහ කරගත්තේ ය. සිය නැන්දණිය කෙරෙහි ඩාලි තුළ දැඩි ආදර භක්තියත් තිබුණු හෙයින් ඩාලි මේ විවාහය පිළිබද කිසිදු සෘණාත්මක ප්‍රතිචාරයක් නො දක්වන ලදී.&lt;ref name=&quot;Llongueras&quot; /&gt;

===මැඩ්රිඩ් සහ පැරිස්හි ගත කළ සමය===
[[File:Man Ray Salvador Dali.jpg|thumb|left|Dalí (left) and fellow [[surrealism|surrealist]] artist [[Man Ray]] in Paris on June 16, 1934]]
1922 දි ඩාලි [[මැඩ්රිඩ්]] වෙත ගිය අතර එහි Real Academia de Bellas Artes de San Fernando හි අධ්‍යාපනය ලැබී ය.&lt;ref name=Llongueras /&gt; එහි දී [[පෙපින් බෙලෝ]], [[ලුවිස් බනියල්]] සහ [[ෆෙඩ්රිකෝ ගාර්සියා ලෝකා]] ඔහුට මුණගැසුණු අතර සමීප මිතුරන් බවට පත්විය. The friendship with Lorca had a strong element of mutual passion,&lt;ref&gt;For more in-depth information about the Lorca-Dalí connection see ''Lorca-Dalí: el amor que no pudo ser'' and ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', both by [[Ian Gibson (author)|Ian Gibson]].&lt;/ref&gt; but Dalí rejected the poet's sexual advances.&lt;ref name=&quot;conversations&quot;&gt;Bosquet, Alain, ''[http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf Conversations with Dalí]'', 1969. p. 19–20. (PDF format) (of García Lorca) 'S.D.:He was homosexual, as everyone knows, and madly in love with me. He tried to screw me twice ... I was extremely annoyed, because I wasn’t homosexual, and I wasn’t interested in giving in. Besides, it hurts. So nothing came of it. But I felt awfully flattered vis-à-vis the prestige. Deep down I felt that he was a great poet and that I owe him a tiny bit of the Divine Dalí's asshole. He eventually bagged a young girl, and she replaced me in the sacrifice. Failing to get me to put my ass at his disposal, he swore that the girl's sacrifice was matched by his own: it was the first time he had ever slept with a woman.'&lt;/ref&gt; 

ඔහුගේ මිතුරන් අතර ඔහුට ප්‍රසිද්ධියක් අත්කර දීමට සමත් වූයේ ඔහු විසින් [[ගණකවාදය|ගණකවාදී]] (cubism) සම්ප්‍රදාය (cubism) අත්හදා බලමින් කළ සිතුවම් ය. ඒ වනවිට ගණකවාදය අනුගමනය කළ කිසිම සිත්තරකු මැඩිරීඩ්හි නොවූ හෙයින් ඔහු ගණකවාදී චිත්‍ර කලාව පිළිබද උගෙන තිබුණේ හුදෙක් සගරා ලිපිවලින් සහ පිචොට් විසින් ඔහුට ලබාදුන් නාමාවලියකින් පමණි. 1924 දී තවමත් අප්‍රකට සිත්තරකු වූ ඩාලිට පොතක් සදහා සිතුවම් නිර්මාණය කිරීමට අවස්ථාව උදා විය. ඒ ඔහුගේ පාසල් සගයෙකු වූ ෆැජෙස් ඩි ක්ලෙමන්ට් කවියාගේ Les bruixes de Llers (&quot;The Witches of Llers&quot;) නම් කැටලන් බසින් කළ කාව්‍යය උදෙසා ය. ඩාලි [[ඩාඩාවාදය]] සමග ද අත්හදාබැලීම් කළ අතර එකී සම්ප්‍රදායේ බලපෑම් ඔහුගේ සමස්ත කලා දිවිය පුරා ම දක්නට ලැබේ.  

1926 දී සිය අවසන් විභාගයට ඉතා ආසන්න ව තිබිය දී ඩාලි ව පාසලින් ඉවත් කරනු ලැබේ. ඒ කලහකාරී තත්ත්වයක් ඇතිකිරීමට උත්සහ ගැනීමේ චෝදනාව මත ය.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;olga&quot;&gt;[http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html Salvador Dalí: Olga's Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413060418/http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html |date=2016-04-13 }}. Retrieved on July 22, 2006.&lt;/ref&gt; මේ කාලය තුළ ඔහු සිතුවම් කළ The Basket of Bread නම් [[යතාර්ථවාදය|යතාර්ථවාදී]] සිතුවම විසින් ඔහුගේ කලා කෞෂල්‍යය මැනවින් පෙන්නුම් කෙරේ. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |title=Paintings Gallery No.&amp;nbsp;5 |publisher=Dali-gallery.com |accessdate=August 22, 2010}}&lt;/ref&gt; එම වසරේ ම පැරීසිය බලා යන ඔහුට තමන් බෙහෙවින් ගරු කළ සිත්තරෙකු වන [[පැබ්ලෝ පිකාසෝ]] ව මුණගැසීමට අවස්ථාව සැලසෙයි.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; සිය සගයන් වූ බොහෝ අධිතාත්විකවාදී සිත්තරුන් වෙත ඩාලි ව හදුන්වා දුන් තවත් කැටලෝනියානු සිත්තරෙකු වූ [[ජෝන් මීරෝ]] වෙතින් පිකාසෝට ඩාලි සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශංසාත්මක ඇගයීමක් ඒ වනවිටත් ලැබී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; ඊළග වසර කිහිපය තුළ තමාගේ ම සිතුවම් ශෛලියක් ගොඩනගා ගන්නා ඩාලිගේ එකී අත්හදා බැලීම් තුළ පිකාසෝගේත් මීරෝගේත් ආභාෂය ප්‍රබල ලෙස දැකගැනීමට හැකි ය.  

ඩාලිගේ කලා ජීවිතයේ අවසානය දක්වා ම විද්‍යමාන වූ ඇතැම් ලක්ෂණ 1920 ගණන්වල ඔහු විසින් කළ කලා කෘති තුළ ද හදුනාගත හැකි ය. විදග්ධ ශාස්ත්‍රීය ප්‍රවණතාවන්ගේ සිට පර්යේෂණාත්මක පෙරටුගාමී කලාව දක්වා වූ පුලුල් පරාසයක ශෛලීන්ගෙන් ඔහු සිය නිර්මාණාවේශය ලබා ගත්තේ ය. &lt;ref&gt;Hodge, Nicola, and Libby Anson. ''The A–Z of Art: The World's Greatest and Most Popular Artists and Their Works''. California: Thunder Bay Press, 1996. [https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc Online citation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc |date=2006-09-21 }}.&lt;/ref&gt; ඔහුගේ සම්භාව්‍ය ආදර්ශයන්ට [[රෆායල්|රෆායෙල්]], [[ඇග්නොලෝ බ්‍රොන්සිනෝ|බ්‍රොන්සිනෝ]], Francisco de Zurbarán, වර්මියර් සහ Velázquez ඇතුළත් විය. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html |title=Phelan, Joseph |publisher=Artcyclopedia.com |accessdate=August 22, 2010}}&lt;/ref&gt; 

හෙතෙම සම්භාව්‍ය මෙන් ම නවීන යන ශිල්ප ක්‍රම ද්වයෙන් ම කලා කෘති නිම වූ අතර ඇතැම් විට ඒවා තනි කෘතියක් පිණිස සංකලනය කරමින් ද යොදාගත්තේ ය. බාසිලෝනා හි පැවති ඔහුගේ ප්‍රදර්ශන මහත් පැසසුමකට උරුමකම් කීමට මෙන් ම විචාරකයන් අර්බුදයට ලක්කරන විවාද ඇතිකිරීමට ද හේතු විය.  

17වැනි සියවසේ සිටි සම්භාවනීය ස්පාඤ්ඤ සිත්තරෙකු වූ දියේගෝ වෙලස්ක්වියස් අනුකරණය කරමින් ඔහු ද ආකර්ෂණීය උඩු රැවුළක් වැවීමට පෙළඹුණි. ඔහුගේ අනන්‍යතා ලාංඡනය  බවට පත් වූ මේ උඩුරැවුළ සමස්ත දිවිය තුරා ම පවත්වා ගත්තේ ය. 
===1929 සිට දෙවන ලෝක යුද්ධය දක්වා කාලය===
1929 අගෝස්තුවේ දී ඩාලිට සිය එකම සහ යාවජීව මිතුරියත් නිර්මාණ උල්පතත් අනාගත බිරිදත් වූ ගාලා ව මුණ ගැසුණි.&lt;ref name=unbound&gt;Shelley, Landry. [http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 &quot;Dalí Wows Crowd in Philadelphia&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 |date=2017-11-08 }}. ''Unbound'' ([[The College of New Jersey]]) Spring 2005. Retrieved on July 22, 2006.&lt;/ref&gt; සංක්‍රමණය වූ රුසියානු කතක් වූ ඇගේ මුල් නම එලීනා ඉවානොව්නා දියකොනෝවා විය. ඩාලිට වඩා දසවසකින් වැඩිමල් වූ ඇය ඩාලි ව හමුවන විට අධිතාත්විකවාදී කවි Poal Eluard සමග විවාහ වී සිටියා ය. එම වසරේ දී අතිශය වැදගත් චිත්‍ර ප්‍රදර්ශන කීපයක් පැවැත් වූ ඩාලි [[පැරිස්|පැරීසියේ]] මොන්ට්පර්නස්සේ ක්වාටර්හි අධිතාත්විකවාදී කවයට නිළ වශයෙන් එක්විය. 

ඒ වනවිත් ඔහුගේ කෘති වසර දෙකක් තිස්සේ අධිතාත්විකවාදයට ආභාෂය සපයා තිබිණි. උසස් නිර්මාණාවේශයක් උදෙසා උපවිඥාණාත්මක සිතුවිලි මතුකරගැනීමට ඩාලි යොදාගත් බවට පැවසූ පීඩනෝන්මාදී-විවේචන ක්‍රමය (paranoiac critical method) අධිතාත්විකවාදීන් විසින් සාදරයෙන් පිළිගනු ලැබිණ.&lt;ref name=&quot;Llongueras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rojas&quot; /&gt;

මේ අතර ඩාලි සහ ඔහුගේ පියා අතර සබදතාවය බිදී යාමට සමීප තත්ත්වයක් උද්ගත විය. දොන් සැල්වදෝර් ඩාලි අයි කුසී සිය පුතු ගාලා සමග ඇතිකරගත් ප්‍රේම සබදතාය කිසිසේත් අනුමත නොකළ අතර අධිතතාවිකවාදය කරා වූ ඔහුගේ නැමියාව තම සදාචාර ගුණධර්මවලට හානිකර විය හැකි බවද විශ්වාස කළේ ය. මේ අතර ඩාලි Sacred Heart of Jesus Christ නම් සිතුවම පැරීසියේ දී ප්‍රදර්ශනය කළේ ය. ඒ &quot;Sometimes, I spit for fun on my mother's portrait&quot; යන පාඨයත් සමග ය. ඩාලිගේ පියාට මේ බව පුවත්පතකින් කියවන්නට ලැබීමත් සමග ඒ වනවිටත් නූලෙන් එල්ලෙමින් තිබූ සබදතාවය නැත්තට ම නැති වී ගියේ ය.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;isbn0-571-19380-3&quot;&gt;{{cite book |author=Gibson, Ian |title=The Shameful Life of Salvador Dalí |publisher=Faber and Faber |location=London |year=1997 |pages=238–9|isbn=0-571-19380-3}}&lt;/ref&gt;

එය දැකීමෙන් දැඩිලෙස කෝපයට පත් වූ දොන් සැල්වඩෝර් සිය පුතු එම ප්‍රකාශය ප්‍රසිද්ධියේ ඉල්ලා අස්කරගත යුතු බව කියා සිටියේ ය. අධිතාත්විකවාදී කණ්ඩායමේ සාමාජිකත්වය අහිමි වේ යැයි බියෙන් දෝ ඩාලි එසේ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර 1929 දෙසැම්බර් 28 ඔහු ව පියාගේ ගෘහයෙන් බලහත්කාරයෙන් ම නෙරපනු ලැබිණ. ඔහුට කිසිදු දේපලක් උරුම නොකරනු ලබන බවටත් ඔහු නැවත කිසිදා කැඩකේස් වෙත නොපැමිණිය යුතු බවටත් පියා පවසා සිටියේ ය. එයින් පසු එළඹුණු ගිම්හානයේ දී ඩාලි සහ ගාලා පෝට් ලිගාට් බොක්ක අසල පිහිටි කුඩා ධීවර කුටියක් කුලියට ගෙන එහි පදිංචි විය. පසුව එය මිලට ගත් ඔහු අසල්වැසි කුටි ද මිලට ගනිමින් ඒ සියල්ල බද්ද කරමින් ක්‍රමයෙන් සිය සයුර තෙර පිහිටි නිවහන ගොඩනැංවී ය. එම නිවහනට ඔහු දැඩි සේ ඇලුම් කළේ ය. ඩාලිගේ පියා හදිසියේ ම සිය දැඩි බව අත්හරිමින් සිය පුතු ගාලා සමග ඇතිකරගත් සබදතාවය අනුමත කළේ ය.&lt;ref name=&quot;GalaGSDF&quot;&gt;{{cite web|title=Gala Biography|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html|work=Dalí|publisher=Gala-Salvador Dalí Foundation|accessdate=27 May 2012}}&lt;/ref&gt;
1931 දී ඩාලි සිය ලෝකප්‍රසිද්ධ The Persistence of Memory නම් සිතුවම නිම කළේ ය.&lt;ref&gt;[http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf Clocking in with Salvador Dalí: Salvador Dalí's Melting Watches] (PDF) from the Salvador Dalí Museum. Retrieved on August 19, 2006.&lt;/ref&gt; එය වූ කලී  රෙදි මෙන් එල්ලා වැටෙන ස්වභාවයක් තිබූ ඔරලෝසු ඇතුළත් අධිතාත්වික දර්ශනයක් විය. මෙම සිතුවම අර්ථකතනය කර ඇත්තේ මෙවැනි ස්වභාවයකින් යුතු ඔරලෝසු විසින් කාලය ස්ථාවර හෝ නිශ්චිත යමක් බවට වන අදහස ප්‍රතික්ශේප කිරීමක් වශයෙනි. පුලුල් ව පැතිරුණු භූමිදර්ශනය මෙන් ම කූඹින් විසින් ආහාරයට ගනිමින් ඇති සේ ඇද ඇති අනෙකුත් ඔරලෝසු වැනි සිතුවමේ දක්නට ඇති අනෙකුත් රූප ද මෙම අදහස තහවුරු කරයි.&lt;ref name=&quot;Conquete&quot;&gt;Salvador Dalí, {{lang|fr|''La Conquête de l'irrationnel''}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.&lt;/ref&gt;  

1929 සිට එක් ව ජීවත් වූ ගාලා හා ඩාලි 1934 දී විවාහ වූයේ අඩ වශයෙන් රහසිගත වූ සිවිල් උත්සවයකිනි. පසුව 1958 දී ඔවුහු යළි කතෝලික උත්සවයක් පවත්වා විවාහ වූහ. &lt;ref&gt;''Carré d'Art'', [[Jean-Pierre Thiollet]], Paris, Anagramme, 2008, p. 212&lt;/ref&gt; ඇගේ ජීවිතය පුරා ම ඩාලිගේ බොහෝ කලා කෘතිවලට ආභාෂාත්මක වූ ගාලා, ඩාලිගේ ව්‍යාපාරික කළමණාකාරවරිය ලෙස ද කටයුතු කළේ ඔවුන්ගේ වියදම්කාර ජීවිතය පවත්වා ගන්නා අතර ම බංකොලොත් නොවීමට ද ශූර ලෙස වගබලා ගනිමිනි. ඩාලි ලාබාල යුවතියන් සමග පැවැත් වූ ඇසුරවල් ද ඇගේ විරෝධයට හේතු වූ බවක් නොපෙනුණි. ඒ සියල්ල මැද ඔහුගේ ප්‍රධාන ආධ්‍යාත්මික සබදතාවය ලෙස සිය පැවැත්ම රැකගැනීමට ඇය උත්සුක වූවා ය. ඩාලි සිය ආදරවන්තිය සහ තමන් යන දෙදෙනා ම  වයස්ගත ලෙසින් සිතුවම් කළ අතර ඇය පිළිබද ප්‍රශංසාපූර්වක සානුකම්පිතබවක් පළකරන සිතුවම් ද නිතර නිම කළේ ය. ඔවුන් දෙදෙනාගේ “ආතිතකාරී, සංකීර්ණ සහ නොපැහැදිලි” සබදතාවය වසර 50කට වැඩි කලක් තිස්සේ පැවති අතර [[ඔපෙරා|ඔපෙරාවකට]] ද වස්තු විය. ඒ කැටලෝනියානු සංගීතවේදී Xavier Benguerel ගේ ''Jo, Dalí'' (''මම, ඩාලි'') ය. &lt;ref name=&quot;Opera&quot;&gt;{{cite web|last=Amengual|first=Margalida|title=An opera on the relationship between Salvador Dalí and Gala arrives at Barcelona’s Liceu|url=http://www.catalannewsagency.com/culture/item/an-opera-on-the-relationship-between-salvador-dali-and-gala-arrives-at-barcelonas-liceu|work=Catalan News Agency (CNA)|publisher=Intracatalònia, SA|accessdate=27 May 2012|date=14 December 2016}}&lt;/ref&gt; 

1934 දී කලාකෘති අලෙවිකරුවෙකු වූ ජුලියන් ලෙවී ඩාලි ව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය වෙත හදුන්වා දෙන ලදී. ''Persistence of Memory'' ද ඇතුළත් ව එක්සත් ජනපදයේ දී පැවැත්වුණු ඩාලිගේ සිතුවම් දැක්ම ක්ෂණික ව කලා ක්ෂේත්‍රයේ අවධානය දිනා ගැනීමට සමත් විය. Social Register listees විශේෂයෙන් සංවිධානය කරන ලද &quot;Dalí Ball&quot; උළෙල මගින් ඇගයීමට ලක් කළේ ය. ඔහු එයට පැමිණියේ සිය පපුවේ, බ්‍රෙසියරයක් අඩංගු වූ  වීදුරු කුටීරයක් ද පැළද ය.&lt;ref&gt;Current Biography 1940, pp. 219–220&lt;/ref&gt;නිව්යෝර්ක්හි පැවති කැරේස් ක්‍රොස්බි විසින් සත්කාරකත්වය දැරූ වෙස්-ගත්තන්ගේ සාදයකට ද ඩාලි සහ ගාලා සහභාගී වූ අතර එහි දී ඔවුහු ලින්ඩ්බර්ග් දැරිය (Lindberg baby) සහ ඇය පැහැරගත් පුද්ගලයා ලෙසින් වෙස්ගෙන පැමිණීම නිසා ඇති වූ මාධ්‍ය ආන්දෝලනය හේතුවෙන් ඩාලිට ඒ ගැන සමාව අයැදීමට ද සිදුවිය. ඔහු යළි පැරීසියට පැමිණි විට අධිතාත්විකවාදී ක්‍රියාවක් ගැන සමාව අයැදීම සම්බන්ධයෙන් අධිතාත්විකවාදීහු ඔහුගෙන් සමාවට කරුණු විමසා සිටියහ.&lt;ref&gt;Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'', Vintage 1984. ISBN 0-8166-4387-3&lt;/ref&gt; 

අධිතාත්විකවාදී කලාකරුවන් බහුතරයක් වාමාංශික දේශපාලනය සමග සබදතා පැවැත්වුවත් ඩාලි කලාව සහ දේශපාලනය අතර සබදතාවය විෂයෙහි ලා දැරුවේ උභයාවේගී ආස්ථානයකි. ප්‍රමුඛ අධිතාත්විකවාදියකු වූ [[ආන්ද්‍ර බ්‍රෙතෝන්]] නැගී එන [[ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්|හිට්ලර්]] ප්‍රපංචයේ ප්‍රතිගාමීත්වයට අනුබල දෙන්නකු බව පවසමින් ඩාලිට චෝදනා කළ මුත් ඩාලි එය එකහෙළා ප්‍රතික්ෂේප කළේ තමන් ගතිසිරිත්වලින්වත්  අදහස්වලින්වත් හිට්ලර්වාදියකු නොවන බව පවසමිනි.&lt;ref&gt;Greeley, Robin Adèle (2006). ''[https://books.google.com/books?id=2w1QddhP56wC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Surrealism and the Spanish Civil War]'', Yale University Press. p. 81. ISBN 0-300-11295-5.&lt;/ref&gt; අධිතාත්විකවාදය පවතින්නේ දේශපාලනීකරණය නොවූ සන්දර්භයක් තුළ යැයි කියා සිටි ඩාලි [[ෆැසිස්ට්වාදය]] විවෘත ව හෙළාදැකීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය.{{Citation needed|date=April 2009}} මෙය ද ඇතුලු ව තවත් හේතු මත ඩාලිට සිය කලා සගයන්ගේ නොමනාපයට ලක්වන්නට සිදු විය. පසු කලෙක 1934 දී ඩාලි ව විභාගයකට ලක් කෙරුණු අතර ඉන් ඔහු ව අධිතාත්විකවාදී කණ්ඩායමෙන් නිල වශයෙන් නෙරපා හැරුණි.&lt;ref name=&quot;unbound&quot; /&gt; “එයාලා කොහොමද අධිතාත්විකවාදෙන් මාව පන්නන්නේ? අධිතාත්විකවාදෙයි කියන්නේ මම නේන්නං...” යැයි කියමින් ඩාලි මෙයට පිළිතුරු දුන්නේ ය.&lt;ref name=&quot;olga&quot; /&gt;  

1936 දී ලන්ඩන්හි ජාත්‍යයන්තර අධිතාත්වික ප්‍රදර්ශනයේ දී  Fantômes paranoiaques authentiques මැයෙන් දෙසුමක් පැවැත් වූ ඩාලි එයට පැමිණියේ හිස්වැස්ම ද ඇතුලු ව සම්පූර්ණ කිමිදුම් ඇදුම් කට්ටලයකින් සැරසීගෙන ය.&lt;ref&gt;Jackaman, Rob. (1989) ''[https://books.google.com/books?id=DV9_6DAOSscC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Course of English Surrealist Poetry Since the 1930s]'', Edwin Mellen Press. ISBN 0-88946-932-6.&lt;/ref&gt; අතකින් බිලියඩ් යෂ්ටියක් ගෙන පැමිණි ඔහු රුසියානු වුල්ෆ්හවුන්ඩ් බල්ලන් දෙන්නෙක් ද කැටුව පැමිණ සිටියේ ය. නිතර නිතර ආශ්වාසට තැත් කරන පරිද්දෙන් හිස්වැස්ම විවර කළ ඔහු එමගින් තමා උත්සහ කළේ තමන් මිනිස් මනසේ පතුල කරා ගමන් කරන බව පෙන්වීමට යැයි පැවසුවේ ය.&lt;ref&gt;Current Biography 1940, p219&lt;/ref&gt; 1986 දී ඒ වනවිටත් වයස අවුරුදු 32ක් වූ සැල්වදෝර් ඩාලි ටයිම් සගරාවේ කවරයේ පෙන්නුම් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;  

1936 දී ජෝසෆ් කෝර්නෙල්ගේ Rose Hobart චිත්‍රපටයේ ආරාධිත දර්ශනයක් නිව්යෝර්ක් සිටි හි ජුලියන් ලෙවීගේ ශාලාවේ පැවැත්වුණු අවස්ථාව ද ඩාලි සිය සුවිශේෂී හැසිරීම් නිසා ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අවස්ථාවක් විය. ලෙවීගේ අධිතාත්වික කෙටි චිත්‍රපට දැක්ම පැවැත්වුණේ ද මියුසියම් ඔෆ් මොඩර්න් ආර්ට් හිදී ඩාලිගේ සිතුවම්ද ඇතුළත්ව ප්‍රථම අධිතාත්විකවාදී ප්‍රදර්ශනය පැවැත්වීමට නියමිත ව තිබුණු මොහොතේ ම ය. ඩාලි ඒ මොහොතේ ලෙවීගේ සිනමා දැක්මේ ප්‍රේක්ෂකාගාරයේ සිටි අතර කෝර්නෙල්ගේ චිත්‍රපටයෙන් අඩක් පමණ යත් ම ඔහු දිගින් දිගට ම කෝපයෙන් යුතු ව දර්ශනය පැවැත්වීමට බාධා කරන්නට විය. “මම හිටියෙත් මේ චිත්‍රපටය ම හදන්නයි. ඇත්තට ම මම ඒකට ගෙවන්න කෙනෙක් හොයමිනුයි හිටියේ” ඔහු පවසන්නට විය. “මම ඒක ලිව්වෙවත්, කාටවත් කිව්වෙවත් නැහැ. ඒත් එයා ඒක කොහොමහරි හොරකම් කරගෙන වගෙයි පේන්නේ” ඔහු වැඩිදුරටත් කියන්නට විය. ඔහු සිය චෝදනාව ඉදිරිපත් කළ ඇතැම් ආකාරයන් මීටත් වඩා සිත්ගන්නාසුලු විය. “එයා ඒක මගේ අවිඥානයෙන් පැහැර ගත්තා”  “එයා මගේ හීන  හොරකං කරගෙන”  ඔහු කියන්නට විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm |title=Program Notes by Andy Ditzler (2005) and Deborah Solomon, ''Utopia Parkway: The Life of Joseph Cornell'' (New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2003) |publisher=Andel.home.mindspring.com |accessdate=August 22, 2010}}&lt;/ref&gt; 

මෙ සමයේ ඩාලිගේ ප්‍රධාන අනුග්‍රාහකයා වූයේ ලන්ඩනයේ සිටි ධනවතකු වූ එඩ්වර්ඩ් ජේම්ස් ය. ඔහු ඩාලිගේ කෘති රැසක් මිලට ගනිමින් ඔහුට කලා ලෝකයට පිවිසීමට අතහිත ලබා දුන්නේ ය. ඩාලිට වසර දෙකක් තිස්සේ මුදලින් ද උපකාර කළ ඔහු අධිතාත්විකවාදී ව්‍යාපාරයේ නොමැකෙන සලකුණු දෙකක් වූ 'Lobster Telephone'' සහ ''Mae West Lips Sofa'' යන කෘති නිර්මාණයේ දීද ඩාලි සමග එක් ව කටයුතු කළේ ය.{{Citation needed|date=August 2009}}'' 

මේ අතර ස්පාඥ්ඥ සිවිල් යුද්ධය (1936-1939) හේතුවෙන් බොහෝ කලාකරුවෝ කිසියම් දේශපාලන පාර්ශ්වයක් වෙනුවෙන් කටයුතු කිරීම හෝ පලායාම සිදුවිය.  

ස්ටෙෆන් ස්වෙයිග්ට පින්සිදුවන්නට1938 දී  ඩාලිට [[සිග්මන්ඩ් ෆ්‍රොයිඩ්]] ව මුණගැසිණි. ඩාලි ෆ්‍රොයිඩ්ගේ ආලේඛ්‍යයක් අදින්නට පටන් ගත් අතර 82 වියැති සුප්‍රසිද්ධ මනෝවිශ්ලේෂකයා “මේ කොල්ල අවේසකාරයෙක් වගේ” (this boy looks like a fanatic) යැයි සෙසු අයට පැවසුවේ ය. පසු කලෙක මේ ගැන ඇසූ ඩාලි සිය විරුවාගෙන් තමන් ගැන ලත් ප්‍රතිචාරය ගැන ඉමහත් සතුටට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; 

1938 සැප්තැම්බර් හි දී ගැබ්‍රියෙල් කොකෝ චැනල්, ඩාලිට  Roquebrune හි සිය  La Pausa නම් නිවහනට පැමිණෙන ලෙස ඇරයුම් කළ අතර එහි දී ඔහු සිතුවම් රැසක් නිම කළේ ය. පසුව ඔහු ඒවා නිව්යෝර්ක්හි ජුලියන් ලෙවී ශාලාවේ එළිදක්වන්නට යෙදුණි.&lt;ref&gt;''Salvador Dalí Exhibition'', Exhibition Catalogue – February 16 through May 15, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm Salvador Dali Exhibition - Philadelphia Museum of Art - February 16 through May 15, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707075359/http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm |date=July 7, 2011 }}. Philadelphia.about.com (2005-05-15). Retrieved on 2014-05-12.&lt;/ref&gt;  

තවද 1938 දී ඩාලි  Rainy Taxi නම් සිය ත්‍රිමාණ කලාකෘතිය නිරාවෘත කළේ ය. සැබෑ මෝටර් රථයක් යොදාගනිමින් නිමවා තිබූ ඒ තුළ ප්‍රදර්ශනාත්මක මගීන් දෙදෙනෙක් ද විය. පැරීසියේ Galerie Beaux-Arts හි පැවති Exposition Internationale du Surréalisme හි දී මෙය මුල්වරට ප්‍රදර්ශනය කෙරුණි. එම ප්‍රදර්ශනය සංවිධානය කළේ ආන්ද්‍ර බ්‍රෙතෝන් සහ Poal Eluard විසිනි. විස්තර ප්‍රකාශය එහි සත්කාරකත්වය දැරූ මාර්සෙල් ඩුෂෑම්ප් කලාකරුවා විසින් ම නිර්මාණය කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html|title=Salvador Dalí's Biography - Gala - Salvador Dali Foundation|work=salvador-dali.org|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=lPN0xxpA6OsC&amp;pg=RA1-PA27|title=Paris 1937|work=google.com|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=nDJL4MwVK10C&amp;pg=PA130|title=Leo and His Circle|work=google.com|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;  

1939 නිව්යෝර්ක් වර්ල්ඩ්ස් ෆෙයාර් හි දී ඩාලි Dream of Venus යනුවෙන් නම් කරන ලද සිය අධිතාත්විකවාදී කලා අංගනය එහි ඇමියුස්මන්ට් ඒරියා හි පැවැත්වී ය. එහි අද්භූතජනක මූර්ති, පිළිම සහ අලුත් ම මුහුදු ආහාරවලින් තැනුණු ඇදුම්වලින් සැරසුණු නිරුවත් නිරූපිකාවෝද පෙනීසිටියහ. එය හෝර්ස්ට් පී. හෝර්ස්ට්, ජෝර්ජ් ප්ලැට් ලයිනස් සහ මුරේ කොර්මන් විසින් ඡායාරූපගත කරන්නට ද යෙදුණි. ඇමියුස්මන්ට් ඒරියා හි පැවති බොහෝ විනෝද අංශයන්ට මෙන් මෙයට ද ඇතුළත් වීමට මුදලක් අයකෙරුණි.&lt;ref name=&quot;DrmVns&quot; /&gt; 

1939 දී ආන්ද්‍ර බ්‍රෙතෝන් සැල්වදෝර් ඩාලිට &quot;Avida Dollars&quot; යනුවෙන් අපහාසාත්මක අන්වර්ථ නාමයක් පටබැන්දේ ය.  ඒ නම ඔහු සැකසුවේ ඩොලර් ගිජුවා යන අරුත් දෙන avide à dollars යන ප්‍රංශ යෙදුම ඇසුරිනි.&lt;ref name=&quot;artcyclopedia&quot;&gt;[http://www.artcyclopedia.com/artists/dali_salvador.html Artcyclopedia: Salvador Dalí]. Retrieved September 4, 2006.&lt;/ref&gt; ඩාලි ප්‍රසිද්ධිය සහ ධනය වෙනුවෙන් ගිජු වූ වාණිජ කලාකරුවකු බව හැගවීම ඔහුගේ අදහස විය. ඒ වනවිට අධිතාත්විකවාදීන්ගෙන් බොහෝදෙනෙක් ප්‍රංශ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සමග සමීප ව කටයුතු කළ අතර ඔවුහු ඩාලි ව සිය කලා ව්‍යාපාරයෙන් නෙරපා දැමූහ.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; සමහර අධිතාත්විකවාදියෝ එතැන් සිට ඔහු ව මියගියාක් සේ සලකා ඔහු ගැන අතීත කාලයෙන් ද කතා කළහ. {{Citation needed|date=August 2009}} අධිතාත්වික ව්‍යාපාරය සහ එහි බොහෝ සාමාජිකයෝ (ටෙඩ් ජෝන්ස් වැනි අය) ඩාලි මිය යන තුරු පමණක් නොව පසුව පවා ඔහුට දැඩි ලෙස පහර ගැසූ ලේඛන පළ කළහ. 
===දෙවන ලෝක යුධ සමය===
===ස්පාඥ්ඥයේ නැවත ගතකළ සමය===
===අවසන් කාලය සහ මරණය===
==සංකේත භාවිතය==

ඩාලිගේ සිතුවම්වල සංකේත භාවිතය ඉතා පුළුල් දෘෂ්ටියකින් සහ යටිපෙළකින් යුතු විය. නිදසුනක් ලෙස  The Persistence of Memory හි වනා දමා සහ අතුරා තිබෙන ඔරලෝසු තුළින් කාලය සාපේක්ෂ වූවක් මිස ස්ථාවර වූවක් නොවන බවට වූ [[ඇල්බට්‍ අයින්ස්ටයින්|අයින්ස්ටයින්ගේ]] ප්‍රවාදය ඉදිරිපත් කෙරේ. &lt;ref name=Conquete /&gt;Salvador Dalí, {{lang|fr|''La Conquête de l'irrationnel''}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.&lt;/ref&gt;ඔහුට මේ අදහස පෙන්නුම් කිරීම සදහා දිය ව යන ඔරලෝසු පිළිබද සිතුවිල්ල පැමිණියේ උණුසුම් දිනක මෙළෙක් වී ගලා යන කැමෙම්බර්ට් චීස් පෙති කීපයක් දක්නට ලැබීමෙනි. &lt;ref&gt;Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.&lt;/ref&gt;

අලියන් ද ඩාලිගේ සිතුවම් තුළ යළි යළිත් මතුවන රූපයකි.  1944 දී ඇදි Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening නම් සිතුවම තුළ මෙය යොදාගැනුණි. ගියන් ලොරෙන්සෝ බර්නිනිගේ මූර්ති පාදකයක් වන පුරාණ ශිලාස්ථම්භයක් පිට හිදුවාගත් හස්තියකුගේ රූපයකින් ආභාශය ලැබූ &lt;ref&gt;Michael Taylor in [[Dawn Adès]] (ed.), ''Dalí'' (Milan: Bompiani, 2004), p. 342&lt;/ref&gt;ඩාලිගේ අලියන් සිතුවම් කර ඇත්තේ &quot;ඉතා දිගු, පුරුක් එක් වී තැනුණු, මුළුමනින් ම වාගේ අදෘෂ්‍යමාන වූ ආශාවේ පාදයන් සහිත ව&quot; &lt;ref name=countycollection&gt;[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_collection.htm Dalí Universe Collection]. ''County Hall Gallery''. Retrieved on July 28, 2006.&lt;/ref&gt;පිට මත ශිලාස්ථම්භ දරා සිටින අයුරිනි. සිහින් දුර්වල පාදයන් සමග එක් වූ විට මෙම ෆැලිකමය බව විසින් කැපී පෙනෙන ස්කන්ධයන් අද්භූත යථාර්ථයක් පිළිබද සංවේදනයක් මවයි. &quot;අලියන් දිස්වන්නේ අවකාශයේ ඇති විකෘතියක් පරිද්දෙනි&quot; යැයි එක්තරා විචාරයක කියැවේ. &quot;ඔවුන්ගේ දුර්වල කෙට්ටු දිගු පාද උපරිසැහැල්ලුබවේ සහ ව්‍යුහයේ අසමානතාවය පෙන්නුම් කරයි.” &lt;ref name=countycollection /&gt;

&quot;I am painting pictures which make me die for joy, I am creating with an absolute naturalness, without the slightest aesthetic concern, I am making things that inspire me with a profound emotion and I am trying to paint them honestly.&quot; 

—Salvador Dalí, in Dawn Ades, Dalí and Surrealism.

බිත්තරය ද තවත් ඩාලිනියානු රූපයකි. ඔහු බිත්තරය පූර්වප්‍රසූතිකත්වය සහ අන්තර්ගර්භාෂකත්වය සමග සම්බන්ධ කරමින් බලාපොරොත්තුව සහ ආදරය සංකේතවත් කිරීමට යොදාගනී. &lt;ref name=symb&gt;[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm &quot;Salvador Dalí's symbolism&quot;]. ''County Hall Gallery''. Retrieved on July 28, 2006&lt;/ref&gt;The Great Masturbator හි සහ The Metamorphosis of Narcissus හි ඒ දිස් වේ. The Metamorphosis of Narcissus මරණය සහ පාෂාණීභවනය ද සංකේතවත් කරයි. 

තවත් විවිධ සත්ව රූප ඔහුගේ සිතුවම් තුළ සංකේතාත්මක ව නිරන්තර ව භාවිත වේ. කූඹින් මරණය, වියැකීම සහ අසීමාන්තික [[ලිංගික ආශාව]] දැක්වීමට යොදාගැනෙන අතර මිනිස් හිසට සම්බන්ධ වුණු ගොලුබෙල්ලන්ගේ රූප ද භාවිත කරයි. (ඔහු [[සිග්මන්ඩ් ෆ්‍රොයිඩ්|ෆ්‍රොයිඩ්]] ව මුනගැසුණු මුල් අවස්ථාවේ ෆ්‍රොයිඩ්ගේ නිවසින් පිටත බයිසිකලයක් තුළ සිටි ගොලුබෙල්ලකු නෙත ගැටුණි.) පළගැටියන් ද නාස්ති වීමේ සහ භීතියේ සංකේතයක් ලෙස භාවිත වේ. &lt;ref name=symb /&gt;

ඩාලි සහ ඔහුගේ පියා කැඩකේස් සමීපයේ මුහුදින් අල්ලාගත් අලුත මුහුදු ඉකිරියන් ආහාරයට ගැනීමට ප්‍රිය කළ අතර ඉකිරියන්ගේ සමමිතික බවින් වසග වූ ඔහු එය ද සිතුවම් රැසක යොදාගත්තේ ය. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/dali/salvador/food.html|title=Salvador Dali: Liquid Desire|work=ngv.vic.gov.au|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;
===ඩාලි සහ විද්‍යාව===
20 වන සියවසේ දී [[ක්වොන්ටම් යාන්ත්‍ර විද්‍යා‍ව|ක්වොන්ටම් භෞතිකයේ]] උපතත් සමග ඇති වූ සුසමාදර්ශ වෙනස කෙරෙහි ඩාලි දැක්වූ වශීකෘත හැගීම විද්‍යාව කෙරෙහි ඔහු තුළ පැවති සවිඥානක බවට නිදසුනකි. [[වර්නර් හයිසන්බර්ග්ගේ]] අවිනිශ්චිතතා මූලධර්මයෙන් (uncertainty principal) ආභාෂය ලැබ 1958 දී සිය Anti-Matter Manifesto නම් ලියැවිල්ල තුළ ඔහු මෙසේ රචනා කළේ ය. “මගේ කලා දිවියේ අධිතාත්විකවාදී සමයේ දී මට අවශ්‍ය වූයේ එකල මගේ පියා වූ ෆ්‍රොයිඩ් විසින් හදුන්වා දුන් ඒ විස්මිත වූ ලෝකය, අපේ අභ්‍යයන්තර ලෝකය සිතුවම් හරහා පිළිබිඹු කිරීම යි. නමුත් අද මගේ චිත්‍රවලින් පිළිබිඹු වන්නේ අපේ අභ්‍යයන්තර ය නොව අපට බාහිර වූ ලෝකය වන අතර මනෝවිද්‍යාවේ අතික්‍රමණය කරමින් භෞතික විද්‍යාව කරා මා පැමිණ ඇත. අද මගේ පියා වන්නේ ආචාර්ය හයිසන්බර්ග් ය.”&lt;ref name=triangle&gt;[http://www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&amp;sourcedomain=www.thetriangle.org Dalí: Explorations into the domain of science] {{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20071011075752/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&amp;sourcedomain=www.thetriangle.org |date=2007-10-11 }}. ''The Triangle Online''. Retrieved August 8, 2006.&lt;/ref&gt;

මේ අනුව 1954 දී The Persistence of Memory සිතුවම කැබලිවලට බිදී ගොස් වෙන් ව පවතින (painting in fragmentation and disintegration) ස්වභාවයකින්  The Disintegration of the Persistence of Memory නමින් නැවත සිතුවම් කිරීම නැගී එමින් පැවති විද්‍යාව කෙරෙහි ඩාලි තුළ වූ අවබෝධයේ කැඩපතක් වෙයි. &lt;ref name=&quot;triangle&quot; /&gt;
== ආශ්‍රිත නාමාවලිය ==
&lt;references /&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:චිත්‍රශිල්පියෝ]]</text>
      <sha1>8bg10v9g9k2hm1gyshowpnr8ju6d1vs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සරත් සමරගේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83379</id>
    <revision>
      <id>800283</id>
      <parentid>729185</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="7z6lh212dcmlx27rr1kqtggl5n06wk5" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name        = සරත් සමරගේ
| image       =  
| image_size  = 
| caption     = සරත් මැල්කම් සමරගේ
| birth_name  = 
| birth_date  = 
| birth_place = ගාල්ල [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| death_date  = 
| death_place = 
| death_cause = 
| resting_place = 
| resting_place_coordinates = 
| residence   = 
| nationality = {{ධජනිරූපකය|ශ්‍රී ලංකාව}} ශ්‍රී ලාංකික
| other_names = 
| known_for   =  එංගලන්ත මහ රැජන විසින් පිරිනමනු ලබන නයිට් පදවියෙන් පිදුම් ලැබූ ගෞරවනීය ශ‍්‍රී ලාංකිකයා 
| education   =  [[නාලන්දා විද්‍යාලය, කොළඹ]]
| employer    = 
| occupation  = විශේඥ ප්‍රජා සෞඛ්‍යය වෛද්‍ය
| title       = 
| networth    = 
| height      = 
| weight      = 
| term        = 
| predecessor =   
| successor   = 
| party       = 
| boards      = 
| religion    = බෞද්ධ
| spouse      = 
| partner     = 
| children    = 
| parents     = 
| relatives   = 
| signature   = 
| website     = 
| footnotes   = 
}}
වෛද්‍ය '''සරත් සමරගේ''' තවද '''සරත් මැල්කම් සමරගේ''' ([[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]: '''Sarath Samarage''' also '''Sarath Malcom Samarage''') යනු විශේඥ ප්‍රජා සෞඛ්‍යය වෛද්‍ය, ලෝක වෛද්‍යවරුන්ගේ පරිපාලකයන්ගේ සංගමයේ ලංකාවේ නියෝජිත, මත්ද්‍රව්‍ය නිවාරණය ෆොන්ගෝඩා රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයේ සභාපතිවරයා, ශාන්ත ජෝන් ප‍්‍රථමාධාර සේවාවේ සභාපති, සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයේ හිටපු නියෝජ්‍ය සෞඛ්‍ය සේවා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්.

==ජීවන සටහන්==

වෛද්‍ය සරත් සමරගේ මහතා  [[නාලන්දා විද්‍යාලය, කොළඹ|කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ]] ආදි සිසුවෙකි. 2019 එංගලන්තයේ පැවති ජාත්‍යන්තර සම්මාන ප‍්‍රදානෝත්සවයේදී එංගලන්ත මහ රැජන විසින් පිරිනමනු ලබන නයිට් පදවියෙන් පිදුම් ලැබූ ගෞරවනීය ශ‍්‍රී ලාංකිකයාය.

==ආශ්‍රිත==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sarath_Samarage සරත් සමරගේ ගේ ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා පිටුව]

* [https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B6%B9_%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AF_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A_%E0%B6%A0%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B6%9A%E0%B6%A7_%E0%B6%86%E0%B6%AF%E0%B7%92_%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%94_%E0%B6%BD%E0%B7%90%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80#.E0.B7.80.E0.B7.8A.E2.80.8D.E0.B6.BA.E0.B7.9B.E0.B6.AF.E0.B7.8A.E2.80.8D.E0.B6.BA.E0.B7.80.E0.B6.BB.E0.B7.94.E0.B6.B1.E0.B7.8A කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු ව්‍යෛද්‍යවරුන්]

* [https://divaina.com/sunday/index.php/visheshanga1/11789-2019-10-03-09-37-91 ජාතියට ප‍්‍රථමාධාර දී රැජනගෙන් නයිට් පදවිය ලැබූ සරත් සමරගේ.. තාත්තා වෛද්‍යවරයෙක් දරුවො හතරදෙනාමත් විශේෂඥ වෛද්‍යවරු] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007042909/https://divaina.com/sunday/index.php/visheshanga1/11789-2019-10-03-09-37-91 |date=2019-10-07 }}

* [https://web.archive.org/web/20250825114241/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=120743 වෛද්‍ය සරත් සමරගේ උපහාර උලෙළ ජනපති ප්‍රධානත්වයෙන්]

* [http://www.dinamina.lk/2019/10/05/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/81762/%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B6%AF%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%81%E0%B7%9A%E0%B7%82%E0%B6%A5-%E0%B7%80%E0%B7%9B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%BB%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%AD%E0%B7%8F%E0%B6%A7-%E0%B6%8B%E0%B6%B4%E0%B7%84%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%93%E0%B6%B8%E0%B7%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%80%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B7%8A නයිට් පදවියෙන් පිදුම් ලද විශේෂඥ වෛද්‍ය සරත් සමරගේ මහතාට උපහාර පිදීමේ උත්සවයක්]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

* [https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B7%85%E0%B6%B9_%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AF_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B7%84%E0%B6%BD%E0%B7%9A_%E0%B6%A0%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B6%9A%E0%B6%A7_%E0%B6%86%E0%B6%AF%E0%B7%92_%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%94_%E0%B6%BD%E0%B7%90%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80#%E0%B7%80%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%9B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු ව්‍යෛද්‍යවරුන්]

* [https://nalandiandocs.com/ ආදි නාලන්දයීය ව්‍යෛද්‍යවරුන්ගේ සංගමය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723160934/https://nalandiandocs.com/ |date=2020-07-23 }}


{{DEFAULTSORT: සමරගේ, සරත් }}
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]  
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සිංහලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]</text>
      <sha1>7z6lh212dcmlx27rr1kqtggl5n06wk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සීමන් (දේශපාලක)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93139</id>
    <revision>
      <id>800301</id>
      <parentid>796589</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54870" sha1="qf8hvx999m9tk85vmrehdscgeaz4nuh" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=සීමන්|office=[[නාම් තමිලර් කච්චි]] හි ප්‍රධාන සම්බන්ධීකාරක|image=Tamil Eelam Champion Seeman Speech Outside UN headquarters Geneva 002.jpg|predecessor=|party=නාම් දෙමළ පක්ෂය|birth_name=සෙන්තමිලන් සීමන්&lt;ref&gt;{{cite news | first=The Hindu| last= | coauthors= | title=Director Seeman arrested and deported from Canada | date= | publisher=[[தி இந்து]] | url =http://www.thehindu.com/news/international/Director-Seeman-arrested-and-deported-from-Canada/article16894481.ece | work = | pages = | accessdate = 2009-04-27 | language = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first=Times Of India| last= | coauthors= | title=Canada deports Tamil film director | date=2009-04-28 | publisher=Times of India | url =https://timesofindia.indiatimes.com/india/Canada-deports-Tamil-film-director/articleshow/5277370.cms | work = | pages = | accessdate = 2009-04-27 | language = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first=India Today| last= | coauthors= | title=Indo-Canadian LTTE supporter arrested, asked to leave Canada | date=| publisher=India Today | url =https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/indo-canadian-ltte-supporter-arrested-asked-to-leave-canada-62051-2009-12-01 | work = | pages = | accessdate =  | language =English }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first=The Globe and Mail| last= | coauthors= | title=Champion of Tamil Tigers booted out of Canada | date=| publisher=The Globe and Mail | url =https://www.theglobeandmail.com/news/national/champion-of-tamil-tigers-booted-out-of-canada/article1347721/ | work = | pages = | accessdate =  | language =English }}&lt;/ref&gt;|birth_date={{birth date and age|1966|11|08|mf=y}}|birth_place=[[අරණයියුර් පංචායතනය | අරනයියුර්]], [[සිවගංගෙයි]], [[තමිල්නාඩුව]], [[ඉන්දියාව]]|spouse=කයල්විදි (විවාහය.2013)|residence=[[චෙන්නායි]], [[තමිල්නාඩුව]], [[ඉන්දියාව]]|parents=සෙන්තමිසන් (ඊ.13 / 5/21), අන්නම්මාල්|occupation=[[අධ්‍යක්ෂක (චිත්‍රපටය) | අධ්‍යක්ෂක]], [[නළුවා]], [[රචකයා]], [[ගායනය | ගායකයා]], [[දේශපාලකයා]]|website={{URL|http://www.naamtamilar.org/}}|term_start=|known_for=}}

'''සීමන්''' ( ''උපත'' 1966 නොවැම්බර් 08) දෙමළ [[දේශපාලකයෝ|දේශපාලනඥයෙක්]], දෙමළ [[:ta:இயக்குநர்_(திரைப்படம்)|චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂක]] සහ [[නළුවා|නළුවෙකි]] . &lt;ref name=&quot;One&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; [[:ta:சி._பா._ஆதித்தனார்|ඔහු සී. ඉදිරියට එන්න.]] [[:ta:சி._பா._ஆதித்தனார்|ආධිපත්‍යය දැරීය]] ඔහු දැනට ආරම්භක [[:ta:நாம்_தமிழர்_கட்சி|නාම් තමිල් පක්ෂයට නායකත්වය]] දෙයි. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/tamil/india-56468760 சீமான் வளர்ந்தது எப்படி?]&lt;/ref&gt; ඔහු දෙමළ ජාතිය ගැන කතා කරනවා. ඔහු කතා කරන්නේ දෙමළ ජනතාව [[තමිල්නාඩු|තමිල්නාඩුව]] පාලනය කළ යුතු බවයි. &lt;ref&gt;https://tamil.oneindia.com/politicians/seeman-284.html&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://tamil.thehindu.com/opinion/reporter-page/5-%E0%AE%95%E0%AF%87%E0%AE%B3%E0%AF%8D%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D-5-%E0%AE%AA%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D-%E0%AE%8E%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AF%86%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%B1%E0%AE%BF-%E0%AE%85%E0%AE%B0%E0%AE%9A%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%B2%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AF%87-%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%B1%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%BF-%E0%AE%A4%E0%AE%B2%E0%AF%88%E0%AE%B5%E0%AE%B0%E0%AF%8D/article9625763.ece{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.puthiyathalaimurai.com/news/politics/39638-tamil-national-anthem-seeman-press-release.html&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.puthiyathalaimurai.com/news/tamilnadu/55090-naam-tamilar-party-co-ordinate-seeman-interview-in-agni-paritchai.html&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.ibctamil.com/india/80/113722{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://patrikai.com/for-the-first-time-in-the-history-of-parliamentary-elections-naamtamilar-party-50-reservation-for-women/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.dinamani.com/tamilnadu/2019/mar/01/%E0%AE%8F%E0%AE%B4%E0%AF%81-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%9F%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%B2%E0%AF%88%E0%AE%95%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BE%E0%AE%A9-%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%AA%E0%AF%86%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%AE%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%9A%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AE%BF%E0%AE%AA%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AF%8B%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%87%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%95-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%85%E0%AE%B4%E0%AF%88%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81-3105453.html&lt;/ref&gt;

== ජීවිත ඉතිහාසය ==
සීමන් 1966 නොවැම්බර් 08 වන දින [[:ta:இளையான்குடி_வட்டம்|සිවගංගෙයි]] දිස්ත්‍රික්කයේ [[:ta:சிவகங்கை|ඉලයන්කුඩි]] දිස්ත්‍රික්කයේ [[:ta:அரணையூர்_ஊராட்சி|අරනයියුර්]] හි උපත ලැබීය. ඔහුගේ දෙමාපියන් සෙන්තමිසන් සහ අන්නම්මාල් ය. &lt;ref name=&quot;One&quot;&gt;https://tamil.oneindia.com/politicians/seeman-284.html &lt;/ref&gt; ඔහුගේ සහෝදර සහෝදරියන් දෙදෙනෙක් සහ එක් සහෝදරයෙක්. ඔහුගේ පියා සෙන්තමිසාන් 2021 මැයි 13 දින මිය ගියේය. ඔහු ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් දරයි. ඔහු විවාහ වී සිටියේ හිටපු කථානායක [[:ta:கா._காளிமுத்து|කාලිමුත්තුගේ]] දියණිය වන කායල්විෂි සමඟයි. ලෝක [[චෙන්නායි|දෙමළ]] සභාවේ සභාපති පළතුරු නෙදුමාරන් මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් මංගල උත්සවය පැවැත්විණි. එම්. සී. A ක්‍රීඩාංගණයේදී පැවැත්විණි. &lt;ref&gt;https://www.veethi.com/india-people/seeman-profile-4047-14.htm&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.tamilnetonline.com/seeman-kayalvizhi-marriage-tomorrow-in-nandanam-ymca-chennai/ |access-date=2022-03-01 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301165346/http://www.tamilnetonline.com/seeman-kayalvizhi-marriage-tomorrow-in-nandanam-ymca-chennai/ }}&lt;/ref&gt; සීමන්ගේ පියා [[ඉන්දියානු ජාතික කොන්ග්‍රසය|කොංග්‍රසයේ]] සාමාජිකයෙකි. සීමන් ඔහුගේ උසස් පාසල් සහ විද්‍යාල කාලය තුළ ද්‍රවිඩ ව්‍යාපාරයේ මූලධර්මවලින් ආභාෂය ලැබීය. ඔහු [[චෙන්නායි]] ගියේ චිත්‍රපට ක්ෂේත්‍රයේ වැඩ කිරීමේ සිහිනය සැබෑ කර ගැනීමටයි.

සීමන් මීට පෙර 2007 වසරේදී ඔහුගේ [[:ta:வாழ்த்துகள்_(திரைப்படம்)|Congratulations]] චිත්‍රපටිය හරහා මුණගැසුණු නිළි [[:ta:விஜயலட்சுமி_(கன்னட_நடிகை)|විජයලක්ෂ්මි]] සමඟ පෙම් සබඳතාවක් පවත්වමින් සිටියේය. 2011 දී සීමන් තමාව රවටා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඔහුට එරෙහිව පොලිසියට පැමිණිල්ලක් ගොනු කළේය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/case-against-seeman/article2074692.ece|title=Case against Seeman|date=4 June 2011|work=The Hindu|access-date=4 April 2021|language=en-IN}}&lt;/ref&gt; 2011 දී සීමාන් ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ කාන්තාවක් විවාහ කර ගැනීමට තම කැමැත්ත ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කළ අතර [[දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි|කොටි]] සටන්කරුවෙකුගේ වැන්දඹුවක් වූ යාර්ල්මතී තෝරා ගත් නමුත් එසේ නොකළේය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2011/jun/05/will-find-my-lankan-tamil-dream-girl-259634.html|title=Will find my Lankan Tamil dream girl|date=5 June 2011|work=The New Indian Express|access-date=29 December 2020}}&lt;/ref&gt;

== තිර ජීවිතය ==
විශ්වවිද්‍යාලයෙන් පසු ඔහු [[චෙන්නායි]] ගියේ චිත්‍රපට [[:ta:இயக்குநர்_(திரைப்படம்)|අධ්‍යක්ෂවරයකු]] වීමේ සිහිනය ද සමඟය. එහිදී ඔහු [[:ta:மணிவண்ணன்|මනිවන්නන්]] සහ [[:ta:பாரதிராஜா|භාරතීරාජා]] වැනි ප්‍රමුඛ පෙළේ අධ්‍යක්ෂවරුන්ගේ සහය අධ්‍යක්ෂවරයකු ලෙස කටයුතු කළේය. ඔහු සමහර චිත්‍රපටවල කථකයෙකු ලෙසද කටයුතු කළේය. [[:ta:பிரபு|ප්‍රභූ]] සහ [[:ta:மதுபாலா|මධුබාලා]] විසින් අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද ඔහුගේ පළමු චිත්‍රපටය වන [[:ta:பாஞ்சாலங்குறிச்சி_(திரைப்படம்)|පංචාලන්කුරිචි]] ඉතා සාර්ථක විය. නැවතත් ප්‍රභූ අධ්‍යක්ෂණය කළ ඉනියවාලේ සහ සත්‍යරාජා අධ්‍යක්ෂණය කළ [[:ta:சத்யராஜ்|වීරනාදෙයි]] අසාර්ථක විය. දිගු නිහැඬියාවකට පසු [[:ta:மாதவன்|මාධවන්]], [[පූජා උමාශංකර්|පූජා]] සහ [[:ta:வடிவேலு_(நடிகர்)|වඩිවේලු]] විසින් අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද [[:ta:தம்பி_(திரைப்படம்)|තම්පි]] චිත්‍රපටිය ජනප්‍රිය නාමයක් බවට පත් විය. එම වසරේම [[:ta:மாதவன்|මාධවන්]] විසින් අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද [[:ta:வாழ்த்துகள்_(திரைப்படம்)|වඩුකල්]] චිත්‍රපටය විශාල පාඩුවක් අත්කර ගත්තේය. චිත්‍රපටිය පුරාම ඔහු නිර්මල පිරිසිදු දෙමළ පිටපතක් නිර්මාණය කළේය. මායන්දි පවුල, [[:ta:பொறி_(திரைப்படம்)|උගුල]], [[:ta:பள்ளிக்கூடம்_(திரைப்படம்)|පාසල]], [[:ta:எவனோ_ஒருவன்|කවුරුහරි]], සතුට [[:ta:மாயாண்டி_குடும்பத்தார்|වගේ චිත්‍රපටවල රඟපාලා තියෙනවා]] . චිත්‍රපටයේ මායන්දි පවුලත් ගීතයක් ගායනා කරලා තියෙනවා. &lt;ref&gt;https://www.nakkheeran.in/24-by-7-news/thamizhagam/seeman-talk&lt;/ref&gt;

== ඊළාම් සහාය ==
සීමන් දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි (එල්ටීටීඊ) නායකයා ය [[වේළුපිල්ලේ ප‍්‍රභාකරන්|.]] ඔහු දිගටම [[වේළුපිල්ලේ ප‍්‍රභාකරන්|ප්‍රභාකරන්ට]] සහය දක්වයි. &lt;ref&gt;https://www.vikatan.com/juniorvikatan/2018-dec-12/politics/146612-naam-tamilar-katchi-seeman-interview.html&lt;/ref&gt; ඊළාම් හිතවාදී උද්ඝෝෂණ පැවැත්වීම නිසා පස් වතාවක් සිරගත විය. {{තහවුරු​ කරන්න}} &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|திசம்பர் மாத இதழ் – 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.naamtamilar.org/%E0%AE%B5%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AF%86%E0%AE%B2%E0%AF%8D%E0%AE%B2%E0%AE%BE%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B4-%E0%AE%B5%E0%AF%88%E0%AE%95%E0%AF%8D/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.polimernews.com/view/34956-%E0%AE%87%E0%AE%9F%E0%AF%88%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%87%E0%AE%B0%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%B2%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D,-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%BF-%E0%AE%A4%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%AA%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AF%8B%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%9F%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D:-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D |access-date=2022-03-01 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301165347/https://www.polimernews.com/view/34956-%E0%AE%87%E0%AE%9F%E0%AF%88%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%87%E0%AE%B0%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%B2%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D,-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%BF-%E0%AE%A4%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%AA%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AF%8B%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%9F%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D:-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D }}&lt;/ref&gt;

=== අපි දෙමළ පක්ෂය ===
ඔහු කලක් [[පෙරියාර් ඊ .වෙ.රාමසාමි|පෙරියාර්ගේ]] ප්‍රතිපත්ති ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා [[:ta:திராவிடர்_கழகம்|ද්‍රවිඩියානු සංගමය]] සමඟ එක්ව කටයුතු කළේය. ඉන්පසු ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ ඔහු නාම් තමිල් ව්‍යාපාරය ආරම්භ කර අරගල රැසකට සම්බන්ධ විය. සීමන් සිය ව්‍යාපාරය දේශපාලන පක්ෂයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේ 2010 මැයි 10 වැනිදාය. පක්ෂය වෙනම ඊළමක් ඉල්ලා සිටින්නේ, [[රජීව් ගාන්ධි|රජිව් ගාන්ධි]] ඝාතන නඩුවේ මරණ දඬුවම නියම වූ '''චන්දන්''', '''මුරුගන්''' සහ '''පෙරරිවාලන්''' නිදහස් කිරීම, [[මහින්ද රාජපක්ෂ|රාජපක්ෂගේ]] ඉන්දීය සංචාරය හෙළා දකිමින්, [[:ta:மீத்தேன்_வாயு_திட்டம்,_இந்தியா|මීතේන් ගිනි තැබීමේ]] ව්‍යාපෘතිය හෙළා දකිමින්, [[කේරළය|කේරළ]] සහ [[:ta:கருநாடகம்|කර්නාටක]] ආන්ඩු හෙළා දකිමිනි. ජලය සැපයීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ හින්දි සහ [[සංස්කෘත]] හෙළා දකිමින් ඔහු තමිල්නාඩුවේ බොහෝ අරගල කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.naamtamilar.org/எழுவர்-விடுதலை-இரட்டைவேட/|title=எழுவர் விடுதலை விவகாரத்தில் இரட்டை வேடம் போடுகிறதா தமிழக அரசு? – சீமான் கண்டனம்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://tamil.thehindu.com/tamilnadu/article26088035.ece|title=எழுவர் விடுதலை; அற்புதம் அம்மாளின் நீதிப்பயணம் வெல்லத் துணை நிற்போம்: சீமான்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=http://www.puthiyathalaimurai.com/news/tamilnadu/55399-seeman-took-lunch-gaja-affected-people-in-tanjore.html?utm_source=site&amp;utm_medium=article_related&amp;utm_campaign=article_related|title=“தனி இடம் வேண்டாம்”- மக்களோடு மக்களாக தரையில் அமர்ந்து சாப்பிட்ட சீமான்..!}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.polimernews.com/view/47881-தேர்தலில்-வாக்குச்சீட்டு-முறையைக்-கொண்டுவர-சீமான்-வலியுறுத்தல்|title=தேர்தலில் வாக்குச்சீட்டு முறையைக் கொண்டுவர சீமான் வலியுறுத்தல்}}&lt;/ref&gt;.ඔහු 2011 සභා සහ 2014 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණවලදී [[:ta:திராவிட_முன்னேற்றக்_கழகம்|ඩී.එම්.කේ]] සහ [[ඉන්දියානු ජාතික කොන්ග්‍රසය|කොන්ග්‍රසයට]] එරෙහි වූ [[:ta:அனைத்திந்திய_அண்ணா_திராவிட_முன்னேற்றக்_கழகம்|ඒ.අයි.ඒ.ඩී.එම්.කේ]] පක්ෂයට සහය පළ කරමින් ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිරත විය. 2016 සභා මැතිවරණයේදී [[:ta:நாம்_தமிழர்_கட்சி|නාම තමිල් පක්ෂය]] තනිව මැතිවරණ කොට්ඨාශ 234කට තරග කළේය.&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://youtube.com/watch?v=7W-arVZ6vxQ|title=234 வேட்பாளர்கள் அறிமுகம் - கடலூர்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://m.dinamani.com/all-editions/edition-madurai/dindigul/2019/jan/30/தேர்தலில்-யாருடனும்-கூட்டணி-இல்லை-சீமான்-3085597.html|title=தேர்தலில் யாருடனும் கூட்டணி இல்லை: சீமான்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=http://www.tamilantelevision.com/தேர்தல்-களத்தில்-தனித்து-39487.html|title=தேர்தல் களத்தில் தனித்து, போராடப்போகும் ஒரே இயக்கம் நாம் தமிழர் கட்சி!}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.dailythanthi.com/Districts/Chennai/2019/01/26014727/In-the-parliamentary-election-the-state-parties-will.vpf|title=நாடாளுமன்ற தேர்தலில் மாநில கட்சிகள் வெற்றி பெற்று பிரதமரை தேர்வு செய்யும் சீமான் பேட்டி}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.kamadenu.in/news/tamilnadu/18635-naam-tamilar-katchi-campaign.html|title=மக்களவை தேர்தல் அறிவிப்புக்கு முன்பே திண்டுக்கல் நகரில் பல இடங்களில் தங்கள் சின்னத்தை வரைந்து தேர்தல் பிரச்சாரத்தில் நாம் தமிழர் கட்சியினர்}}&lt;/ref&gt; නමුත් එම මැතිවරණයේදී පක්ෂය තරග කළ මැතිවරණ කොට්ඨාස සියල්ල පරාජයට පත්වුණා.&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.dinamani.com/all-editions/edition-trichy/tanjore/2018/nov/28/தனித்-தமிழீழம்-கனவு-நனவாக-உறுதியாக-உழைப்போம்-நாம்-தமிழர்-கட்சி-கூட்டத்தில்-உறுதியேற்பு-3047532.html|title=தனித் தமிழீழம் கனவு நனவாக உறுதியாக உழைப்போம்: நாம் தமிழர் கட்சி கூட்டத்தில் உறுதியேற்பு}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.naamtamilar.org/காங்கிரசின்-தோல்வி-தமிழி/|title=காங்கிரசின் தோல்வி தமிழினத்தின் வெற்றி –சீமான்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://tamil.oneindia.com/news/chennai/seeman-gave-coconut-seedlings-delta-area-337654.html|title=உண்மையில் சீமான் வழிதான் தனி வழி.. விடாமல் தொடரும் சேவைகள்.. மக்கள் சபாஷ்}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://m.dinakaran.com/cms/News_Detail.asp?Nid=468513|title=நாம் தமிழர் கட்சி யாருடனும் கூட்டணி இல்லை : சீமான்}}&lt;/ref&gt;

=== දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් (2011–2019) ===
මාස පහක් වෙල්ලෝර් හි සිරෙන් නිදහස් වූ පසු, සීමන් 2011 ප්‍රාන්ත සභා මැතිවරනයේදී [[ඉන්දියානු ජාතික කොන්ග්‍රසය|කොංග්‍රස්]] පක්ෂයේ පරාජය වෙනුවෙන් දැඩි ලෙස ප්‍රචාරක කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;IE2&quot;&gt;{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/naam-tamilar-katchi-to-work-for-defeat-of-cong-in-tn/584531.html|archive-url=https://archive.today/20130126163050/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/naam-tamilar-katchi-to-work-for-defeat-of-cong-in-tn/584531.html|url-status=dead|archive-date=26 January 2013|title=Naam Tamilar Katchi to work for defeat of Cong in TN, IBN Live News|publisher=CNN-IBN|date=20 February 2011|access-date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ie3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article460001.ece|title=Seeman changes tune, targets Congress|work=The Indian Express|access-date=2 April 2014}}&lt;/ref&gt; ඔහු එම මැතිවරණයේදී [[:ta:அனைத்திந்திய_அண்ணா_திராவிட_முன்னேற்றக்_கழகம்|ඒ.අයි.ඒ.ඩී.එම්.කේ.]] &quot;කොළයක් පිපුණොත් ඊළම පිපෙන්නේ&quot; යන වැකියද ඔහු භාවිතා කළේය.&lt;ref name=&quot;ie22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/NTK-Neutral-on-Vaiko-to-Back-Jaya/2014/03/30/article2138939.ece|title=NTK Neutral on Vaiko, to Back Jaya|access-date=2 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;truthdive2&quot;&gt;{{cite web|url=http://truthdive.com/2011/04/20/seeman-effect-on-congress-party.html|title=Seeman effect on Congress Party|first=Sidharth Goutham|last=Sundar|publisher=TruthDive|access-date=2 April 2014|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012050456/http://truthdive.com/2011/04/20/seeman-effect-on-congress-party.html|archive-date=12 October 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; සීමන් කොංග්‍රස් පක්ෂය තරඟ වදින මැතිවරණ කොට්ඨාශ 63න් 59ක ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිරත වූ අතර එක් මැතිවරණ කොට්ඨාශයක් හැර අනෙක් සියලුම ආසනවලින් පක්ෂය පරාජයට පත් විය. &lt;ref name=&quot;truthdive&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ie42&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article377773.ece|title=Seeman tears into Congress|work=The Indian Express|access-date=2 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;congdefeat2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article428631.ece|title=Charges a Bid to Ruin Seeman's Image|work=The New Indian Express|access-date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt;

2014 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී ඔහු [[ඉන්දියානු ජාතික කොන්ග්‍රසය|කොංග්‍රසය]], [[භාරතීය ජනතා පක්ෂය]] සහ [[:ta:மறுமலர்ச்சி_திராவிட_முன்னேற்றக்_கழகம்|මධ්‍යමක]] පක්ෂ වෙනුවෙන් තරඟ කරන අපේක්ෂකයින් පරාජය කිරීමට ප්‍රචාරක කටයුතු කළේය.

2015 පෙබරවාරි මාසයේදී ඔහු වීරතමිෂර් මුන්නානි නමින් සංවිධානයක් ආරම්භ කළේය. &lt;ref name=&quot;VTM&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/seeman-floats-youth-wing/article6872707.ece|title=Seeman floats youth wing|date=9 February 2015|work=The Hindu|access-date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt;

=== 2016 තමිල්නාඩු සභා මැතිවරණය ===
අපි ද්‍රවිඩ පක්ෂය 2016 සභා මැතිවරණයේදී මහ ඇමැති අපේක්ෂකයා ලෙස [[:ta:கடலூர்_(சட்டமன்றத்_தொகுதி)|කූඩලෝර් ආසනයෙන්]] තරග කළේය. නාම් තමිල් පක්ෂය එක්රැස්වීම් කොට්ඨාශ 234කට තරඟ කළ අතර තමිල්නාඩුවේ සහ පොන්ඩිචෙරි හි මැතිවරණ පැවැත්වීය. ඔහුගේ පක්ෂයට ලැබී ඇති මැතිවරණ ලකුණ ද්විත්ව ඉටිපන්දම් ය. සීමන් 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී [[:ta:கடலூர்|කූඩලූර්හිදී]] සිය අපේක්ෂකයින් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔහු කූඩලූර් ප්‍රදේශයට තරග කර ඡන්ද 12,497ක් ලබා ගනිමින් පස්වැනි ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tamil.samayam.com/seeman-lost-in-cuddalore-constituency-tossed-to-5th-place/articleshow/52348937.cms|title=கடலூரில் சீமான் பெற்ற வாக்குகள்}}&lt;/ref&gt;ද්‍රවිඩ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයින්ට ඔවුන් තරඟ කළ සියලුම මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් සියයට 1.1 ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් අහිමි විය. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/tamil/india-56468760|title=சீமான் வளர்ந்தது எப்படி? திராவிட இயக்கப் பாசம் முதல் தமிழ் தேசியம் வரை - தமிழ்நாடு சட்டமன்றத் தேர்தல் 2021}}பிபிசி தமிழ்&lt;/ref&gt;

=== 2019 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය ===
අප්‍රේල් 18 වැනිදා පැවැති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී අපි ද්‍රවිඩ පක්ෂය තනිව ඉදිරිපත් වුණා. තමිල්නාඩුවේ සහ පුතුවායි ප්‍රාන්තවල මැතිවරණ කොට්ඨාශ 40ක් සඳහා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයට සහ මැතිවරණ කොට්ඨාශ 19ක් සඳහා වන පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයට තරග කරන අපේක්ෂකයන් එකම වේදිකාවක හඳුන්වාදීමේ මහා ජන හමුවක් 2019 මාර්තු 23 දින සවස 5ට මයිලාපූර් මංගොල්ල ක්‍රීඩාංගණයේදී පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://m.youtube.com/watch?v=i8xGcazQlwo|title=வேட்பாளர்கள் அறிமுகம்}}&lt;/ref&gt; පොන්ඩිචෙරි ඇතුළු මැතිවරණ කොට්ඨාශ 40 ක, කාන්තා අපේක්ෂකයින් 20 ක් සහ පිරිමි අපේක්ෂකයින් 20 ක් තමිල්නාඩුව පුරා ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිරත වූ අතර, එමඟින් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයටම සමාන අවස්ථා ලබා දෙන ලදී. [[:ta:நீலகிரி_மக்களவைத்_தொகுதி|නීලගිරි ලෝක් සභා]] අපේක්ෂකයාගේ අපේක්ෂකත්වය ප්‍රතික්ෂේප විය. මෙවර මැතිවරණයේ දී එය 4%ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත් අතර එමඟින් සියලුම මැතිවරණ කොට්ඨාශවල ඇප මුදල් අහිමි විය. [[:ta:வேலூர்_மக்களவைத்_தொகுதி|වෙල්ලෝර් ලෝක් සභා මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ මැතිවරණ]] ද අත්හිටුවන ලදී. වෙල්ලෝර් පාර්ලිමේන්තු කොට්ඨාශයේ මැතිවරණය අගෝස්තු 5 වැනිදා පැවැත්විණි. මෙවර මැතිවරණයේදී ඔහු තනිව ඉදිරිපත් වී තුන්වැනියා විය.

=== 22 වාරණ අතුරු මැතිවරණය-2019 ===
18 වැනි ආසනයේ අතුරු මැතිවරණය අපේ‍්‍රල් 18 වැනිදා පැවැත්වුණු අතර 4 වැනි ආසනයේ අතුරු මැතිවරණය මැයි 19 වැනිදා පැවැත්විණි. මේ අතුරු මැතිවරණයේදීත් අපි ද්‍රවිඩ පක්ෂය තනිව ඉදිරිපත් වුණා. මෙහිදී ඔහු සාරිපති මැතිවරණ කොට්ඨාශවලට තරග කිරීමට පිරිමි සහ කාන්තා අපේක්ෂකයන් වෙනුවෙන් ප්‍රචාරක කටයුතු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.dinamani.com/all-editions/edition-coimbatore/coimbatore/2019/may/11/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%9F-%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%81-%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%B1%E0%AE%BE%E0%AE%95--%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%BF-%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%B4%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AF%87%E0%AE%9A%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AF%81-3149402.html|title=திராவிட கட்சிகளுக்கு மாற்றாக  நாம் தமிழர் கட்சி திகழும்: சீமான் பேச்சு}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.dailythanthi.com/Districts/Chennai/2019/05/13042001/50-reservation-for-women-should-be-given--Seeman-talk.vpf|title=பெண்களுக்கு 50 சதவீத இடஒதுக்கீடு வழங்க வேண்டும் - சீமான் பேச்சு}}&lt;/ref&gt;

=== 2021 සභා මැතිවරණය ===
තමිල්නාඩු ප්‍රාන්ත සභා මැතිවරණයේදී නාම තමිල් පක්ෂය තනිව මැතිවරණ කොට්ඨාශ 234කට තරග කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.maalaimalar.com/news/tnelection/2021/03/02080628/2406791/Tamil-News-TN-Assembly-Election-2021-Naam-Thamizhar.vpf|title=நாம் தமிழர் கட்சி தனித்து போட்டி}}&lt;/ref&gt; 2021 මාර්තු 7 වැනි දින චෙන්නායි වයි. එම්. සී. සීමන් විසින් පක්ෂයේ අපේක්ෂකයින් 234 දෙනාම A පිටියේදී එකම වේදිකාවකට හඳුන්වා දුන්නේය. සීමන් තරග කළේ චෙන්නායි හි [[:ta:திருவொற்றியூர்_(சட்டமன்றத்_தொகுதி)|තිරුවොට්ටියූර් ආසනයෙන්]] .&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.naamtamilar.org/2021/03/ntk-candidates-introduction-rayapettai-ymca-ground-chennai-seeman-invites-tamils/|title=234 தொகுதிகளின் வேட்பாளர்களும் ஒரே மேடையில் அறிமுகம் மார்ச் 07, மாபெரும் பொதுக்கூட்டம் – இராயப்பேட்டை ஒ.எம்.சி.ஏ. திடல்}}&lt;/ref&gt; තිරුවොට්ටියූර් හි තරග කළ සීමන් පරාජයට පත් වූ නමුත් ඡන්ද 48,597ක් ලබා ගනිමින් තෙවැනි ස්ථානයට පත්විය. අප ද්‍රවිඩ පක්‍ෂයේ අපේක්‍ෂකයින් ඔවුන් තරග කළ සියලුම මැතිවරණ කොට්‌ඨාසවලින් පරාජයට පත් වූවත් එම පක්‌ෂය වැඩිම ඡන්ද ප්‍රමාණයක්‌ ලබාගනිමින් සියයට 6.72 ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක්‌ ලබා ගනිමින් තෙවැනි ස්ථානයට පත්විය.

=== තමිල්නාඩු සභා මැතිවරණය ===
{|
! width=&quot;140&quot; |මැතිවරණ
! width=&quot;70&quot; | පරිමාව
! width=&quot;70&quot; | පක්ෂය
! width=&quot;70&quot; | ප්රතිපල
! width=&quot;70&quot; | ලැබුණු ඡන්ද
! width=&quot;100&quot; | ඡන්ද ප්‍රතිශතය %
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| bgcolor=&quot;FFA07A&quot; | [[:ta:தமிழ்நாடு_சட்டமன்றத்_தேர்தல்,_2016|තමිල්නාඩු සභා මැතිවරණය, 2016]]
| [[:ta:கடலூர்_(சட்டமன்றத்_தொகுதி)|කූඩලෝර්]]
| [[:ta:நாம்_தமிழர்_கட்சி|අපි දෙමළ පක්ෂය]]
| අසාර්ථක වීම
| 12497&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiavotes.com/ac/allcabdidateparty?stateac=40&amp;emid=250&amp;party=1824&amp;radio=ac|title=நாம் தமிழர் கட்சி 2016 பெற்ற வாக்குகள்}}&lt;/ref&gt;
| 7.3%
|- style=&quot;background:#ffc;&quot;
| bgcolor=&quot;FFA07A&quot; | [[:ta:தமிழ்நாடு_சட்டமன்றத்_தேர்தல்,_2021|තමිල්නාඩු සභා මැතිවරණය, 2021]]
| [[:ta:திருவொற்றியூர்_(சட்டமன்றத்_தொகுதி)|තිරුවොට්රියර්]]
| [[:ta:நாம்_தமிழர்_கட்சி|අපි දෙමළ පක්ෂය]]
| අසාර්ථක වීම
| 48597&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS2210.htm?ac=10|title=திருவொற்றியூர் சீமான் பெற்ற வாக்குகள்}}&lt;/ref&gt;
| 24.3%
|}
{|
| style=&quot;background:#98FB98; border:1px solid #aaa; width:2em;&quot; |
| සාර්ථකත්වය
|
| style=&quot;background:#FFA07A; border:1px solid #aaa; width:2em;&quot; |
| අසාර්ථක වීම
|}

== තායි විප්ලවයේ සීමන්ගේ භූමිකාව ==
සීමන් [[:ta:2017_சல்லிக்கட்டு_ஆதரவு_போராட்டங்கள்|මුදල් විශුද්ධිකරණ තහනමට]] එරෙහිව දිගින් දිගටම කතා කළේය.

* 2014 මැයි 8 වැනි දින සීමන් නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ මුදල් විශුද්ධිකරණය තහනම් කිරීම දෙමළ සංස්කෘතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් බවයි. &lt;ref&gt;[http://tamil.thehindu.com/tamilnadu/%E0%AE%9C%E0%AE%B2%E0%AF%8D%E0%AE%B2%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%81-%E0%AE%A4%E0%AE%9F%E0%AF%88-%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AE%A4%E0%AF%81-%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%AA%E0%AE%A3%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%AE%E0%AF%80%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9-%E0%AE%85%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%80%E0%AE%B1%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D/article5989048.ece சீமான் வெளியிட்ட அறிக்கை 2014]{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ஜல்லிக்கட்டுதடை தமிழர் பண்பாட்டின் மீதான் தடை சீமான்.&lt;/ref&gt;
* සල්ලිකට්ටුවට ඉඩ නොදුනහොත් 2015 ජනවාරි 16 වැනි දින රටපුරා විරෝධතාවක් දියත් කරන බවට සීමන් අනතුරු ඇඟවීය. &lt;ref&gt;[http://www.vikatan.com/news/tamilnadu/37452.html சீமான் பத்திரிக்கையாளர் சந்திப்பு 2015], ஜல்லிக்கட்டுக்கு மாநிலம்தழுவிய போராட்டம் முன்னெடுக்கப்படும் சீமான்.&lt;/ref&gt;
* 2016 ජනවාරි 19 වන දින මදුරෙයි දිස්ත්‍රික්කයේ පලමෙට්ටු ප්‍රදේශයේ මුදල් විශුද්ධිකරණය කිරීමේ මෙහෙයුමක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කිරීම සම්බන්ධයෙන් සීමාන් සහ නාම් තමිල් පක්ෂය පොලිසිය විසින් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. &lt;ref&gt;[http://tamil.thehindu.com/tamilnadu/%E0%AE%A4%E0%AE%9F%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AF%88-%E0%AE%AE%E0%AF%80%E0%AE%B1%E0%AE%BF-%E0%AE%9C%E0%AE%B2%E0%AF%8D%E0%AE%B2%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AF%81-%E0%AE%A8%E0%AE%9F%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4-%E0%AE%AE%E0%AF%81%E0%AE%AF%E0%AE%A9%E0%AF%8D%E0%AE%B1%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%95-%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%A4%E0%AF%81/article8124176.ece?utm_source=RSS_Feed&amp;utm_medium=RSS&amp;utm_campaign=RSS_Syndication சீமான் கைது]{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, நாம் தமிழர்கட்சி ஜல்லிக்கட்டு நடத்தபோவதாக சீமான் கைது.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.dailythanthi.com/News/State/2016/01/19143841/Despite-ban-Who-hold-jallikattu-Seeman-arrested.vpf கைது செய்யப்பட்ட சீமான்], நாம் தமிழர்கட்சியினர் கைது.&lt;/ref&gt; මාර්තු 23 දින සීමන් විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද Naam Tamil Party's Action Draft, මුදල් අවශ්‍යතාවය සහ රටේ ආරක්ෂාව පිළිබඳව සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. &lt;ref&gt;[http://makkalarasu.blogspot.in/2016/04/blog-post_5.html செயல்பாட்டு வரைவு], நாம் தமிழர்கட்சி செயல்பாட்டு வரைவில் ஜல்லிக்கட்டு.&lt;/ref&gt; 27 දෙසැම්බර් 2016 ජල්ලිකට්ටු සඳහා නාම් තමිල් පක්ෂය වෙනුවෙන් උපවාසයක් පවත්වන ලදී. &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=15sGf5558rE ஜல்லிக்கட்டு உண்ணாநிலை போராட்டம் ], நாம் தமிழர் கட்சி சார்பாக நடத்தப்பட்ட ஜல்லிக்கட்டு உண்ணாநிலைப்போராட்டம்.&lt;/ref&gt;
* 2017 ජනවාරි 21 වෙනිදා අපි ද්‍රවිඩ පක්ෂය විසින් මෙලූර් අසල ගිටාර් බාර් එකක මුදල් විශුද්ධිකරණය කිරීමේ මෙහෙයුමක් සිදු කරන ලදී. සීමන් මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පැවැති තරගයේ ජයග්‍රාහකයන්ට ත්‍යාග ප්‍රදානය කිරීමද සීමන් අතින් සිදුවිය. &lt;ref&gt;[http://www.vikatan.com/news/tamilnadu/78016-protests-continue-all-over-tamilnadu-for-jallikattu.html நாம் தமிழர் கட்சியின் ஜல்லிக்கட்டு], தடையை மீறி ஜல்லிக்கட்டு நடத்தினார் சீமான்.&lt;/ref&gt; සල්ලිකට්ටු තහනමෙන් පසු තමිල්නාඩුවේ පැවැත්වෙන පළමු ජල්ලිකට්ටු තරගය මෙයයි. &lt;ref&gt;[http://tamil.oneindia.com/news/tamilnadu/seeman-seeks-bull-memorial-tamilnadu-273296.html காளைமாட்டினை நிணைவுச்சின்னமாக அறிவிக்கவேண்டும் சீமான்], தைப்புரட்சி நினைவுச்சின்னம்.&lt;/ref&gt;

== චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂණය කළා ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |චිත්රපටිය
! scope=&quot;col&quot; | වසර
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 25em;&quot; | සටහන
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | සාක්ෂි
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:பாஞ்சாலங்குறிச்சி_(திரைப்படம்)|පංචාලන්කුරිච්චි]]''
| 1996
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:இனியவளே|ස්වීටි]]''
| 1998
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Iniyavalle_122138.html|title=காப்பகப்படுத்தப்பட்ட நகல்|access-date=2018-03-25|archive-date=2006-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019092230/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Iniyavalle_122138.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:வீரநடை|වීරනඩයි]]''
| 2000
|
| &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.bbthots.com/reviews/2000/vnadai.html |access-date=2022-03-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212918/http://www.bbthots.com/reviews/2000/vnadai.html }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:தம்பி_(திரைப்படம்)|තම්බි]]'' 
| 2006
| හොඳම කථකයාට හිමි තමිල්නාඩු රජයේ සම්මානය
| &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.sify.com/movies/thambi-review-tamil-pclvQCcdiiidb.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102337/http://www.sify.com/movies/thambi-review-tamil-pclvQCcdiiidb.html |access-date=2022-03-01 |archive-date=2016-03-14}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:வாழ்த்துகள்_(திரைப்படம்)|වල්ට්ටුකල්]]'' 
| 2008
|
| &lt;ref&gt;http://www.sify.com/movies/vazhthukkal-review-tamil-pclw34hhajagd.html&lt;/ref&gt;
|}

== කතාව / තිර රචනය ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |චිත්රපටිය
! scope=&quot;col&quot; | වසර
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 25em;&quot; | සටහන
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | සාක්ෂි
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:பசும்பொன்_(திரைப்படம்)|පසුම්පොන්]]''
| 1996
|
|
|}

== රඟපෑ චිත්‍රපට ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |චිත්රපටිය
! scope=&quot;col&quot; | වසර
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 15em;&quot; | ස්වභාවය
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 15em;&quot; | අධ්යක්ෂක
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 15em;&quot; | සටහන
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | සාක්ෂි
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:அமைதிப்படை_(திரைப்படம்)|සාම සාධක හමුදා]]''
| 1994
|
|[[:ta:மணிவண்ணன்|මණිවන්නන්]]
|
|
|-
|[[:ta:ஆடும்_கூத்து|ආඩම් කූත්තු]]
| 2005
|
|ඩී. වී. චන්ද්රයා
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:பொறி_(திரைப்படம்)|උගුල]]''
| 2007
|මහාදේවන්
|සුබ්‍රමනියම් ශිවා
|
| &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.venpura.com/movie/Pori-2007 |access-date=2022-03-01 |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217085001/http://www.venpura.com/movie/Pori-2007 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:பள்ளிக்கூடம்_(திரைப்படம்)|පාසලේ]]''
| 2007
|මුතු
|[[:ta:தங்கர்_பச்சான்|තංගර් බච්චන්]]
|
| &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.indiaglitz.com/pallikoodam-tamil-movie-review-8325.html |access-date=2022-03-01 |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217084952/https://www.indiaglitz.com/pallikoodam-tamil-movie-review-8325.html }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''කෙනෙක්''
| 2007
|සාර්ථකත්වය වෙනස්
|නිශිකාන්ත් කමත්
|
| &lt;ref&gt;http://www.rediff.com/movies/2007/dec/07evan.htm&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:மாயாண்டி_குடும்பத்தார்|මායාණ්ඩි පවුල]]''
| 2009
|විරුමන්ඩි මායන්ඩි
|[[:ta:ராசு_மதுரவன்|රාසු මදුරවන්]]
|
| &lt;ref&gt;http://www.rediff.com/movies/review/mayandi-kudumbathar-movie-review/20090608.htm&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:மாஸ்கோவின்_காவிரி|මොස්කව්හි කාවේරි]]''
| 2010
|ඔහුම
|[[:ta:ரவி_வர்மன்|රවි වර්මන්]]
|විශේෂ පෙනුම
| &lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt2041424/&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:மகிழ்ச்சி|සන්තෝෂය]]''
| 2010
|
|වී. ගෞතම
|
| &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/51242.html |access-date=2022-03-01 |archive-date=2009-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091102082228/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/51242.html }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:உச்சிதனை_முகர்ந்தால்|උච්චතම අවස්ථාව උරගා බැලුවොත්]]''
| 2011
|චාල්ස් ඇන්තනි
|පුඛලෙන්දි තන්කරාජ්
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/uchithanai-muharnthal-review-tamil-14985992.html|title=காப்பகப்படுத்தப்பட்ட நகல்|access-date=2018-03-27|archive-date=2013-06-28|archive-url=https://archive.today/20130628023159/http://www.sify.com/movies/uchithanai-muharnthal-review-tamil-14985992.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[:ta:நாகராஜ_சோழன்_(திரைப்படம்)|නාගරාජ චෝලන්හි එම්.]]''
| 2013
|
|[[:ta:மணிவண்ணன்|මණිවන්නන්]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/manivannan-s-50th-movie-nagaraja-cholan-ma-mla-news-tamil-mkkilLgfghd.html|title=காப்பகப்படுத்தப்பட்ட நகல்|access-date=2018-03-27|archive-date=2012-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012235726/http://www.sify.com/movies/manivannan-s-50th-movie-nagaraja-cholan-ma-mla-news-tamil-mkkilLgfghd.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''සොයන්න සොයන්න''
| TBA
|
|රාම සුපුරයන්
|
|&lt;ref&gt;{{cite Web|url=http://www.valaitamil.com/kandupidi-kandupidi-seeman-acting_1233.html|title=கண்டுபிடி கண்டுபிடி திரைப்படத்தில் காவல்துறை அதிகாரியாக சீமான்}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|
|
|
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''පන්සිල්''
| TBA
|
|ආර්. විජේ ආනන්ද් සහ ඒ.ආර්.සූරියන්
|
|&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://tamil.samayam.com/news-video/tamil-music-videos/tamil-movie-teasers-trailers/actor-seeman-vasi-asif-and-pooja-shree-starrer-thavam-tamil-movie-official-trailer/amp_videoshow/67243974.cms|title=பசி வந்தால் பணத்த சாப்பிடுவயா? கேள்வி கேட்கும் சீமான்: தவம் டிரைலர்!}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''ඉතා ඉතා හදිසි''
| TBA
|
|සුරේෂ් කමච්චි
|
|&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://www.kamadenu.in/news/cinema/16377-seeman-speech.html|title=மிக மிக அவசரம் டிரெய்லர் வெளியீட்டு விழாவில் சீமான்}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''අමිරා''
| TBA
|
|ඉරා සුබ්‍රමනියන්
|
|&lt;ref&gt;{{cite Web|url=https://nakkheeran.in/cinema/cinema-news/seeman-speech-ameera-movie-press-meet-rksuresh-chezhian|title=சீமான் செய்தியாளர் சந்திப்பு}}&lt;/ref&gt;
|}

== පෙළ ==

* ''ඩ්‍රාවිඩ්ගේ සහය ලැබූ ආර්යන්'' (2010)
* ''මම ආපසු පහර දෙන්නෙමි''

== උපුටා දැක්වීම් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}}

== බාහිර සබැඳි ==

* [http://naamtamilar.org අපි දෙමළ පක්ෂය]
* [http://seemaan.wordpress.com සීමන් සඳහා බ්ලොග්]
* [http://naamthamilar.ca/?s=%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D&amp;x=0&amp;y=0 නාවිකයා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301165346/http://naamthamilar.ca/?s=%E0%AE%9A%E0%AF%80%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D&amp;x=0&amp;y=0 |date=2022-03-01 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=lk_d0Fi-QNA නාග රස චෝලන් MA MLA (සාම බලකාය 2 කොටස) සංගීත නිකුත් කිරීමේ උත්සවය]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1966 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>qf8hvx999m9tk85vmrehdscgeaz4nuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කිංසි පරිමාණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93607</id>
    <revision>
      <id>800337</id>
      <parentid>501739</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7112" sha1="8f8jf73b75bbs16js3r8fsa0tzerwsu" xml:space="preserve">{{ලිංගික පෙළගැස්ම}}

'''කිංසි පරිමාණය''', විෂමලිංගික-සමලිංගික ශ්‍රේණිගත කිරීමේ පරිමාණය&lt;ref name=&quot;kinsey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html|title=Kinsey's Heterosexual–Homosexual Rating Scale|publisher=The [[Kinsey Institute]]|access-date=8 September 2011}}&lt;/ref&gt; ලෙසද හැඳින්වේ. යම් අවස්ථාවක දී කෙනෙකුගේ අත්දැකීම් හෝ ප්‍රතිචාරය මත පදනම්ව පුද්ගලයෙකුගේ ලිංගික දිශානතිය විස්තර කිරීමට භාවිතා වේ. පරිමාණය සාමාන්‍යයෙන් 0 සිට, එනම් තනිකරම විෂමලිංගික, 6 දක්වා, එනම් තනිකරම සමලිංගික දක්වා විහිදේ. කිංසි වාර්තාවන්හි හි පිරිමි සහ ගැහැණු වෙළුම් දෙකෙහිම, &quot;X&quot; ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති අතිරේක ශ්‍රේණියක්, &quot;සමාජ-ලිංගික සම්බන්ධතා හෝ ප්‍රතික්‍රියා නොමැත&quot; ලෙස දක්වා ඇත. මෙම වාර්තා මුලින්ම Sexual behavior in the human male නම් කෘතිය තුළ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ Alfred Kinsey, Wardell Pomeroy විසිනි (1948).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kinsey|first1=Alfred C.|last2=Pomeroy|first2=Wardell R.|last3=Martin|first3=Clyde E.|date=June 2003|title=Sexual Behavior in the Human Male|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2003-06_93_6/page/894|journal=American Journal of Public Health|volume=93|issue=6|pages=894–898|doi=10.2105/ajph.93.6.894|issn=0090-0036|pmc=1447861|pmid=12773346}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
කිංසි පරිමාණයේ නිර්මාතෘ ඇල්ෆ්‍රඩ් කිංසි &quot;ලිංගික විප්ලවයේ පියා&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kinseyinstitute.org/about/history/index.php|title=Kinsey History|website=www.kinseyinstitute.org|access-date=2018-04-09}}&lt;/ref&gt; කිංසි පරිමාණය නිර්මාණය කරන ලද්දේ ලිංගිකත්වය සමලිංගික සහ විෂමලිංගික ලෙස දැඩි කාණ්ඩ දෙකකට නොගැලපෙන බව පෙන්වීම සඳහා ය. ඒ වෙනුවට, කිංසි විශ්වාස කළේ ලිංගිකත්වය තරලයක් වන අතර කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමට යටත් වන බවයි.&lt;ref name=&quot;Galupo 404–432&quot;&gt;{{Cite journal|last=Galupo|first=M. Paz|date=June 2014|title=Sexual Minority Reflections on the Kinsey Scale and the Klein Sexual Orientation Grid: Conceptualization and Measurement|journal=Journal of Bisexuality|volume=14|issue=3–4|pages=404–432|doi=10.1080/15299716.2014.929553|s2cid=144321245}}&lt;/ref&gt; සමාජ සංස්කෘතික ලේබල් භාවිතා කිරීම වෙනුවට, කිංසි ප්‍රධාන වශයෙන් පරිමාණයෙන් පුද්ගලයන් ඇගයීම සඳහා හැසිරීම් තක්සේරු කිරීම් භාවිතා කළේය. කිංසිගේ පළමු ශ්‍රේණිගත කිරීමේ පරිමාණයට විවිධ සිද්ධි අධ්‍යයනයන් තිහක් නියෝජනය කරන කාණ්ඩ තිහක් තිබුණි, නමුත් ඔහුගේ අවසාන පරිමාණයට ඇත්තේ කාණ්ඩ හතක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sexarchive.info/GESUND/ARCHIV/SEXOR4.HTM|title=Archive for Sexology|website=www.sexarchive.info|access-date=2018-04-13}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ පර්යේෂණය පුරාවට සම්මුඛ පරීක්ෂණ 8,000 කට වඩා පවත්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bullough|first=Vern L.|date=January 2010|title=Alfred Kinsey and the Kinsey report: Historical overview and lasting contributions|journal=The Journal of Sex Research|volume=35|issue=2|pages=127–131|doi=10.1080/00224499809551925}}&lt;/ref&gt;

== පරිමාණයේ වගුව ==
කිංසි පරිමාණය තුළ විෂමලිංගික ආශාවන් හෝ ලිංගික අත්දැකීම් ඇති අය සඳහා 0 සිට, සම්පූර්ණයෙන්ම සමලිංගික ආශාවන් හෝ අත්දැකීම් ඇති අය සඳහා 6 දක්වා, සහ විවිධ මට්ටමේ ආශාවන් හෝ අත්දැකීම් ඇති අය සඳහා 1-5 දක්වා පරාසයක පවතී.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ශ්‍රේණිගත කිරීම
!style=&quot;text-align: left&quot;|සටහන
|- style=&quot;background:#ccf;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|0
|සම්පූර්ණයෙන්ම විෂමලිංගික
|- style=&quot;background:#cdf;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|1
|ප්‍රධාන වශයෙන් විෂමලිංගික, අහඹු ලෙස සමලිංගික
|- style=&quot;background:#ccfffa;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|2
|ප්‍රධාන වශයෙන් විෂමලිංගික, නමුත් අහඹු ප්‍රමාණයට වඩා සමලිංගික 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|3
|සමානව විෂමලිංගික සහ සමලිංගික
|- style=&quot;background:#ccfffa;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|4
|ප්‍රධාන වශයෙන් සමලිංගික, නමුත් අහඹු ප්‍රමාණයට වඩා විෂමලිංගික 
|- style=&quot;background:#cdf;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|5
|ප්‍රධාන වශයෙන් සමලිංගික, අහඹු ලෙස විෂමලිංගික
|- style=&quot;background:#ccf;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|6
|සම්පූර්ණයෙන්ම සමලිංගික
|- style=&quot;background:#fdfdfd;&quot;
| style=&quot;text-align: center&quot;|X
|සමාජ-ලිංගික සම්බන්ධතා හෝ ප්‍රතික්‍රියා නැත
|}
පරිමාණයේ කාණ්ඩ හතට සෑම පුද්ගලයෙකුගේම ලිංගිකත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම ග්‍රහණය කර ගත නොහැකි බව කිංසි හඳුනා ගත්තේය.

== ආශ්‍රේයයන් ==</text>
      <sha1>8f8jf73b75bbs16js3r8fsa0tzerwsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිම්බාබ්වේ ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාරය 2001–02</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93618</id>
    <revision>
      <id>800297</id>
      <parentid>757987</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13795" sha1="8ekplgyfso8gfsyehecbvsrjtjlgs2m" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට් සංචාරය|series_name=සිම්බාබ්වේ ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාරය 2001–02|team1_tests_most_runs=[[සනත් ජයසූරිය]] (295)|player_of_test_series={{flagicon|SL}} [[මුත්තයියා මුරලිදරන්]]|team1_tests_most_wickets=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] (30)|team2_tests_most_wickets=[[හීත් ස්ට්‍රීක්]] (7)|team2_tests_most_runs=[[ට්‍රෙවර් ග්‍රිපර්]] (167)|team1_image=Flag of Sri Lanka.svg|team1_tests_won=3|team2_tests_won=0|no_of_tests=3|team2_captain=[[ස්ටුවර්ට් කාර්ලිස්ල්]]|team1_captain=[[සනත් ජයසූරිය]]|to_date=2002 ජනවාරි 15|from_date=2001 දෙසැම්බර් 21|team2_name=සිම්බාබ්වේ|team2_image=Flag of Zimbabwe.svg|team1_name=ශ්‍රී ලංකාව|no_of_ODIs=x|player_of_ODI_series=[[එල්.ජී අබාන්ස් කුසලානය 2001]] බලන්න}}

සිම්බාබ්වේ ක්‍රිකට් කණ්ඩායම 2001 දෙසැම්බර් 21 සිට 2002 ජනවාරි 15 දක්වා ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරය කළේය. මෙම සංචාරය ටෙස්ට් තරග තුනකින් සමන්විත විය.

== සංචිත ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:50%&quot; |{{ක්‍රිකට්|SRI}}
! style=&quot;width:50%&quot; |{{ක්‍රිකට්|ZIM}}
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* මාවන් අතපත්තු
* සනත් ජයසූරිය (නා)
* කුමාර සංගක්කාර (කරැ)
* මහේල ජයවර්ධන
* රසල් ආර්නෝල්ඩ්
* හෂාන් තිලකරත්න
* තිලාන් සමරවීර
* චමින්ද වාස්
* නුවන් සොයිසා
* චරිත බුද්ධික
* මුත්තයියා මුරලිදරන්
* උපුල් චන්දන
|
* හැමිල්ටන් මසකඩ්සා
* ට්‍රෙවර් ග්‍රිපර්
* ස්ටුවර්ට් කාර්ලිස්ල් (නා)
* ගැවින් රෙනී
* ඇන්ඩි ෆ්ලවර් (කරැ)
* ග්‍රාන්ට් ෆ්ලවර්
* ක්‍රේග් විශාර්ට්
* හීත් ස්ට්රීක්
* ට්‍රැවිස් ෆ්‍රෙන්ඩ්
* ගැරී බ්‍රෙන්ට්
* හෙන්රි ඔලොන්ගා
* ඩගී මැරිලියර්
* ඩියොන් එබ්‍රහිම්
|}

== පුහුණු තරග ==

=== ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් මණ්ඩල XI &lt;u&gt;එ&lt;/u&gt; සිම්බාබ්වේ එක්දින තරගය ===
{{තනි-ඉනිම ක්‍රිකට් තරගය|date=2001 දෙසැම්බර් 1|scorecard=[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/2001-02/ZIM_IN_SL/SCORECARDS/ZIM_SL-BOARD-XI_01DEC2001.html ලකුණු පුවරුව]|team1={{cr-rt|ZIM|name=සිම්බාබ්වේ}}|team2=ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් මණ්ඩල XI|score1=186 (ඕවර 46.2)|score2=189/4 (ඕවර 36.1)|runs1=ඒ. ෆ්ලවර් 66 (94)|wickets1=[[රංගන හේරත්]] 3/23 (ඕවර 6.2)|runs2=[[උපුල් චන්දන]] 50* (43)&lt;br&gt;
[[චාමර සිල්වා]] 50* (73)|wickets2=ඔලොංගා 1/21 (ඕවර 8.1)&lt;br&gt;
අර්වින් 1/17 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
ස්ට්රීක් 1/39 (ඕවර 8)&lt;br&gt;
ෆ්‍රෙන්ඩ් 1/40 (ඕවර 8)|result=ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් මණ්ඩල XI කඩුලු 6කින් ජයග්‍රහණය කළේය|venue=ද සොයිසා ක්‍රීඩාංගණය, මොරටුව|umpires={{flagicon|SL}} ඩී. ඒ. එස්. දිසානායක සහ {{flagicon|SL}} බී. බී. ජේ. නන්දකුමාර්|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් මණ්ඩල XI ප්‍රථමයෙන් පන්දු යැවීමට  තෝරා ගන්නා ලදී|motm=පිරිනැමුවේ නැත}}

=== ශ්‍රී ලංකා 'ඒ' &lt;u&gt;එ&lt;/u&gt; සිම්බාබ්වේ එක්දින තරගය ===
{{තනි-ඉනිම ක්‍රිකට් තරගය|date=2001 දෙසැම්බර් 3|scorecard=[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/2001-02/ZIM_IN_SL/SCORECARDS/ZIM_SL-A_03DEC2001.html ලකුණු පුවරුව]|team1={{cr-rt|ZIM|name=සිම්බාබ්වේ}}|team2=ශ්‍රී ලංකා ඒ|score1=196/8 (ඕවර 50)|score2=198/6 (ඕවර 46.2)|runs1=තායිබු 42 (79)|wickets1=ලියනගේ 2/33 (ඕවර 10)&lt;br&gt;
පෙරේරා 2/30 (ඕවර 5)|runs2=රම්‍යකුමාර 61* (90)|wickets2=ෆ්‍රෙන්ඩ් 3/33 (ඕවර 10)|result=ශ්‍රී ලංකා ‘ඒ’ පිලට කඩුලු 4ක ජයක්|venue=පොලිස් උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගණය, කොළඹ|umpires={{flagicon|SL}} ඒ. ජී. දිසානායක සහ {{flagicon|SL}} ඩී. එන්. පතිරණ|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ශ්‍රී ලංකා 'ඒ' ප්‍රථමයෙන් පන්දු යැවීමට  තෝරා ගන්නා ලදී|motm=පිරිනැමුවේ නැත}}

=== ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් මණ්ඩල XI &lt;u&gt;එ&lt;/u&gt; සිම්බාබ්වේ තෙදින තරගය ===
{{Two-innings cricket match|date=2001 දෙසැම්බර් 21 - 23|time=10:00|team1={{cr-rt|ZIM|name=සිම්බාබ්වේ}}|team2={{cr|SL|name=ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් පාලක මණ්ඩලය XI}}|score-team1-inns1=319/6d (ඕවර් 90)|runs-team1-inns1=[[ට්‍රෙවර් ග්‍රිපර්]] 101 (166)|wickets-team1-inns1=[[දිනූෂ ප්‍රනාන්දු]] 3/47 (ඕවර 15)|score-team2-inns1=269/4d (ඕවර 93)|runs-team2-inns1=[[ගයාන් විජේකෝන්]] 103 (212)|wickets-team2-inns1=[[හෙන්රි ඔලොන්ගා]] 2/52 (ඕවර 20)|score-team1-inns2=169/5d (ඕවර 51)|runs-team1-inns2=[[ගැවින් රෙනී]] 68 (137)|wickets-team1-inns2=[[රවින්ද්‍ර පුෂ්පකුමාර]] 2/38 (ඕවර 12)|score-team2-inns2=223/5 (ඕවර 41.2)|runs-team2-inns2=[[චාමර සිල්වා]] 123 (118)|wickets-team2-inns2=[[හෙන්රි ඔලොංගා]] 2/60 (ඕවර 10)|result=ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් පාලක මණ්ඩලය XI කඩුලු 5කින් ජයග්‍රහණය කළේය|report=[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/98053.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[පයිකියාසෝති සරවනමුත්තු ක්‍රීඩාංගණය]], [[කොළඹ]]|umpires={{flagicon|SL}} [[ලලිත් ජයසුන්දර]] සහ {{flagicon|SL}} [[රැන්මෝර් මාර්ටිනෙස්]]|motm=|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් පාලක මණ්ඩල XI පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය|rain=|notes=}}

== ටෙස්ට් තරගමාලාව ==

=== 1 වන ටෙස්ට් තරගය ===
{{Two-innings cricket match|date=2001 දෙසැම්බර් 27 - 31|time=10:00|team1={{cr-rt|SRI}}|team2={{cr|ZIM}}|score-team1-inns1=586/6d (ඕවර 161)|runs-team1-inns1=[[කුමාර් සංගක්කාර]] 128 (186)|wickets-team1-inns1=[[හීත් ස්ට්‍රීක්]] 3/113 (ඕවර 34)|score-team2-inns1=184 (ඕවර 79.5)|runs-team2-inns1=[[ඇන්ඩි ෆ්ලවර්]] 42 (122).|wickets-team2-inns1=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] 4/53 (ඕවර 26)|score-team1-inns2=|runs-team1-inns2=|wickets-team1-inns2=|score-team2-inns2=236 (ඕවර 101.2) f/o|runs-team2-inns2=[[ට්‍රැවිස් ෆ්‍රෙන්ඩ්]] 44 (142)|wickets-team2-inns2=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] 4/35 (ඕවර 36)|result=ශ්‍රී ලංකාවට ඉනිමක සහ ලකුණු 166ක ජයක් හිමිවිය|report=[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63969.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සිංහල ක්‍රීඩා සමාජ පිටිය]], [[කොළඹ]]|umpires={{flagicon|SL}} [[පීටර් මැනුවෙල්]] සහ {{flagicon|PAK}} [[රියාසුදීන්]]|motm={{flagicon|SL}} [[කුමාර් සංගක්කාර]]|toss=තරගයේ කාසියේ වාසිය දිනූ සිම්බාබ්වේ පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|rain=4 වැනි දින තරගයට වර්ෂාවෙන් බාධා එල්ල වූ අතර තරගය පස්වරු 4.10 ට ආරම්භ වී පස්වරු 6.30 ට අවසන් වීමට නියමිතව තිබිණි.|notes=පළමු දිනය, අයහපත් කාලගුණය හේතුවෙන් පස්වරු 4:49 ට ක්‍රීඩාව අත්හැර දමන ලදී.}}

=== 2 වැනි ටෙස්ට් තරගය ===
{{Two-innings cricket match|date=2002 ජනවාරි 4-7|time=10:00|team1={{cr-rt|ZIM}}|team2={{cr|SRI}}|score-team1-inns1=236 (ඕවර 97)|runs-team1-inns1=[[ග්‍රාන්ට් ෆ්ලවර්]] 72 (184)|wickets-team1-inns1=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] 9/51 (ඕවර 40)|score-team2-inns1=505 (ඕවර 148.5)|runs-team2-inns1=[[සනත් ජයසූරිය]] 139 (212)|wickets-team2-inns1=[[ට්‍රැවිස් ෆ්‍රෙන්ඩ්]] 3/97 (ඕවර 26)|score-team1-inns2=175 (ඕවර 72.4)|runs-team1-inns2=[[ගැවින් රෙනී]] 68 (134)|wickets-team1-inns2=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] 4/64 (ඕවර 26.4)|score-team2-inns2=|runs-team2-inns2=|wickets-team2-inns2=|result=ශ්‍රී ලංකාවට ඉනිමක සහ ලකුණු 94ක ජයක් හිමිවිය|report=[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63970.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[අස්ගිරිය ක්‍රීඩාංගණය]], [[මහනුවර]]|umpires={{flagicon|SL}} [[අසෝක ද සිල්වා]] සහ {{flagicon|IND}} [[ශ්‍රීනිවාස් වෙන්කටරාඝවන්]]|motm={{flagicon|SL}} [[මුත්තයියා මුරලිදරන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් සිම්බාබ්වේ කණ්ඩායම පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.|rain=}}

=== 3 වැනි ටෙස්ට් තරගය ===
{{Two-innings cricket match|date=2002 ජනවාරි 12 - 15|time=10:00|team1={{cr-rt|SRI}}|team2={{cr|ZIM}}|score-team1-inns1=418 (ඕවර 158.4)|runs-team1-inns1=[[උපුල් චන්දන]] 92 (167)|wickets-team1-inns1=[[ඩගී මැරිලියර්]] 4/101 (ඕවර34.4)|score-team2-inns1=236 (ඕවර 134.3)|runs-team2-inns1=[[ට්‍රෙවර් ග්‍රිපර්]] 83 (249)|wickets-team2-inns1=[[සනත් ජයසූරිය]] 5/43 (ඕවර 29)|score-team1-inns2=212/2d (ඕවර 76)|runs-team1-inns2=[[මාවන් අතපත්තු]] 100* (126)|wickets-team1-inns2=[[ට්‍රැවිස් ෆ්‍රෙන්ඩ්]] 1/39 (ඕවර 7)|score-team2-inns2=79 (ඕවර 43.3)|runs-team2-inns2=[[ස්ටුවර්ට් කාර්ලිස්ල්]] 28 (78)|wickets-team2-inns2=[[මුත්තයියා මුරලිදරන්]] 4/24 (ඕවර 16)|result=ශ්‍රී ලංකාවට ලකුණු 315ක ජයක් හිමිවිය|report=[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63971.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ගාල්ල ජාත්‍යන්තර ක්‍රීඩාංගනය]], [[ගාල්ල]]|umpires={{flagicon|ENG}} [[ඩේවිඩ් ෂෙපර්ඩ්]] සහ {{flagicon|SL}} [[ටිරෝන් විජේවර්ධන]]|motm={{flagicon|SL}} [[සනත් ජයසූරිය]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ශ්‍රී ලංකා කණ්ඩායම පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|rain=|notes=}}

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://web.archive.org/web/20160915165409/http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/62011.html espncricinfo හි තරගමාලාවේ පිටුව]
{{ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් කණ්ඩායම තරගවැදි ජාත්‍යන්තර තරග}}

[[ප්‍රවර්ගය:සිම්බාබ්වේ ක්‍රිකට් කණ්ඩායමේ ශ්‍රී ලංකා තරග සංචාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට්]]</text>
      <sha1>8ekplgyfso8gfsyehecbvsrjtjlgs2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමක ගිනියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94097</id>
    <revision>
      <id>800279</id>
      <parentid>796957</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196319" sha1="kzomarg62n74owa2vufwornzchwb2l5" xml:space="preserve">[[Category:Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters|TEquatorial Guinea]]
{{Infobox country
| conventional_long_name = සමක ගිනියා ජනරජය
| common_name            = සමක ගිනියා
| native_name            = &lt;small&gt;{{unbulleted list|{{native name|es|República de Guinea Ecuatorial}}|{{native name|fr|République de Guinée équatoriale}}|{{native name|pt|República da Guiné Equatorial}}}}&lt;small&gt;
| image_flag             = Flag of Equatorial Guinea.svg
| image_coat             = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg
| symbol_type            = රාජ්‍ය ලාංඡනය
| national_motto         = {{native name|es|Unidad, Paz, Justicia}}&lt;br /&gt;&quot;සමගිය, සාමය, යුක්තිය&quot;
| national_anthem        = {{native name|es|[[Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad]]|nolink=yes}}&lt;br /&gt;''අපි අපේ අතිමහත් සතුටේ මංපෙත් පාගා යමු''&lt;br /&gt;{{center|[[File:Equatorial Guinea's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:GNQ orthographic.svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption            = 
| capital                = [[මලබෝ]] (''වත්මන්'')&lt;br /&gt; [[සියුඩෑඩ් ඩි ලා පාස්]] (''ඉඳිකරමින් පවතින'')
| coordinates            = {{Coord|3|45|N|8|47|E|type:city_region:GQ}}
| largest_city           = බාටා
| official_languages     = {{Plain list|
* [[ස්පාඤ්ඤ භාෂාව|ස්පාඤ්ඤ]]
* [[ප්‍රංශ භාෂාව|ප්‍රංශ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldtravelguide.net/guides/africa/equatorial-guinea/history-language-culture/ |title = History, language and culture in Equatorial Guinea}}&lt;/ref&gt;
* [[පෘතුගීසි භාෂාව|පෘතුගීසි]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://appablog.wordpress.com/2011/10/17/equatorial-guinea-adds-portuguese-as-the-countrys-third-official-language/|title=Equatorial Guinea Adds Portuguese as the Country's Third Official Language|date=14 October 2011|access-date=26 September 2022}}&lt;/ref&gt;
}}
| regional_languages     = {{Collapsible list
|framestyle=border:none; padding:0;                   |[[ෆැන්ග්]]       |[[බුබේ]]      |[[ඇනොබෝනිස් ක්‍රියෝල්]]      |[[කොම්බේ]] |[[ක්වාසියෝ]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 85.7% [[ෆැන්ග්]]
  | 6.5% [[බූබි]]
  | 3.6% [[එන්ඩෝවේ]]
  | 1.6% Annobon
  | 1.1% [[බුජෙබා]]
  | 1.1% වෙනත්
 }}
| ethnic_groups_year     = 2020&lt;ref name=CIA&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea/ Equatorial Guinea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109235259/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea |date=2021-01-09 }}. Cia World Factbook.&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |88.7% [[ක්‍රිස්තියානි]]
  |5.0% [[අනාගමික]]
  |4.0% [[ඉස්ලාම්]]
  |1.7% [[සාම්ප්රදායික ඇදහිලි]]
  |0.6% වෙනත්
  }}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All+Countries&amp;restrictions_year=2016|title=Religions in Equatorial Guinea &amp;#124; PEW-GRF|website=Global Religious Futures|access-date=19 April 2022|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409020658/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All+Countries&amp;restrictions_year=2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = සමක ගිනියානුවන්
| government_type        = ඒකීය, අධිපති-පක්ෂ, ජනාධිපති, ඒකාධිපති පාලනයක් යටතේ ජනරජය&lt;ref&gt;{{cite report |title=Equatorial Guinea 2020 Human Rights Report |url=https://gq.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/194/EQUATORIAL-GUINEA-2020-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf |website=U.S. Embassy in Equatorial Guinea |access-date=8 August 2021 |section=Section 3. Freedom to Participate in the Political Process |page=15 |date=2020 |archive-date=16 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716074830/https://gq.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/194/EQUATORIAL-GUINEA-2020-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Democracy Index 2020|url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|access-date=2021-12-17|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = [[ටෙඩෝරෝ ඔබියං න්ගුමා ම්බසෝගෝ]]
| leader_title2          = උප ජනාධිපති
| leader_name2           = [[ටෙඩෝරෝ න්ගුමා ඔබියං මැංගු]]
| leader_title3          = අගමැති
| leader_name3           = [[මැනුවේලා රොකා බොටේ]]
| leader_title4          = 
| leader_name4           = 
| legislature            = පාර්ලිමේන්තුව
| upper_house            = සෙනට් සභාව
| lower_house            = නියෝජිත මණ්ඩලය
| sovereignty_type       = ස්වාධීන වීම
| sovereignty_note       = [[ස්පාඤ්ඤය]] වෙතින්
| established_event1     = ප්‍රකාශ කළා
| established_date1      = 1968 ඔක්තෝබර් 12
| area_km2               = 28,050
| area_rank              = 141 වෙනි &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 10,830 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = නොසැලකිය හැකි
| population_estimate    = 1,679,172&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Equatorial Guinea|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 154 වෙනි
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP                = {{decrease}} ඇ.ඩො. බිලියන 28.356 &lt;ref name=&quot;IMFWEO.GQ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=642,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (GQ) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=19 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 148 වෙනි
| GDP_PPP_per_capita     = {{decrease}}  ඇ.ඩො. 18,362&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GQ&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 90 වෙනි
| GDP_nominal            = {{decrease}}  ඇ.ඩො. බිලියන 10.041 &lt;ref name=&quot;IMFWEO.GQ&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 156 වෙනි
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}}  ඇ.ඩො. 6,502&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GQ&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 95 වෙනි
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.596 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = වැඩිවීම &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI1&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=16 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 145 වෙනි
| currency               = [[මධ්‍යම අප්‍රිකානු CFA ෆ්‍රෑන්ක්]]
| currency_code          = XAF
| time_zone              = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset             = +1
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = දිදි/මාමා/වවවව
| drives_on              = දකුණ
| calling_code           = [[+240]]
| cctld                  = [[.gq]]
| footnote_a             = Including [[Equatoguinean Spanish]] (''Español ecuatoguineano'').
| religion_year          = 2020
| today                  = 
}}
'''සමක ගිනියාව''' ({{lang-es|Guinea Ecuatorial}};{{efn|{{IPA-es|giˈnea ekwatoˈɾjal|lang|Es-Guinea Ecuatorial.oga}}}} {{lang-fr|Guinée équatoriale}}; {{lang-pt|Guiné Equatorial}}), නිල වශයෙන් '''සමක ගිනියා ජනරජය''' ({{lang-es|República de Guinea Ecuatorial|link=no}}, {{lang-fr|République de Guinée équatoriale|link=no}}, {{lang-pt|República da Guiné Equatorial|link=no}}),{{efn|Local pronunciation:
*{{lang-es|link=no|República de Guinea Ecuatorial}} {{IPA-es|reˈpuβlika ðe ɣiˈnea ekwatoˈɾjal|-|Es-republica guinea ecuatorial.ogg}}
*{{lang-fr|link=no|République de Guinée équatoriale}} {{IPA-fr|ʁepyblik d(ə) ɡine ekwatoˈʁjal|}}
*{{lang-pt|link=no|República da Guiné Equatorial}} {{IPA-pt|ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ ˌekwɐtuɾiˈal}}}} වර්ග කිලෝමීටර් 28,000 (වර්ග සැතපුම් 11,000) ප්‍රදේශයක් සහිත මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. කලින් ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතයක් වූ ස්පාඤ්ඤ ගිනියාව, නිදහසින් පසු එහි නම සමකයට ආසන්නයේ පිහිටීම නිසා සමක ගිනියාව ලෙස වෙනස් විය. {{As of|2021}}, 2021 වන විට, රටේ ජනගහනය 1,468,777 ක් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Equatorial Guinea Population |url=https://www.worldometers.info/world-population/equatorial-guinea-population/}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගෙන් 85% කට වඩා වැඩි පිරිසක් රටේ ප්‍රමුඛ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන ෆැන්ග් ජනයාට අයත් වේ. බයියෝකෝ ආදිවාසී බුබි ජනතාව, ජනගහනයෙන් 6.5% ක් පමණ වන දෙවන විශාලතම කණ්ඩායම වේ.

සමක ගිනියාව කොටස් දෙකකින් සමන්විත වේ, පරිවාරක සහ ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශය. ගිනියා බොක්කෙහි ඇති බයියෝකෝ (කලින් ප්‍රනාන්දු පො) දූපත් සහ සමකයට දකුණින් ඇති රටේ එකම කොටස වන කුඩා ගිනිකඳු දූපතක් වන ඇනෝබෝන් වලින් පරිවාරක කලාපය සමන්විත වේ. බයියෝකෝ දූපත යනු සමක ගිනියාව හි උතුරු කෙළවර වන අතර එය රටේ අගනුවර වන මලබෝ හි අඩවිය වේ. පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන දූපත් රාජ්‍යයක් වන සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ පිහිටා ඇත්තේ බයියෝකෝ සහ ඇනෝබෝන් අතරය.

ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශය, රියෝ මුනි, උතුරින් කැමරූන් සහ දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් ගැබොන් වලින් මායිම් වේ. එය සමක ගිනියාවේ විශාලතම නගරය වන බාටා හා රටේ සැලසුම්ගත අනාගත අගනුවර වන සියුඩාඩ් ඩි ලා පාස් හි පිහිටීමයි. රියෝ මුනි හට කොරිස්කෝ, එලෝබි ග්‍රෑන්ඩ් සහ එලෝබි චිකෝ වැනි කුඩා අක්වෙරළ දූපත් කිහිපයක්ද ඇතුළත් වේ. රට අප්‍රිකානු සංගමය, ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, ඔපෙක් සහ සීපීඑල්පී හි සාමාජිකයෙකි.

1968 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් ස්වාධීන වීමෙන් පසු, සමක ගිනියාව ජනාධිපති ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මැකියාස් න්ගුමා විසින් ජීවිතාන්තය දක්වා පාලනය කරන ලදී, ඔහු 1979 දී කුමන්ත්‍රණයකින් පෙරලා දමනු ලැබුවේ ඔහුගේ බෑණනුවන් වන ටියෝඩෝරෝ ඔබියැං න්ගුමා ම්බසෝගෝ විසිනි. ජනාධිපතිවරුන් දෙදෙනාම විදේශීය නිරීක්ෂකයින් විසින් ඒකාධිපතියන් ලෙස පුළුල් ලෙස සංලක්ෂිත කර ඇත. 1990 දශකයේ මැද භාගයේ සිට සමක ගිනියාව උප සහරා අප්‍රිකාවේ විශාලතම තෙල් නිෂ්පාදකයෙකු බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Appel|first=Hannah|title=The Licit Life of Capitalism|url=https://archive.org/details/licitlifeofcapit00appe|date=13 December 2019|publisher=Duke University Press|doi=10.1515/9781478004578|isbn=978-1-4780-0457-8|s2cid=242248625}}&lt;/ref&gt; එය පසුව අප්‍රිකාවේ ඒක පුද්ගල ධනවත්ම රට බවට පත් විය.&lt;ref&gt;[http://www.indexmundi.com/g/r.aspx?c=mr&amp;v=67 GDP – per capita (PPP) – Country Comparison]. Indexmundi.com. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;   සහ ඒක පුද්ගල මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවය (PPP) සඳහා සකස් කරන ලද එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) ලෝකයේ 43 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|date=24 April 2013}}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ධනය අතිශයින් අසමාන ලෙස බෙදී යන අතර, තෙල් සම්පතෙන් ප්‍රතිලාභ ලබන්නේ ස්වල්ප දෙනෙකි. 2019 මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ රට 144 වන ස්ථානයේ සිටී,&lt;ref name=&quot;HDI2&quot;&gt;{{cite web |title=2019 Human Development Index Ranking {{!}} Human Development Reports |url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523103905/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking |archive-date=23 May 2020 |access-date=29 March 2020 |website=hdr.undp.org}}&lt;/ref&gt; ජනගහනයෙන් අඩකටත් වඩා අඩු පිරිසකට පිරිසිදු පානීය ජලය නොමැති අතර වයස අවුරුදු පහට පෙර දරුවන්ගෙන් 7.9% ක් මිය යයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) {{pipe}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?most_recent_value_desc=true |website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Equatorial Guinea profile&quot;&gt;{{cite web |date=21 March 2014 |title=Equatorial Guinea profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13317174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921201513/https://www.bbc.com/news/world-africa-13317174 |archive-date=21 September 2014 |access-date=23 September 2020 |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;

පැරණි ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතයක් ලෙස, රට ප්‍රංශ සහ පෘතුගීසි සමඟ ස්පාඤ්ඤ එහි නිල භාෂාව ලෙස පවත්වාගෙන යයි. (2010 වන විට)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-19 |title=Guiné Equatorial oficializa português – Portugal – DN |url=http://www.dn.pt/inicio/portugal/interior.aspx?content_id=1622890 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110819184519/http://www.dn.pt/inicio/portugal/interior.aspx?content_id=1622890 |archive-date=19 August 2011 |access-date=2020-11-11 |via=web.archive.org}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ රාජ්‍ය භාෂාවක් වන එකම අප්‍රිකානු රට (බොහෝ දුරට හඳුනා නොගත් සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය හැර) විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 March 2016 |title=Guinea Ecuatorial se convierte en el valedor del español en África |url=https://www.lavanguardia.com/vida/20160316/40485022377/guinea-ecuatorial-se-convierte-en-el-valedor-del-espanol-en-africa.html |access-date=2020-11-11 |website=La Vanguardia |language=es}}&lt;/ref&gt; එය වඩාත් පුළුල් ලෙස කතා කරන භාෂාව ද වේ (අනෙක් නිල භාෂා දෙකට වඩා සැලකිය යුතු තරම් වැඩි); [[:en:Instituto_Cervantes|Instituto Cervantes]] ට අනුව, ජනගහනයෙන් 87.7% කට ස්පාඤ්ඤ භාෂාව හොඳ විධානයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gloria Nistal Rosique: El caso del español en Guinea ecuatorial, Instituto Cervantes. |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf}}&lt;/ref&gt;

සමක ගිනියා රජය අධිකාරීවාදී වන අතර ලෝකයේ නරකම මානව හිමිකම් වාර්තා වලින් එකක් ඇති අතර, ෆ්‍රීඩම් හවුස් හි දේශපාලන සහ සිවිල් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ වාර්ෂික සමීක්ෂණයේ &quot;නරකම ඒවා&quot; අතර නිරන්තරයෙන් ශ්‍රේණිගත කරයි.&lt;ref&gt;[https://wayback.archive-it.org/all/20110131191445/http://www.freedomhouse.org/uploads/special_report/88.pdf Worst of the Worst 2010. The World's Most Repressive Societies]. freedomhouse.org&lt;/ref&gt; දේශසීමා රහිත වාර්තාකරුවන් සංවිධානය එහි මාධ්‍ය නිදහස &quot;විලෝපිකයන්&quot; ලෙස ශ්‍රේණිගත කරයි.&lt;ref&gt;[http://en.rsf.org/equatorial-guinea.html Equatorial Guinea – Reporters Without Borders] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015033438/http://en.rsf.org/equatorial-guinea.html|date=15 October 2010}}. En.rsf.org. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; මිනිස් ජාවාරම සැලකිය යුතු ගැටලුවක් වන අතර, එක්සත් ජනපද පුද්ගල ජාවාරම් වාර්තාව සමක ගිනියාව බලහත්කාර ශ්‍රමය සහ ලිංගික ජාවාරම සඳහා මූලාශ්‍රයක් සහ ගමනාන්තයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. සමක ගිනියාව &quot;වෙළඳාම තුරන් කිරීම සඳහා වන අවම ප්‍රමිතීන් සම්පූර්ණයෙන්ම සපුරාලන්නේ නැති නමුත් ඒ සඳහා සැලකිය යුතු ප්‍රයත්න දරන බව&quot; වාර්තාව සඳහන් කළේය.&lt;ref&gt;&quot;Equatorial Guinea&quot;. [https://www.state.gov/reports/2020-trafficking-in-persons-report/equatorial-guinea/ ''Trafficking in Persons Report 2020'']. U.S. Department of State (16 June 2020). This source is in the public domain.&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
පිග්මිවරුන් බොහෝ විට කලක් ජීවත්ව ඇත්තේ මහාද්වීපික ප්‍රදේශයේ වන අතර එය අද සමක ගිනියාවයි, නමුත් අද දක්නට ලැබෙන්නේ දකුණු රියෝ මුනි හි හුදකලා ප්‍රදේශ වල පමණි. බන්ටු සංක්‍රමණ ආරම්භ වූයේ ගිනිකොනදිග නයිජීරියාව සහ වයඹදිග කැමරූන් (ග්‍රාස්ෆීල්ඩ්ස්) අතර සිට ක්‍රිස්තු පූර්ව 2000 දී පමණය.&lt;ref&gt;Bostoen (K.), Clist (B.), Doumenge (C.), Grollemund (R.), Hombert (J.-M.), Koni Muluwa (J.) &amp; Maley (J.), 2015, Middle to Late Holocene Paleoclimatic Change and the Early Bantu Expansion in the Rain Forests of Western Central Africa, Current Anthropology, 56 (3), pp.354–384.&lt;/ref&gt; ඔවුන් ක්‍රිස්තු පූර්ව 500 දී පමණ මහාද්වීපික සමක ගිනියාවේ පදිංචි වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;Clist (B.). 1990, Des derniers chasseurs aux premiers métallurgistes : sédentarisation et débuts de la métallurgie du fer (Cameroun, Gabon, Guinée-Equatoriale). In Lanfranchi (R.) &amp; Schwartz (D.) éds. Paysages quaternaires de l'Afrique Centrale Atlantique. Paris : ORSTOM, Collection didactiques : 458–478&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clist (B.). 1998. Nouvelles données archéologiques sur l'histoire ancienne de la Guinée-Equatoriale. L'Anthropologie 102 (2) : 213–217&lt;/ref&gt; බයෝකෝ දූපතේ මුල්ම ජනාවාස ක්‍රි.ව. 530 දක්වා දිවයයි.&lt;ref&gt;Sánchez-Elipe Lorente (M.). 2015. Las comunidades de la eda del hierro en África Centro-Occidental: cultura material e identidad, Tesi Doctoral, Universidad Complutense de Madrid, Madrid&lt;/ref&gt; ඇනෝබෝන් ජනගහනය, මුලින් ඇන්ගෝලාවට ආවේණික වූ අතර, පෘතුගීසීන් විසින් සාඕ ටෝමේ දිවයින හරහා හඳුන්වා දෙන ලදී.{{citation needed|date=October 2020}}

=== පළමු යුරෝපීය සම්බන්ධතා සහ පෘතුගීසි පාලනය (1472-1778) ===
[[File:1729_West_Africa_map_(Cameroon_&amp;_Nigeria).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1729_West_Africa_map_(Cameroon_&amp;_Nigeria).jpg|වම|thumb|සමක ගිනියාවේ පෘතුගීසි පාලනය 1472 දී Fernao do Pó (Fernando Pó) පැමිණීමේ සිට 1778 El Pardo ගිවිසුම දක්වා පැවතුනි.]]
පෘතුගීසි ගවේෂක ෆර්නැන්ඩෝ පෝ, ඉන්දියාවට මාර්ගයක් සොයමින්, 1472 දී බයියෝකෝ දිවයින දුටු පළමු යුරෝපීයයා ලෙස ගෞරවයට පාත්‍ර වේ. ඔහු එය ෆෝමෝසා (&quot;ලස්සන&quot;) ලෙස හැඳින්වූ නමුත් එය ඉක්මනින් එහි යුරෝපීය සොයාගැනීමේ නම ලබා ගත්තේය. 1474 දී ප්‍රනාන්දු පෝ සහ ඇනොබෝන් පෘතුගාලය විසින් යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදී. ගිනිකඳු පස සහ රෝග-ප්‍රතිරෝධී උස්බිම් ඇතුළු දූපත් වල ධනාත්මක බව පෘතුගීසීන් ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීමත් සමඟ 1500 දී පමණ දූපත් වල පළමු කර්මාන්තශාලා පිහිටුවන ලදී. ස්වභාවික වාසි තිබියදීත්, බුබි සතුරුකම සහ උණ හේතුවෙන් 1507 දී උක් වගාවක් සහ ප්‍රනාන්දු පෝ මත දැන් කොන්සෙප්සියන් නගරයක් පිහිටුවීමට ගත් ආරම්භක පෘතුගීසි උත්සාහයන් අසාර්ථක විය.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 5. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන දිවයිනේ වැසි සහිත දේශගුණය, අධික ආර්ද්‍රතාවය සහ උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් ආරම්භයේ සිටම යුරෝපීය පදිංචිකරුවන්ට විශාල හානියක් සිදු වූ අතර, උත්සාහයන් නැවත ආරම්භ කිරීමට සියවස් ගණනාවක් ගතවනු ඇත.{{citation needed|date=October 2020}}

=== මුල් ස්පාඤ්ඤ පාලනය සහ බ්‍රිතාන්‍යයට බදු දීම (1778-1844) ===
1778 දී පෘතුගාලයේ I වන මරියා රැජින සහ ස්පාඤ්ඤයේ III වන චාල්ස් රජු බයියෝකෝ පවරා දුන් එල් පර්ඩෝ ගිවිසුම අත්සන් කළහ. යාබද දූපත්, සහ දැන් බටහිර බ්‍රසීලය වන දකුණු ඇමරිකාවේ විශාල ප්‍රදේශ සඳහා හිලව් වශයෙන් ස්පාඤ්ඤයට නයිජර් සහ ඔගෝ ගංගා අතර බයිට් ඔෆ් බියාෆ්‍රා වෙත වාණිජ අයිතිවාසිකම් ලබා දුන්නේය. බ්‍රිගේඩියර් ෆෙලිප් හොසේ, ආර්ජලෙජොස් කවුන්ට් 1778 ඔක්තෝබර් 21 දින පෘතුගාලයෙන් බයෝකෝ නිල වශයෙන් අත්පත් කර ගත්තේය. ඇනොබොන් අත්පත් කර ගැනීම සඳහා යාත්‍රා කිරීමෙන් පසු, කවුන්ට් බයෝකෝට හසු වූ රෝගයකින් මිය ගිය අතර උණෙන් පෙළුණු කාර්ය මණ්ඩලය කැරලි ගැසූහ. කාර්ය මණ්ඩලය ඒ වෙනුවට සාඕ ටෝම් වෙත ගොඩ බැස්ස අතර එහිදී ඔවුන් පෘතුගීසි බලධාරීන් විසින් සිරගත කරනු ලැබුවේ ඔවුන්ගේ මිනිසුන්ගෙන් 80% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක්&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 6. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt; අසනීප වීමෙන් පසුවය. මෙම ව්‍යසනයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, ස්පාඤ්ඤය එහි නව සන්තකයේ විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කිරීමට පසුබට විය. කෙසේ වෙතත්, පසුබෑම නොතකා ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් දූපත ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන භූමියේ වහල් වෙළඳාම සඳහා පදනමක් ලෙස භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්හ. 1778 සහ 1810 අතර, සමක ගිනියාව බවට පත් වූ ප්‍රදේශය බුවනෝස් අයර්ස් හි පිහිටි රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හි උපරාජ්ය මණ්ඩලය විසින් පරිපාලනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fegley, Randall 1989 p. 6-7&quot;&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 6–7. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

1827 සිට 1843 දක්වා ප්‍රනාන්දු පො හි සංවර්ධනය සඳහා විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කිරීමට අකමැති වූ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්, අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම මැඩලීමේ උත්සාහයේ කොටසක් ලෙස ඔවුන් උත්සාහ කළ බයියෝකෝ හි මලබෝ හි කඳවුරක් එක්සත් රාජධානියට බදු දුන්නේය.&lt;ref&gt;&quot;Fernando Po&quot;, Encyclopædia Britannica, 1911.&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ අවසරයකින් තොරව, බ්‍රිතාන්‍යයන් 1843 දී ස්පාඤ්ඤය සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුමක් යටතේ එය සියරා ලියොන් වෙත ආපසු ගෙන යාමට පෙර 1827 දී වහල් ප්‍රවාහනය මර්දනය කිරීම සඳහා වූ මිශ්‍ර කොමිසමේ මූලස්ථානය ප්‍රනාන්දු පෝ වෙත ගෙන යන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය බලකිරීම මත 1817 දී වහල්භාවය අහෝසි කිරීමට ස්පාඤ්ඤය ගත් තීරණය බලධාරීන්ට යටත් විජිතයේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වටිනාකමට හානි කළ අතර, එබැවින් නාවික කඳවුරු බදු දීම වෙනත් ආකාරයකින් ලාභ නොලබන සන්තකයකින් ඵලදායී ආදායම් උපයන්නක් විය.&lt;ref name=&quot;Fegley, Randall 1989 p. 6-7&quot; /&gt;

=== 19 වන සියවසේ අග (1844-1900) ===
[[File:(1897)_Golfo_de_Guinea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:(1897)_Golfo_de_Guinea.jpg|thumb|පැරිස් ගිවිසුමට පෙර (1900) 1897 දී ස්පාඤ්ඤ දේපළ පිළිබඳ සිතියම]]
1844 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් දිවයින ස්පාඤ්ඤ පාලනයට ආපසු ලබා දුන් අතර එම ප්‍රදේශය &quot;Territorios Españoles del Golfo de Guinea&quot; ලෙස හඳුන්වන ලදී. වසංගත රෝග හේතුවෙන් ස්පාඤ්ඤය යටත් විජිතයේ වැඩි මුදලක් ආයෝජනය නොකළ අතර 1862 දී කහ උණ පැතිරීම නිසා දිවයිනේ පදිංචි වූ සුදු ජාතිකයින් බොහෝ දෙනෙක් මිය ගියහ. එසේ තිබියදීත්, 19 වන ශතවර්ෂයේ දෙවන භාගය දක්වා පුද්ගලික පුරවැසියන් විසින් වතු වගාවන් දිගටම ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 13. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රනාන්දු පො ගේ වතු බොහෝ දුරට මෙහෙයවනු ලැබුවේ කළු ජාතික ක්‍රියෝල් ප්‍රභූවක් විසින් වන අතර පසුව එය ෆර්නැන්ඩිනෝස් ලෙස හැඳින්වේ. බ්‍රිතාන්‍යයන් සියෙරා ලියොන් වැසියන් 2,000ක් පමණ පදිංචි කර ඔවුන්ගේ පාලන කාලය තුළ වහලුන් නිදහස් කර ගත් අතර බ්‍රිතාන්‍යයන් පිටත්ව ගිය පසු බටහිර අප්‍රිකාවෙන් සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වෙන් සංක්‍රමණය වීම දිගටම පැවතුනි. නිදහස් කරන ලද ඇන්ගෝලියානු වහලුන්, පෘතුගීසි-අප්‍රිකානු ක්‍රියෝල් සහ නයිජීරියාවේ සහ ලයිබීරියාවේ සංක්‍රමණිකයන් ගණනාවක් ද යටත් විජිතයේ පදිංචි වීමට පටන් ගත් අතර එහිදී ඔවුන් ඉක්මනින් නව කණ්ඩායමට සම්බන්ධ වීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 9. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt; දේශීය මිශ්‍රණයට කියුබානුවන්, පිලිපීන ජාතිකයන්, යුදෙව්වන් සහ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විවිධ වර්ණවලින් යුක්ත වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් දේශපාලන හෝ වෙනත් අපරාධ සඳහා අප්‍රිකාවට පිටුවහල් කරන ලද අතර, රජයේ අනුග්‍රහය ලබන සමහර පදිංචිකරුවන් ද ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 8–9. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

1870 වන විට දිවයිනේ ජීවත් වූ සුදු ජාතිකයින්ගේ පුරෝකථනය ඔවුන් උස්බිම් වල ජීවත් වන බවට නිර්දේශ කිරීමෙන් පසුව බොහෝ දුරට වැඩිදියුණු වූ අතර 1884 වන විට අවම පරිපාලන යන්ත්‍රෝපකරණ සහ ප්‍රධාන වතු විශාල ප්‍රමාණයක් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් සිය ගණනක් ඉහළින් බැසිල් වෙත ගෙන ගියේය. එවැනි ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසා හෙන්රි මෝර්ටන් ස්ටැන්ලි ප්‍රනාන්දු පෝ &quot;ස්පාඤ්ඤය ඔප දැමූ ආභරණයක්&quot; ලෙස ලේබල් කර ඇත. දිවයිනේ වෙසෙන යුරෝපීයයන්ගේ පැවැත්මේ අවස්ථා වැඩි දියුණු කර තිබියදීත්, දිවයිනේ රැඳී සිටි මේරි කිංස්ලි තවමත් ප්‍රනාන්දු පෝ විස්තර කළේ එහි පත් කරන ලද ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සඳහා &quot;වඩාත් අපහසු ක්‍රියාවක්&quot; ලෙසය.&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;

අසල්වැසි පෘතුගීසි දූපත්, පලාගිය වහලුන් සහ අනාගත වැවිලිකරුවන්ගෙන් සංක්‍රමණය වීමේ ප්‍රවාහයක් ද විය. ෆර්නැන්ඩිනෝවරුන්ගෙන් කිහිප දෙනෙකු කතෝලික සහ ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරන අය වුවද, ඔවුන්ගෙන් දහයෙන් නවයක් පමණ පළමු ලෝක යුද්ධය ආසන්නයේ රෙපරමාදු සහ ඉංග්‍රීසි කතා කළ අතර, පිඩ්ජින් ඉංග්‍රීසි දිවයිනේ භාෂා භාෂාව විය. සියෙරා ලියොන් වැසියන් විශේෂයෙන් වැවිලිකරුවන් ලෙස හොඳින් ස්ථානගත වූ අතර Windward වෙරළ තීරයේ ශ්‍රම බඳවා ගැනීම් අඛණ්ඩව සිදු විය, මන්ද ඔවුන් පවුල සහ අනෙකුත් සම්බන්ධතා එහි තබාගෙන පහසුවෙන් ශ්‍රම සැපයුමක් සංවිධානය කළ හැකි බැවිනි. ෆර්නැන්ඩිනෝස් ස්වදේශිකයන් සහ යුරෝපීයයන් අතර ඵලදායී වෙළඳුන් සහ අතරමැදියන් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; විලියම් ප්‍රැට් නම් සියෙරා ලියොන් මාර්ගයෙන් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වෙන් නිදහස් වූ වහලෙක් ෆර්නැන්ඩෝ පෝ හි කොකෝවා බෝගය ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clarence-Smith|first=William Gervase|url=https://books.google.com/books?id=-1WGAgAAQBAJ&amp;dq=%22William+Pratt%22+cocoa&amp;pg=PA104|title=Cocoa and Chocolate, 1765-1914|date=2003-09-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-60778-5|pages=104|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගය (1900-1945) ===
[[File:Eq_Guinea_1900_ES.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eq_Guinea_1900_ES.PNG|thumb|1968 නිදහස දක්වා ස්පාඤ්ඤ ගිනියාව බවට පත්වන භූමියේ 1900 ගිවිසුමෙන් පසු දේශසීමා]]
ස්පාඤ්ඤය විසින් Bight of Biafra ප්‍රදේශයේ ගිවිසුම් මගින් අයිතිය ඇති විශාල ප්‍රදේශය අත්පත් කරගෙන නොතිබූ අතර, ප්‍රංශ ජාතිකයන් ස්පාඤ්ඤය විසින් හිමිකම් කියන භූමි ප්‍රදේශයේ වියදමින් කාර්යබහුල ලෙස තම වාඩිලෑම ව්‍යාප්ත කර ඇත. මැඩ්රිඩ් 1885 බර්ලින් සමුළුවේ නියමයන් අනුව ඉල්ලා සිටි පරිදි &quot;ඵලදායී වාඩිලෑමෙන්&quot; බොහෝ ඉඩම අත්හැර, ගැබොන් සහ කැමරූන් දක්වා අභ්‍යන්තරයේ ගිවිසුම් අත්සන් කළ මැනුවෙල් ඉරාඩියර් වැනි මිනිසුන්ගේ ගවේෂණ සඳහා අර්ධ වශයෙන් පමණක් සහාය දුන්නේය. කියුබාවේ ගැටුම සහ අවසානයේ ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධය වැනි වඩාත් වැදගත් සිදුවීම් මැඩ්රිඩ් නුසුදුසු මොහොතක කාර්යබහුල විය. ප්‍රධාන භූමිය ඈඳා ගැනීම සඳහා අවම රජයේ අනුග්‍රහය ලැබුණේ ප්‍රනාන්දු පෝ පිළිබඳ මහජන මතය සහ ශ්‍රම අවශ්‍යතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 18. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

1900 දී පැරිස් ගිවිසුම මගින් ස්පාඤ්ඤයේ මහාද්වීපික ප්‍රදේශය වන රියෝ මුනි සමඟ පිටත්ව ගිය අතර, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් මුලින් හිමිකම් පෑ උබන්ගි ගඟ දක්වා නැගෙනහිරින් විහිදුණු 300,000 න් කිලෝමීටර් 26,000 ක් පමණි.&lt;ref name=&quot;Clarence-Smith&quot;&gt;Clarence-Smith, William Gervase (1986) [http://es.scribd.com/doc/63545279/The-Cambridge-History-of-Africa-Volume-7-From-1905-to-1940-0521225051-1986 &quot;Spanish Equatorial Guinea, 1898–1940&quot;] in ''The Cambridge History of Africa: From 1905 to 1940'' Ed. J. D. Fage, A. D. Roberts, &amp; Roland Anthony Oliver. Cambridge: Cambridge University Press {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220142411/http://es.scribd.com/doc/63545279/The-Cambridge-History-of-Africa-Volume-7-From-1905-to-1940-0521225051-1986|date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ඔවුන්ගේ හිමිකම් සහ එල් පර්ඩෝ ගිවිසුම යටතේ තමන්ට හිමිවිය යුතු යැයි සැලකූ ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා ප්‍රදේශය ඉතා කුඩා විය. ෆ්‍රැන්කෝ-ස්පාඤ්ඤ සාකච්ඡාවල අවමානයත් සමඟ කියුබාවේ ව්‍යසනයත් සමඟ ස්පාඤ්ඤ සාකච්ඡා කණ්ඩායමේ ප්‍රධානියා වූ පේද්‍රෝ ගෝවර් වයි ටෝවර් 1901 ඔක්තෝම්බර් 21 වැනි දින මුහුදු ගමනේදී සියදිවි නසා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 19. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt; ඉරාඩියර් විසින්ම 1911 දී බලාපොරොත්තු සුන්වීමෙන් මිය ගිය අතර, ඔහුට ගෞරවයක් වශයෙන් කොගෝ වරාය පුවර්ටෝ ඉරාඩියර් ලෙස නම් කිරීම ඔහුගේ ජයග්‍රහණ ස්පාඤ්ඤ ජනප්‍රිය මතය විසින් පිළිගනු ලැබීමට දශක කිහිපයකට පෙර සිදුවනු ඇත.{{citation needed|date=October 2020}} 

විසිවන සියවසේ ආරම්භක වසර ස්පාඤ්ඤ සංක්‍රමණිකයන්ගේ නව පරම්පරාවක් දුටුවේය. 1904-1905 දී නිකුත් කරන ලද ඉඩම් රෙගුලාසි ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, පසුව බොහෝ විශාල වැවිලිකරුවන් ස්පාඤ්ඤයෙන් පැමිණියේ ඉන් පසුවය.{{cn|date=November 2022}} ලාභ ශ්‍රමය ආනයනය කිරීම සඳහා 1914 දී ලයිබීරියාව සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුමක් රාජ්‍යයට සූදානම් ප්‍රවේශයක් ඇති ධනවත් මිනිසුන්ට බෙහෙවින් අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර ලයිබීරියාවේ සිට රියෝ මුනි වෙත ශ්‍රම සැපයුම් මාරු කිරීම මෙම වාසිය වැඩි කළේය. කෙසේ වෙතත්, අක්‍රමිකතා හේතුවෙන්, ලයිබීරියානු රජය 1930 දී රටේ ජනාධිපති චාල්ස් ඩී.බී. කිං බලයෙන් පහ කරන ලද ක්‍රිස්ටි වාර්තාවේ ප්‍රනාන්දු පෝ පිළිබඳ ලයිබීරියානු කම්කරුවන්ගේ තත්වය ගැන ලැජ්ජා සහගත හෙළිදරව් කිරීම්වලින් පසුව ගිවිසුම අවසන් කළේය.{{cn|date=November 2022}}
[[File:Corisco-Saliendo_de_misa-1910.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corisco-Saliendo_de_misa-1910.jpg|thumb|1910 දී කොරිස්කෝ]]

ආර්ථික සංවර්ධනයට ඇති ලොකුම බාධාව වූයේ නිදන්ගත ශ්‍රම හිඟයයි. දිවයිනේ අභ්‍යන්තරයට තල්ලු වී මත්පැන් වලට ඇබ්බැහි වීම, ලිංගික රෝග, වසූරිය සහ නිදි අසනීප නිසා විනාශ වූ බයියෝකෝ හි ආදිවාසී බුබි ජනගහනය වතුවල වැඩ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඔවුන්ගේම කුඩා කොකෝවා ගොවිපලවල වැඩ කිරීමෙන් ඔවුන්ට සැලකිය යුතු ස්වයං පාලනයක් ලැබුණි.{{cn|date=November 2022}}

දහනව වන ශතවර්ෂයේ අග භාගය වන විට, ස්පාඤ්ඤ ක්ලැරේටියානු මිෂනාරිවරුන් විසින් බුබි වැවිලිකරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වලින් ආරක්ෂා කරන ලද අතර, ඔවුන් යටත් විජිතයේ ඉතා බලගතු වූ අතර අවසානයේ පැරගුවේහි සුප්‍රසිද්ධ ජේසු නිකායික අඩු කිරීම් සිහිපත් කරන කුඩා දූත මණ්ඩල දිව්‍යාණ්ඩු ලෙස බුබි සංවිධානය කළහ. 1898 සහ 1910 දී වතුකරයට බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය යෙදවීමට විරෝධය පළ කරමින් කුඩා කැරලි දෙකක් මගින් කතෝලික ආගමනය තවදුරටත් වර්ධනය විය. බුබි 1917 දී නිරායුධ කරන ලද අතර, මිෂනාරිවරුන් මත යැපෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Clarence-Smith&quot; /&gt; වසර කිහිපයක් දිවයිනේ රැඳී සිටි සුදු ජර්මානු සොල්දාදුවන් දහස් ගණනක් සමඟ ජර්මානු කැමරුන්ගෙන් සරණාගතයින් විශාල වශයෙන් ගලා ඒම මගින් බරපතල ශ්‍රම හිඟය තාවකාලිකව විසඳන ලදී.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;

1926 සහ 1959 අතර බයියෝකෝ සහ රියෝ මුනි ස්පාඤ්ඤ ගිනියාවේ යටත් විජිතයක් ලෙස එක්සත් විය. ආර්ථිකය පදනම් වූයේ විශාල කොකෝවා සහ කෝපි වගාවන් සහ දැව කැපීමේ සහන මත වන අතර ශ්‍රම බලකාය වැඩි වශයෙන් ලයිබීරියාව, නයිජීරියාව සහ කැමරූන් වෙතින් සංක්‍රමණික කොන්ත්‍රාත් කම්කරුවන් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Martino, Enrique|year=2012|title=Clandestine Recruitment Networks in the Bight of Biafra: Fernando Pó's Answer to the Labour Question, 1926–1945|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/03/enrique-martino-clandestine-recruitment.html|journal=International Review of Social History|volume=57|pages=39–72|doi=10.1017/s0020859012000417|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 1914 සහ 1930 අතර, ඇස්තමේන්තුගත ලයිබීරියානුවන් 10,000 ක් ප්‍රනාන්දු පෝ වෙත කම්කරු ගිවිසුමක් යටතේ ගිය අතර එය 1930 දී සම්පූර්ණයෙන්ම නතර විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Cambridge History of Africa, Volume 7|publisher=Cambridge University Press|year=1986|editor-last=Roberts|editor-first=A. D.|pages=540}}&lt;/ref&gt;

ලයිබීරියානු කම්කරුවන් තවදුරටත් නොමැති නිසා, ප්‍රනාන්දු පෝ හි වැවිලිකරුවන් රියෝ මුනි වෙත හැරී ගියේය. ලයිබීරියාව බඳවා ගැනීම් කපා හැරීමට පටන් ගත් 1920 ගණන්වල ෆැන්ග් ජනයා යටත් කර ගැනීම සඳහා ව්‍යාපාර දියත් කරන ලදී. 1926 වන විට යටත් විජිත ආරක්ෂක භටයින්ගේ බලකොටු 1926 වන විට වාසස්ථානය පුරා පැවති අතර, 1929 වන විට මුළු ජනපදයම 'සමාදානය' ලෙස සලකනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Castillo-Rodríguez|first1=S.|year=2012|title=La última selva de España: Antropófagos, misioneros y guardias civiles. Crónica de la conquista de los Fang de la Guinea Española, 1914–1930|journal=Journal of Spanish Cultural Studies|volume=13|issue=3|page=315|doi=10.1080/14636204.2013.790703|s2cid=145077430}}&lt;/ref&gt;
[[File:Iberia-_vuelo_inaugural_a_Bata_(Guinea)_(1941)_(5811105541).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iberia-_vuelo_inaugural_a_Bata_(Guinea)_(1941)_(5811105541).jpg|දකුණ|thumb|1941 දී මැඩ්රිඩ් සිට බාටා දක්වා අයිබීරියාව සමඟ මංගල ගුවන් ගමන]]
ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධය යටත් විජිතයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය. රියෝ මුනි ආණ්ඩුකාරවරයා සහ උප ආණ්ඩුකාර ජනරාල්වරයා ඇතුළු ස්පාඤ්ඤ සුදු ජාතිකයින් 150 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් ප්‍රනාන්දු පෝ වතු හිමියන්ගේ අවශ්‍යතාවලට විරුද්ධ වීමට සේවය කළ ජනරජ පෙරමුණ නමින් සමාජවාදී පක්ෂයක් එන්ක්ලේව්හි නිර්මාණය කළහ. යුද්ධය ආරම්භ වූ විට ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ෆ්‍රැන්කෝ කැනරිවල පිහිටි ජාතිකවාදී හමුදාවන්ට සමක ගිනියාවේ පාලනය සහතික කරන ලෙස නියෝග කළේය. 1936 සැප්තැම්බරයේදී, ස්පාඤ්ඤයේ සිදු වූ දෙයට සමානව, ප්‍රනාන්දු පො වෙතින් ෆැලැන්ග්වාදීන් විසින් පිටුබලය ලැබූ ජාතිකවාදී බලවේග, ආණ්ඩුකාර ජනරාල් ලුයිස් සැන්චෙස් ගුවෙරා සේස් සහ ඔහුගේ නියෝජ්‍ය Porcel විසින් රිපබ්ලිකන් ආන්ඩුවට සහාය දුන් රියෝ මුනි පාලනය කර ගත්හ. නොවැම්බර් වන විට ජනප්‍රිය පෙරමුණ සහ එහි ආධාරකරුවන් පරාජයට පත් වූ අතර සමක ගිනියා ෆ්රැන්කෝ සඳහා සුරක්ෂිත විය. වාඩිලෑම භාර අණදෙන නිලධාරියා වූ ජුවාන් ෆොන්ටන් ලෝබේ, ෆ්‍රැන්කෝ විසින් ආණ්ඩුකාර ජනරාල් ලෙස පත් කරන ලද අතර, එන්ක්ලේව් අභ්‍යන්තරය මත වඩාත් ඵලදායී ස්පාඤ්ඤ පාලනයක් ඇති කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy''. New York: Peter Lang. pp. 20–21. {{ISBN|0820409774}}.&lt;/ref&gt;

රියෝ මුනි කුඩා ජනගහනයක් සිටි අතර, 1930 ගණන්වල නිල වශයෙන් 100,000 කට වඩා ටිකක් වැඩි වූ අතර, මායිම් හරහා කැමරූන් හෝ ගැබොන් වෙත පලා යාම ඉතා පහසු විය. එසේම, දැව සමාගම්වලට වැඩි වැඩියෙන් සේවක සංඛ්‍යාවක් අවශ්‍ය වූ අතර කෝපි වගාව ව්‍යාප්ත වීම නිසා බදු ගෙවීමේ විකල්ප ක්‍රමයක් ඉදිරිපත් විය.{{clarify|date=November 2016}} ප්‍රනාන්දු පො මෙසේ ශ්‍රම හිඟයෙන් දිගින් දිගටම පීඩා වින්දේය. ප්‍රංශ ජාතිකයින් කැමරූන් හි බඳවා ගැනීමට කෙටි කාලයකට පමණක් අවසර දුන් අතර, ප්‍රධාන ශ්‍රම මූලාශ්‍රය වූයේ නයිජීරියාවේ කැලබාර් සිට ඔරුවලින් හොර රහසේ ගෙන එන ලද ඉග්බෝ ය. කම්කරුවන්ගේ හිඟය සඳහා වූ මෙම විසඳුම, දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම ඵලදායී කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශයක් බවට පත්වීමට ප්‍රනාන්දු පො හට ඉඩ සැලසීය.&lt;ref name=&quot;Clarence-Smith&quot; /&gt;

=== ස්පාඤ්ඤ පාලනයේ අවසන් වසර (1945-1968) ===
[[File:Centro_Cultural_de_España_en_Malabo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Centro_Cultural_de_Espa%C3%B1a_en_Malabo.jpg|thumb|මලබෝ හි Centro Cultural de España (ස්පාඤ්ඤයේ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය).]]
[[File:Fraga_na_sinatura_da_independencia_de_Guinea_Ecuatorial.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fraga_na_sinatura_da_independencia_de_Guinea_Ecuatorial.jpg|thumb|1968 ඔක්තෝබර් 12 දින ස්පාඤ්ඤ ඇමති මැනුවෙල් ෆ්‍රාගා නව සමක ගිනියා ජනාධිපති මැකියාස් න්ගුමා සමඟ සමක ගිනියාවේ ස්වාධීනත්වය අත්සන් කිරීම]]
දේශපාලනික වශයෙන්, පශ්චාත්-යුද යටත් විජිත ඉතිහාසයට තරමක් වෙනස් අවධීන් තුනක් ඇත: 1959 දක්වා, පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රවේශය අනුව එහි තත්ත්වය &quot;යටත් විජිත&quot; සිට &quot;පළාත්&quot; දක්වා ඉහළ නැංවූ විට; 1960 සහ 1968 අතර, මැඩ්රිඩ් ස්පාඤ්ඤ පද්ධතියේ කොටසක් ලෙස භූමිය තබා ගැනීම අරමුණු කරගත් අර්ධ යටත් විජිතකරණයකට උත්සාහ කළ විට; සහ 1968 සිට, භූමිය ස්වාධීන ජනරජයක් බවට පත්වීමෙන් පසුව. පළමු අදියර සමන්විත වූයේ පෙර පැවති ප්‍රතිපත්තිවල අඛණ්ඩ පැවැත්මකට වඩා මඳක් වැඩි ප්‍රමාණයකින් ය; මේවා පෘතුගාලයේ සහ ප්‍රංශයේ ප්‍රතිපත්ති වලට සමීපව සමාන විය, විශේෂයෙන්ම ජනගහනය 'ස්වදේශිකයන්' හෝ පුරවැසියන් නොවන අය ලෙස පාලනය වන අති බහුතරයකට බෙදීම සහ ඉතා සුළුතරයක් (සුදු ජාතිකයින් සමඟ) විමුක්තිය ලෙස සිවිල් තත්ත්වයට පිළිගෙන, අගනගරයට අනුගත විය, සංස්කෘතිය දියුණුව සඳහා එකම අවසර ලත් මාධ්‍යය වේ.&lt;ref&gt;Crowder, Michael, ed. (1984). ''The Cambridge History of Africa: Volume 8, from C. 1940 to C. 1975''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0521224098}}.&lt;/ref&gt;

මෙම &quot;පළාත්&quot; අවධිය ජාතිකවාදයේ ආරම්භය විය, නමුත් ප්‍රධාන වශයෙන් කැමරූන් සහ ගැබොන්හි කවුඩිලෝගේ පියාගේ හස්තයෙන් රැකවරණය ලැබූ කුඩා කණ්ඩායම් මේ අතර විය. ඔවුන් ආයතන දෙකක් පිහිටුවා ගත්හ: Movimiento Nacional de Liberación de la Guinea (MONALIGE), සහ Idea Popular de Guinea Ecuatorial (IPGE). ඔවුන්ට දරාගත හැකි පීඩනය දුර්වල වූ නමුත් බටහිර අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍ය ප්‍රවණතාව එසේ නොවූ අතර 1960 ගණන්වල අග භාගය වන විට අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ බොහෝ ප්‍රදේශවලට නිදහස ලබා දී තිබුණි. මෙම ප්‍රවණතාවය ගැන දැනුවත් වූ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් රට නිදහස සඳහා සූදානම් කිරීමේ උත්සාහයන් වැඩි කිරීමට පටන් ගත් අතර විශාල වශයෙන් සංවර්ධනය වේගවත් කළේය. 1965 දී ඒක පුද්ගල දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 466 ක් වූ අතර එය කළු අප්‍රිකාවේ ඉහළම අගය වූ අතර ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථානයක් වන සැන්ටා ඉසබෙල් හි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළක් ඉදිකර සාක්ෂරතා අනුපාතය සාපේක්ෂ වශයෙන් ඉහළ 89% දක්වා වැඩි කළේය. ඒ අතරම, නිදිබර හා ලාදුරු රෝගයට එරෙහිව සටන් කිරීමට පියවර ගන්නා ලද අතර, 1967 වන විට සමක ගිනියාවේ ඒක පුද්ගල රෝහල් ඇඳන් සංඛ්‍යාව ස්පාඤ්ඤයට වඩා වැඩි වූ අතර රෝහල් 16 ක ඇඳන් 1637 ක් ඇත. ඒ සියල්ලටම වඩා, අධ්‍යාපනය වැඩිදියුණු කිරීමේ ක්‍රියාමාර්ග යටපත් වූ අතර, යටත් විජිත පාලනයේ අවසානය වන විට කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ මෙන්, උසස් අධ්‍යාපනය ලැබූ අප්‍රිකානුවන් සංඛ්‍යාව ඉලක්කම් දෙකකින් පමණක් වූ අතර, ක්‍රියාකාරී රාජ්‍යයකට අවශ්‍ය දේශපාලන අධ්‍යාපනය නොසැලකිය හැකිය.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', pp. 59–60. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

1963 දෙසැම්බර් 15 ජනමත විචාරණයක් මගින් අනුමත කරන ලද 1963 අගෝස්තු 9 දින තීරණයක් මගින්, ප්‍රදේශයට ස්වයං පාලනයක් සහ පරිපාලන ප්‍රවර්ධනයක් ලබා දුන්නේය. මෙය දුර්වල මෙවලමක් බව ඔප්පු වූ අතර, එක්සත් ජාතීන්ගේ වෙනස්වීම් සඳහා වැඩෙන පීඩනයත් සමඟ, ජාතිකවාදයේ ධාරාවන්ට මග හැරීමට මැඩ්රිඩ් ක්‍රමයෙන් බල කෙරුනි. යටත් විජිතයට නිදහස ලබා දෙන ලෙස ස්පාඤ්ඤයට නියෝග කරමින් 1965 දී මහා සභා යෝජනා දෙකක් සම්මත කරන ලද අතර, 1966 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ කොමිසමක් එම දේම නිර්දේශ කිරීමට පෙර රට පුරා සංචාරය කළේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ප්‍රකාශ කළේ ස්වාධීන සමක ගිනියාවක් සඳහා නව ව්‍යවස්ථාවක් සාකච්ඡා කිරීම සඳහා 1967 ඔක්තෝබර් 27 වැනි දින ව්‍යවස්ථාමය සම්මුතියක් පවත්වන බවයි. මෙම සමුළුවට දේශීය නියෝජිතයින් 41 දෙනෙකු සහ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින් 25 දෙනෙකු සහභාගී විය. අප්‍රිකානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් බෙදී ගියේ එක් පැත්තකින් ෆර්නැන්ඩිනෝස් සහ බුබි අතර, ඔවුන් වරප්‍රසාද අහිමි කර ගනීවි යැයි බියෙන් සිටි ෆැන්ග් බහුතරය සහ රියෝ මුනි ෆැන්ග් ජාතිකවාදීන් අනෙක් පැත්තෙන්. සම්මන්ත්‍රණයේදී ප්‍රමුඛ ෆෑන්ග් චරිතය, පසුකාලීන පළමු ජනාධිපති ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මැකියාස් න්ගුමා ආන්දෝලනාත්මක කථාවක් පැවැත්වූ අතර එහිදී ඔහු කියා සිටියේ ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර් &quot;අප්‍රිකාව බේරාගත්&quot; බවයි.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 51–52. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt; සැසිවාර නවයකට පසු වෙනම ප්‍රනාන්දු පෝ අවශ්‍ය වූ &quot;යුනිස්ට්වාදීන්&quot; සහ &quot;බෙදුම්වාදීන්&quot; අතර ඇති වූ අවහිරතා හේතුවෙන් සමුළුව අත්හිටුවන ලදී. මෙම ප්‍රශ්නය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර දැනුවත්භාවය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා මැකියාස් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට යාමට තීරණය කළ අතර නිව් යෝර්ක් හි ඔහුගේ ගිනි සන්නාම කතා ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස සහ මහ මැතිවරණය සඳහා දිනයක් නම් කිරීමට දායක විය. 1968 ජුලි මාසයේදී සියලුම බුබි නායකයින් නිව් යෝර්ක්හි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට ගොස් ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය සඳහා දැනුවත් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත් ලෝක ප්‍රජාව යටත් විජිත ස්වාධීනත්වයේ විශේෂතා ගැන විවාද කිරීමට උනන්දු වූයේ නැත. 1960 දශකය පැරණි අප්‍රිකානු යටත් විජිතවල අනාගතය පිළිබඳව මහත් ශුභවාදී කාලයක් වූ අතර, බුබි වැනි යුරෝපීය පාලකයන්ට සමීපව සිටි කණ්ඩායම් ධනාත්මකව නොසැලකූහ.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 55. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

=== මැකියාස් යටතේ නිදහස (1968–1979) ===
[[File:Don_Francisco_Macias.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Don_Francisco_Macias.jpg|thumb|1968 දී සමක ගිනියාව හි පළමු ජනාධිපති වූ ෆ්රැන්සිස්කෝ මැකියාස් න්ගුමා, 1979 දී කුමන්ත්‍රණයකින් බලයෙන් පහ කරන තෙක් ඒකාධිපතියෙකු බවට පත් විය.]]
ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස 1968 ඔක්තෝබර් 12 වන දින මධ්‍යහ්නය වන විට අගනුවර වන මලබෝහිදී ලබා ගන්නා ලදී. නව රට සමක ගිනියා ජනරජය බවට පත් විය (දිනය රටේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=16378|title=Congratulations marking Independence Day continue to arrive|date=10 September 2020|publisher=Equatorial Guinea Press and Information Office|access-date=10 September 2020}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;). මැකියාස් රටේ එකම නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණයෙන් ජනාධිපති විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Campos, Alicia|year=2003|title=The decolonization of Equatorial Guinea: the relevance of the international factor|url=http://www.egjustice.org/publications/decolonization-equatorial-guinea-relevance-international-factor|journal=Journal of African History|volume=44|issue=1|pages=95–116|doi=10.1017/s0021853702008319|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820182226/http://www.egjustice.org/publications/decolonization-equatorial-guinea-relevance-international-factor|archive-date=20 August 2016|access-date=3 February 2014|hdl-access=free|hdl=10486/690991|s2cid=143108720}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් (ෆ්‍රැන්කෝ විසින් පාලනය කරන ලද) මැතිවරනයේදී මැසියාස්ගේ විශ්වාසවන්තභාවය හේතුවෙන් ඔහුට සහාය ලබා දී ඇත, කෙසේ වෙතත්, මැතිවරණ ප්‍රචාරක මාවතේ සිටියදී ඔහු ඔවුන් බලාපොරොත්තු වූවාට වඩා හැසිරවීමට පහසු නොවන බව ඔප්පු විය. ඔහුගේ ප්‍රචාරක කටයුතුවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් රියෝ මුනි හි ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට පැමිණීම සහ තරුණ ෆැන්ග්ට ඔවුන් ඡන්දය දෙන්නේ නම් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගේ නිවාස සහ භාර්යාවන් ලබා දෙන බවට පොරොන්දු විය. නගරවලදී ඔහු ඒ වෙනුවට පෙනී සිටියේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින් හොඳම නාගරික නායකයා ලෙස පෙනී සිටි අතර දෙවන වටයේ ඡන්ද විමසීමේදී ඔහු ජයග්‍රහණය කර ඇත. ඔහුගේ ප්‍රතිවාදීන්ගේ ඡන්ද බෙදී යාම විශාල වශයෙන් උපකාරී විය.{{citation needed|date=October 2020}}

නයිජීරියානු සිවිල් යුද්ධයෙන් පැනනගින ගැටළු වලින් නිදහසේ ප්‍රීතිය ඉක්මනින් යටපත් විය. ප්‍රනාන්දු පො හි බොහෝ බියෆ්රා-සහාය දක්වන Ibo සංක්‍රමණික කම්කරුවන් වාසය කළ අතර කැඩී බිඳී ගිය ප්‍රාන්තයෙන් බොහෝ සරණාගතයින් දිවයිනට පලා ගිය අතර, එය බිඳවැටීමේ ස්ථානයට පත් විය. ජාත්‍යන්තර රතු කුරුස කමිටුව සමක ගිනියාවෙන් සහන ගුවන් ගමන් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත් නමුත් මැකියාස් ඉක්මනින් බියට පත් වී ගුවන් ගමන් වසා දමා ඔවුන්ගේ ට්‍රක් රථ සඳහා ඩීසල් ඉන්ධන හෝ වෛද්‍ය මෙහෙයුම් සඳහා ඔක්සිජන් ටැංකි යැවීමට අවසර දීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඉතා ඉක්මනින් බියෆ්රන් බෙදුම්වාදීන් ජාත්‍යන්තර පිටුබලයකින් තොරව යටත් වීමට සාගතය පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;Fegley, Randall (1989). ''Equatorial Guinea: An African Tragedy'', p. 60. Peter Lang, New York. {{ISBN|0820409774}}&lt;/ref&gt;

රජයේ නිලධාරීන් විසින් කරන ලද &quot;අධික ක්‍රියා සහ හිංසනයන්&quot; පිලිබඳව රජයේ අභිචෝදකයා විසින් පැමිණිලි කිරීමෙන් පසුව, 1969 නත්තල් සැන්දෑවේ සිදු කරන ලද ශෝධනයකදී කුමන්ත්‍රණකරුවන් 150ක් මරාදැමීමට මැකියාස් න්ගුමා සමත් වූ අතර, ඔවුන් සියල්ලෝම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් විය.&lt;ref name=&quot;tufts&quot;&gt;{{cite web |date=7 August 2015 |title=Equatorial Guinea – Mass Atrocity Endings |url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/equatorial-guinea/#_edn27 |work=Tufts University}}&lt;/ref&gt; මැකියාස් න්ගුමා 1970 ජූලි මාසයේදී විරුද්ධ දේශපාලන පක්ෂ නීති විරෝධී කරමින් සහ 1972 දී ජීවිතාන්තය දක්වාම ජනාධිපති බවට පත් කර ගනිමින් ඔහුගේ ඒකාධිපති බලතල තවදුරටත් තහවුරු කර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Equatorial Guinea – EG Justice |url=http://www.egjustice.org/post/equatorial-guinea |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417075119/http://www.egjustice.org/post/equatorial-guinea |archive-date=17 April 2019 |access-date=17 April 2019 |website=www.egjustice.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/07/equatorial-guineas-president-said-to-be-retired-not-ousted/b21f82be-7401-4b7c-b6ea-1774dc0639e5/|title=Equatorial Guinea's President Said to Be Retired, Not Ousted|newspaper=The Washington Post|access-date=17 December 2019}}&lt;/ref&gt; ඔහු ස්පාඤ්ඤය හා බටහිර සමඟ සබඳතා බිඳ දැමීය. ඔහු &quot;නව-යටත්විජිතවාදී&quot; ලෙස සැලකූ මාක්ස්වාදය හෙළා දැකීම නොතකා, සමක ගිනියාව කොමියුනිස්ට් රාජ්‍යයන් සමඟ විශේෂයෙන් චීනය, කියුබාව, නැගෙනහිර ජර්මනිය සහ සෝවියට් සංගමය සමඟ ඉතා විශේෂ සබඳතා පවත්වා ගෙන ගියේය. මැකියාස් න්ගුමා සෝවියට් සංගමය සමඟ මනාප වෙළඳ ගිවිසුමක් සහ නැව් ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය. සෝවියට් දේශය සමක ගිනියාවට ද ණය ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;aworawo103&quot;&gt;{{cite journal|last=Aworawo|first=David|title=Decisive Thaw: The Changing Pattern of Relations between Nigeria and Equatorial Guinea, 1980–2005|url=http://www.lindenwood.edu/jigs/docs/volume1Issue2/essays/89-109.pdf|journal=Journal of International and Global Studies|volume=1|issue=2|page=103|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124030353/http://www.lindenwood.edu/jigs/docs/volume1Issue2/essays/89-109.pdf|archive-date=24 January 2013}}&lt;/ref&gt;

නැව් ගිවිසුම මගින් සෝවියට් දේශයට නියමු ධීවර සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියක් සහ ලුබා හි නාවික කඳවුරක් සඳහා අවසර ලබා දුනි. ඒ වෙනුවට සෝවියට් සංගමය සමක ගිනියාවට මාළු සැපයීමට නියමිතව තිබුණි. චීනය සහ කියුබාව සමක ගිනියාවට විවිධ ආකාරයේ මූල්‍ය, මිලිටරි සහ තාක්ෂණික ආධාර ලබා දුන් අතර එමඟින් ඔවුන්ට එහි යම් බලපෑමක් ඇති විය. සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩුව සඳහා, ඇන්ගෝලාවේ යුද්ධයේදී ලුබා කඳවුරට සහ පසුව මලබෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළට ප්‍රවේශ වීමෙන් වාසියක් ලබා ගත හැකි විය.&lt;ref name=&quot;aworawo103&quot; /&gt;

1974 දී ලෝක පල්ලි කවුන්සිලය තහවුරු කළේ 1968 සිට පවතින ත්‍රස්තවාදී පාලනයකදී විශාල පිරිසක් ඝාතනය කර ඇති බවයි. සමස්ත ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් විදේශගත වී ඇති අතර, 'සිරගෙවල් පිරී ඉතිරී යන අතර සියලු අරමුණු සහ අරමුණු සඳහා එක් විශාල ගාල් කඳවුරක් සාදයි' යැයි ඔවුහු පැවසූහ. 300,000 ක ජනගහනයෙන් 80,000 ක් පමණ මිය ගිය බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|title=Coup plotter faces life in Africa's most notorious jail|last=Sengupta|first=Kim|date=11 May 2007|access-date=3 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229043459/http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|archive-date=29 December 2007|publisher=News.independent.co.uk|location=London}}&lt;/ref&gt; ජනවාර්ගික සුළුතර බුබි ජනයාට එරෙහිව ජන සංහාරයක් සිදු කළ බව පැවසීමට අමතරව, මැකියාස් න්ගුමා විසින් දහස් ගණන් විරුද්ධවාදීන් ඝාතනය කිරීමට නියෝග කළේය, පල්ලි වසා දමා දක්ෂ පුරවැසියන් සහ විදේශිකයන් රට හැර ගිය විට ආර්ථිකයේ බිඳවැටීමට මුලසුන දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3610187/If-you-think-this-ones-bad-you-should-have-seen-his-uncle.html|title=If you think this one's bad you should have seen his uncle|last=Daniels|first=Anthony|date=29 August 2004|access-date=22 May 2014|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3610187/If-you-think-this-ones-bad-you-should-have-seen-his-uncle.html|archive-date=10 January 2022|publisher=The Telegraph|location=London|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

=== ඔබියන්ග් (1979–වර්තමානය) ===
[[File:Teodoro_Obiang_Nguema_Mbasogo_with_Obamas_2014.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Teodoro_Obiang_Nguema_Mbasogo_with_Obamas_2014.jpg|thumb|ඔබියැන්ග් සහ එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඔබාමා ඔවුන්ගේ භාර්යාවන් සමඟ 2014 දී]]මැකියාස් න්ගුමා ගේ බෑණනුවන් වන ටියඩෝරෝ ඔබියැන්ග් 1979 අගෝස්තු 3 දින ලේ වැකි කුමන්ත්‍රණයකින් ඔහුගේ මාමා බලයෙන් පහ කළේය. මැකියාස් න්ගුමා අල්ලා ගන්නා තෙක් සති දෙකක සිවිල් යුද්ධයක් ඇති විය. ඉක්මනින්ම ඔහුව නඩු විභාග කර මරා දමන ලදී, ඔහුගෙන් පසු ඔබියං අඩු ලේ වැකි, නමුත් තවමත් ඒකාධිපති ජනාධිපති ලෙස පත් විය.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2012/02/09/the-five-worst-leaders-in-africa/ The Five Worst Leaders In Africa]&quot;. ''[[Forbes]]''. 9 February 2012.&lt;/ref&gt;

1995 දී ඇමරිකානු තෙල් සමාගමක් වන මොබිල් සමක ගිනියාවේ තෙල් සොයා ගන්නා ලදී. රට පසුකාලීනව වේගවත් ආර්ථික සංවර්ධනයක් අත්විඳින නමුත් රටේ තෙල් සම්පතෙන් ඉපැයීම් ජනගහනයට ළඟා වී නැති අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ රට පහළ මට්ටමක පවතී. ළමුන්ගෙන් 7.9% ක් වයස අවුරුදු 5 ට පෙර මිය යන අතර ජනගහනයෙන් 50% කට වැඩි පිරිසකට පිරිසිදු පානීය ජලය නොමැත.&lt;ref name=&quot;Equatorial Guinea profile2&quot;&gt;{{cite web |date=21 March 2014 |title=Equatorial Guinea profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13317174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921201513/https://www.bbc.com/news/world-africa-13317174 |archive-date=21 September 2014 |access-date=23 September 2020 |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපති ටියඩෝරෝ ඔබියැන්ග් තමා සහ ඔහුගේ සහචරයින් පොහොසත් කිරීමට රටේ තෙල් සම්පත භාවිතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස සැක කෙරේ.&lt;ref name=&quot;global&quot;&gt;{{cite web |date=15 June 2012 |title=DC Meeting Set with President Obiang as Corruption Details Emerge |url=http://www.globalwitness.org/library/dc-meeting-set-president-obiang-corruption-details-emerge |work=Global Witness}}&lt;/ref&gt; 2006 දී ෆෝබ්ස් ඔහුගේ පුද්ගලික ධනය ඩොලර් මිලියන 600ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;Forbes (5 March 2006) [https://www.forbes.com/2006/05/03/cz_forbes_0522_royals_slide_8.html Teodoro Obiang Nguema Mbasogo, President/Equatorial Guinea]&lt;/ref&gt;

2011 දී රජය නිවේදනය කළේ රට සඳහා ඔයල නමින් නව අගනුවරක් සැලසුම් කරන බව ය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120112084455/http://www.africa21digital.com/noticia.kmf?cod=12634524&amp;canal=404 Empresas portuguesas planeiam nova capital da Guiné Equatorial]. africa21digital.com (5 November 2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.boasnoticias.pt/noticias_Atelier-luso-desenha-futura-capital-da-Guin%C3%A9-Equatorial_8697.html Atelier luso desenha futura capital da Guiné Equatorial] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015221744/http://www.boasnoticias.pt/noticias_Atelier-luso-desenha-futura-capital-da-Guin%C3%A9-Equatorial_8697.html|date=15 October 2015}}. Boasnoticias.pt (5 November 2011). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.piniweb.com.br/construcao/urbanismo/arquitetos-portugueses-projetam-nova-capital-para-guine-equatorial-240902-1.asp Arquitetos portugueses projetam nova capital para Guiné Equatorial] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510212439/http://www.piniweb.com.br/construcao/urbanismo/arquitetos-portugueses-projetam-nova-capital-para-guine-equatorial-240902-1.asp|date=10 May 2013}}. Piniweb.com.br. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greensavers.pt/2011/11/04/atelie-portugues-desenha-futura-capital-da-guine-equatorial/ Ateliê português desenha futura capital da Guiné Equatorial] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122153733/http://www.greensavers.pt/2011/11/04/atelie-portugues-desenha-futura-capital-da-guine-equatorial/|date=22 January 2012}}. Greensavers.pt (14 December 2011). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; නගරය 2017 දී Ciudad de la Paz (&quot;සාම නගරය&quot;) ලෙස නැවත නම් කරන ලදී. 

2016 වන විට, ඔබියැන්ග් යනු කැමරූන්හි පෝල් බියා ට පසු අප්‍රිකාවේ දෙවන දීර්ඝතම ආඥාදායකයා වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/11/equatorial-guinea-human-rights-africa-dictatorship-tutu-alicante|title=Equatorial Guinea: One man's fight against dictatorship|last=Simon|first=Allison|date=11 July 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=9 May 2017}}&lt;/ref&gt;

සමක ගිනියාව 2018-19 එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.{{citation needed|date=January 2023}}

2021 මාර්තු 7 වන දින, බාටා නගරය ආසන්නයේ හමුදා කඳවුරක යුධෝපකරණ පිපිරීම් සිදුවී 98 දෙනෙකු මිය ගිය අතර 600 දෙනෙකු තුවාල ලබා රෝහලේ ප්‍රතිකාර ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/equatorial-guinea-takes-stock-after-giant-explosions-11615221995|title=Equatorial Guinea Takes Stock After Giant Explosions|last=Bariyo|first=Nicholas|date=8 March 2021|work=The Wall Street Journal|access-date=9 March 2021|issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;

2022 නොවැම්බර් මාසයේ දී විපක්ෂයේ වංචා චෝදනා මධ්‍යයේ 2022 සමක ගිනියානු මහා මැතිවරණයෙන් 99.7% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ඔබියැන්ග් නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;[https://elpais.com/internacional/2022-11-21/obiang-obtiene-el-997-de-los-votos-en-las-elecciones-de-guinea-ecuatorial-entre-denuncias-de-fraude-masivo.html Obiang obtiene el 99,7% de los votos en las elecciones de Guinea Ecuatorial entre denuncias de fraude masivo] El País (21/11/2022)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/11/21/primeros-resultados-obiang-votos-guinea-ecuatorial-1613752.html Primeros resultados dan a Obiang casi el 100 % de votos en Guinea Ecuatorial] Heraldo (21/11/2022)&lt;/ref&gt; 

== රජය සහ දේශපාලනය ==
[[File:Autobahnbau_in_Oyala.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Autobahnbau_in_Oyala.JPG|thumb|2010 දී Ciudad de la Paz හි අධිවේගී මාර්ග ඉදිකිරීම. සමක ගිනියාව හි අනාගත අගනුවර Ciudad de la Paz වනු ඇත.]]
[[File:Presidential_palace_in_malabo_equatorial_guinea.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Presidential_palace_in_malabo_equatorial_guinea.png|thumb|මලබෝ හි ටියඩෝරෝ ඔබියැන්ග් ජනාධිපති මන්දිරය]]
සමක ගිනියාවේ වත්මන් ජනාධිපති ටියෝඩෝ ඔබියැන්ග් ය. 1982 සමක ගිනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඔහුට කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් නම් කිරීම සහ සේවයෙන් පහ කිරීම, නියෝගයෙන් නීති සම්පාදනය කිරීම, නියෝජිත මණ්ඩලය විසුරුවා හැරීම, ගිවිසුම් සාකච්ඡා කිරීම සහ අනුමත කිරීම සහ ත්‍රිවිධ හමුදාවේ අණදෙන නිලධාරියා ලෙස කටයුතු කිරීම ඇතුළු පුළුල් බලතල ලබා දෙයි. අගමැති ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පැස්කුවල් ඔබාමා අසු ඔබියැන්ග් විසින් පත් කරන ලද අතර ජනාධිපතිවරයා විසින් පවරන ලද බලතල යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ.{{citation needed|date=October 2020}}[[File:Equatorial_Guinea_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Equatorial_Guinea_Map.png|වම|thumb|1992 දී CIA විසින් සාදන ලද සමක ගිනියා සිතියම]]
ඔහුගේ පාලනයේ දශක හතරක කාලය තුළ, ඔබියැන්ග් විරුද්ධත්වයට එතරම් ඉවසීමක් පෙන්නුම් කර නැත. රට නාමික වශයෙන් බහුපක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටක් වන අතර, එහි මැතිවරණ සාමාන්‍යයෙන් ව්‍යාජ එකක් ලෙස සැලකේ. හියුමන් රයිට්ස් වොච් ආයතනයට අනුව, ජනාධිපති ඔබියැන්ග්ගේ ආඥාදායකත්වය තෙල් උත්පාතයක් යොදා ගනිමින් රටේ ජනතාවගේ වියදමින් තමන්ව තව දුරටත් ශක්තිමත් කිරීමට සහ පොහොසත් කිරීමට යොදා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13317174 BBC News – Equatorial Guinea country profile – Overview]. Bbc.co.uk (11 December 2012). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; 1979 අගෝස්තු මාසයේ සිට සැබෑ සහ වටහාගත් අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයන් 12ක් පමණ සිදුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web |author=Vines, Alex |date=9 July 2009 |title=Well Oiled |url=https://www.hrw.org/en/node/84252/section/3 |access-date=21 January 2011 |website=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

2004 මාර්තු බීබීසී පැතිකඩකට අනුව,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3516588.stm|title=Profile: Equatorial Guinea's great survivor|last=Shaxson|first=Nicholas|date=17 March 2004|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; රට තුළ දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරුවේ ඔබියැන්ග් ගේ පුත්‍රයා වන ටියෝඩෝරෝ න්ගුමා ඔබියං මැංගුසහ ආරක්ෂක හමුදාවන්හි බලවත් තනතුරු දරන අනෙකුත් සමීප ඥාතීන් අතර ආතතීන් විසිනි. 1997 සිට සිදු වූ තෙල් නිෂ්පාදනයේ නාටකාකාර වැඩිවීම හේතුවෙන් පැන නගින බල පෙරළියක් තුළ ආතතිය මුල් බැස ගත හැකිය.{{citation needed|date=October 2020}}

2004 දී ඔබියැන්ග් බලයෙන් පහ කිරීමට යමින් සිටියදී කුලී හේවායන් යැයි සැක කෙරෙන ගුවන් යානා තොගයක් සිම්බාබ්වේහිදී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. 2004 නොවැම්බර් වාර්තාවකින්&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smh.com.au/articles/2004/08/26/1093518010003.html|title=Thatcher faces 15 years in prison|date=27 August 2004|newspaper=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt; සයිමන් මෑන් විසින් සංවිධානය කරන ලද 2004 සමක ගිනියා කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයේ මූල්‍ය ආධාරකරුවෙකු ලෙස මාර්ක් තැචර් නම් කරන ලදී. විවිධ අය එක්සත් රාජධානියේ MI6, එක්සත් ජනපදයේ CIA සහ ස්පාඤ්ඤය ද කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයේ නිහඬ ආධාරකරුවන් ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040829/ai_n12590798/?tag=content;col1|title=The US knew, Spain knew, Britain knew. Whose coup was it?|last=MacKay|first=Neil|date=29 August 2004|newspaper=Sunday Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514042718/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040829/ai_n12590798/?tag=content%3Bcol1|archive-date=14 May 2011}}&lt;/ref&gt; එසේ වුවද, 2005 ජූනි මාසයේදී නිකුත් කරන ලද ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් වාර්තාව&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 June 2005 |title=Equatorial Guinea, A trial with too many flaws |url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR240052005?open&amp;of=ENG-GNQ |archive-url=https://web.archive.org/web/20060212211811/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR240052005?open&amp;of=ENG-GNQ |archive-date=12 February 2006 |publisher=Amnesty International}}&lt;/ref&gt; ඊට සම්බන්ධ යැයි කියනු ලබන අයගේ නඩු විභාගයේදී, කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයක් ඇත්ත වශයෙන්ම සිදු වූ බවට තීරණාත්මක සාක්ෂි ඉදිරිපත් කිරීමට පැමිණිල්ල විසින් අපොහොසත් වීම ඉස්මතු කළේය. මානුෂීය හේතූන් මත සයිමන් මෑන් 2009 නොවැම්බර් 3 දින සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Decree |url=http://www.republicofequatorialguinea.net/news/?newsID=730 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426172517/http://www.republicofequatorialguinea.net/News/?NewsID=730 |archive-date=26 April 2010 |access-date=3 May 2010 |publisher=Republicofequatorialguinea.net}}&lt;/ref&gt;

2005 සිට, එක්සත් ජනපදය පදනම් කරගත් ජාත්‍යන්තර පුද්ගලික මිලිටරි සමාගමක් වන Military Professional Resources Inc., සමක ගිනියා හි සුදුසු මානව හිමිකම් භාවිතයන් පිළිබඳව පොලිස් බලකායන් පුහුණු කිරීමට කටයුතු කර ඇත. 2006 දී එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් කොන්ඩලීසා රයිස් ඔබියැන්ග් මානව හිමිකම් සහ සිවිල් නිදහස පිළිබඳ වාර්තාව නැවත නැවතත් විවේචනය කළද &quot;හොඳ මිතුරෙකු&quot; ලෙස ප්‍රශංසා කළේය. ජාත්‍යන්තර සංවර්ධනය සඳහා වූ එක්සත් ජනපද නියෝජිතායතනය, සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපනය, කාන්තා කටයුතු සහ පරිසරය යන ක්ෂේත්‍රවල ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක කරමින් රට තුළ සමාජ සංවර්ධන අරමුදලක් පිහිටුවීම සඳහා 2006 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔබියැන්ග් සමඟ අවබෝධතා ගිවිසුමකට (MOU) එළැඹිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Heather Layman, LPA |date=11 April 2006 |title=USAID and the Republic of Equatorial Guinea Agree to Unique Partnership for Development |url=http://www.usaid.gov/press/releases/2006/pr060411_2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605153348/http://www.usaid.gov/press/releases/2006/pr060411_2.html |archive-date=5 June 2011 |access-date=3 May 2010 |publisher=Usaid.gov}}&lt;/ref&gt;

2006 දී, ඔබියැන්ග්, සමක ගිනියා හි සියලු ආකාරයේ අපචාර සහ අනිසි සැලකීම් තහනම් කරමින් වධහිංසා විරෝධී නියෝගයකට අත්සන් තැබූ අතර, සිරකරුවන්ට මානුෂීය ලෙස සැලකීම සහතික කිරීම සඳහා බ්ලැක් බීච් බන්ධනාගාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සහ නවීකරණය කිරීම 2007 දී පැවරීය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090802044807/http://www.mpri.com/esite/index.php/content/services/organizational_reform_amp_institutional_capacity_building/ Organizational Reform &amp; Institutional Capacity-Building]. MPRI. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් දිගටම සිදුවී ඇත. හියුමන් රයිට්ස් වොච් සහ ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් සහ අනෙකුත් රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන අතර සිරගෙවල් තුළ වධහිංසා පැමිණවීම්, පහරදීම්, පැහැදිලි කළ නොහැකි මරණ සහ නීතිවිරෝධී ලෙස රඳවා තබාගැනීම් ඇතුළු දරුණු මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් ලේඛනගත කර ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.amnesty.org/en/region/equatorial-guinea/report-2009 Equatorial Guinea | Amnesty International]. Amnesty.org. Retrieved on 5 May 2013. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101024443/http://www.amnesty.org/en/region/equatorial-guinea/report-2009|date=1 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/en/world-report-2009/equatorial-guinea Equatorial Guinea | Human Rights Watch]. Hrw.org. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;

ඔවුන්ගේ නවතම ප්‍රකාශන සොයාගැනීම් (2020), ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් විසින් සමක ගිනියා වෙත ඔවුන්ගේ දූෂණ සංජානන දර්ශකයේ (CPI) සම්පූර්ණ ලකුණු 16ක් ප්‍රදානය කරන ලදී. සීපීඅයි විසින් ශුන්‍ය ඉතා දූෂිත සහ 100 අතිශයින් පිරිසිදු වන රාජ්‍ය දූෂිත මට්ටම අනුව රටවල් ශ්‍රේණිගත කරයි. සමක ගිනියාව මුළු රටවල් 180 න් 174 වැනි අඩුම ලකුණු ලබා ගත් රට විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=Corruption Perception Index (2020) |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/gnq |access-date=15 September 2021 |website=Transparency International}}&lt;/ref&gt; ෆ්‍රීඩම් හවුස්, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට පක්ෂ සහ මානව හිමිකම් රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක්, ඔබියන්ග් ලොව &quot;වඩාත්ම ක්ලෙප්ටොක්‍රැටික් ජීවමාන ඒකාධිපතියෙකු&quot; ලෙස විස්තර කළ අතර, එ.ජ. රජය ඔහුගේ පරිපාලනය සාදරයෙන් පිළිගෙන එයින් තෙල් මිලදී ගැනීම ගැන පැමිණිලි කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 June 2012 |title=Equatorial Guinea: Ignorance worth fistfuls of dollars. |url=https://freedomhouse.org/blog/equatorial-guinea-ignorance-worth-fistfuls-dollars |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623093439/https://freedomhouse.org/blog/equatorial-guinea-ignorance-worth-fistfuls-dollars |archive-date=23 June 2012 |access-date=19 January 2017 |work=Freedom House}}&lt;/ref&gt;

2009 දී අප්‍රිකානු සංගමය &quot;මැතිවරණ නීතියට අනුකූලව&quot; සලකන ලද මැතිවරණයකදී අතිරේක ධුර කාලයක් සඳහා ඔබියැන්ග් නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Factoria Audiovisual S.R.L. |title=Declaración de la Unión Africana, sobre la supervisión de los comicios electorales – Página Oficial de la Oficina de Información y Prensa de Guinea Ecuatorial |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=259 |access-date=3 May 2010 |publisher=Guineaecuatorialpress.com}}&lt;/ref&gt; ඔබියන්ග් 2010 දී ඉග්නාසියෝ මිලම් ටැන්ග් අගමැති ලෙස නැවත පත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/equatorialGuineaNews/idAFLDE60B26H20100112|title=UPDATE 1-Tang renamed as Equatorial Guinea PM {{pipe}} News by Country {{pipe}} Reuters|date=12 January 2010|access-date=3 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323123726/http://af.reuters.com/article/equatorialGuineaNews/idAFLDE60B26H20100112|archive-date=23 March 2010|publisher=Af.reuters.com}}&lt;/ref&gt;[[File:Teodoro_Obiang_detail,_1650FRP051.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Teodoro_Obiang_detail,_1650FRP051.jpg|thumb|BBC ට අනුව, ජනාධිපති ඔබියැන්ග් න්ගුමා &quot;අයිතිවාසිකම් සංවිධාන විසින් අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම කුරිරු ඒකාධිපතියෙකු ලෙස විස්තර කර ඇත.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.bbc.com/news/world-africa-13317174 Equatorial Guinea country profile]&quot;. BBC News. 8 May 2018.&lt;/ref&gt;]]
2011 නොවැම්බර් මාසයේදී නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත විය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පිළිබඳ ඡන්දය ගනු ලැබුවේ ඡන්දයට පෙර, පෙළ හෝ එහි අන්තර්ගතය මහජනතාවට හෙළි නොකර ය. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ ජනාධිපතිවරයා උපරිම වශයෙන් වසර හතක වාර දෙකකට සීමා වූ අතර ඔහු රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා යන දෙකම වනු ඇත, එබැවින් අගමැති ඉවත් කරයි. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් උප ජනාධිපතිවරයෙකුගේ චරිතය ද හඳුන්වා දී ඇති අතර ජනතාව විසින් තෝරා පත් කර ගන්නා ලද සෙනෙට් සභිකයින් 55 දෙනෙකු සහ ජනාධිපතිවරයා විසින් නම් කරන ලද ඉතිරි 15 දෙනෙකුගෙන් යුත් සාමාජිකයින් 70 දෙනෙකුගෙන් යුත් සෙනෙට් සභාවක් නිර්මාණය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. පහත කැබිනට් සංශෝධනයේදී දැන් ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතින ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පැහැදිලිවම උල්ලංඝනය කරමින් උප සභාපතිවරුන් දෙදෙනෙකු සිටින බව නිවේදනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=2668&amp;lang=en Ignacio Milam Tang, new Vice President of the Nation]. guineaecuatorialpress.com. 22 May 2012.&lt;/ref&gt;

2012 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, CNN හි ක්‍රිස්ටියන් අමන්පූර් සමඟ පැවති සම්මුඛ සාකච්ඡාවකදී, නව ව්‍යවස්ථාව මඟින් වාර ගණන දෙකකට සීමා කර ඔහු නැවත තේරී පත් වූ බැවින් වත්මන් වාරය (2009-2016) අවසානයේ ඔහු ඉවත් වන්නේ දැයි ඔබියංගෙන් විමසන ලදී. ඔහු අවම වශයෙන් 4 වතාවක් නැවත තේරී පත් වී ඇත. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතික්‍රියාශීලී නොවන නිසා සහ වාර දෙකක සීමාව 2016 සිට පමණක් අදාළ වන නිසා ඔහු ඉවත් වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ බව ඔබියැන්ග් පිළිතුරු දුන්නේය.&lt;ref&gt;[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/1210/05/ampr.01.html Interview with President Teodoro Obiang of Equatorial Guinea]. CNN. 5 October 2012.&lt;/ref&gt;

2013 මැයි 26 දින පැවති මැතිවරණය සෙනෙට් සභාව, පහළ මන්ත්‍රණ සභාව සහ නගරාධිපති තරඟ සියල්ලම එකම පැකේජයකට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. පෙර පැවති සියලුම මැතිවරණ මෙන්ම මෙයද විපක්ෂය විසින් හෙලා දකින ලද අතර එයද ජයග්‍රහණය කරනු ලැබුවේ ඔබියැන්ග් ගේ PDGE විසිනි. මැතිවරණ තරඟය අතරතුර, ආණ්ඩු පක්ෂය අභ්‍යන්තර මැතිවරණ පැවැත්වීය, එය පසුව ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රියතම අපේක්ෂකයින් කිසිවෙකු අභ්‍යන්තර ලැයිස්තු වලට නායකත්වය නොදීම නිසා අවලංගු කරන ලදී. අවසානයේදී, ආණ්ඩු පක්ෂය සහ පාලක සන්ධානයේ අපේක්ෂකයින් මත නොව පක්ෂය මත පදනම්ව තරඟ කිරීමට තීරණය කළේය. මෙමගින් මැතිවරණ සමයේදී ආණ්ඩු පක්ෂයේ හවුල තම අපේක්ෂකයින්ගේ නම් ලබා නොදීම නිසා ඵලදායි ලෙස පුද්ගලයින් නිලතල සඳහා ඉදිරිපත් නොවීම, ඒ වෙනුවට පක්ෂය විසින් නිලවරණ සඳහා ඉදිරිපත් වීම වැනි තත්වයක් නිර්මාණය විය.{{citation needed|date=October 2020}}

2013 මැයි මැතිවරණය සමාජ හා දේශපාලන කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇතුළත් MPP (ජනප්‍රිය විරෝධතා ව්‍යාපාරය) හි ක්‍රියාකාරීන් පිරිසක් විසින් සැලසුම් කරන ලද ජනප්‍රිය විරෝධතාව ඇතුළු සිදුවීම් මාලාවකින් සලකුණු විය. එම්පීපී මැයි 15 වන දින ප්ලාසා ඩි ලා මුජර් චතුරශ්‍රයේ සාමකාමී විරෝධතාවක් ඉල්ලා සිටියේය. MPP සම්බන්ධීකාරක එන්රික් එන්සෝලෝ එන්සෝ අත්අඩංගුවට ගත් අතර නිල රාජ්‍ය මාධ්‍ය ඔහු රට අස්ථාවර කිරීමට සහ ජනාධිපතිවරයා බලයෙන් පහ කිරීමට සැලසුම් කර ඇති බව නිරූපනය කළේය. කෙසේ වෙතත්, බලහත්කාරයෙන් සහ වධහිංසා පැමිණවීමේ පැහැදිලි සලකුණු සහිතව කතා කළද, එන්සෝලෝ පැවසුවේ ඔවුන් සාමකාමී විරෝධතාවක් සැලසුම් කර ඇති බවත්, සාමකාමී විරෝධතාව සිදු කිරීමට අවශ්‍ය සියලුම නීතිමය අවසරයන් ඇත්ත වශයෙන්ම ලබාගෙන ඇති බවත්ය. ඊට අමතරව තමන් කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට සම්බන්ධ නැති බවද ඔහු තරයේ ප්‍රකාශ කළේය. මලබෝ හි ප්ලාසා ඩි ලා මුජර් චතුරශ්‍රය මැයි 13 සිට පොලිසිය විසින් අල්ලාගෙන සිටි අතර එතැන් සිට එය දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කර ඇත. සමක ගිනියා රජයට තීරණාත්මක වූ Facebook ඇතුළු සමාජ වෙබ් අඩවි සහ අනෙකුත් වෙබ් අඩවිවලට බලපෑම් එල්ල කරන වාරණ වැඩසටහනක් රජය විසින් ආරම්භ කරන ලදී. මෙම වාරණය ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබුවේ මාර්ගගත සෙවුම් රජයේ නිල වෙබ් අඩවිය වෙත හරවා යැවීමෙනි.{{citation needed|date=October 2020}}

මැතිවරණයෙන් ටික කලකට පසු, විරුද්ධ පක්ෂය වන CPDS නිවේදනය කළේ ඔවුන් මැයි 26 මැතිවරණයට එරෙහිව ජූනි 25 දින සාමකාමීව විරෝධතා දැක්වීමට යන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cpds-gq.org/attachments/article/269/Comunicado_convocatoria_manifestacion.pdf|title=Convocatorial de Manifestacion, 25 de Junio 2013|work=cpds-gq.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221031810/http://www.cpds-gq.org/attachments/article/269/Comunicado_convocatoria_manifestacion.pdf|archive-date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; අභ්‍යන්තර කටයුතු ඇමති ක්ලෙමන්ට් එන්ගොන්ගා විසින් රට &quot;අස්ථාවර කළ හැකි&quot; යන පදනම මත විරෝධතාවයට අවසර දීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර CPDS ව්‍යවස්ථාපිත අයිතිය ඉල්ලා ඉදිරියට යාමට තීරණය කළේය. ජූනි 24 දින රාත්‍රියේ, මාලබෝ හි සීපීඩීඑස් මූලස්ථානය තුළ සිටි අයට පිටව යාමට ඉඩ නොතැබීම සඳහා දැඩි ලෙස සන්නද්ධ පොලිස් නිලධාරීන් විසින් වට කරන ලද අතර එමඟින් විරෝධතාව ඵලදායී ලෙස අවහිර කරන ලදී. CPDS හි ප්‍රමුඛ සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකු මලබෝ හි රඳවා තබන ලද අතර බාටා හි තවත් පිරිසක් මලබෝ වෙත දේශීය ගුවන් ගමන් කිහිපයකට ගොඩවීමට ඉඩ නොතබන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 June 2013 |title=Opposition protest dispersed by security forces |url=https://country.eiu.com/article.aspx?articleid=1690653953&amp;Country=Equatorial+Guinea&amp;topic=Politics&amp;subtopic=Forecast&amp;subsubtopic=Political+stability |access-date=8 December 2022 |website=country.eiu.com |publisher=Economist Intelligence Unit}}&lt;/ref&gt;

2016 දී, ෆ්‍රීඩම් හවුස් ආයතනයට අනුව, පොලිස් ප්‍රචණ්ඩත්වය, රඳවා තබා ගැනීම් සහ විරුද්ධ පාර්ශවයන්ට එරෙහිව වධහිංසා පැමිණවීම් වලින් පීඩාවට පත් වූ මැතිවරණයකදී, ඔබියැන්ග් අතිරේක අවුරුදු හතක ධුර කාලයක් සඳහා නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://freedomhouse.org/country/equatorial-guinea/freedom-world/2021|title=Equatorial Guinea:Freedom in the World 2022|author=[[Freedom House]]|newspaper=Freedom House|access-date=2 April 2022}}&lt;/ref&gt;

2022 මහ මැතිවරණයෙන් පසුව, ජනාධිපති ඔබියැන්ග් ගේ සමක ගිනියා හි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය නියෝජ්‍ය මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ ආසන 100 සහ සෙනෙට් සභාවේ සියලුම ආසන දරයි. විපක්ෂය රට තුළ පාහේ නොපවතින අතර ස්පාඤ්ඤයේ සිට ප්‍රධාන වශයෙන් සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අභිසාරීතාව තුළ සංවිධානය වී ඇත. බොහෝ මාධ්‍ය රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පවතී; පුද්ගලික රූපවාහිනී නාලිකා, අසෝංග සමූහයට අයත් ඒවා, ජනාධිපතිවරයාගේ පවුලට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;mondediplo.com&quot;&gt;{{Cite web |date=November 2021 |title=Equatorial Guinea, one dictatorship to the next |url=https://mondediplo.com/2021/11/11equatorialguinea}}&lt;/ref&gt;

=== සන්නද්ධ හමුදා ===
[[File:Antonov_An-72P,_Equatorial_Guinea_-_Air_Force_AN1593110.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonov_An-72P,_Equatorial_Guinea_-_Air_Force_AN1593110.jpg|thumb|සමක ගිනියාව හි සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ Antonov An-72P යානයක්]]
සමක ගිනියාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන් ආසන්න වශයෙන් සේවා සාමාජිකයින් 2,500 කින් සමන්විත වේ.{{citation needed|date=October 2020}} හමුදාවේ සොල්දාදුවන් 1,400 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක්, පොලිසියේ පැරාමිලිටරි භටයින් 400 ක්, නාවික හමුදාවේ 200 ක් සහ ගුවන් හමුදාවේ සාමාජිකයින් 120 ක් පමණ සිටිති. Gendarmerie අංශයක් ද ඇත, නමුත් සාමාජිකයින් සංඛ්‍යාව නොදනී. Gendarmerie යනු සමක ගිනියාවේ ප්‍රංශ හමුදා සහයෝගීතාවයෙන් පුහුණුව සහ අධ්‍යාපනය සඳහා සහාය වන සේවාවේ නව ශාඛාවකි.{{cn|date=February 2023}}

== භූගෝලය ==

සමක ගිනියාව මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇත. රට සමන්විත වන්නේ ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශයක් වන රියෝ මුනි, එය උතුරින් කැමරූන් සහ නැගෙනහිර සහ දකුණින් ගැබොන් මායිම් වන අතර කුඩා දූපත් පහක් වන බයෝකෝ, කොරිස්කෝ, ඇනොබෝන්, එලෝබි චිකෝ (කුඩා එලෝබි) සහ එලෝබි ග්‍රෑන්ඩ් (මහා එලෝබි). බයියෝකෝ, අගනුවර වන මලබෝ අඩවිය, කැමරූන් වෙරළට ඔබ්බෙන් මීටර් 40 (සැතපුම් 25) පමණ පිහිටා ඇත. ඇනෝබෝන් දූපත ගැබොන්හි කේප් ලෝපෙස් සිට බටහිර-දකුණු-බටහිර කිලෝමීටර 350 (සැතපුම් 220) පමණ වේ. කොරිස්කෝ සහ එලෝබෙයි දූපත් දෙක පිහිටා ඇත්තේ රියෝ මුනි සහ ගැබොන් මායිමේ කොරිස්කෝ බොක්කෙහි ය.

සමක ගිනියාව පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 4°N සහ 2°S අතර දේශාංශ 5° සහ 12°E අතර ය. එහි නම තිබියදීත්, රටේ භූමි ප්‍රදේශයේ කිසිදු කොටසක් සමකයේ පිහිටා නොමැත - එය සමකයට දකුණින් කිලෝමීටර් 155 (සැතපුම් 96) පමණ දුරින් පිහිටි ඉන්සියුලර් ඇනොබෝන් පළාත හැර උතුරු අර්ධගෝලයේ පිහිටා ඇත.

=== දේශගුණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_GNQ_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_GNQ_present.svg|thumb|සමක ගිනියාව හි Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණය]]සමක ගිනියාවේ නිවර්තන දේශගුණයක් පවතින අතර එය තෙත් සහ වියලි කාලවලදී වෙනස් වේ. ජූනි සිට අගෝස්තු දක්වා රියෝ මුනි වියළි සහ බයෝකෝ තෙත් වේ; දෙසැම්බර් සිට පෙබරවාරි දක්වා, වියලි වේ. ඒ අතර ක්‍රමක්‍රමයෙන් සංක්‍රමණයක් සිදුවේ. වලාකුළු රහිත දිනයක් කිසිදා නොමැති ඇනොබෝන් හි දිනපතා වැස්ස හෝ මීදුම ඇති වේ. මලබෝ, බයෝකෝ හි උෂ්ණත්වය 16 °C (61 °F) සිට 33 °C (91 °F) දක්වා පරාසයක පවතී, නමුත් දකුණු මෝකා සානුවේ සාමාන්‍ය ඉහළ උෂ්ණත්වය වන්නේ 21 °C (70 °F) පමණි. රියෝ මුනි හි සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 27 °C (81 °F) පමණ වේ. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මලබෝහි 1,930 mm (අඟල් 76) සිට උරේකා, බයෝකෝ හි 10,920 mm (430 in) දක්වා වෙනස් වේ, නමුත් රියෝ මුනි තරමක් වියළි වේ.&lt;ref&gt;[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Equatorial-Guinea-CLIMATE.html Nations Encyclopedia]. Nations Encyclopedia (10 April 2011). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;

=== පරිසරය ===
සමක ගිනියාව පරිසර කලාප කිහිපයක් පුරා විහිදේ. රියෝ මුනි කලාපය පිහිටා ඇත්තේ අත්ලාන්තික් සමක වෙරළබඩ වනාන්තර පරිසර කලාපය තුළ මධ්‍යම අප්‍රිකානු කඩොලාන වෙරළ තීරයේ, විශේෂයෙන් මුනි ගංගා මෝය තුළ හැරුණු විටය. හරස්-සනාගා-බයෝකෝ වෙරළබඩ වනාන්තර පරිසර කලාපය බයෝකෝ සහ අප්‍රිකානු ප්‍රධාන භූමියේ කැමරූන් සහ නයිජීරියාවේ යාබද ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි, සහ කැමරූන් සහ බයෝකෝ කඳුකර වනාන්තර පරිසර කලාපය බයෝකෝ සහ ඒ අසල කැමරූන් කඳුකරය ආවරණය කරයි. සාඕ ටෝමේ, ප්‍රින්සිපේ, සහ ඇනෝබෝන් තෙත් පහත් බිම් වනාන්තර පරිසර කලාපය ඇනෝබෝන්, මෙන්ම සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ ආවරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

රටෙහි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකය 7.99/10 ක මධ්‍යන්‍ය අගයක් ඇති අතර, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 30 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;සමක ගිනියාවේ පරිසරය&quot;&gt;
File:Annobon_Island_Equatorial_Guinea.jpg|ඇනෝබෝන්
File:Islotes_Horacio_1.JPG|ඉස්ලොට් හොරාසියෝ
File:Dschungel_bei_Oyala.JPG|සියුඩාඩ් ඩි ලා පාස් අසල
File:Nationalpark_Monte_Alén.jpg|මොන්ටේ ඇලන් ජාතික වනෝද්‍යානය
File:The_Great_Bioko_mountain.jpg|පිකෝ බැසිල්
&lt;/gallery&gt;

==== වනජීවී ====
සමක ගිනියාව ගෝරිල්ලන්, චිම්පන්සියන්, විවිධ වඳුරන්, දිවියන්, මී හරක්, ඇන්ටිලෝප්, අලි ඇතුන්, හිපපොටේමස්, කිඹුලන් සහ පිඹුරන් ඇතුළු විවිධ සර්පයන්ගේ නිවහන වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Equatorial Guinea – Plant and animal life |url=https://www.britannica.com/place/Equatorial-Guinea |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;සමක ගිනියාවේ වනජීවී&quot;&gt;
File:Dissotis_sp_Bioko201310.jpg|ඩිසෝටිස්
File:Soja_en_Mongomo.png|සෝයා බෝංචි
File:Rhampholeon_spectrum_63850438.jpg|ස්පෙක්ට්‍රල් පිග්මි චැමේලියන්
File:Yellow-billed_Turacos_in_Equatorial_Guinea_2006.jpg|කහ පැහැති ටුරාකෝ
File:Gorilla_019.jpg|බටහිර ගෝරිල්ලා
&lt;/gallery&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
[[ගොනුව:Equatorial Guinea, administrative divisions - es - colored 2020.svg|thumb|330x330පික්|සමක ගිනියාවේ කලාප දෙක සහ පළාත් අට ප්‍රදර්ශනය කරයි. සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ දූපත් රාජ්‍යය සමක ගිනියාවේ කොටසක් නොවේ.]]
සමක ගිනියාව පළාත් අටකට බෙදා ඇත.&lt;ref name=&quot;statoids&quot;&gt;{{cite web |last=Law |first=Gwillim |date=22 March 2016 |title=Provinces of Equatorial Guinea |url=http://www.statoids.com/ugq.html |access-date=25 September 2017 |website=Statoids}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 February 2017 |title=El Gobierno inicia sus actividades en Djibloho |url=http://www.pdge-guineaecuatorial.com/gobierno-inicia-actividades-djibloho/ |access-date=25 September 2017 |publisher=[[PDGE]] |language=es}}&lt;/ref&gt; නවතම පළාත ජිබ්ලොහෝ වන අතර, 2017 දී එහි මූලස්ථානය රටේ අනාගත අගනුවර වන සියුඩාඩ් ඩි ලා පාස් හි පිහිටුවා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=9945|title=La Presidencia de la República sanciona dos nuevas leyes|date=23 June 2017|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625100844/http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=9945|archive-date=25 June 2017|publisher=Equatorial Guinea Press and Information Office|language=es|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-38911573|title=Equatorial Guinea government moves to new city in rainforest|date=8 February 2017|work=[[BBC News]]|access-date=25 September 2017}}&lt;/ref&gt; පළාත් අට පහත පරිදි වේ.&lt;ref name=&quot;statoids&quot; /&gt;

# ඇනොබෝන් (සැන් ඇන්ටෝනියෝ ද පැලේ)
# බයෝකෝ නෝර්ටේ (මලබෝ)
# බයෝකෝ සුර් (ලුබා)
# සෙන්ට්‍රෝ සුර් (එවිනයොං)
# ජිබ්ලොහෝ (සියුඩාඩ් ඩි ලා පාස්)
# කී-න්ටෙම් (එබෙබියින්)
# ලිටෝරල් (බාටා)
# වෙලේ-න්සාස් (මොන්ගෝමෝ)

පළාත් තවදුරටත් දිස්ත්‍රික්ක 19කට සහ මහ නගර සභා 37කට බෙදා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Law |first=Gwillim |date=22 April 2016 |title=Districts of Equatorial Guinea |url=http://www.statoids.com/ygq.html |access-date=25 September 2017 |website=Statoids}}&lt;/ref&gt;

== ආර්ථිකය ==
[[File:Equatorial_Guinea_Product_Exports_(2019).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Equatorial_Guinea_Product_Exports_(2019).svg|thumb|සමක ගිනියා අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019]]
ස්පාඤ්ඤයෙන් ජාතිය නිදහස ලැබීමට පෙර, සමක ගිනියා කොකෝවා, කෝපි සහ දැව අපනයනය කරන ලදී, බොහෝ දුරට එහි යටත් විජිත පාලක ස්පාඤ්ඤයට පමණක් නොව ජර්මනියට සහ එක්සත් රාජධානියටද අපනයනය කරන ලදී. 1985 ජනවාරි 1 වන දින, රට ෆ්‍රෑන්ක් කලාපයේ පළමු ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් නොවන අප්‍රිකානු සාමාජිකයා බවට පත් වූ අතර, සීඑෆ්ඒ ෆ්‍රෑන්ක් එහි මුදල් ලෙස පිළිගත්තේය. ජාතික මුදල් ඒකකය වන එක්වෙලේ මීට පෙර ස්පාඤ්ඤ පෙසෙටා සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{cite web |title=Equatorial Guinea |url=http://www.equatorialguinea.org/information1387/information.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19991003081314/http://www.equatorialguinea.org/information1387/information.htm |archive-date=3 October 1999 |access-date=3 May 2010 |publisher=equatorialguinea.org}}&lt;/ref&gt;[[File:Gepetrol_HQ_Malabo_2013.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gepetrol_HQ_Malabo_2013.jpg|වම|thumb|මලබෝහි Gepetrol කුළුණ, 2013]]
1996 දී විශාල තෙල් සංචිත සොයා ගැනීම සහ ඉන් පසු රාජ්‍ය ආදායමේ සූරාකෑම නාටකාකාර ලෙස ඉහළ යාමට හේතු විය. 2004 වන විට,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A1101-2004Sep6.html|title=U.S. Oil Firms Entwined in Equatorial Guinea Deals|author=Justin Blum|date=7 September 2004|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=9 July 2008}}&lt;/ref&gt; සමක ගිනියා යනු උප සහරා අප්‍රිකාවේ තෙවැනි විශාලතම තෙල් නිෂ්පාදකයා වේ. එහි තෙල් නිෂ්පාදනය දිනකට බැරල් 360,000 (57,000 m3/d) දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර එය වසර දෙකකට පෙර 220,000 සිට ඉහළ ගොස් ඇත. සමක ගිනියා හි ක්‍රියාත්මක වන තෙල් සමාගම් වලට එක්සොන් මොබිල්, මැරතන් ඔයිල්, කොස්මොස් එනර්ජි සහ ෂෙව්රොන් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-equatorialguinea-idUSKBN22G1XG|title=Equatorial Guinea grants two year extensions on oil &amp; gas exploration|date=4 May 2020|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/business/energy/chevron-equatorial-guinea-sign-production-sharing-agreement-offshore-oil-block-2021-12-09/|title=Chevron, Equatorial Guinea sign production-sharing agreement for offshore block|date=10 December 2021|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

වන වගාව, ගොවිතැන සහ මසුන් ඇල්ලීම ද දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්‍රධාන කොටස් වේ. යැපුම් ගොවිතැන ප්‍රමුඛ වේ. අනුප්‍රාප්තික ම්ලේච්ඡ පාලන තන්ත්‍රයන් යටතේ ග්‍රාමීය ආර්ථිකයේ පිරිහීම කෘෂිකර්මාන්තය මූලික කරගත් වර්ධනයක් සඳහා ඇති හැකියාව අඩු කර ඇත. කෘෂිකර්මාන්තය රටේ ප්‍රධාන රැකියා මූලාශ්‍රය වන අතර ග්‍රාමීය නිවාසවලින් 57%කට ආදායමක් සහ ශ්‍රම බලකායෙන් 52%කට රැකියා සපයයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/guinea/overview |access-date=2021-10-16 |website=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

2004 ජූලි මාසයේදී, එක්සත් ජනපද සෙනෙට් සභාව වොෂින්ටනය පදනම් කරගත් බැංකුවක් වන රිග්ස් බැංකුව පිළිබඳ විමර්ශනයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය මෑතක් වන තුරුම සමක ගිනියා හි තෙල් ආදායමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ගෙවා ඇති අතර එය චිලියේ ඔගස්ටෝ පිනෝචේ සඳහාද බැංකුගත විය. ඔබියං, ඔහුගේ පවුලේ අය සහ පාලන තන්ත්‍රයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරීන් විසින් අවම වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 35ක් පැහැර ගත් බව සෙනෙට් වාර්තාව පෙන්වා දුන්නේය. ජනාධිපතිවරයා කිසිදු වරදක් සිදු නොකළ බව ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. රිග්ස් බැංකුව 2005 පෙබරවාරි මාසයේදී පිනෝචේගේ බැංකු කටයුතු සඳහා ඩොලර් මිලියන 9ක් ගෙවා ඇත, සමක ගිනියාව සම්බන්ධයෙන් කිසිදු ප්‍රතිසාධනයක් සිදු නොකළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Inner City Press / Finance Watch: &quot;Follow the Money, Watchdog the Regulators&quot; |url=http://www.innercitypress.org/finwatch.html |access-date=3 May 2010 |publisher=[[Inner City Press]]}}&lt;/ref&gt;

2000 සිට 2010 දක්වා, සමක ගිනියාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ) ඉහළම සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ධනය 17%කි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Guinness Book of Records 2014|last=Glenday|first=Craig|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/123]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/123}}&lt;/ref&gt;

සමක ගිනියා යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.&lt;ref name=&quot;ohada.com&quot;&gt;{{cite web |title=OHADA.com: The business law portal in Africa |url=http://www.ohada.com/index.php |access-date=22 March 2009}}&lt;/ref&gt; සමක ගිනියා යනු මධ්‍යම අප්‍රිකානු මුදල් හා ආර්ථික සංගමයේ (CEMAC) සාමාජිකයෙකි, එය මිලියන 50කට අධික ජනතාවකින් සමන්විත උප කලාපයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Equatorial Guinea |url=https://www.state.gov/reports/2020-investment-climate-statements/equatorial-guinea/ |access-date=2021-10-16 |website=[[United States Department of State]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; සමක ගිනියා නිස්සාරණ කර්මාන්ත පාරදෘශ්‍යතා මුලපිරීම (EITI) - අනුකූල රටක් ලෙස වලංගු කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, තෙල් ආදායම වාර්තා කිරීමේදී විනිවිදභාවය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ධනය දූරදර්ශී ලෙස භාවිතා කිරීම සඳහා ක්‍රියා කරයි. රට 2008 පෙබරවාරි 22 දින අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා ගත්තේය. EITI ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා සිවිල් සමාජය සහ සමාගම් සමඟ වැඩ කිරීමට කැපවීම, EITI ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා නායකත්වය සඳහා ජ්‍යෙෂ්ඨ පුද්ගලයෙකු පත් කිරීම සහ මැනිය හැකි ඉලක්ක සහිත සම්පූර්ණ වියදම් සහිත වැඩ සැලැස්මක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම, ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ ධාරිතා සීමාවන් තක්සේරු කිරීම ඇතුළු වගකීම් ගණනාවක් සපුරාලීමට අවශ්‍ය විය. කෙසේ වෙතත්, EITI වලංගු කිරීම සම්පූර්ණ කිරීමේ කාල සීමාව දීර්ඝ කිරීමට සමක ගිනියා ඉල්ලුම් කළ විට, EITI මණ්ඩලය දීර්ඝ කිරීමට එකඟ නොවීය.&lt;ref&gt;[http://www.eitransparency.org/EquatorialGuinea Equatorial Guinea | EITI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513205556/http://www.eitransparency.org/EquatorialGuinea|date=13 May 2010}}. Eitransparency.org (27 September 2007). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; 
ලෝක බැංකුවට අනුව, සමක ගිනියා යනු ඕනෑම අප්‍රිකානු රටක ඒක පුද්ගල GNI (දළ ජාතික ආදායම) වැඩිම දුප්පත්ම රට වන බුරුන්ඩි හි GNI ඒක පුද්ගල ආදායමට වඩා 83 ගුණයකින් විශාලය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=50 Things You Didn't Know About Africa |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/05/polsc325-4.1-50-Things-you-didnt-know-about-Africa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725192911/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/05/polsc325-4.1-50-Things-you-didnt-know-about-Africa.pdf |archive-date=25 July 2013 |access-date=7 May 2012 |work=[[World Bank]]}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, එහි ආකර්ෂණීය GNI අගය තිබියදීත්, සමක ගිනියාව ධන අසමානතාවය නිසා ඇති වන අන්ත දරිද්‍රතාවයෙන් පීඩා විඳිති.{{cn|date=November 2022}}

2022 දී රටේ ගිනි සංගුණකය 58.8 විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinea |url=https://www.worldeconomics.com/Inequality/Gini-Coefficient/Guinea.aspx |access-date=2023-07-12 |website=World Economics}}&lt;/ref&gt;

සමක ගිනියාවේ ආර්ථිකය 2021 දී 2.6% කින් පමණ වර්ධනය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලද අතර එය විශාල ගෑස් ව්‍යාපෘතියක් සාර්ථකව නිම කිරීම සහ වසරේ දෙවන භාගය වන විට ලෝක ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම මත පදනම් වූ ප්‍රක්ෂේපනයකි. නමුත් 2022 දී රට නැවත අවපාතයකට ඇද වැටෙනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන අතර සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 4.4% ක පමණ පහත වැටීමක් සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-03-29 |title=Equatorial Guinea Economic Outlook |url=https://www.afdb.org/en/countries/central-africa/equatorial-guinea/equatorial-guinea-economic-outlook |access-date=2021-10-16 |website=[[African Development Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

2016 එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන වාර්තාවට අනුව, සමක ගිනියා හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 21,517 ක් වූ අතර එය අප්‍රිකාවේ ඉහළම ධනයෙන් එකකි. කෙසේ වෙතත්, එය Gini දර්ශකයට අනුව ලෝකයේ වඩාත්ම අසමාන රටවලින් එකකි, ජනගහනයෙන් සියයට 70 ක් දිනකට ඩොලර් එකකින් ජීවත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=El franquismo resiste en algún lugar de África &amp;#124; PlayGround |url=https://www.playgroundmag.net/now/documental-prohibido-guinea-ecuatorial-obiang-franquismo-africa_42978422.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127091730/https://www.playgroundmag.net/now/documental-prohibido-guinea-ecuatorial-obiang-franquismo-africa_42978422.html |archive-date=27 November 2019 |access-date=24 November 2021}}&lt;/ref&gt; 2019 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 189 න් 145 වැනි ස්ථානයට රට පත්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;mondediplo.com2&quot;&gt;{{Cite web |date=November 2021 |title=Equatorial Guinea, one dictatorship to the next |url=https://mondediplo.com/2021/11/11equatorialguinea}}&lt;/ref&gt;

රාජ්‍ය අපනයනවලින් 97% ක් හයිඩ්‍රොකාබන සතු වන අතර එය අප්‍රිකානු ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදකයින්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. 2020 දී, එය ආවේණික දූෂණය හේතුවෙන් එහි අටවන අවපාතයට මුහුණ දෙයි.&lt;ref name=&quot;mondediplo.com2&quot; /&gt; 2023 වන විට, ජාතියේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් බිලියන 11 දක්වා ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

== ප්‍රවාහනය ==
[[File:Aerial_view_of_Malabo_Airport.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Malabo_Airport.jpeg|වම|thumb|මලබෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් Aeropuerto de Malabo)]]
රට තුළ පවතින විශාල තෙල් කර්මාන්තය හේතුවෙන් ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් ගුවන් සේවා මාලබෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වෙත පියාසර කරන අතර එය 2014 මැයි මාසයේදී යුරෝපයට සහ බටහිර අප්‍රිකාවට සෘජු සම්බන්ධතා කිහිපයක් තිබුණි. සමක ගිනියා හි ගුවන් තොටුපළ තුනක් ඇත - මාලබෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ, බාටා ගුවන් තොටුපළ සහ ඇනෝබෝන් දූපතේ නව ඇනෝබෝන් ගුවන් තොටුපළ. මාලබෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ එකම ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළයි.

සමක ගිනියා හි ලියාපදිංචි වී ඇති සෑම ගුවන් සමාගමක්ම යුරෝපා සංගමයේ (EU) තහනම් කර ඇති ගුවන් සේවා ලැයිස්තුවේ පෙනී සිටින අතර එයින් අදහස් වන්නේ ඔවුන් EU තුළ ඕනෑම ආකාරයක සේවාවන් ක්‍රියාත්මක කිරීම තහනම් කර ඇති බවයි.&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/transport/air-ban/doc/list_en.pdf List of banned EU air carriers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404114740/http://ec.europa.eu/transport/air-ban/doc/list_en.pdf|date=4 April 2012}}. Ec.europa.eu. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, භාණ්ඩ ප්‍රවාහකයන් යුරෝපීය නගරවල සිට අගනුවර දක්වා සේවා සපයයි.&lt;ref&gt;(source?)&lt;/ref&gt;

== ජනවිකාසය ==
[[File:Equatorial_Guinea_population.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Equatorial_Guinea_population.svg|වම|thumb|1960 සහ 2017 අතර සමක ගිනියා ජනගහනයේ පරිණාමය. ]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 10px&quot;
|+සමක ගිනියාවේ ජනගහනය{{UN Population|ref}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app: Ecuatorial Guinea population 2020 |url=http://data.un.org/en/iso/gq.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811193236/http://data.un.org/en/iso/gq.html |archive-date=11 August 2021 |access-date=2021-09-23 |website=UN Data}}&lt;/ref&gt;
!වසර
!මිලියන
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |1950
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.2
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |2020
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.4
|}
සමක ගිනියාවේ බහුතර ජනතාව බන්ටු සම්භවයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Well Oiled: Oil and Human Rights in Equatorial Guinea|first=Alex|last=Vines|page=9|publisher=Human Rights Watch|year=2009|isbn=978-1-56432-516-7|url=https://books.google.com/books?id=CnlkA-QBizAC&amp;pg=PA9|access-date=19 December 2012}}&lt;/ref&gt; විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම, ෆැන්ග්, ප්‍රධාන භූමියට ආවේණික වන නමුත්, 20 වන සියවසේ සිට බයියෝකෝ දූපතට සැලකිය යුතු සංක්‍රමණය වීම යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ෆැන්ග් ජනගහනය කලින් බුබි වැසියන්ට වඩා වැඩි බවයි. ෆැන්ග් ජනගහනයෙන් 80% ක් වන අතර ගෝත්‍ර 67 ක් පමණ සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3098007.stm|title=Equatorial Guinea's God|date=26 July 2003|newspaper=BBC|access-date=26 May 2011}}&lt;/ref&gt; රියෝ මුනි හි උතුරු කොටසේ අය ෆැන්ග්-න්තුමු කතා කරන අතර දකුණේ අය ෆැන්ග්-ඕකාහ් කතා කරයි; උපභාෂා දෙකෙහි වෙනස්කම් ඇති නමුත් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් තේරුම් ගත හැකිය. අසල්වැසි කැමරූන් (බුලු) සහ ගැබොන් යන ප්‍රදේශවල ද ෆැන්ග්ගේ උපභාෂා කතා කෙරේ. මෙම උපභාෂා, තවමත් තේරුම්ගත හැකි වුවද, වඩාත් වෙනස් වේ. ජනගහනයෙන් 15% ක් වන බුබි බයෝකෝ දූපතට ආවේණික වේ. ෆැන්ග් සහ 'බීච්' (අභ්‍යන්තර) ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර සම්ප්‍රදායික මායිම් රේඛාව වූයේ බාටා හි නැගෙනහිරින් පිහිටි නීෆැන්ග් (ෆැන්ග්හි සීමාව) ගම්මානයයි.

වෙරළාශ්‍රිත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්, සමහර විට එන්ඩෝවේ හෝ &quot;ප්ලේයරොස්&quot; (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් වෙරළ ජනතාව) ලෙස හැඳින්වේ: ප්‍රධාන භූමියේ සහ කුඩා දූපත්වල කොම්බස්, බුජෙබස්, බැලෙන්ගුස් සහ බෙන්ගාස් සහ බයෝකෝ දූපත හි ක්‍රියෝ ප්‍රජාවක් වන ෆර්නැන්ඩිනෝස් එක්ව 5% ජනගහනයකින් සමන්විත වේ. යුරෝපීයයන් (විශාල වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ හෝ පෘතුගීසි සම්භවයක් ඇති, සමහරක් අර්ධ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති) ද රටෙහි ජීවත් වන නමුත් බොහෝ වාර්ගික ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් නිදහසින් පසු පිටව ගියහ.
[[File:Bubi children from Equatorial Guinea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bubi children from Equatorial Guinea.jpg|thumb|බුබි සම්භවයක් ඇති සමක ගිනියානු දරුවන්]]
අසල්වැසි කැමරූන්, නයිජීරියාව සහ ගැබොන් යන රටවලින් විදේශිකයන් වැඩි වැඩියෙන් රටට සංක්‍රමණය වී ඇත. එන්සයික්ලොපීඩියා ඔෆ් ද ස්ටේට්ලස් නේෂන්ස් (2002) ට අනුව, බයෝකෝ දූපත් වැසියන්ගෙන් 7% ක් ගිනිකොනදිග නයිජීරියාවේ ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් වන ඉග්බෝ ය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C|url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0002mina|first=James|last=Minahan|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2002|isbn=0-313-32109-4|page=330}}&lt;/ref&gt; කොකෝවා සහ කෝපි වතුවල කම්කරුවන් ලෙස සමක ගිනියාවට වෙනත් රටවලින් ආසියානුවන් සහ ස්වදේශික අප්‍රිකානුවන් ලැබුණි. අනෙකුත් කළු අප්‍රිකානුවන් පැමිණියේ ලයිබීරියාව, ඇන්ගෝලාව සහ මොසැම්බික් වලින්. ආසියානු ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් චීන ජාතිකයන් වන අතර ඉන්දියානුවන් සුළු ප්‍රමාණයක් ඇත.

ඉක්වටෝරියල් ගිනියාව බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශය සහ ජර්මනිය යන රටවල වාසනාව සොයන යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන් සඳහා ගමනාන්තයක් ද වී ඇත. ඊශ්‍රායල ජාතිකයන් සහ මොරොක්කෝ ජාතිකයන් ද මෙහි ජීවත් වෙමින් වැඩ කරති. 1990 ගණන්වල සිට තෙල් නිස්සාරණය මලබෝහි ජනගහනය දෙගුණ කිරීමට දායක වී ඇත.{{cn|date=November 2022}} දහසින් පසු සමක ගිනියානුවන් දහස් ගණනක් ස්පාඤ්ඤයට ගියහ. ෆ්රැන්සිස්කෝ මැකියාස් න්ගුමා ගේ ආඥාදායකත්වය නිසා තවත් 100,000 කැමරූන්, ගැබොන් සහ නයිජීරියාවට ගියහ. සමහර සමක ගිනියානු ප්‍රජාවන් ලතින් ඇමරිකාව, එක්සත් ජනපදය, පෘතුගාලය සහ ප්‍රංශය යන රටවල ද දක්නට ලැබේ. {{cn|date=November 2022}}

=== භාෂා ===
[[File:Malabo_(16511251451).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Malabo_(16511251451).jpg|වම|thumb|මලබෝහි ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් රටේ නම සහිත මල් ශිලා ලිපිය]]
1968 දී නිදහස ලැබූ දා සිට, සමක ගිනියා හි ප්‍රධාන නිල භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ (දේශීය ප්‍රභේදය සමක ගිනි ස්පාඤ්ඤ වේ), එය එහි විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර භාෂා භාෂාවක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. 1970 දී, මැකියාස් ගේ පාලන සමයේදී, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව වෙනුවට මැකියාස් අයත් වූ එහි බහුතර ජනවාර්ගික කණ්ඩායමේ භාෂාව වන ෆැන්ග් විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. මැකියාස්ගේ වැටීමෙන් පසු 1979 දී එම තීරණය ආපසු හැරවිය. ප්‍රංශ දෙවන භාෂාව ලෙස එකතු කරන තෙක්, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව එහි හුදකලා නිල භාෂාව ලෙස 1998 දක්වා පැවති අතර, එය කලින් මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ ආර්ථික හා මූල්‍ය ප්‍රජාවට (CEMAC) සම්බන්ධ වූ බැවින්, එහි ආරම්භක සාමාජිකයින් ප්‍රංශ කතා කරන ජාතීන් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5. Guinea Ecuatorial - Centro Virtual Cervantes |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_09/gil_otero/p05.htm |access-date=25 January 2022 |language=es}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි භාෂාව එහි තෙවන නිල භාෂාව ලෙස 2010 දී සම්මත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CPLP&quot;&gt;{{cite web |title=Guiné Equatorial |url=http://www.cplp.org/id-258.aspx |access-date=28 November 2014 |publisher=CPLP |language=pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sol&quot;&gt;{{cite web |date=5 February 2014 |title=Formação de professores e programas televisivos introduzem português na Guiné-Equatorial |trans-title=Teacher formation and television programs introduce Portuguese in Equatorial Guinea |url=http://www.sol.pt/noticia/99354 |publisher=Sol |language=pt}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ භාෂාව 1844 සිට නිල භාෂාවකි. එය තවමත් අධ්‍යාපනයේ සහ පරිපාලනයේ භාෂාවයි. සමක ගිනියානුවන්ගෙන් 67.6% කට එය කතා කළ හැකිය, විශේෂයෙන් අගනුවර වන මලබෝහි වෙසෙන අයට.&lt;ref name=&quot;obi&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080216191116/http://actualidad.terra.es/internacional/articulo/obiang_comunidad_naciones_1710388.htm Obiang convierte al portugués en tercer idioma oficial para entrar en la Comunidad lusófona de Naciones], ''Terra''. 13 July 2007&lt;/ref&gt; ප්‍රංශ භාෂාව නිල කරන ලද්දේ ෆ්රැන්කොෆෝනි සමඟ සම්බන්ධ වීමට පමණක් වන අතර සමහර මායිම් නගරවල හැර එය දේශීයව කථා නොකරයි.

ආදිවාසී භාෂා &quot;ජාතික සංස්කෘතියේ&quot; අනිවාර්ය කොටස් ලෙස පිළිගනු ලැබේ (ව්‍යවස්ථාපිත නීතිය අංක 1998 ජනවාරි 21/1). දේශීය භාෂා (ඒවායින් සමහරක් ක්‍රියෝල්ස්) ෆැන්ග්, බුබ්, බෙන්ගා, එන්ඩෝව්, බැලෙන්ගු, බුජෙබා, බිසියෝ, ගුමු, ඉග්බෝ, පිචිංලිස්, ෆා ඩි ඇම්බෝ සහ වඳ වී ගොස් ඇති බසෙකේ ඇතුළත් වේ. බොහෝ අප්‍රිකානු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් බන්ටු භාෂා කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;GEpress_noticia134en&quot;&gt;[http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=134&amp;lang=en Oficina de Información y Prensa de Guinea Ecuatorial, Ministerio de Información, Cultura y Turismo]. Guineaecuatorialpress.com. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;
[[File:Lenguas_de_Guinea_Ecuatorial.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lenguas_de_Guinea_Ecuatorial.png|thumb|සමක ගිනියාවේ අප්‍රිකානු භාෂා සහ එහි පරිසරය.]]පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් වර්ගයක් වන ෆා ඩි ඇම්බෝ, ඇනෝබෝන් පළාතේ, මලබෝ (අගනුවර) සහ සමක ගිනියා හි ප්‍රධාන භූමියේ සමහර කථිකයන් අතර දැඩි ලෙස භාවිතා කරයි. බයියෝකෝ හි බොහෝ පදිංචිකරුවන්ට ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කළ හැකිය, විශේෂයෙන් අගනුවර, සහ දේශීය වෙළඳ භාෂාව වන පිචිංලිස්, ඉංග්‍රීසි පදනම් වූ ක්‍රියෝල්. ඇනෝබෝන් හි ස්පාඤ්ඤ භාෂාව වැඩිපුර කතා නොකරයි. රජයේ සහ අධ්‍යාපනයේ ස්පාඤ්ඤ භාවිතා වේ. ක්‍රියෝලීකරණය නොකළ පෘතුගීසි භාෂාව ප්‍රාදේශීය කතෝලිකයන් විසින් පූජනීය භාෂාවක් ලෙස භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fa d'Ambu |url=http://www.ethnologue.com/language/fab |access-date=15 November 2010 |publisher=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; ඇනෝබෝනිස් ජනවාර්ගික ප්‍රජාව පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළහ. රජය ඇනෝබෝන් හි Instituto Internacional da Língua Portuguesa (IILP) සමාජ භාෂා අධ්‍යයනයක් සඳහා මුදල් සම්පාදනය කළේය. එය සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ, කේප් වර්ඩ් සහ ගිනියා-බිසාවු හි පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් ජනගහනය සමඟ ශක්තිමත් සම්බන්ධතා ලේඛනගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;sol&quot; /&gt;

ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික බැඳීම් හේතුවෙන්, 2010 දී ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් සමක ගිනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ හතරවන වගන්තිය සංශෝධනය කර පෘතුගීසි භාෂාව ජනරජයේ නිල භාෂාවක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. මෙය පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන රටවල් සමඟ එහි සන්නිවේදනය, වෙළඳාම සහ ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමට රජය ගත් උත්සාහයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 October 2011 |title=Equatorial Guinea Adds Portuguese as the Country's Third Official Language |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/equatorial-guinea-adds-portuguese-as-the-countrys-third-official-language-131882808.html |access-date=15 November 2010 |publisher=PRNewsWire}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuineEqGov&quot;&gt;{{cite web |title=El portugués será el tercer idioma oficial de la República de Guinea Ecuatorial |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=703l |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903222205/http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=703l |archive-date=3 September 2015 |access-date=15 November 2010 |publisher=Gobierno de la Republica de Guinea Ecuatoria |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuineEqGovPDF&quot;&gt;{{cite web |date=14 October 2011 |title=Proyecto de Ley Constitucional |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/imgdb/2010/20-7-2010Decretosobreelportuguescomoidiomaoficial.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103202646/http://www.guineaecuatorialpress.com/imgdb/2010/20-7-2010Decretosobreelportuguescomoidiomaoficial.pdf |archive-date=3 January 2012 |access-date=15 November 2010 |publisher=Gobierno de la Republica de Guinea Ecuatorial}}&lt;/ref&gt; එය පෘතුගාලය සමඟ සහ පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන බ්‍රසීලයේ, සාඕ ටෝමේ සහ ප්‍රින්සිපේ සහ කේප් වර්ඩ් සමඟ දිගු ඓතිහාසික සබඳතා ද හඳුනා ගනී.

සමක ගිනියා හි පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීම සඳහා වූ සමහර අභිප්‍රේරණ වෘත්තීය සහ ශාස්ත්‍රීය හුවමාරු වැඩසටහන් කිහිපයකට ප්‍රවේශ වීම සහ පුරවැසියන්ගේ දේශසීමා හරහා සංසරණයට පහසුකම් සැලසීම ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;obi&quot; /&gt; CPLP පිළිගැනීම සඳහා අයදුම් කිරීමේ මූලික අවශ්‍යතාවය වූයේ පෘතුගීසි භාෂාව නිල භාෂාවක් ලෙස පිළිගැනීමයි. ඊට අමතරව, ඵලදායී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට සහ මානව හිමිකම්වලට ගරු කිරීමට ඉඩ සලසන දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ අනුගමනය කළ යුතු බව රටට දැනුම් දෙන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=703 &quot;Portuguese will be the third official language of the Republic of Equatorial Guinea&quot;]. ''Guinea Ecuatorial Press'', (20 July 2010). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt; ජාතික පාර්ලිමේන්තුව මෙම නීතිය 2011 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සාකච්ඡා කළේය.&lt;ref name=&quot;GEpress_noticia1980&quot;&gt;{{cite web |author=María Jesús Nsang Nguema (Prensa Presidencial) |date=15 October 2011 |title=S. E. Obiang Nguema Mbasogo clausura el Segundo Periodo Ordinario de Sesiones del pleno de la Cámara de Representantes del Pueblo |trans-title=President Obiang closes second session period of parliament |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=1980 |access-date=27 March 2012 |publisher=Oficina de Información y Prensa de Guinea Ecuatorial (D. G. Base Internet) |language=es}}&lt;/ref&gt;

2012 පෙබරවාරි මාසයේදී, සමක ගිනියා හි විදේශ අමාත්‍යවරයා IILP සමඟ රට තුළ පෘතුගීසි භාෂාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;IILP_Blog2012-02-07&quot;&gt;{{cite web |date=7 February 2012 |title=Assinado termo de cooperação entre IILP e Guiné Equatorial |trans-title=Protocol signed on cooperation between IILP and Guinea Equatorial |url=http://iilp.wordpress.com/2012/02/07/assinado-termo-de-cooperacao-entre-iilp-e-guine-equatorial/ |access-date=27 March 2012 |publisher=Instituto Internacional de Língua Portuguesa |language=pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPLP_News1875&quot;&gt;{{cite web |date=7 February 2012 |title=Protocolo de Cooperação entre a Guiné-Equatorial e o IILP |trans-title=Protocol on cooperation between IILP and Guinea Equatorial |url=http://www.cplp.org/Default.aspx?ID=316&amp;M=News&amp;PID=304&amp;NewsID=1875 |access-date=27 March 2012 |publisher=CPLP |language=pt}} This note contains a link to the text of the protocol in PDF format.&lt;/ref&gt;

2012 ජූලි මාසයේදී, CPLP විසින් සමක ගිනියා පූර්ණ සාමාජිකත්වය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී, මූලික වශයෙන් එහි බරපතල මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් හේතුවෙනි. රජය ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ දේශපාලන පක්ෂ නීත්‍යානුකූල කිරීම, මරණීය දණ්ඩනය අත්හිටුවීම ප්‍රකාශ කිරීම සහ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් සමඟ සංවාදයක් ආරම්භ කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;sol&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;expr&quot;&gt;{{cite web |date=20 September 2014 |title=CPLP vai ajudar Guiné-Equatorial a &quot;assimilar valores&quot; |url=https://expresso.sapo.pt/cplp-vai-ajudar-guine-equatorial-a-assimilar-valores=f890337 |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010185700/http://expresso.sapo.pt/internacional/cplp-vai-ajudar-guine-equatorial-a-assimilar-valores=f890337 |archive-date=10 October 2017 |access-date=24 November 2012 |publisher=Expresso |language=pt}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, IILP විසින් බාටා සහ මලබෝ හි පෘතුගීසි භාෂා සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන ඉදිකිරීම සඳහා රජයෙන් ඉඩම් ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;sol&quot; /&gt; 2014 ජූලි මාසයේ දී ඩිලි හි පැවති එහි දසවන සමුලුවේදී සමක ගිනියා CPLP සාමාජිකයෙකු ලෙස ඇතුළත් විය. මරණ දණ්ඩනය අහෝසි කිරීම සහ පෘතුගීසි භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාවක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කිරීම අනුමැතිය සඳහා පූර්ව කොන්දේසි විය.&lt;ref name=&quot;CPLP_NewsID1635&quot;&gt;{{cite web |date=3 May 2011 |title=Nota informativa: Missão da CPLP à Guiné Equatorial |url=http://www.cplp.org/Default.aspx?ID=316&amp;M=News&amp;PID=304&amp;NewsID=1635 |access-date=27 March 2012 |publisher=CPLP |language=pt}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම් ===
{{bar box|title=සමක ගිනියාවේ ආගම්|titlebar=#ddd|left1=ආගම|right1=ප්‍රතිශතය|float=right|bars={{bar percent|[[රෝමානු කතෝලික]]|Blue|88}}
{{bar percent|වෙනත් (ආදිවාසී විශ්වාස / බහායි)|Gray|5}}
{{bar percent|[[රෙපරමාදු]]|green|5}}
{{bar percent|[[ඉස්ලාම්]]|Green|2}}}}
[[File:Santa_Isabel_Malabo_20131224_140204.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Santa_Isabel_Malabo_20131224_140204.jpg|thumb|මැලබෝහි සැන්ටා ඉසබෙල් ආසන දෙව්මැදුර]]
සමක ගිනියාවේ ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි ධර්මය වන අතර එය ජනගහනයෙන් 93% කගේ ඇදහිල්ලයි. රෝමානු කතෝලිකයන් බහුතරය (88%) වන අතර සුළුතරයක් රෙපරමාදු (5%) වේ. ජනගහනයෙන් 2% ක් ඉස්ලාමය (ප්‍රධාන වශයෙන් සුන්නි) අනුගමනය කරයි. ඉතිරි 5% ක්‍රිස්තියානීන්, බහායි සහ වෙනත් විශ්වාසයන්&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&amp;dlid=280736#wrapper |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226044051/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&amp;dlid=280736#wrapper |archive-date=26 February 2020 |access-date=22 May 2019}}&lt;/ref&gt; සහ සාම්ප්‍රදායික සජීවී විශ්වාසයන් බොහෝ විට කතෝලික ධර්මය සමඟ මිශ්‍ර වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Matt|first1=Phillips|url=https://www.worldcat.org/oclc/144596621|title=The Africa Book: A Journey Through Every Country in the Continent|last2=Andrew|first2=David|last3=Bainbridge|first3=James|last4=Bewer|first4=Tim|last5=Bindloss|first5=Joe|last6=Carillet|first6=Jean-Bernard|last7=Clammer|first7=Paul|last8=Cornwell|first8=Jane|last9=Crossan|first9=Rob|collaboration=Authors|date=September 2007|publisher=[[Lonely Planet]]|others=Coordinated by Matt Phillips|isbn=978-1-74104-602-1|location=[[Footscray, Victoria|Footscray]], Australia|pages=116|oclc=144596621}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍ය ===
21 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සමක ගිනියාවේ නව්‍ය මැලේරියා වැඩසටහන් මැලේරියා ආසාදනය, රෝග සහ මරණ අවම කිරීමේ සාර්ථකත්වය අත්කර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Steketee|first1=R. W.|year=2009|title=Good news in malaria control... Now what?|journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene|volume=80|issue=6|pages=879–880|doi=10.4269/ajtmh.2009.80.879|pmid=19478241|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ වැඩසටහන වසරකට දෙවරක් ගෘහස්ථ අවශේෂ ඉසීම (IRS), ආටෙමිසිනින් සංයෝජන ප්‍රතිකාර (ACTs), ගර්භනී කාන්තාවන් සඳහා කඩින් කඩ වැළැක්වීමේ ප්‍රතිකාර භාවිතය (IPTp) සහ දිගුකාලීන කෘමිනාශක සමඟ ප්‍රතිකාර කළ මදුරු දැල් (LLINs) ඉතා ඉහළ ආවරණයක් හඳුන්වාදීමෙන් සමන්විත වේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රයත්නයන් හේතුවෙන් සජීවී උපත් 1,000කට මරණ 152 සිට 55 දක්වා (64% කින් පහළට) සියලු හේතු පහට අඩු මරණ සංඛ්‍යාව අඩු කිරීමට හේතු විය, එය වැඩසටහන දියත් කිරීමත් සමඟම සිදුවූ තියුනු පහත වැටීමකි.&lt;ref&gt;[http://www.ajtmh.org/cgi/content/abstract/80/6/882?ijkey=42e57e2ed496ad1cc91ad3c34a8636edd294d458&amp;keytype2=tf_ipsecsha Marked Increase in Child Survival after Four Years of Intensive Malaria Control]. Ajtmh.org. Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;

2014 ජුනි මාසයේදී පෝලියෝ රෝගීන් හතරක් වාර්තා විය, එය රටේ පළමු රෝගය පැතිරීමයි.&lt;ref name=&quot;EquatorialGuinea&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.brazilnews.net/index.php/sid/223187509/scat/24437442923341f1/ht/Detection-of-poliovirus-in-Sao-Paulo-airport-sewage-WHO|title=Detection of poliovirus in São Paulo airport sewage: WHO|access-date=23 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710234957/http://www.brazilnews.net/index.php/sid/223187509/scat/24437442923341f1/ht/Detection-of-poliovirus-in-Sao-Paulo-airport-sewage-WHO|archive-date=10 July 2014|publisher=Brazil News.Net}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[File:Ministerio_de_Educación,_Ciencia_y_Deportes_(Malabo)_(6510104101).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ministerio_de_Educaci%C3%B3n,_Ciencia_y_Deportes_(Malabo)_(6510104101).jpg|thumb|අධ්‍යාපන, විද්‍යා සහ ක්‍රීඩා අමාත්‍යාංශය]]
උප-සහාරා අප්‍රිකානු රටවල් අතර, සමක ගිනියාව ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතයන්ගෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=Literacy - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/ |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; ද වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක් - මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සියට අනුව 2015 වන විට, සමක ගිනියාවේ වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ජනගහනයෙන් 95.3% කට කියවීමට සහ ලිවීමට හැකිය, පිළිවෙලින් සාක්ෂරතාවය ඇත.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මැකියාස් යටතේ අධ්‍යාපනය නොසලකා හැර ඇති අතර, ඕනෑම ආකාරයක අධ්‍යාපනයක් ලැබුවේ දරුවන් ස්වල්ප දෙනෙකි. ජනාධිපති ඔබියං යටතේ, සාක්ෂරතා අනුපාතය 73% සිට 13% දක්වා පහත වැටුණු අතර, ප්‍රාථමික පාසල් සිසුන් සංඛ්‍යාව 1986 දී 65,000 සිට 1994 දී 100,000 දක්වා වැඩි විය. වයස අවුරුදු 6 සහ 14 අතර ළමුන් සඳහා අධ්‍යාපනය නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt;

සමක ගිනියා රජය නවීන ළමා සංවර්ධන ශිල්පීය ක්‍රම ඉගැන්වීම සඳහා ප්‍රාථමික පාසල් ගුරුවරුන් සඳහා ඩොලර් මිලියන 20 ක අධ්‍යාපන වැඩසටහනක් පිහිටුවීමට හෙස් කෝපරේෂන් සහ අධ්‍යාපනික සංවර්ධනය සඳහා වූ ඇකඩමිය (AED) සමඟ හවුල් වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081120025210/http://www.aed.org/News/Stories/equatorial_guinea_partnership.cfm HESS and AED Partner to Improve Education in Equatorial Guinea]. AED.org&lt;/ref&gt; දැන් ක්‍රියාකාරී අධ්‍යාපනය ජාතික ප්‍රතිසංස්කරණයක් වන ආදර්ශ පාසල් 51ක් ඇත.

මෑත වසරවලදී,{{when|date=December 2018}} ආර්ථික හා දේශපාලන වාතාවරණය සහ රජයේ සමාජ න්‍යාය පත්‍රවල වෙනස්වීම් සමඟ, ප්‍රධාන වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ රජයේ මූල්‍ය අනුග්‍රහය ඇතිව සංස්කෘතික විසරණය සහ සාක්ෂරතා සංවිධාන කිහිපයක් ආරම්භ කර ඇත. රටෙහි එක් විශ්ව විද්‍යාලයක් ඇත, යුනිවර්සිඩාඩ් නැෂනල් ඩි ගිනියා ඉක්වටෝරියල් (UNGE), මලබෝ හි මණ්ඩපයක් සහ ප්‍රධාන භූමියේ බාටා හි පිහිටා ඇති වෛද්‍ය පීඨයක් ඇත. 2009 දී විශ්ව විද්‍යාලය පළමු ජාතික වෛද්‍යවරුන් 110 බිහි කළේය. බාටා වෛද්‍ය විද්‍යාලයට ප්‍රධාන වශයෙන් කියුබාවේ රජයෙන් සහය ලබා දෙන අතර කියුබානු වෛද්‍ය අධ්‍යාපනඥයින් සහ වෛද්‍යවරුන්ගෙන් කාර්ය මණ්ඩලය සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;[http://www1.voanews.com/english/news/africa/Equatorial-Guinea-Minister-Seeks-Strong-Ties-With-US-89956902.html Equatorial Guinea Minister Seeks Strong Ties With U.S] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511223151/http://www.voanews.com/english/news/africa/Equatorial-Guinea-Minister-Seeks-Strong-Ties-With-US-89956902.html |date=2011-05-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511223151/http://www.voanews.com/english/news/africa/Equatorial-Guinea-Minister-Seeks-Strong-Ties-With-US-89956902.html|date=11 May 2011}}. Voanews.com (4 April 2010). Retrieved on 5 May 2013.&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතිය ==
[[File:Malabo_a_13-oct-01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Malabo_a_13-oct-01.jpg|thumb|මලබෝ වරාය]]
1984 ජුනි මාසයේදී, සමක ගිනියාවේ සංස්කෘතික අනන්‍යතාවය ගවේෂණය කිරීම සඳහා පළමු හිස්පැනික්-අප්‍රිකානු සංස්කෘතික සම්මේලනය කැඳවන ලදී. මෙම සම්මේලනය අප්‍රිකානු සංස්කෘතීන් සමග හිස්පැනික් සංස්කෘතිය ඒකාබද්ධ කිරීමේ සහ විවාහයේ කේන්ද්‍රස්ථානය විය.&lt;ref name=&quot;web.archive.org2&quot;&gt;{{cite web |title=Equatorial Guinea |url=http://www.equatorialguinea.org/information1387/information.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19991003081314/http://www.equatorialguinea.org/information1387/information.htm |archive-date=3 October 1999 |access-date=3 May 2010 |publisher=equatorialguinea.org}}&lt;/ref&gt;

=== සංචාරක කර්මාන්තය ===
[[File:Sipopo_(16517963802).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sipopo_(16517963802).jpg|වම|thumb|සිපෝපෝ හි හෝටලය]]
සමක ගිනියාවට දැනට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් හෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුව සඳහා තාවකාලික ස්ථාන නොමැත.&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&amp;pattern=Equatorial+Guinea&amp;state=&amp;theme=&amp;criteria_restrication=&amp;date_start=&amp;date_end=&amp;order= Tentative Lists]. unesco.org&lt;/ref&gt; යුනෙස්කෝවේ ලෝක වැඩසටහනේ මතකයේ ලැයිස්තුගත කර ඇති ලේඛනගත උරුමයක් හෝ යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවේ ලැයිස්තුගත කර ඇති අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමයක් ද රටට නොමැත.&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/ich/en/state/equatorial-guinea-GQ Equatorial Guinea – intangible heritage – Culture Sector]. UNESCO. Retrieved on 19 January 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/homepage/ Memory of the World | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]. Unesco.org. Retrieved on 19 January 2017.&lt;/ref&gt;

සංචාරක ආකර්ෂණ ස්ථාන වන්නේ බයියෝකෝ දිවයිනේ දකුණු කොටස වන මලබෝ හි යටත් විජිත කාර්තුව වන අතර ඔබට ඉලඩියි කඳුරැල්ලට සහ දුරස්ථ වෙරළ තීරයට කැදලි කැස්බෑවන් නැරඹීමට හැකි වේ, බාටා එහි වෙරළ තීරය පැසියෝ මාරිටිමෝ සහ ලිබර්ටි කුළුණ, මොන්ගෝමෝ එහි බැසිලිකාව ( අප්‍රිකාවේ දෙවන විශාලතම කතෝලික පල්ලිය) සහ නව සැලසුම් කර ඉදිකරන ලද අගනුවර වන සියුඩාඩ් ඩි ලා පාස් ය.

=== මාධ්‍ය සහ සන්නිවේදනය ===
[[File:UNED-GQ_IMG_6269_(6510136445).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:UNED-GQ_IMG_6269_(6510136445).jpg|දකුණ|thumb|මලබෝ හි ස්පාඤ්ඤයේ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයේ මලබෙයන්ඩෝ රූපවාහිනී සඟරාවේ සංස්කරණය]]සමක ගිනියා හි ප්‍රධාන සන්නිවේදන මාධ්‍ය වන්නේ රාජ්‍ය විසින් ක්‍රියාත්මක වන FM ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන තුනකි. බීබීසී ලෝක සේවය, රේඩියෝ ෆ්‍රාන්ස් ඉන්ටර්නැෂනල් සහ ගැබොන් පදනම් කරගත් අප්‍රිකාව අංක 1 මලබෝ හි එෆ්එම් හි විකාශනය කරන ලදී. හඩක් නැති අයගේ හඬ වන රේඩියෝ මැකුටෝ නමින් ස්වාධීන ගුවන්විදුලි විකල්පයක් ද ඇත. රේඩියෝ මැකුටෝ යනු වෙබ් පාදක ගුවන්විදුලිය සහ ප්‍රවෘත්ති ප්‍රභවයක් වන අතර එය ඔබියැන්ග් ගේ පාලන තන්ත්‍රය කැඳවන සහ සමක ගිනියා ප්‍රජාව භාෂණයේ නිදහස ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ දේශපාලනයේ යෙදීමට බලමුලු ගැන්වීමට ඉල්ලා සිටින ප්‍රවෘත්ති ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රසිද්ධය. කෙටි තරංග ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන පහක් ද ඇත. ටෙලිවිෂන් නැෂනල්, රූපවාහිනී ජාලය, රාජ්‍ය ක්‍රියාත්මක කරයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1023151.stm#media|title=Country Profile: Equatorial Guinea: Media|date=26 January 2008|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ජාත්‍යන්තර රූපවාහිනී වැඩසටහන RTVGE අප්‍රිකාවේ, යුරෝපයේ සහ ඇමරිකාවේ චන්ද්‍රිකා හරහා සහ අන්තර්ජාලය හරහා ලොව පුරා ලබා ගත හැක.&lt;ref name=&quot;Lyngsat_TVGE&quot;&gt;{{cite web |title=TVGE Internacional |url=http://www.lyngsat.com/tvchannels/gq/TVGE-Internacional.html |access-date=28 March 2012 |publisher=LyngSat}}&lt;/ref&gt; පුවත්පත් දෙකක් සහ සඟරා දෙකක් තිබේ.

2012 දේශසීමා රහිත වාර්තාකරුවන්ගේ මාධ්‍ය නිදහස දර්ශකයේ රටවල් 179 කින් සමක ගිනියාව 161 වන ස්ථානයේ සිටී. ජාතික විකාශකයා තොරතුරු අමාත්‍යාංශයේ නියෝගවලට කීකරු වන බව පවසයි. බොහෝ මාධ්‍ය සමාගම් ස්වයං වාරණයක් ක්‍රියාත්මක කරන අතර, ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයින් විවේචනය කිරීම නීතියෙන් තහනම් කර ඇත. රාජ්‍ය මාධ්‍ය සහ ප්‍රධාන පෞද්ගලික ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථානය ජනාධිපති පුත් ටියෝඩෝ ඔබියැන්ග්ගේ අධ්‍යක්ෂවරයා යටතේ පවතී.

සෑම පුද්ගලයන් 100 කටම ස්ථාවර දුරකථන 2 කට වඩා අඩුවෙන් ඇත. මලබෝ , බාටා, සහ ප්‍රධාන ගොඩබිම් නගර කිහිපයක් ආවරණය වන පරිදි එක් GSM ජංගම දුරකථන ක්‍රියාකරුවෙකු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2008 |title=GSMWorld Providers: Equatorial Guinea |url=http://www.gsmworld.com/roaming/gsminfo/cou_gq.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414201455/http://www.gsmworld.com/roaming/gsminfo/cou_gq.shtml |archive-date=14 April 2008 |publisher=GSM World}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2008 |title=GSMWorld GETESA Coverage Map |url=http://www.gsmworld.com/cgi-bin/ni_map.pl?cc=gq&amp;net=ge |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108045953/http://www.gsmworld.com/cgi-bin/ni_map.pl?cc=gq&amp;net=ge |archive-date=8 January 2009 |publisher=GSM World}}&lt;/ref&gt; 2009 වන විට, ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 40% ජංගම දුරකථන සේවා සඳහා දායක වී ඇත. සමක ගිනියා හි ඇති එකම දුරකථන සපයන්නා වන්නේ Orange ය.

2011 දෙසැම්බර් වන විට අන්තර්ජාල භාවිතා කරන්නන් 42,000 කට වඩා වැඩි පිරිසක් සිටියහ.{{cn|date=November 2022}}

=== සංගීතය ===
සමක ගිනියාවෙන් එන ජනප්‍රිය සංගීතය අඩුයි. රෙගේටන්, ලතින් ට්‍රැප්, රෙගේ සහ රොක් ඇන්ඩ් රෝල් වැනි පෑන්-අප්‍රිකානු විලාසිතා සෝකස් සහ මැකෝසා ජනප්‍රියයි. ස්පාඤ්ඤ ආකෘතියක් මත පදනම් වූ ධ්වනි ගිටාර් සංගීත කණ්ඩායම් රටේ හොඳම ප්‍රසිද්ධ දේශීය ජනප්‍රිය සම්ප්‍රදායයි.

=== සිනමාව ===
2014 දී දකුණු අප්‍රිකානු-ලන්දේසි-සමක ගිනියා නාට්‍ය චිත්‍රපටය Where the Road Runs Out රට තුළ රූගත කරන ලදී. The Writer from a Country Without Book Stores,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Writer from a Country Without Bookstores |url=http://elescritordeunpais.com/ |publisher=elescritordeunpais.com}}&lt;/ref&gt; තවමත් ජාත්‍යන්තරව තිරගත වීමට නියමිත වාර්තා චිත්‍රපටියද ඇත. එය සමක ගිනියාවේ වඩාත්ම පරිවර්තන ලේඛකයෙකු වන ජුවාන් ටොමස් ඇවිලා ලෝරල් වෙත අවධානය යොමු කරයි. එය ඔබියැන්ග් ගේ පාලන තන්ත්‍රය විවෘතව විවේචනය කරන පළමු චිත්‍රපටයයි

=== ක්‍රීඩා ===
ගැබොන් සමඟ එක්ව 2012 අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානයේ සම සත්කාරකත්වය සඳහා සමක ගිනියාව තෝරා ගන්නා ලද අතර 2015 සංස්කරණය සඳහා සත්කාරකත්වය ලබා දෙන ලදී. ඔවුන් ජයග්‍රහණය කළ 2008 කාන්තා අප්‍රිකානු පාපන්දු ශූරතාවලියේ සත්කාරකත්වය සඳහා ද රට තෝරා ගන්නා ලදී. කාන්තා ජාතික කණ්ඩායම ජර්මනියේ 2011 ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීය.

2016 ජුනි මාසයේදී, 2019 හි 12 වන අප්‍රිකානු ක්‍රීඩා උළෙලේ සත්කාරකත්වය සඳහා සමක ගිනියාව තෝරා ගන්නා ලදී.

සමක ගිනියා පිහිනුම් ක්‍රීඩකයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වන්නේ &quot;Eric the Eel&quot; යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වන එරික් මුසම්බානි&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.times-olympics.co.uk/archive/swimmings19o.html|title=London 2012 Olympics: how Eric 'the Eel' Moussambani inspired a generation in swimming pool at Sydney Games|last=O'Mahony|first=Jennifer|date=27 July 2012|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=18 December 2012|archive-url=https://archive.today/20050420123724/http://www.times-olympics.co.uk/archive/swimmings19o.html|archive-date=20 April 2005}}&lt;/ref&gt; සහ 2000 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලට සහභාගී වූ පෝලා බැරිලා බොලෝපා, &quot;Paula the Crawler&quot; සඳහාය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympics2000/swimming/937133.stm|title='Paula the Crawler' sets record|date=22 September 2000|work=BBC News|access-date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt;

පැසිපන්දු ක්‍රීඩාව ජනප්‍රිය වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Scafidi|first1=Oscar|title=Equatorial Guinea|url=https://books.google.com/books?id=1engCgAAQBAJ|access-date=10 September 2021|date=1 November 2015|publisher=Bradt Travel Guides Ltd|isbn=978-1-78477-136-2|page=126}}&lt;/ref&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
{{portal|Africa|&lt;!--Middle Africa--&gt;|&lt;!--African Union--&gt;|&lt;!--ECCAS--&gt;|&lt;!--Equatorial Guinea--&gt;}}

* [[:en:Outline_of_Equatorial_Guinea|සමක ගිනියාවේ දළ සටහන]]
* [[:en:Agriculture_in_Equatorial_Guinea|සමක ගිනියාවේ කෘෂිකර්මය]]

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== යොමු කිරීම් ==
{{reflist}}


[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රංශ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hAudio microformats]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්පාඤ්ඤ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
{{සැකිල්ල:අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>kzomarg62n74owa2vufwornzchwb2l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සතර දළදා වහන්සේලා (දාඨා ධාතූන් වහන්සේලා)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96848</id>
    <revision>
      <id>800276</id>
      <parentid>798628</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146226" sha1="byqbxhyh9ojhpvlxvfmiyuqhudn8n26" xml:space="preserve">[[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] රදනක දත් සතර &quot;'''සතර දළදා'''&quot; යනුවෙන් හැඳින්වේ.පාලියෙන් රදනක දත්වලට &quot;දාඨා&quot; යනුවෙන් කියනු ලැබේ. සතර දළදා වහන්සේලා ද නොවිසිරුණු ධාතු කොටස(නොභින්න ධාතූන් වහන්සේල) අතරට අයත් වේ. මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව මේ ලෝකයේ ඇත්තේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දළදා වහන්සේලා 4 නමක් පමණි. එම දාඨා ධාතූන් වහන්සේල සතර නම්,{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=34}}

*උඩු වම් දළදා වහන්සේ
*යටි වම් දළදා වහන්සේ
*උඩු දකුණු දළදා වහන්සේ
*යටි දකුණු දළදා වහන්සේ

දීඝ නිකායේ ලක්ඛණ සූත්‍රයේ සඳහන් ආකාරයට බුදුරජාණන් වහන්සේට දත් 40 ක් විය.උඩු ඇන්දේ දත් 20 ක් සහ යටි ඇන්දේ දත් 20 කි.ඒ දත් අතර සිදුරු හා හිඩැස් නොතිබූ අතර එම දත් සියල්ල උස් නොවී,කෙටි නොවී,ඇල නොවී මුතු ඇට පෙලක් මෙන් සමව පිහිටා තිබූ බව දක්වේ.සතර දළදා අනෙක් දත්වලට වඩා ඉතා සුදු පැහැයෙන් යුක්ත වූ බව ද සදහන් වේ.

සතර දළදාවන්ගෙන් දීප්තිමත් ආලෝක ධාරා විහිදුනු බවත් ඒවා &quot;දාඨා ප්‍රභා&quot; යැයි හදුන්වනු ලැබූ බවත් සදහන් වේ.දළදා වහන්සේලා හොදින් දැක ගැනීමට ලැබෙන්නේ සර්වඥයන් වහන්සේ සිනා පහළ කරණ අවස්ථාවන්හි දී පමණකි.එවිට දළදා වහන්සේලාගෙන් විහිදෙන සියම් සුදු රශ්මියක් තෙවරක් සිරස වටා පැදකුණු වී අතුරුදහන් වන බවත් දැක්වේ.මේ නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේට පිටුපසින් වැඩම කරන ආනන්දයන් වහන්සේට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිනා පහළ කළ බව දැනගැනීමට ලැබෙන අතර පසුව උන්වහන්සේගෙන් &quot;භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිනා පහළ කිරීමට කාරණය මන්දැයි?&quot; පෙරලා ප්‍රශ්නයක් අසනු ලැබූ බවත් ධර්මය තුල විස්තර වේ.

සතර දළදා වහන්සේලා හැර ඉතිරි දළදා වහන්සේලා 36ත්, කේශ ධාතූන් සහ ලෝම ධාතූන් වහන්සේලාත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ආදාහනය කරන අවස්ථාවේ එක් එක් සක්වලින් පැමිණි දෙවිවරුන් විසින් රැගෙන ගිය බැව දැක්වේ. මූලාශ්‍රවලට අනුව එක් සක්වලකට රැගෙන ගොස් ඇත්තේ එක් ධාතුන් වහන්සේ නමක් පමණි.{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|pp=34,35}}

==සතර දළදා පිහිටීම==
සතර දළදා වහන්සේලා වැඩසිටින ස්ථාන පිළිබඳව බුද්ධවංස පාළියේ ධාතු භාජනීය කථාවේ මෙසේ දැක්වේ.

'''ඒකා දාඨා තිදසපුරෙ-එකා නාගපුරෙ අහු,&lt;br&gt;එකා ගන්ධාරවිසයෙ-එකා කාලිංගරාජිනො.'''

මේ ගාථාව පාලි ධාතුවංශය තුල ද දක්නට ලැබේ.ඊට අමතරව මේ පිළිබඳව මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයේ දැක්වා ඇත්තේ මෙසේ ය.

'''එකා හි දාඨා තිදිවෙහි පූජිතා&lt;br&gt;
'''එකා පන ගන්ධාරපුරෙ මහීයති,&lt;br&gt;
'''කාලිංගරඤ්ඤෝ විජිතෙ පුනෙකං&lt;br&gt;
'''එකං පුන නාගරාජා මහෙන්ති'''{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=35}}

ඒ අනුව මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව ඒවායේ පෙර පිහිටීම පහත පරිදි වේ.ඊට අමතරව වර්තමාන පිහිටීම ද පෙළ ගැස්විය හැක.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background:#ffffff;&quot; width=&quot;70%&quot;
! align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; |දළදා නාමය
! align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; | පෙර ස්ථානය
! align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; | වත්මන් ස්ථානය
|-
| යටි වම් දළදා වහන්සේ
|දන්තපුරය(දන්තපුරම්),කාලිංග රාජධානිය, ඉන්දියාව 
| ශ්‍රී ලංකාවේ [[මහනුවර]] [[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව|දළදා මාලිගාව]]
|-
| උඩු වම් දළදා වහන්සේ
| [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] - වර්තමාන වයඹදිග පකිස්ථානයේ සහ ඊසානදිග ඇෆ්ගනිස්ථානයේ
| නිශ්චිතව හඳුනාගෙන නොමැත
|-
| දකුණු දළදා වහන්සේ 
| තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය
| තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය 
|-
| දකුණු දළදා වහන්සේ
| ජයසේන නා රජුගේ නාග භවන
| සෝමාවතිය ස්තූපය &lt;br&gt; {{smaller|([[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතිය ස්තූපය]] හෝ [[සෝමාවතිය විහාරය|පොලොන්නරුව සෝමාවති ස්ථූපය]] විය හැක)}}
|}

==වම් යටි දළදා වහන්සේ(නුවර දළදා වහන්සේ)==
{{main|දළදා වහන්සේ}}
[[File:Zahntempel Kandy.jpg|thumb|[[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව]]]]
මහාවංශය,පාලි ධාතුවංශය,පාලි දාඨාවංශය,දළදා සිරිත ආදී ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර ගත කරුණු අනුව කාලිංග දේශයට වැඩම කරවනු ලැබුවේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යටි වම් දළදාවයි. ධර්ම සේනාධිපති අග්‍රශ්‍රාවක සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේගේ සිසුවෙකු වූ ඛේම නම් මහ රහතන් වහන්සේ සර්වඥ චිතකයේ ගිනි නිවීයාමට පෙර චිතකයෙන් යටි වම් දළදාව ගෙන කාලිංග දේශයට ගොස් එහි රජතුමාට දළදා වහන්සේ භාර දුන්හ. මුලින් මිසදිටුවෙකු වූ මේ රජු මහ තෙරුන් නිසා බුදුසසුනෙහි පැහැදී බුදුදහම වැලඳ ගෙන මනහර මන්දිරයක් තනා දළදා වහන්සේ එහි තැන්පත් කර ධාතු පූජා පැවැත්වීය. මෙසේ දළදා වහන්සේ වසර අටසියයකට ආසන්න කාලයක් [[කාලිංග (ඉන්දියාව)|කාලිංග දේශයේ]] රජ දරුවන්ගේ මහා සත්කාර ලබමින් [[දඹදිව]] වැඩ සිටියහ.

කාලිංග දේශයේ දන්ත පුරයෙහි වූ යටි වම් දළදාව, ක්‍රි.ව. 4 වන සියවසේ ආරම්භය තෙක් සුරක්ෂිතව පැවතිණි.මෙම ඓතිහාසික දන්ත පුරයෙහි දළදා වහන්සේ වැඩ සිටි දළදා මන්දිරය, වර්තමාන ඉන්දියාවේ [[ඔරිස්සා|ඔරිස්සා ප්‍රාන්තයේ]] පූරී ප්‍රදේශයේ ජගන්නාථ කෝවිල සේ සැලකිය හැකි බවට විශ්වාසය පළ වී තිබේ.{{Sfn|විජේරත්න|2016|p=19}}ඊට අමතරව ඒ ප්‍රදේශයට ආසන්නව දන්තපුරම් නම් ප්‍රදේශයේ ද බෞද්ධ විහාර නටඹුන් ස්ථාන හමුවන බැවින් එහි ද තැන්පත් කර තිබෙන්නට ඇති බවට ද මත පල වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=දළදා වහන්සේ වැඩසිටි කාලිංගයේ දන්තපුරය|url=https://www.theleader.lk/featured/31569-2025-04-17-10-52-43}}&lt;/ref&gt;
[[File:PURI JAGANATHA TEMPLE, PURI, ORISSA, INDIA, ASIA.jpg|thumb|200px|ඔරිස්සා ප්‍රාන්තයේ පූරී නම් ප්‍රදේශයේ දළදා වහන්සේ වැඩසිටි බවට සැලකෙන ස්ථානයේ ඉදිකර ඇති ජගන්නාථ කෝවිල]]

එරට පාලනය කළ ගුහසීව රජු පරසතුරු උවදුරු වලින් දළදා වහන්සේ ආරක්ෂා කර ගනු රිසියෙන් හේමමාලා කුමරියට සහ දන්ත කුමරුට දළදා වහන්සේ භාර දී ලක්දිවට යෑමට උපදෙස් දුන් අතර හේමමාලා කුමරිය බැමිණියකගේ වෙස් ගෙන දළදා වහන්සේ තම කෙස් කළඹ තුළ සඟවා ගෙන බමුණු වෙස් ගත් දන්ත කුමරු ද සමගින් නැව් නැගී ලක්දිවට පැමිණියා ය. ඔවුන් පැමිණෙන විට ලක්දිව රජකම් කලේ මහාසෙන් රජතුමාගේ පුත්‍රයා වූ කිත්සිරිමෙවන් රජතුමා ය.(ක්‍රි.ව. 301-328)

හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු කිත්සිරිමෙවන් රජු වෙත ගොස් දළදා වහන්සේ රජුට භාර කළහ. රජතුමා මහත් වූ සතුටට පත්ව අගනා කරඬුවක දළදාව තැන්පත් කර දේවානම්පියතිස්ස රජු කර වූ දම්සක්ගෙයි දළදා වහන්සේ සහිත කරඩුව වඩා හිදුවා මහත්වූ පුද සත්කාර පැවැත්වීය.එතැන් සිට සිංහල රජ දරුවන්ගේ අප්‍රමාණ ගෞරවාදරයට හා වන්දනාවට පත් වූ දළදා වහන්සේ මේ වන විට [[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව|මහනුවර ශ්‍රී දළදා මැදුරේ]] අගනා කරඬු සතක් තුළ වැඩ සිටිති.දළදා වහන්සේ නොයෙක් අවස්ථාවල දී නොයෙක් ආකාරයේ ප්‍රාතිහාර්ය සිදු කර ඇති බව සදහන් වේ.දළදා වහන්සේ පිළිබඳව බොහෝ විස්තර මහාවංශය, දාඨාවංශය, දළදා සිරිත ආදී ග්‍රන්ථ තුල දැකිය හැකිය.{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|pp=39,40}}

==වම් උඩු දළදා වහන්සේ(ගාන්ධාර දළදා වහන්සේ)==
{{Location map
 | Pakistan
 | width = 250
 | lat = 34.6
 | long = 72.0
 | label = ගන්ධාර
 | label_position = right
 | mark = Red_pog.svg
 | marksize = 10
}}
පාලි ධාතුවංශය ආදී ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර අනුව [[ගාන්ධාර|ගාන්ධාර දේශයට]] වැඩම කරවනු ලැබුවේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වම් උඩු දළදාවයි. ගාන්ධාරය බුද්ධ කාලීන භාරතයේ පැවතී සොළොස් මහා ජනපද වලින් එකකි.මෙහි සීමාවන් කොතෙක් දුරට විහිදී තිබුණා දැයි නිශ්චිතවම කිව නොහැකි මුත් උතුරු [[පාකිස්ථාන‍යේ බුදු දහම|පාකිස්තානයේ]] සහ [[ඇෆ්ගනිස්ථාන‍යේ බුදු දහම|ඇෆ්ගනිස්ථානයේ]] විශාල ප්‍රදේශයක් පුරාණ ගාන්ධාර දේශයට අයත්ව තිබූ බව සැලකිය හැකිය.බුද්ධ කාලයේ මේ දේශය පාලනය කළේ [[බිම්බිසාර රජ|බිම්බිසාර මහ රජුගේ]] මිතුරෙකු වූ දැහැමි පුක්කුසාති රජු ය. මහා කච්චාන මහරහතන් වහන්සේ මෙරට ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු සිදු කළ අතර බුදුරදුන් ජීවමාන සමයේ දී මෙරට බුදුසමය පැතිරී ගියේ ය.ලෝකප්‍රකට තක්සලා විශ්ව විද්‍යාලය පිහිටියේ ද මෙහි ය.{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=38}}
[[File:Takht-e-bahi.jpg|thumb|250px|ඉන්දු-පර්සියානුවන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද ගාන්ධාරයේ [[තඛ්ත්-ඉ-බාහි]] පුරාණ බෞද්ධ විහාර සංකීර්ණය]]
ගාන්ධාර දේශයට දළදා වහන්සේ නමක් ලැබීම පිළිබඳව සලකා බැලූ විට,බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසු ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ 8 කට රජවරු අතර බෙදා දෙන අවස්ථාවේ ධාතූන් වහන්සේල බෙදීමට පෙර එක් දළදා වහන්සේ නමක් තම ජටාවේ ද,තව දළදාවක් වස්ත්‍ර අතරේ ද,තව දළදාවක් බිම දමා පයින් වසා ගනිමින් ද සඟවා ගනු ලැබී ය.ධාතු බෙදන ද්‍රෝණ බමුණා බුදුරදුන්ගේ වම් දළදාව වස්ත්‍ර අතරේ සඟවා ගත් අයුරු,ධාතූන් වහන්සේල තමන් ලග තබාගෙන වන්දනා කිරීමට කරන ලද පෙර පින ඇති ගාන්ධාර දේශයෙන් එතනට පැමිණි වැසියෙක් දුටුවේය.එය දැක කුසල් සිතින් යුතුව ඒ දළදා වහන්සේ ද්‍රෝණ බමුණාට නොදැනෙන සේ ගෙන ඔහු සමග පැමිණි ගාන්ධාර වැසියන් සමග තම රටට ගොස් චේතිය නැමැති වනයේ වම් උඩු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර පුද සත්කාර පැවැත්වීය.{{Sfn|ධාතු විස්තරය|2008|p=38}}[[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|upright|ග්‍රීක-බෞද්ධ ආභාෂය පෙන්වන ගාන්ධාර හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්]]

ගාන්ධාර දේශයේ චේතිය නැමැති වනයේ තැන්පත් කළ එම දළදාව පිළිබඳව ඊට වඩා වැඩි විස්තරයක් සදහන්ව නොමැත.මේ වනවිට නිශ්චිතව කුමන ස්ථානයක වැඩසිටී දැයි කිව නොහැකි මුත් මේ පිළිබඳව විවිධ මත පළව ඇත.

සෝමාවතී දකුණු දළදා වහන්සේ පිළිබඳව පර්යේෂණයක යෙදුන මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න මහතාගේ නිගමනයකට අනුව ගාන්ධාර දළදා වහන්සේ වැඩසිටින දාගැබ වර්තමාන ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිංග්ලිප්(Singlip) ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබිය යුතු බවට නිගමනය කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|විජේරත්න|2016|p=19}}: ගාන්ධාර දේශයට(වර්තමාන ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කන්දහාර් ප්‍රදේශයට) වැඩමවන ලද දළදා වහන්සේ තැන්පත් කළ දාගැබ එකී දේශයේ නගරාහර නම් නුවර දී දුටු බව ක්‍රි.ව.පස්වන සියවසේ ඉන්දියාවේ සංචාරයක යෙදුණු පාහියන් තෙරහු සඳහන් කරති.ඉන්දියාවේ උත්තර සීමාවෙහි,&quot;හිංගල&quot; නම් ගමෙහි බුදුන් ගේ දන්ත ධාතුවක් පවත්නා බැව් තිබ්බතයෙහි ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් වේ.ගාන්ධාර දේශයෙහි(කන්දහාර්)හිංගල නම් පෙදෙසක් ඇති බවත් එය වර්තමානයේ සින්ග්ලිප්(Singlip) නමින් හැදින්වෙන බවත් ටොලමිගේ සිතියමේ එය Singala යයි දක්වා ඇති බවත් දැක්වේ.මෙහි යථෝක්ත දළදා වහන්සේ නිදහන් කළ චෛත්‍යය පිහිටා ඇතැයි සිතිය හැකි ය.&lt;/ref&gt;

මීට අමතරව මෙම දළදාව පිළිබඳව විවිධ මත පවතී.ඉන් එකක් නම් ගාන්ධාර දළදාව 11 වන සියවසේ දී චීනයට රැගෙන ගිය බවත් එය වර්තමානයේ බීජිං හී ලිංගුවාං විහාරයේ තැන්පත් කර ඇති &quot;චීන දළදා වහන්සේ&quot; ලෙස හදුන්වන දන්තය බවට චීන බෞද්ධයන් විශ්වාස කරනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;chinadaily&quot;&gt;{{Cite news|title=Buddha's tooth relic stupa celebrates 60th anniversary in Beijing|url=https://global.chinadaily.com.cn/a/202406/21/WS66754a08a31095c51c50a36c.html|date=21 ජූනි 2024|work=China Daily|access-date=30 ජූලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;තවද 2004 වර්ෂයේ දී පකිස්ථානයේ ධම්මරාජික ස්ථූපය ආසන්නයේ සිදු කල ස්තූප කැණීමකින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දළදාවක් ලෙස සැලකෙන දන්තයක් හමු වී තිබෙන අතර පකිස්ථාන පුරාවිදයාඥයන් එය ගාන්ධාර දළදාව විය හාකි බවට අනුමාන කරයි.එය මේ වනවිට තක්ෂිලා ජාතික කෞතුකාගාරයේ වෙඩි නොවදින වීදුරු ආවරණයක සුරකෂිතව තැන්පත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Buddha relics on display at Taxila Museum|url=https://tribune.com.pk/story/2349548/buddha-relics-on-display-at-taxila-museum|last=Mir|first=Asim|date=25 මාර්තු 2022|work=Tribune|access-date=30 ජූලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt; තවද,පකිස්ථානයේ ම Lower Dir පළාතේ ශල්කන්ඩි ස්තූපයේ කැණීමකින් බුදුරදුන්ගේ කුඩා දන්ත කොටසක් යැයි සැකකෙරෙන ධාතු මංජුසාවක් සොයාගත් අතර එය මේ වනවිට Chakdara හෙවත් Dir කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=BUDDHA’S TOOTH RELIC FOUND IN DIR MUSEUM, PAKISTAN|url=https://hamariweb.com/articles/40424|last=Hussain|first=Waqar|date=1 දෙසැම්බර් 2013|work=Hamari Web|access-date=30 ජූලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt; මීටත් අමතරව ලංකාවේ සමහර පිරිසක් ගාන්ධාර දළදාව පසුකලෙක ලංකාවට ලැබී යටාල වෙහෙරෙ තැන්පත්ව ඇති බවට ද විශ්වාස කරයි.යටාල වෙහෙරේ ගාන්ධාර දළදාව තැන්පත්ව ඇතැයි සැලකීම බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ බැහැර කරයි.එසේම ඉහත සඳහන් කී අනෙකුත් මතයන් පිළිබඳව ද වාද විවාද පවතී.කෙසේ නමුත් ගාන්ධාර දළදාව පිළිබඳව තවමත් නිශ්චිත,පිළිගත හැකි තොරතුරක් සොයා ගැනීමට කිසිවකුත් සමත්වී නොමැත.

==සෝමාවතිය දකුණු දළදා වහන්සේ==
{{main|දකුණු දළදා වහන්සේ}}
පාලි ධාතුවංශයට අනුව,භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව ඇසූ නාග ලෝකයේ ජයසේන නම් නාරජු මහත් වූ දුකට පත්ව &quot;අවසන් වතාවටත් බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක බලා ගෙන වන්දනා කරන්නෙමි&quot; සිතා මහත් වූ නාගයින් පිරිවරාගෙන කුසිනාරාවට පැමින මහා පූජා කොට ධාතු බෙදන කල්හි එතැනට ගොස් එකත්පස්ව සිට ගෙන සිටියේය. ධාතු බෙදන අවස්ථාවේ දී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම දමා පයින් වසා ගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය. දැක ඔහුට නොදැනෙන ලෙස දළදාව ඍදියෙන් ගෙන නාග භවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මධ්‍යයේ මැණික් සෑයක් තනා දකුණු දළදාව එහි තැන්පත් කර මහත් වූ පුද පූජා පැවැත්වීය. කාවන්තිස්ස මහ රජතුමා ලක්දිව [[රුහුණු රට]] පාලනය කරන සමයෙහි මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ 
&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt;දඹදිව සිට ලක්දිව මාගම ප්‍රදේශයට ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩමවාගෙන පැමිණි මහරහතන් වහන්සේ වේ.&lt;/ref&gt; සිසුවෙකු වූ මහා මහින්ද නැමති මහරහතන් වහන්සේ ජයසේන නා රජුගේ නාග භවට ගොස් සර්වඥ දකුණු දළදාව ගෙන ලක්දිවට වැඩම කලහ. ඒ ගිරි අභය මහ රජු ඉදිකල ස්ථූපයේ නිදන් කිරීම සඳහා ය. ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජ සමයේ දී සේරුවිල සමීපයෙහි පිහිටි සෝමනුවර පාලනය කල ගිරි අභය(ගිරි අභා) නම් රජෙකු විසින් එතුමා පාලනය කළ සෝමනුවරට සමීපයේ සේරු නම් විල් කෙළවර මහින්ද නම් තෙර කෙනෙකු සැටක් පමණ වූ භික්ෂු පිරිසක් සමඟින් වාසය කළ භූමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කරමින් ස්ථූපයක් තැනූ බව එම ග්‍රන්ථන්හි සදහන් වේ. එය තම දේවියගේ නමින්ම &quot;සෝමාවතී මහ සෑය&quot; ලෙස නම් කළ බව විශ්වාස කෙරේ. එසේම රජු දිනකට තුන්වරක් තම නුවර සිට උපස්ථාන කටයුතු සදහා වෙහෙරට පැමිණි බව ද සදහන් වේ.{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=37}}

මෙය ඉදිකරන ලද්දේ ක්‍රි.පූ. 2 වැනි සියවසේදීය. මෙයින් පෙනී යන්නේ හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු සර්වඥ වම් දළදාව ලක් දිවට වැඩම කිරීමටත් ප්‍රථම සර්වඥ දකුණු දළදාව ලක්දිවට වැඩම කරවා ඇති බවයි. ඒසේම සේරුවිල මංගල මහා සෑය හෙවත් තිස්ස මහා විහාරය සැදීමටත් ප්‍රථම මෙම ස්ථූපය සෑදී ඇති බවය.

===නිවැරදි සෝමාවතිය පුදබිම පිළිබඳව පල වූ  විශේෂඥ මත===
{{Main|විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය, සේරුවිල| සෝමාවතිය විහාරය}}
බොහෝ දෙනා පොලොන්නරුව සෝමාවතී ස්තූපය යැයි වර්තමානයේ හදුන්වන ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත බවට සැලකුවත් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සැබෑ සෝමාවතී ස්ථූපය කුමක්ද වග නිවැරදිව සොයාගෙන සනාථ කර නොමැත.
[[ගොනුව:20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg|thumb|පොළොන්නරුව සුංගාවිල සෝමාවතිය විහාරය]]
විශේෂයෙන්ම ලක්දිව ශ්‍රේෂ්ඨතම පුරාවිද්‍යාඥයන් වන සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස්, මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන සහ පුරාවිද්‍යා චක්‍රවර්තී මහාචාර්ය එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් පවා සෝමාවතිය ස්තූපය යැයි වර්තමානයේ හදුන්වන පොලොන්නරුව සුංගාවිල පිහිටි ස්තූපය නිවැරදි දකුණු දළදා ස්තූපය නොවන බවට කරුණු ප්‍රකාශ කර තිබේ.

සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් සූරීන් වර්තමානයේ දී මෙම ස්ථානයට “සෝමාවති” යන නම භාවිතා කිරීම වැරදි සහගත බව කෙළින්ම ප්‍රකාශ කර සිටියි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මේ පිළිබඳව මහාචාර්ය [[සෙනරත් පරණවිතාන]] ශූරීන් දරන මතය ද පහත දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text='''&quot;තමන්කඩුව දිසාවේ සෝමාවතී චේතිය අසල පසින් යට වී පිහිටි තුන්වැනි සියවසට අයත් ලිපියක් සහිත ගල් පුවරුවක් සොයා ගන්නා ලද්දේ ය.මේ දාගැබේ දළදා නමක් තුන්වන සියවසින් පෙර කාලයක දී නිදන් කරන බැව් බොහෝ අය විශ්වාස කරති.එහෙත් ලේඛන විද්‍යාවෙන් ඒ විශ්වාසය තහවුරු කිරීමට කිසිදු සාක්ෂියක් නැත්තේ ය.&quot;'''


{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:1945 වර්ෂය පිළිබඳව පුරාවිදු අධිකාරි තැන ගේ පාලන වාර්තාව VI කොටස-අගෝස්තු 1995 ආණ්ඩුවේ නියමයෙන් මුද්‍රණය කරන ලදී.A.S.C.A.R 1945)}}}}
}}

තවද,සී ඩබ්ලිව්.නිකලස් ශූරින්ගේ මතයම සෙනරත් පරණවිතානයන් තහවුරු කරන බව ද පෙනේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

​එම කරුණු සැලකිල්ලට ගත් කළ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසයේ දී දකුණු දළදා නිදන්කොට කාවන්තිස්ස රජ සමයේ තැනූ සෝමාවතී ස්තූපය මෙය නොවන බවට පෙන්වාදෙන සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් මහතාගේ සටහන නිවැරදි බව; මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතානයන් ද තහවුරු කරයි.එතුමා ද සෝමවතිය යනු ධාතුවංශයට අනුව රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් බවත්, නමුත් දැන් එනමින් හඳුන්වන පොලොන්නරුව සුංගාවිල පිහිටි ස්තූපය රජරට පිහිටා ඇති බවද කරුණු සමග පෙන්වා දෙමින් එකී චෛත්‍ය(පොළොන්නරුව සෝමාවතිය) ධාතුවංශයේ දැක්වෙන දකුණු දළදා නිදන් කළ සෝමවතී චෛත්‍යය නොවන බවටත් පෙන්වා දේ. 

ඊට අමතරව පුරාවිද්‍යා චක්‍රවර්තී පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණසූරී එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් දරන මතය ද පහත දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text='''&quot;දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.'''

'''මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&quot;''' &lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;
}}

කෙසේ නමුත් 2020 වර්ෂයේ දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් ඒකාබද්ධ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් පවත්වා, 2015 වර්ෂයේ සොයාගෙන සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ කළ වර්තමානයේ [[විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය, සේරුවිල|විල්ගම්වෙහෙර]] ලෙස හදුන්වන සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ පිහිටි ස්තූපය; නිවැරදි සෝමාවතී ස්ථූපය විය හැකි බවට බොහෝ දුරට කරුණු අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කළේ ය.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[File:Wilgamwehera Somawathi Stupa.jpg|thumb|විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය]]

සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය සහ සෝමාවතිය දකුණු දළදා වහන්සේ පිළිබඳව සදහන් පාලි ධාතුවංශය පිළිබඳව පර්යේෂණයක නියැලුණු ජ්‍යේෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න මහතා ද නිවැරදි සෝමාවතිය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන ස්තූපයම වන බව පර්යේෂණාත්මකව සනාථ කර තිබේ.ඒ පිළිබඳව සදහන් සිංහල ධාතුවංශය(සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය) නම් ශාස්ත‍්‍රීය පර්යේෂණ(Ph.D) කෘතිය 2012 වර්ෂයේ හොදම සිංහල ස්වතන්ත්‍ර විවිධ විෂය ශාස්ත‍්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථයට හිමි රාජ්‍ය සම්මානය ඇතුලු සම්මාන 3 කින් පිදුම් ලැබීය.පසුව 2016 දී කතුවරයා මේ සඳහා වෙනමම ග්‍රන්ථයක් &quot;දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම&quot; යන නමින් මුද්‍රණය කර තිබේ.එම ග්‍රන්ථය ද 2018 රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන ඇගයීමේ දී විවිධ(මානව) අංශයෙහි ග්‍රන්ථ යටතේ 2018 රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන සඳහා ද නිර්දේශ වී තිබේ.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}

==තව්තිසා දෙව්ලොව දකුණු දළදා වහන්සේ==
ධාතු බෙදන අවස්තාවේ දී දෙදෙව්ලොවට අධිපති සක්‍ දෙවු රජු බුදුරජුන්ගේ දකුණු දළදාව නොදැක &quot;සර්වඥයන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව කවරෙකු විසින් ගනු ලැබුවා දැ?&quot; යි කියා දිවැසින් බලන කල්හි ධාතු බෙදන ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ම ගෙන ජටාව තුල සගවා ගෙන ඇති බව දැක &quot;මොහුට මේ ධාතූන් වහන්සේට පුද සත්කාර කිරීමට හැකියාවක් තිබෙන්නේ දැ?&quot; යි කියා බලන ලදී.එසේ බලන කල්හි නොහැකි බව දැන &quot;මොහු ගෙන් ධාතූන් වහන්සේ ගනිමි&quot; යි සිතා ඉතා සියුම් අතක් මවා ඔහුට නොදැනෙන ලෙස ධාතූන් වහන්සේ ගෙන රන් කරඬුවක තැන්පත් කර හිස මුදුනේ තබා තව්තිසා දෙව්ලොවට ගෙන ගොස් සිළුමිණි සෑයේ තැන්පත් කර පුද සත්කාර කළේය.

ද්‍රෝණ බමුණා ධාතු බෙදා අවසන් වූ පසු හිස අතගා ධාතූන් වහන්සේ නැති බව දැක&quot;හොරාට ගෙන ජටාවේ සඟවා ගත් දළදාව කවුරුන් විසින් හැර ගත්තා ද?&quot;යි කියා ඇසීමට නොහැකිව &quot;මෙහි මටත් වඩා හොරෙක් ධාතූන් වහන්සේ ගෙණ ඇතැ&quot; යි සිතා කිසිවක් නොදන්නා සේ නිහඬව සිට ධාතු බෙදූ රන් නැළිය ගත්තේ ය.ඒ හැර ඔහුට වෙන කිසිවක් නොවීය.මේ කථා පුවත මහා පරිනිර්වාණ සූත්‍ර අටුවාවේ මෙන්ම පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ථූපවංශය,පූජාවලිය යන ග්‍රන්ථයන් හි ද දක්නට ඇත.

මෙසේ සර්වඥයන් වහන්සේගේ එක් දකුණු දළදාවක් තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි සෑය තුළ වැඩ සිටිති.එම දළදාව යටි දකුණු දළදාව ද,උඩු දකුණු දළදාව යන්න නිශ්චිතව මූලාශ්‍ර තුළ නොදැක්වේ.{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=36}}නමුත්;මූලාශ්‍රගත කරුණු හොදින් අධ්‍යනය කල විට එම දකුණු දළදාව, උඩු දකුණු දළදාව විය හැකි බවට නිගමනයකට පැමිණිය හැක,එසේ උපකල්පනය කලහොත් සෝමාවතිය ස්තූපය තුල වැඩසිටින්නේ සර්වඥ ශ්‍රී යටි දකුණු දළදාව බවට ද සිතිය හැක.&lt;ref group=&quot;විස්තරය &quot;&gt; ද්‍රෝණ බමුණා රන් දෙනෙ විවිර කරනවිට බුදුරදුන්ගේ ශිර්ෂය පෙදෙසේ සිටි බව සිතිය හැක,මන්ද යත් රන් දෙන විවර කළ වහාම රජවරු හඩාවැලපෙන්නට පටන්ගත් මොහොතේ පළමු කොට දළදා වහන්සේලා සඟවා ගත් බව දැක්වෙන බැවිනි.ඒ අනුව ශීර්ෂය අසළ සිටි ද්‍රෝණ බමුණා ප්‍රථමයෙන්ම සඟවා ගත් බවට සදහන් වන්නේ ද මේ තව්තිසා දෙව්ලොව දකුණු දළදාවයි.එසේ පලමුව ඉක්මනින්ම ලබා ගැනීමට නම් ද්‍රෝණ බමුණාට වඩාත් ළඟින්,රන් දෙන තුළ තිබූ දළදාව විය යුත්තේ උඩු දකුණු දළදාව බවට සීතිමේ ගැටලුවක් නොමැත&lt;/ref&gt;

==වෙනත් දළදා වහන්සේලා පිලිබද මත==
===තිස්සමහාරාම යටාල වෙහෙරේ තැන්පත්ව ඇතැයි සඳහන් දළදා වහන්සේ===
[[File:Tissamaharama dagoba.jpg|thumb|තිස්සමහාරාම යටාල වෙහෙර]]

ක්‍රි.ව.10 වැනි සියවසට අයත් වන කිරින්දෙන් හමු වූ ටැම් ලිපියක; 

&quot;.....ඈපා මිහින්ද්හු විසින් පෙරෙ තුන් බුදුන් දා නින්දු තන්හි මෙ අප ගොයුම් දසබුල් යටිවම්දළදා වසා (ම) හතුම්බු කරැ, තුන්සිය තෙසැට් පිරිවෙනින් ලකර්කොට් කාවන්තිස් මහරද්හු තමා නම්නෙන් කැර දෙ (වූති) සරම්රද්මහවෙහෙරට....&quot; 

යනුවෙන් බුදුන්ගේ යටි වම් දළදාව ගැන සදහන් වෙයි.මේ ටැම් ලිපිය විවරණය කොට පළ කළ සී.ඊ.ගොඩකුඹුරේ මහතාගේ අදහස වූයේ කාවන්තිස්ස රජු විසින් තිස්සමහාරාම දාගැබ කරවන ලද බවය.මේ ටැම් ලිපිය ඉහත කී විවරණය සමග පළවීමෙන් පසු මේ ගැන විවේචන ලිපියක් පළ කළ සිරිමල් රණවැල්ල මහතා දක්වා සිටියේ ම,බුදුන්ගේ යටි වම් දළදාව වසා දාගැබක් බදවන ලද්දේ කාවන්තිස්‌ස රජු විසින් නොව ඈපා මිහිඳු විසින් බව මේ ටැම් ලිපියෙන් කියැවෙන බවයි.තවදුරටත් කරුණු දක්වන ඒ මහතා සතුරු කරදර පැමිණි අවස්ථාවල දී දළදා වහන්සේ(නුවර දළදා වහන්සේ) තැන්පත් කොට තිබූ තැනින් ඉවත් කොට ආරක්ෂා සහිත ස්ථානයකට වැඩමවා ගෙන යාමේ පුරුද්දක් පැවති බවත් අනුරාධපුරයෙහි රජ කළ සිවුවැනි උදය රජු දවස(ක්‍රි.ව.946-954) සිදු වූ චෝළ ආක්‍රමණයේදී එයට මුහුණ දීමට අසමත් වූ ඒ රජු ඔටුනු ආදිය රැගෙන රුහුණට පලාගිය අවස්ථාවේ දී දළදා වහන්සේ ද වඩමවා ගෙන රැගෙන යන්නට ඇති බවත් එවකට රුහුණේ නිදහස් පාලකයාව සිටි යුවරජ ඈපා මිහිඳු(සිව්වන මිහිඳු) විසින් දළදා වහන්සේගේ ආරක්ෂාව පිණිස දාගැබක් කොට එහි තාවකාලික ව තැන්පත් කරන්නට ඇති බවත් පසුව ඈපා මිහිඳු යුවරජ සිව්වන මිහිඳු නමින් අනුරාධපුරයේ රජකම ලබාගත් විට ඒ රජ දවස(ක්‍රි.ව.956-972) දළදා වහන්සේ රුහුණේ සිට අනුරාධපුරයට යළි වඩමවා ගෙන ගොස් දළදා මන්දිරයක් කොට එහි තැන්පත් කරන්නට ඇති බවට විශ්වාස කළ හැකි බව සඳහන් කරයි.

පසුගිය කාලයේ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ තිස්සමහාරාම ප්‍රදේශයේ යටාල නමින් හැදින්වෙන දාගැබ් මලුවේ සිදු කළ කැණීම් වලදී &quot;දළදා වෙහෙර&quot; යන නම් සඳහන් ශිලාලේඛන හමු වී ඇති බැවින්,කිරින්දේ ටැම් ලිපියේ සඳහන් වූ යටි වම් දළදාව වසා බැඳි දාගැබ,වර්තමාන යටාල ස්තූපය බව නිගමනය කළ හැකිය.&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt; කිරින්දෙන් හමු වූ ටැම් ලිපිය තුළ සදහන් වන්නේ යටි වම් දළදාව නිධන් කළ තිස්සමහාරාම නම් ස්ථූපයක් පිළිබඳව ය.මේ ලිපිය නිසා සමහරු වර්තමානයේ [[තිස්සමහාරාමය]] ලෙස හදුන්වන ස්තූපයේ ද දළදාවක් නිධන් කර ඇති බවට විශ්වාස කළ ද එය සාවද්‍ය බවත්,වර්තමානයේ තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වන විහාරය &quot;නාග මහා විහාරය&quot; ලෙස හදුන්වන විහාරයක් වන බවට එම විහාර භූමියෙන් හමු වූ සෙල්ලිපිවල දැක්වෙන බවත්,එම විහාරය තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වා දීම ද උචිත නොවන බවත්,කාවන්තිස්ස රජු විසින් ඉදිකළ තිස්සමහාවිහාර දෙකෙන් දකුණු පළාතේ ඉදිකළ තිස්සමහාරාමය යටාල වෙහෙර බවත්,දළදා වෙහෙර ලෙස හදුන්වන්නේ ද එම විහාරය බවත් මහාචාර්ය රාජ් සෝමදේව ඇතුලු පුරාවිද්‍යාඥයන් මත පළ කරයි.&lt;/ref&gt;

රණවැල්ල මහතාගේ යථෝක්ත මතය පරිදි ක්‍රි.ව.10 වන සියවසේ දී ඈපා මිහිඳු විසින් රෝහණයේ දාගැබක් කොට තැන්පත් කරවන ලද්දේ ක්‍රි.ව.4 වැනි සියවසේ ආරම්භයෙහි හේමමාලා දන්තකුමරු විසින් ලක්දිවට වැඩමවා ගෙන එන ලදුව ක්‍රි.ව.10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගය තෙක් අනුරාධපුරයෙහි තැන්පත්ව තිබූ දළදා වහන්සේ බවත් අනුරාධපුර රාජ්‍ය යළි නිරවුල් වූ පසු එකී දළදා වහන්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කර වූ බවත් රාජධානි වෙනස්වීමේ දී හා සතුරු උපද්‍රවවලදී පොළොන්නරුව,දඹදෙණිය,යාපහුව,කුරුණෑගල,බෙලිගල,කෝට්ටේ,සීතාවක,දෙල්ගමු විහාරයේ කුරහන් ගලක් තුළ ආදී ස්ථානවල ආරක්ෂිතව වැඩ සිට මහනුවර පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජු දවස(ක්‍රි.ව.1592-1604) සිට අද තෙක් මහනුවර දළදා මාළිගාවේ තැන්පත්ව තිබෙන්නේ එකී දළදාව වහන්සේ බවත් ප්‍රකටය.

කෙසේ නමුත් සමහරු ගාන්ධාර දළදාව පසුකලෙක ලංකාව ලැබී යටාල වෙහෙර තැන්පත් කළා යැයි විශ්වාස කරන අතර ඒ පල වන ජනමතය හා වර්තමානයේ තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වන වෙහෙරේ හෝ යටාල වෙහෙරේ දළදා වහන්සේ නමක් තැන්පත්ව ඇතැයි යන සමාජය තුළ පවතින මතය ද ඉහත කී විද්වත් මත සමගම ඒ ජනමතය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ බිඳවැටෙන බව පැහැදිලි වේ.{{Sfn|විජේරත්න|2016|pp=20,21}}

===ලිංගුවාං විහාරයේ චීන දළදා වහන්සේ===

බඩාචු උද්‍යානයේ(Badachu Park) ලිංගුවාං විහාරය(Lingguang Temple) නැතහොත් බඩාචු බෞද්ධ විහාරය යනු බීජිං නගරයට මඳක් බටහිරින් පිහිටි මහායාන බෞද්ධ විහාර සංකීර්ණයකි.බාඩාචු යන්නෙන් “අෂ්ඨ විශිෂ්ඨ ස්ථාන” යන අරුතක් ගේන දේ.චීනයේ Shijingshan දිස්ත්‍රික්කයේ, Cuiwei, Pingpo, සහ Lushi යන බීජිං නගරයට බටහිරින් බටහිර කඳු මත විහිදී ඇති අටක් වූ බෞද්ධ විහාර සහ භික්ෂුණි ආරාම මෙසේ බාඩාචු බෞද්ධ විහාර ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Celebration event held at Lingguang Temple in Beijing to commemorate 60th Anniversary of Tooth Relic Pagoda|url=https://www.globaltimes.cn/galleries/5314.html|last=Hao|first=Li|date=20 ජූනි 2024|work=Global Times|access-date=30 ජූලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lingguang Temple, Badachu (20250427095256).jpg|thumb|ලිංගුවාං විහාරය 2025 අප්‍රේල් මස]]

Cuiwei කඳුවැටියෙන් මැද ප්‍රදේශයක පහල සිට කිලෝමීටරයකට අඩු දුරකින් Temple of Divine Light වෙත ළඟා විය හැක. මුලදී මෙය Dragon Spring Temple ලෙස හැඳින්වුණි.1162 වසරේදී එහි නම Mountain of Awakening Temple ලෙස වෙනස් කරන ලදී.පසුව,1428 දී මිං රාජධානි කාලය තුළ එය පුනර්නවීකරණය කර පැරණි නමට ආපසු ගෙන ආ අතර, 1478 වසරේදී දැනට පවතින නම හෙවත් Temple of Divine Light යන්න ලබා දෙන ලදී.

මෙම විහාරය මුලදී විශිෂ්ට පරණ ගොඩනැගිලි, කැටයම් සහ පින්තූර රැසක් අන්තර්ගත විය. කෙසේ වෙතත්, 1900 දී බීජිං නගරය යටත් කරගත් Eight-Power Allied Forces විසින් එම සියලු දේවල් විනාශ කරන ලද බව දැක්වේ.එම විශේෂ ගොඩනැගිලි අතරින් එකක් වූයේ 1071 දී Liao රාජධානියේ දී ඉදිකරන ලද විශාල අෂ්ටාංගක (octagonal) පැගෝඩාවකි(මහායාන ස්තූප ක්‍රමයක් පැගෝඩාව ලෙස හැදින්වේ).ශෛලමය ගඩොල් වලින් තනා ඇති එම පැගෝඩාව මුලදී Goldfish Lake නම් විලෙහි නැගෙනහිර පැතිකඩට වන්නට පිහිටා තිබුණි.එය Pagoda for Entertaining Immortals ලෙස හැඳින්වුණි.වර්තමානයේ පවතින්නේ එහි මූලික ආකෘතයකි.

මෙම පැගෝඩාව චීනයේ බෞද්ධ ඉතිහාසය තුළ විශිෂ්ට වැදගත්කමක් ගෙන ඇති බව පෙනේ.බෞද්ධ මූලාශ්‍ර අනුව,බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ශ්‍රී දේහය ආදාහනයේ දී දන්ත ධාතූන් වහන්සේල හතර නමක් පමණක් ඉතිරි වූ බව සදහන් වේ(මීට ඉහත දී ප්‍රධාන සතර දළදා ලෙස සාකච්ඡා කරනු ලැබුවේ එම දන්තයන් ගැන ය).එම දළදාවන් අතරින් එකක් වන ගාන්ධාර දළදාව 11වැනි ශතවර්ෂයේදී චීනයට ගෙනැවිත් මෙහි තැන්පත් කරන ලද බවට චීන බෞද්ධයන්ගේ පිළිගනිති.ඔවුන්ට අනුව Liao රාජවංශයේ ඉතිහාසය පවසන්නේ Daozong රජතුමා (පාලන කාලය: 1055–1100) එම දළදාව මෙහි පිහිටි පැගෝඩාවේ තැන්පත් කර තිබෙන බවයි.නමුත් එම දළදාව කෙසේ චීනය වෙත ලැබුනි දැයි වැඩි විස්තර හෝ ඒ බව සදහන් කෙරෙන විශ්වසනීය මූලාශ්‍ර ද අවම වේ.

1900 දී පැගෝඩාව විනාශ වූ පසු,චීන භික්ෂූන් විසින් සුන්බුන් අතර සෙවීමේදී ශෛලමය මංජුසාවක් සොයාගෙන තිබෙන අතර එහි ලී පෙට්ටියක් තුළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දළදාව යැයි සැලකෙන එම දන්තය සොයා ගනු ලැබීය.එය අඟල් 3 ක ප්‍රමාණයකින්ක්‍ යුතු බව සදහන් වේ.ක්‍රි.ව. 963 දී එම පඟොඩාව ඉදිකිරීමට පෙර ක්‍රි.ව. 855 දී Shan Hui නම් භික්ෂුව එම ශෛලමය මංජුසාවේ ඇතුළත හා පිටත &quot;ශාක්‍යමුනිගේ දත&quot;, දිනය සහ සංස්කෘත මහායාන බෞද්ධ මන්ත්‍ර කිහිපයක් කෙටීම සිදුකර තිබුණි බව ද පැවසේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=No. 48: Lingguang Temple, Beijing|url=https://chinaskeytemples.thetempleguy.org/2011/07/no-48-lingguang-temple-beijing.html|last=Baquet|first=James|date=9 ජුලි 2011|work=China's Key Temples|access-date=30 ජුලි 2025|publisher=The Temple Guy|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;

පැගෝඩාව විනාශ කරීමෙන් පසුව නැවත සොයා ගත් මෙම දන්තය 1955 වසර දක්වා එම විහාරය තුළ තැන්පත් කර තිබුණි.පසුව එය චීන බෞද්ධ සංගමය විසින් Guangji විහාරය වෙත ගෙන ගොස්, එහි බෞද්ධ ධාතු මණ්ඩපය තුළ ටික කලක් තැන්පත් කර තබන ලදී.

1956 දී, ජනරජ රජය විසින් විනාශ වූ පුරාණ Liao පැගෝඩාවේ අත්තිවාරම මත මහල් 13ක නව පඟොඩාවක් ඉදිකළ අතර එය Pagoda of the Buddha’s Tooth යන නම ලබා දෙන ලදී.වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන්නේ එම පැරණි පැගෝඩාවේ අත්තිවාරම මත ඉදිකළ නව පැගෝඩාවයි.මෙම චීන දළදාව අවසරයකින් තොරව රටින් පිට කිරීම තහනම් කළ ජාතික වස්තුවක් විදිහට එරට නම් කර තිබෙන බවට ද වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;chinadaily&quot;/&gt;

[[File:Lingguangsita.JPG|thumb|චීන දළදාව තැන්පත් කර ඇති පැගෝඩාව]]


සාමාන්‍යෙන් චීන දළදාව ලෙස හදුන්වන මෙම දළදාව කාලයෙන් කාලයට විවිධ රටවල ඉල්ලීම මත දළදා ප්‍රදර්ශන උදෙසා චීන රජය යැවීමට කටයුතු කරයි.ඒ අනුව වර්ෂ 1961 දී මෙම දළදාව ලංකාවට වැඩමවා දළදා ප්‍රදර්ශනයෙන් සිදු කරනු ලැබීය.ඒ වනවිට මෙරට අග්‍රාමාත්‍ය ධුරය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මැතිණිය දරන ලද අතර එතුමිය හා චීන රජය සමඟ තිබූ දැඩි මිත්‍රත්වය මේ ප්‍රදර්ශනය සඳහා තවත් හේතුවක් වී තිබෙන්නට ඇති බව පෙනේ.එවකට ලංකා ආණ්ඩුව විසින් එම චීන දළදා ප්‍රදර්ශනය මහනුවර ශ්‍රී දළදා මාළිගාවෙහි පැවැත්වීමට සැලසුම් කර තිබුණි.නමුත් බොහෝ විද්වතුන් හා ලෝක බෞද්ධයන් බුදුරදුන්ගේ සැබෑ දන්තයක් ලෙස අවිවාදිතව පිළිගන්නා නුවර දළදා වහන්සේ මාළිගාව තුල වැඩ සිටිය දීම වෙනත් රටකින් වැඩමකරවන ලද දළදාවක් යැයි හදුන්වන දන්තයක් ප්‍රදර්ශනය කිරීම එවකට මල්වතු-අස්ගිරි උභය මහා විහාරීය මහා නාහිමිවරුන්ගේ බලවත් අප්‍රසාදයට පත් විය.පෙර රජවරු දිගින් දිගටම දිවි හිමියෙන් රැකගෙන ආ ලංකාවේ දළදා වහන්සේ වැඩසිටියදී පිටරටකින් දළදාවක් වැඩමවා ප්‍රදර්ශනය කිරීම දළදා වහන්සේට සිදු කරන අවමානයක් යැයි මහානාහිමිවරු ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කළහ.ඒ අනුව මාළිගාව තුල එම ප්‍රදර්ශනය සිදු කිරීමට එවකට මල්වතු පාර්ශවයේ මහානායක පුරිජ්ජල ශ්‍රී සිද්ධාර්ථ සරණංකර මානාහිමයන්ගේ(1856-1963) සහ අස්ගිරි පාර්ශවයේ මහානායක යටවත්තේ ධම්මරතන නාහිමියන්ගේ(1847-1967) අවසරය නොලැබුණු අතර එම නිසා දළදා මාලිගාව තුල එම ප්‍රදර්ශනය සිදු කිරීමේ බලාපොරොත්තුව අත්හළේ ය.නමුත් ඒ වනවිට මහමළුවේ අයිතිය රජයට තිබූ බැවින් එම දළදා ප්‍රදර්ශනය මහමළුවේ සිදු කිරීමට කටයුතු සංවිධානය කළේය.මහමළුවේ අයිතිය රජයට තිබූ බැවින් මේ සඳහා මහා නාහිමිවරුන්ගේ ද එතරම් විරෝධයක් නොපැමිණි අතර රජය මහමළුවේ චීන දළදාව ප්‍රදර්ශනයට විශේෂ කුටියක් ද සකස් කෙරිණ.රජය චීන දළදා ප්‍රදර්ශනය පිළිබඳව ලබා දුන් ප්‍රචාරණය නිසා රටේ නන් දෙසින් චීන දළදාව වැඳ පුදා ගැනීමට මහමළුව වෙත ඇදී ආහ.මෙසේ මල්වතු-අස්ගිරි උභය විහාරීය මහා නායක හිමිවරුන්ගේ විරෝධය ද මත රජය චීන දළදා ප්‍රදර්ශනය, මහනුවර ශ්‍රී දළදා මාළිගාවේම මහමළුවේ දී සාර්ථකව පවත්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=MINISTER OF BUDDHIST AFFAIRS PAY HOMAGE TO BUDDHA RELICS IN CHINA|url=https://srilanka-china-buddhist.com/event-page/minister-of-buddhist-affairs-pay-homage-to-buddha-relics-in-china/|work=ශ්‍රී ලංකා-චීන බෞද්ධ මිත්‍රත්ව සංගමය|access-date=30 ජුලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=41}}

===සිංගප්පූරු දළදා වහන්සේ===
[[File:BTRTM as seen from Maxwell MRT entrance (2025) - img 05.jpg|thumb|200px|සිංගප්පූරුවේ Buddha Tooth Relic Temple and Museum ]]

මියන්මාර ජනප්‍රවාද අනුව මහා පරිනිර්වාණයෙන් අනතුරුව බුදුරජුන්ගේ ශ්‍රී දේහය ආදාහනයේ දී සතර දළදා වහන්සේලා ට අමතරව තිබුන අනෙකුත් දන්ත ධාතූන් වහන්සේලා කිහිපයක් &quot;ගවුන්පාඩි&quot; හා &quot;කුත්ලයොන්&quot; නම් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් විසින් ලබා ගෙන තිබෙනවා,ඉන්  යටි වම් හකුවේ වැඩසිටි එක දන්තයක් &quot;බුහල&quot; කියන භික්ෂුවට ලැබී තිබෙන අතර ඒ දන්ත ධාතුව රැගෙන උන්වහන්සේ බුරුමය වෙත වැඩම කර තිබෙනවා.පසුව එහිදී &quot;මහාසන්ද්‍ර&quot; නම් බුරුම රජු එම ධාතුව පිළිගෙන &quot;බගාන්&quot; ලෙස හැදින්වෙන කදු මුදුන මත ස්තූපයක් ඉදිකර තිබෙනවා.පසුකාලයේ ගරා වැටුනා යැයි සැලකෙන මේ ස්තූපය 1980 දශකය අවසන් භාගයේදී,බෞද්ධ භික්ෂූන් පිරිසක් විසින් කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේදී බුදුන්ගේ වම් දළදාවක් ලෙස විශ්වාස කල හැකි දන්තයක් සහිත ධාතු මංජුසාවක් ලැබුණ බව සැලකෙනවා.එම දන්ත ධාතුවෙහි දිග 7.5cm පමණ වන බවට සදහන් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buddha Tooth Relic Temple &amp; Museum |url=https://chinatown.sg/visit/buddha-tooth-relic-temple |url-status=live |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Chinatown Singapore}}&lt;/ref&gt;

පසුව, සිංගප්පූරු හි '''පූජ්‍ය ෂි ෆා ෂාඕ''' හිමියන් (වර්තමාන මෙම විහාරයේ අධිපති හිමි) මියන්මාර සංචාරයකදී මෙම දළදාව පිළිබඳව දැනගත් අතර, බෞද්ධ සංඝයා සහ බෞද්ධ සභාවක් සමඟ සාකච්ඡා කරමින්, එම දළදා වහන්සේ සිංගප්පූරුවට ගෙන ඒමට අවසර ලබා ගත්හ.ඒ අනුව 2002 වසරේදී,Shi Fa Zhao හිමියන්ට එම දළදාව ලැබීමෙන් පසු, ධාතුව සඳහා සුදුසු ආකාරයෙන් ස්ථානයක් සකස් කළ යුතු බව තීරණය කළ අතර,ඒ අනුව අළුත්ම විහාර සංකීර්ණයක් ඉදිකිරීම ආරම්භ විය.&lt;ref name =&quot;NLB&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buddha Tooth Relic Temple and Museum |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=389e7067-97fb-4e1d-b7e9-688efd442319 |last=Chua |first=Alvin |access-date=30 ජුලි 2025 |website=සිංගප්පූරු ජාතික පුස්තකාල මණ්ඩලය}}&lt;/ref&gt;

සිංගප්පූරුවේ චයිනාටවුන් ප්‍රදේශයේ පිහිටි එය Buddha Tooth Relic Temple and Museum ලෙස නම් කී අතර ටැං රාජවංශ චීන වාස්තු විලාසිතාවකින් සැරසුණු ආගමික සහ සම්ප්‍රදායික කලා සංකීර්ණයක් ලෙස සැලකේ.2007 වසරේ වෙසක් උත්සව දිනයේදී විවෘත කරන ලද මෙය එතැන් පටන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දන්ත ධාතුවක් තැන්පත් කර ඇති බෞද්ධ පූජනීය ස්ථානයක් ලෙසද ප්‍රසිද්ධියක් ලබා තිබේ.

ටැං රාජවංශයේ වාස්තු ශිල්පය අනුව නිර්මාණය කර ඇති අතර එහි මධ්‍යම මහලේ ඇති රන් ස්තූපය තුළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යැයි සැලකෙන දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත.ස්තූපය සදහා භාවිතා වූ රන් ප්‍රමාණය කිලෝග්‍රෑම් 320ක් වන අතර, එය සම්පූර්ණයෙන්ම පරිත්‍යාග කරන ලද රන් වලින් සාදන ලදී.

ඊට අමතරව විහාරය තුළ කෞතුකාගාරයක්, පුස්තකාලයක්,චිත්‍රපට ශාලාවක්,භාවනා කාමර සහ බෝධිසත්ත්ව මන්දිර,ථේරවාද,මහායාන,වජ්‍රයාන ආදී බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන් නිරූපණය වන නිර්මාණය වලින් සමපන්විත වේ.මෙහි තැන්පත්ව ඇති දළදාව දිනයකට නියමිත වෙලාවක දී වන්දනා කිරීම උදෙසා ප්‍රදර්ශනය කරනු ලබයි.ඒ සදහා නවීන තාක්ෂණය සහිත ස්වයංක්‍රීයව විවෘත වන වැසී යන උපකරණ භාවිතා වේ.&lt;ref name =&quot;NLB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buddha Tooth Relic Temple and Museum in Singapore |url=https://www.aswesawit.com/buddha-tooth-relic-temple-singapore|date=19 අගෝස්තු 2024|access-date=30 ජුලි 2025 |website=As We Saw It}}&lt;/ref&gt;

===තායිවාන දළදා වහන්සේ===
[[File:Fo Guang Shan Buddha Museum 佛光山佛陀紀念館 .jpg|thumb|200px|තායිවාන දළදාව තැන්පත් Fo Guang Shan Buddha Museum නම් මහායාන බෞද්ධ විහාරස්ථානය]]
තායිවානයේ කාඕෂියුං නගරයේ පිහිටි Fo Guang Shan Buddha Museum හි තැන්පත් කර ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දන්තයක් ලෙස සැලකෙන මෙය 1998 දී බුරුම භික්ෂුවක් සමඟ Fo Guang Shan ආගමික නිකායේ ආරම්භකයා වූ වන්. සිං යුන් හිමියන් ඉන්දියාවේ බුද්ධගයාවට වැඩම කළ අවස්ථාවක Kunga Dorje Rinpoche නම් ටිබෙට් ජාතික භික්ෂුව විසින් ත්‍යාගයක් ලෙස ලබා දී ඇත.13 වන සියවස තෙක් නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලයේ තැන්පත් කර තිබූ බවට සැළකෙන දළදාවක් ටිබෙටය වෙත ගෙනගොස් ආරාමයක තැන්පත්කර තිබී ඇති අතර පසුව වර්ෂ 1950 සමයේ සමයේ චීන ආක්‍රමණ මත එම ආරාමය විනාශ වීමෙන් පසු Tibetan Lama Kunga Dorje Rinpoche විසින් රැකගනිමින් තිබූ ධාතුව ඉන්දියාව වෙත රැගෙන ගය බවත්, පසුව 1998 දී මෙම තායිවාන විහාරයේ ප්‍රධාන භික්ෂුව වෙත ලබා දුන් බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buddha's tooth relic |url=https://www.fgsbmc.org.tw/EN/collection-special-relics.aspx |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Fo Guang Shan Buddha Museum|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;&lt;!--same source &lt;ref&gt;https://artsandculture.google.com/asset/tooth-relic-fo-guang-shan-buddha-museum/RwGVLK-i7FAgGg&lt;/ref&gt; --&gt;

මෙම දන්ත ධාතුව තායිවානයට ගෙනගොස් ඇති පසුව, එය Fo Guang Shan ආරාමය තුළ තාවකාලිකව තැන්පත් කරන ලදී.එහි විශේෂත්වය හඳුනාගත් වන්. සිං යුන් හිමියන් විසින් මෙම දළදාව ස්ථිරව තැන්පත් කිරීම සඳහා විශාල විහාර සංකීර්ණයක් ගොඩනැගීම ඒ වනවිටත් අරඹා තිබුණි.ඒ අනුව ඉදිකරන ලද Fo Guang Shan Buddha Museum, 2011 දෙසැම්බර් මාසයේදී විවෘත විය. මෙහි මධ්‍යස්ථානය වන ප්‍රධාන මැදිරිය හෙවත් Main Hall හි Buddha Memorial Center නම් ස්ථානයේ මෙම දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=DISCOVER THE SERENITY OF TAIWAN’S LARGEST BUDDHIST COMPLEX |url=https://www.getmetotaiwan.com/culture/fo-guang-shan-buddha-museum |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Get me to Taiwan|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;

===ජපාන දළදා වහන්සේ===
[[File:Stairs to Sanmon, Engaku-ji.jpg|thumb|200px|බුදුරදුන්ගේ දන්ත ධාතුවක් තැන්පත් ව ඇතැයි සැලකෙන Engaku-ji සෙන් බෞද්ධ විහාරය]]


බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දළදාවක් තැන්පත් කර ඇතැයි සැලකෙන ජපානයේ කමකුරා නගරයේ පිහිටි විශිෂ්ටතම සෙන් (Zen) විහාරවලින් එකක් වන Engaku-ji විහාරය; එහි ආගමික සහ වාස්තු විද්‍යාත්මක උරුමයක් ලෙසද ප්‍රසිද්ධය. මෙම විහාරය ආරම්භ වූයේ 1282 දී මොන්ගෝලියානු ආක්‍රමණවලින් පසුව කාමකුරා ශොගුන රාජධානියේ පාලකයාව සිටි හෝජෝ ටෝකිමුනෙ (Hōjō Tokimune) මගින්ය.ඉතිහාසගත මූලාශ්‍ර වලට අනුව ආක්‍රමණවලදී මියගිය සෙබළුන්ට ගෞරව දැක්වීමට සහ සෙන් බුද්ධාගම ජපානයේ වැඩිදියුණු කිරීමට අරමුණුකොට ගත් දැවැන්ත ආගමික ව්‍යාපෘතියක් ලෙසය මෙය සැලකේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Engaku‑ji Temple in Kamakura: Zen Heritage &amp; National Treasures on a Hillside Oasis |url=https://ashigarukumakichi.com/02-engakuji |date=7 ජුලි 2024 |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Ashigaru Kumakichi|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;

Engaku-ji විහාරයේ වාර්තා සහ ජපන් බුද්ධ වංශ කතා අනුව, මෙම දළදාව චීනයෙන් හෝ කොරියාවේ සිට රාජතාන්ත්‍රික තෑගි ලෙස කාමකුරා යුගයේදී ලැබුණු බවට විශ්වාස කෙරේ.මෙම දළදාව තැන්පත් කිරීම සඳහා ගොඩනඟන ලද්දේ Shariden නමින් හැඳින්වෙන, චීනයේ සොං රාජවංශයේ වාස්තු ශෛලයෙන් නිර්මාණය කළ සුන්දර ශාලාවකි.මේ දන්ත ධාතුව ගෞරවය සහ පූජනීයත්වය තුළින් සියවසකට අධික කාලයක පුරාවට මෙම විහාරයෙහි තැන්පත්ව තිබේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Engaku-ji Temple |url=https://kamakuraguide.com/en/kitakamakura/engakuji-kamakura |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Kamakura Guide|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;

===පැරණි ඉතිහාස මූලාශ්‍රගත වෙනත් දළදා වහන්සේලා===
හියුං සියෑං හිමියන් ඉන්දියාවේ හා ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ කිහිපයක බුදුරදුන්ගේ දන්ත ධාතු කිහිප නමක් වැඩ සිටින බව තම දේශාටන වාර්තාවේ සඳහන් කර තිබේ.[[File:Xuanzang w.jpg|thumb|150px|හියුං සියෑං හිමියන් දැක්වෙන සිතුවමක්]]
[[File:Xuanzang route.jpg|thumb|200px|upright=1.5|හියුං සියෑං හිමියන්ගේ ගමන් මාර්ගය]]

එහි සඳහන් කර ඇති ආකාරයට ඇෆ්ගනිස්ථානයේ බාමියන් දේශයේ එක් විහාරයක බුදුරදුන්ගේ දන්ත ධාතුවක් හැරුණුවිට පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ දන්ත ධාතූන් වහන්සේ නමක් ද සක්විති රජෙකුගේ දන්තයක් ද තැන්පත් කර තිබී තිබේ.පසේ බුදුරදුන් ආදි-කල්පික උතුමකු නිසා උන්වහන්සේගේ දන්ත ධාතුව අඟල් 5 ක් තරම් දිග ය.සක්විති රජුගේ දන්තය අඟල් 3 ක් තරම් දිගය.ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කපීෂ දේශයේ එක් විහාරයක සිදුහත් කුමරුගේ කිරිදතක් තැන්පත් කර තිබුණි.මේ කිරිදතේ දිග අඟල් එකහමාරක් තරම් ය.
[[File:Fa Hsien at the ruins of Asoka's palace.jpg|thumb|right|250px|ෆාහියන් හිමියන් ආශෝක රජුගේ මාළිගයේ නටඹුන් නරඹන අවස්ථාව දැක්වෙන සිතුවමක්]]
ෆාහියන් හිමියන් ඛල්ඡා දේශයේ වැඩ හිඳින දන්ත ධාතුවක් ගැනත් ඇෆ්ගනිස්ථානයේ නගරාහර දේශය තුළ වැඩ හිඳින දන්ත ධාතුවක්(නගරාහර දළදාව ගැන මීට පෙර ගාන්ධාර දළදාව යටතේ සඳහන් කෙරිණ)ගැනත් තම වාර්තාවේ සඳහන් කර තිබේ.ඒත් එම දන්ත ධාතූන් වහන්සේලා ඒ ඒ ප්‍රදේශයට ලැබුණු ආකාරය ගැන විස්තර සඳහන් කර නැත.
[[File:BEAL(1869) FAH-HIAN'S ROUTE THROUGH INDIA AND TARTARY.jpg|thumb|right|250px|බීල්ස් සංස්කරණයට අනුව ඉන්දියාව හරහා වැටී තිබූ ෆාහියන් හිමියන්ගේ ගමන්මාර්ගය{{sfnp|බීල්|1884}}]]

මෙසේ ඉන්දියාවේත්,ඇෆ්ගනිස්ථානයේත් ප්‍රදේශ කිහිපයක දන්ත ධාතූන් වහන්සේලා යැයි සැලකෙන ධාතූන් වහන්සේල පිළිබඳව සඳහන් කර තිබුණත් මේ වනවිට එම දන්ත ධාතූන් වහන්සේල කුමන ස්ථානයක වැඩ සිටිනවා දැයි කිව නිශ්චිතව කිව නොහැක.
{{Sfn|විදානපතිරණ|2008|p=41}}

===වර්තමානයේ බුදුරදුන්ගේ දන්ත ධාතූන් වහන්සේලා යැයි විශ්වාස කරන ලෝකයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි දන්ත ධාතූන් වහන්සේල===

2024 දී ලොව පුරා සිදු කළ සමීක්ෂණයකින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දන්තයන් ඇතැයි ලෙස විශ්වාස කරනු ලබන ස්ථාන 32 ක් වාර්තා වී තිබේ.ඉන් කිහිපයක් පහත දැක්වේ.

*ධම්මරාජික ස්ථූපය අසල ස්තූපයක් කැපීමෙන් හමු වූ දන්ත ධාතුව - තක්ෂිලා ජාතික කෞතුකාගාරය, [[පාකිස්ථානය|පකිස්ථානය]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taxila stands with Dalada Maligawa in housing the Lord Buddha’s Sacred Relic|url=https://www.dailymirror.lk/news-features/Taxila-stands-with-Dalada-Maligawa-in-housing-the-Lord-Buddhas-Sacred-Relic/131-307333|last=බණ්ඩාර|first=කැළුම්|date=25 අප්‍රේල් 2025|work=Daily Mirror|access-date=30 ජුලි 2025|publisher=සී/ස විජය පුවත්පත් සමාගම|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 
*ශල්කන්ඩි ස්තූපයෙන් හමු වූ දන්ත ධාතුව - Chakdara හෙවත් Dir කෞතුකාගාරය, පකිස්ථානය&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Archaeologists grapple with ‘Buddha’s tooth’|url=https://www.dawn.com/news/599598/archaeologists-grapple-with-buddhas-tooth|date=18 ජනවාරි 2011|work=Dawn|access-date=30 ජුලි 2025|language=ඉංග්‍රීසි}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*නාගාර්ජුනකොන්ඩාවේ මහා චෙෙත්‍ය - ආන්ද්‍රා ප්‍රදේශය, [[ඉන්දියාව]]&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Rescued From A Dam: Nagarjunakonda, India’s Flooded Buddhist Center |url=https://www.ancient-origins.net/ancient-places-asia/nagarjunakonda-0017242 |last=පාන්ඩේ |first=සාහිර් |date=8 සැප්තැම්බර් 2022 |access-date=30 ජුලි 2025 |website=Ancient Origins}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
*ලූ මවුන්ටන් විහාරය - කැලිෆෝර්නියා ප්‍රාන්තය, [[අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]]&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=No April Fools': Followers Claim Rare Buddha's Tooth With Healing Powers Continues to Grow  |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/not-april-fools-day-prank-supernatural-rare-buddhas-tooth-healing-powers-continues-grow/2059018 |last=නවරෝ |first=හෙදර් |date=1 අප්‍රේල් 2013 |access-date=30 ජුලි 2025 |website=NBC Los Angeles}}&lt;/ref&gt;

==දළදා අනුරූ නිර්මාණයේ අතීතය සහ වර්තමානය==
{{Under construction }}
ලක්දිව දළදා අනුරූ නිර්මාණය බැදී පවතින්නේ මහනුවර දළදා වහන්සේ සම්බන්ධව ය.ඒ අනුව දළදා වහන්සේගේ ආරක්ෂාව උදෙසාත්,විවිධ රටවල්වලට තුටු පඬුරු ලෙස ලබා දීම උදෙසාත්,ස්තූපවල නිධන් කරන ධාතූන් වහන්සේලට අමතරව ධාතු අනුරූ ලෙස නිධන් කිරීම උදෙසාත් දළදා අනුරූ නිර්මාණය කරනු ලැබූ බව ඉතිහාස ගත මූලාශ්‍ර වල දැක්වේ.අද ද වර්තමානයේ නිර්මාණය කරනු ලබන ස්තූපයන්හි මෙසේ අනුරූ ද තැන්පත් කිරීම සිදුකරන බව දැකිය හැක.එහිදී දළදා අනුරූ වලට අමතරව නොභින්න ධාතූන් වහන්සේල සිහිකරමින් ඒ වෙනුවට ලලාට ධාතු අනුරූ,අකු ධාතු අනුරූ,ග්‍රීවා ධාතු අනුරූ ආදිය ද නිර්මාණය කරනු දැකගත හැකිය. මේ අනුරූ නිර්මාණය උදෙසා ඇත් දළ සහ වටිනා දැව විශේෂයෙන්ම සුවඳ සදුන් දැව වැනි ද්‍රව්‍ය යොදාගත් බව දැක්වේ.මෙහිදී සිදු වන්නේ සැබෑ දළදා වහන්සේගේ ප්‍රමණයට සහ හැඩයට සපයාගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් අනුරුවක්(A Replica) නිර්මාණය කර ගැනීමයි.සමහර අවස්ථාවල,විශේෂයෙන්ම විදේශයන් වෙත ලබා දීමේ දී එසේ නිර්මාණය කරන අනුරූ සුලු මොහොතක් දළදා කරඬුව අසලින් තබා හෝ සැබෑ දළදා වහන්සේ ස්පර්ශ කළ සුවඳ කුඩු මත සුලු මොහොතක් තබා ලබා දීම,දළදා වහන්සේ පරිහරණයේ දී ස්පර්ශ කරන සේද සලුව මත සුලු මොහොතක් තබා ලබා දීම ද සිදු වූ බව වාර්තා වේ.ඊටත් අමතරව දළදා වහන්සේ ස්පර්ශ වූ සුවඳ කුඩු හෝ සේල සලුව සමගම අනුරූ දළදාව ද ලබා දීමත් වාර්තා වේ.වැදගත් කරුණ නම් මේ අනුරූ කිසිවක් සැබෑ ධාතූන් වහන්සේ නොවීමයි.මහාවංශය ආදී මූලාශ්‍රගත තොරතුරු අනුව,මේ ආකාරයෙන් දළදා අනුරූ නිර්මාණය කළ අවස්ථා කිහිපයක් ම දැකිය හැක.
===ආරක්ෂක හේතු මත හා වෙනත් හේතු මත නිර්මාණය කළ දළදා අනුරූ===

====1.හිරිපිටියේ දිවනිළමේ විසින් නිර්මාණය කළ දළදා අනුරුව====
කෝට්ටේ රාජ්‍යයේ පෘතුගීසි බලය දිනෙන් දින වැඩි වූ සමයක [[හත්වන බුවනෙකබාහු රජ|හත්වන බුවනෙකබාහු රජුගෙන්]] පසු පෘතුගීසීන්ගේ සහයෙන් [[දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජ]](1551-1597) වර්ෂ 1551 දී රජ බවට පත් වෙන අතර එවකට කෝට්ටේ දළදා මාළිගාව බාරව සිටි කීරිවැල්ලේ හිරිපිටියේ ඒකනායක දිවනිළමෙට තවදුරටත් දළදාව කෝට්ටේ රාජධානිය තුළ තබා ගැනීම අනතුරුදායක බව තේරුම්ගොස් තිබූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර වල දැක්වේ.හිරිපිටිය නිළමේ දළදා වහන්සේ ලංකාවට වැඩමෙව් දන්ත කුමරුගේ පරම්පරාවට අයත් පුද්ගලයෙකි.එබැවින් හේ දළදාව රැකීමට රාජකාරි මට්ටමෙන් මෙන්ම පාරම්පරික උරුමයෙන්ද බැඳී සිටියේය.කීරවැල්ලේ හිරිපිටිය නිළමේ මේ ආසන්න කාලයක දිනක් හීනයක් දැක තිබෙන අතර එහි දී නිල් පැහැති ඇඳුමක් ඇඳගත් පුද්ගලයෙක් නැගෙනහිර දිශාවට තම අසිපත දිගුකර '''“කෝට්ටේ කලාලේ කිසිල්ලේ,දත මැදගන්න රාළේ “''' යැයි එම සිහිනයේදී නිළමෙට පැවසූ බව දැක්වේ.

මේ සිහිනයෙන් යම් අනතුරක සේයාවක් පෙනුනත් කීරවැල්ලේ නිළමේට එය හරිහැටි තේරුම් නොවීය.නියම දළදාව තමා අතට ගත් කීරවැල්ලේ නිළමේ දළදාවේ අනුරුවක් කෝට්ටේ දළදා මාළිගාවේ තබා පැපිළියාන විහාරස්ථානයට ගොස් එහි විසූ නාගසේන හිමියන් බැහැදකින ලදී.එහිදී මෙම සිහිනය පිළිබඳව විමසූවිට නාගසේන හිමියන් එම සිහිනය පිළිබඳ විවරණය කර වහාම දළදාව රැගෙන පළායන ලෙස කීරවැල්ලේ නිළමෙට පැවසුවේය.

පැපිළියාන විහාරස්ථානයේ තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි විසින් නිර්මානය කළ “ ශබ්ද ද්වනී වාහිනී“ නැමති යන්ත්‍රයක් විය.එය පිළිබඳව වැඩි විස්තරයක් සොයා ගැනීමට නොහැකි වූවත් එයින් සැතපුමක් පමණ දුර සිට කරන කතාබහකට සවන් දීමට හැකි බව වාර්ථාවී තිබේ.එහිදී එම යන්ත්‍රය ක්‍රියාත්මක කළ විට නාගසේන හිමියන්ට දැනගැනීමට හැකිවී ඇත්තේ ධර්මපාල රජු පෘතුගීසීන් සමග එක්වී දළදා මාළිගාව කොල්ල කෑමට සැලසුම් කරන බවයි.ක්‍රියාත්මකවූ කීරවැල්ලේ නිළමේ දළදාව රැගෙන සීතාවක රාජධානියට එදිනම පළා ගියේය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=දළදා වහන්සේ වැඩමෙව් සමන් දේව පෙරහැර|url=https://elearning.lk/blog/saman-devala-perahera-and-the-tooth-relic/}}&lt;/ref&gt;

දළදා වහන්සේ සීතාවක [[මායාදුන්නේ රජ|මායාදුන්නේ රජුට]] භාරකළ හිරිපිටිය නිළමේ තමා මුහුණපෑ සිද්ධිය රජුට පවසන ලදී.තම රාජධානියේ දළදා වහන්සේට ආරක්ෂාව නොමැති බව සිතූ මායාදුන්නේ රජු කුරුවිට දෙල්ගමුව රජමහ විහාරයේ නව දළදා මාළිගාවක් සාදා දළදා වහන්සේ එහි තැම්පත්කර දළදාවේ භාරකාරත්වය දෙල්ගමුව විහාරයේ ශ්‍රී මහින්දාලංකාර තෙරණුවන්ට භාර කරන ලදී.දළදා වහන්සේ වැඩමවීමට තරමක කාලය ගතවූ පසු සබරගමුවටද පෘතුගීසි තර්ජන එල්ලවන්නට විය.මෙය දළදාවේ ආරක්ෂාවට තරජනයක් බව දැනගත් මහින්දාලංකාර තෙරණුවෝ අතිවිශාල කුරහන් ගලක් සාදා එහි පත්ලෙහි දළදා වහන්සේ තැම්පත් කෙරිණ.මෙම යෝධ කුරහන්ගල අඩි 4ක් දිගවේ.පළල අඩි 2 අඟල් 9කි.ගලේ වට ප්‍රමානය අඩි 8 අඟල් 9කි.ශ්‍රීපාද කන්දෙහි සීත ඟඟුලෙන් ඇරඹෙන කුරු ගඟ ගලා බසින්නේ මෙම දෙල්ගමුව විහාරය ආසන්නයෙන්ය.දළදාවේ වැඩි ආරක්ෂාව සඳහා මහින්දාලංකාර හිමි කුරු ගඟෙන් ලද මැණිකකින් කොපුවක් සාදා,දළදා වහන්සේ එහි තැම්පත් කරන ලදී.මේ බව එමර්සන්ට් ටෙනන්ට් ඉතිහාසඥයාගේ වාර්තා වල ද සඳහන්වේ.එසේ දළදා වහන්සේ වසර 43 කට ආසන්න කාලයක් කුරහන් ගල තුළ වැඩ සිට මායාදුන්නේ රජුගෙන් පසු රජු මරා රජු වූ සීතාවක රාජසිංහ හෙවත් [[පළමුවන රාජසිංහ රජ]] සිදුකළ පීතෘ ඝාතක අකුසලය නිසා හා හින්දු ආගම වැළදගැනීම නිසා සීතාවක ද අස්ථාවර තත්ත්වයක් පෙන්නුම් කළ බැවින් එසමයේම [[පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජ]] මහනුවර රජු වූ බැවින් පසුව දෙල්ගමුවේ සිට මහනුවරට දළදා වහන්සේ හිරිපිටිය රාළ විසින් ම වැඩමවනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=සීතාවකින් මහනුවරට දළදා වහන්සේ මහනුවරට වැඩම කළේ කවුද?|url=https://www.lankadeepa.lk/Rasawitha/%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%9A%E0%B6%B1-%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B6%A7-%E0%B6%AF%E0%B7%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%84%E0%B6%B1%E0%B7%83-%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%9A%E0%B7%80%E0%B6%AF/57-536980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title= කෝට්ටේ කලාලේ දත මැදගන්න රාළේ - කුරහන් ගලක දළදාව සැගවූ අඳුරු යුගයක කතාව|url=https://trisinhala.blogspot.com/2017/06/blog-post_28.html?m=1}}&lt;/ref&gt;

[[File:Delgamuva Vihara, Sri Lanka.jpg|thumb|දන්ත ධාතූන් වහන්සේ සඟවා තැබූ කුරහන් ගල]]

====2.වීදිය බණ්‌ඩාර සතුව තිබූ දළදා අනුරුව====
සීතාවක දළදා වහන්සේ වැඩසිටින කාලය තුළ හිරිපිටිය රාළ විසින් කෝට්ටේ දළදා මාළිගාවේ තැන්පත් කර තිබූ දළදා අනුරුව සැබෑ දළදාව යැයි සිතා ධර්මපාල රජුගේ පියා වන [[වීදිය බණ්ඩාර]] දළදා අනුරුව රැගෙන, බෙංගයි රාළ නම් තැනැත්තෙකු සමඟ යාපනයට පලා ගියේ ය.&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt;සමහර මූලාශ්‍ර තුල වීදිය බණ්‌ඩාර සතුව ඔහු වැදුම් පිදුම් කල අනුරුවක් ලෙසත්,සමහර අවස්ථාවල හිරිපිටිය රාළ දළදාව රැගෙන දෙල්ගමුවට යනවිට වීදිය බණ්‌ඩාරට ලබා දුන් අමතර අනුරුවක් ලෙසත් දැක්වේ.කෙසේ නමුත් ඔහු අනුරුව ද යාපනය වෙත පළා යන විට රැගෙන ගිය බව දැක්වේ&lt;/ref&gt;

යාපනය පාලනය කළ [[පළමු සංකිලි රජ]] සමඟ පැමිණි මුල් කල සහයෝගීව සිටියත් 1555 දී ඇති වූ වැරදි වටහාගැනීමක් මත වීදිය බණ්‌ඩාර හා සංකිලි රජුගේ සේනාව අතර සටනක් ඇති විය.දක්ෂ රණශූරයකු වූ වීදිය බණ්‌ඩාර තනිව සටන් කරමින් සිටින අතරතුර පිටුපසින් ආ දෙමළ සොල්දාදුවකු ගසක සිට වීදිය බණ්ඩාරගේ පිට මතට හෙල්ලකින් පහර දුන්නේය.ඒ පහරින් මරණයට පත් වනවිට දළදාව(අනුරුව) අතේ ඇඟිලි අතර වැරෙන් ගුලිකර තබාගෙන තිබෙන අතර ඉතිහාස ගත තොරතුරු අනුව දෙමළ සේනාවේ කිසිවෙකුටත් ඒ අතැඟිලි දිගහැර දළදාව ගන්නට සමත් නොවීය.මේ නිසා ඇඟිලි කපා ඉවත් කර දළදාව ලබාගෙන සංකිලි රජු විසින් එය තම මාළිගායේ තබා ගත්තේ ය.

නමුත් ටික කලකට පසු පෘතුගීසි සේනාවන් යාපනය ආක්‍රමණය කර යාපනය රාජධානිය යටත් කරගත් අතර එහිදී අනුරුවක් යැයි නොදන්නා ඔවුන් ද කෝට්ටෙන් අස්ථානගත වූ දළදාව යැයි සිතා එම අනුරුව ගෙන ගෝව වෙත පිටත් කර යැවීය.ගෝව වෙත පිටත් කර යැවූ එම දළදාව කතෝලික පූජකයන් සහ පෘතුගීසින් විසින් එය ගිනි තබා විනාශ කර එහි අලු ගඟට දැමූ බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title =“The Buddha’s Tooth: Western Tales of a Sri Lankan Relic” by John S Strong|url=https://asianreviewofbooks.com/the-buddhas-tooth-western-tales-of-a-sri-lankan-relic-by-john-s-strong/?utm_source=chatgpt.com}}&lt;/ref&gt;

====3.දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජු බුරුමය වෙත යැවූ අනුරුව====
වීදිය බණ්ඩාරගේ සිදුවීම වන අතරේ බුරුම රජු දළදා වහන්සේ ඉල්ලන අතර එම ඉල්ලීම මත සැබෑ දළදාව නොමැති බැවින් කෝට්ටේ ධර්මපාල රජු විසින් දළදා අනුරුවක් නිර්මාණය කර වර්ෂ 1576 දී බුරුමය වෙත යවන ලදී,ඉන් ටික කලකට පසු 1580 වර්ෂයේ දී [[දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජ]] විසින් කෝට්ටේ දළදා මාළිගාව ඇතුලු සියලු දේපල සහිත කෝට්ටේ රාජධානිය තෑගි ඔප්පුවකින් පෘතුගීසීන් වෙත පවරා දුන්නේ ය.බුරුමයට යැවූ මෙම අනුරුව පිළිබඳව පසුව සාකච්ඡා කෙරේ.&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt;ධර්මපාල රජු බුරුමය වෙත යවන ලද්දේ කිනම් අනුරුව ද යන්න නිශ්චිතව හදුනාගත නොහැක,සමහර මූලාශ්‍ර වල කෝට්ටේ මාලිගාවේ හිරිපිටිය රාල තබා ගිය අනුරුව වීදිය බණ්‌ඩාර රැගෙන ගිය බව දැක්වෙන බැවින් ධර්මපාල රජු විසින් අනුරුවක් නිර්මාණය කර බුරුමය වෙත යැවූ බව දැක්වේ.සමහර මූලාශ්‍ර තුල වීදිය බණ්‌ඩාර සතුව අනුරුවක් තිබූ බවත් සමහර මූලාශ්‍ර වල හිරිපිටිය රාල ම වීදිය බණ්‌ඩාර වෙත එම අනුරුවක් දුන් බවත් දැක්වෙන නිසා එවිට වීදිය බණ්‌ඩාර මාලිගාවේ අනුරුව නොගෙනගිය බැවින් නම් ධර්මපාල රජු බුරුමය වෙත යැවූයේ මාලිගාවේ අනුරුව යැයි ද විස්තර වේ.&lt;/ref&gt;

====4.කැබලියපොල පුරාණ විහාරය සතුව පවතින දළදා අනුරුව====
කොළවෙනිගම ලේඛනයට අනුව කෝට්ටේ ධර්මපාල රජ සමයටත් පෙර, එනම් දෙවැනි ජයවීර පරාක්‍රමබාහු රජතුමාගේ (1467-1469) අභාවයෙන් පසු දළදා වහන්සේ අගනුවරින් කොළවෙනිගමටත්, පසුව සත්මලේ ඇල්ල හා රත්මලේ කන්දටත්, අවසානයේ දෙල්ගමු විහාරයටත් වැඩම කරවන ලද බව පෙනේ. දළදා වහන්සේ කොළවෙනිගම වැඩසිටි කාලසීමාවේ එහි ආරක්ෂාව උදෙසා කටයුතු කළ භික්ෂූන් වහන්සේලාට, කන්ද උඩරට පළමුවැනි විමලධර්මසූරිය රජතුමා විසින් දළදා අනුරුව බැගින් ප්‍රදානය කරන ලදැයි කියැවේ. ඒ අනුව කැබලියාපොල සාමණේර තැනට හිමි වූ දළදා අනුරුව කැබලියපොල පුරාණ විහාරය සතුව පවතින දළදා අනුරුව වශයෙන් පිළිගැනේ.

====5.දකුණු පළාතේ කසාගල රජමහා විහාරය සතුව පවතින දළදා අනුරුව====
[[File:Kasagala Raja Maha Vihara 1.jpg|thumb|කසාගල රජමහ මහා විහාරයේ පැරණි ස්තූපය සහ ශිලා ලිපි]]
මහනුවර යුගයේ නිර්මාණය කළ තවත් දළදා අනුරුවක් දකුණු පළාතේ කසාගල රජමහ විහාරය සතුව පවතී. එකී මාණික්‍යමය දළදා අනුරුව හා එය තැන්පත් කර තිබෙන කරඬුව කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජතුමා (1747-1782) විසින් එය පූජා කරන ලදැයි සැලකේ. විහාරස්ථ වාර්ෂික දළදා පෙරහැර පවත්වන්නේ එම දළදා අනුරුව මුල්කොටගෙන ය.

====6.වර්ෂ 1817 උඩරට මහකැරැල්ල සමයේ නිර්මාණය කළ දළදා අනුරුව====

වර්ෂ 1817 උඩරට මහකැරැල්ල ආරම්භ වූ කාලය වන විටත් දළදා අනුරුවක් සකසා තිබූ බව කියැවේ.ඒ නිදහස් අරගලකරුවන් යුධ උපායක් ලෙස භාවිතා කිරීමට ය.නමුත් වාරියපොල ශ්‍රී සුමංගල හිමියන් තේවාව කරන වේලාව අතරතුර සැබෑ දළදා වහන්සේම ලබාගෙන නිදහස් අරගල කරුවන් අතට පත්කළ නිසා දළදා අනුරුව ඒ අවස්ථාවේ භාවිත කළ බවක් නොපෙනේ.නමුත් නැවතත් දළදා වහන්සේ බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතටම පත් වී තිබේ.

====7.කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු සඳුන් කල්කයක සටහන් කර තබා ගත් දළදා ලාංඡනය====

ඉහතින් සඳහන් දළදා අනුරූවලට අමතරව කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ දවස දළදා වහන්සේගේ ලාංඡනයක් සඳුන් කල්කයක සටහන් කර ගැනීමේ පුවතක් පිළිබඳ තොරතුරු හමු වේ. මහාවංසය හා පුණ්‍යක්‍රියා සන්දේශයේ සඳහන් වන ආකාරයට සියම් උපසම්පදාව පිහිටුවීම සඳහා මෙරටට වැඩම කළ සියම් දූතයන් අතරින් පිරිසක් සියරට බලා පිටත් වූ අවස්ථාවේ රජතුමා විසින් ඔවුන්ට ලබාදුන් ත්‍යාග අතර දළදා ලාංඡනය සහිත සඳුන් කල්කය බහා ඇති කරඬුවක් ඇතුළත් වී තිබේ

මීට අමතරව ලක්දිව තවත් වෙහෙර විහාර කිහිපයක අතීතයේ නිර්මාණය කරන්නට ඇති දළදා අනුරූ අප්‍රකටව වන්දනාවට පාත්‍ර වන බව නම් නිසැක ය.මේ ආකාරයෙන් බැලූ කල ඉතිහාස පුරාවටම වාර්තාගත වූ හා වාර්තාගත නොවූ අයුරින් දළදා වහන්සේගේ ආරක්ෂාව පිණිසත් විවිධ හේතු සඳහාත් දළදා අනුරූ නිර්මාණය කළ බව පෙනෙන අතර අදට ද එසේ දළදා අනුරූ ආරක්ෂාව පිණිස හදසි අවස්ථාවල භාවිතා වන බවට මතයක් ද පවතී.

===චීනයට යැවූ දළදා අනුරූ===

====1.මහානාම රජු චීනය වෙත යැවූ දළදා අනුරුව සහ ජෙඩ් ශෛලමය බුද්ධ ප්‍රතිමාව====
[[මහානාම රජ]] දවස(412-434) නැගෙනහිර චීනයේ ක්‍රි.ව. 407-453 අතර කාලයේ ජිං(Jin) රාජවංශයේ- Lin Song/දකුණු Song වංශයේ තුන්වන පාලකයා වූ Yuanjia අධිරාජ්‍යා(Lia Yilong/Emperor Wen of Liuson)  විසින් දළදාව ඉල්ලා ඇති අතර එවිට දළදා අනුරුවක් යැවූ බව සදහන් වේ.
[[File:Liu Yilong (Emperor Wen of Liu Song).jpg|thumb|200px|Liu Yilong අධිරාජ්‍යා]]
දළදා අනුරුවක් යැවීමට අමතරව &quot;පියන්-ඉ-ටියන්&quot; චීන ඉතිහාස ග්‍රන්ථයේ සඳහන් පරිදි ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසේ  මුල් කාලයේදී මහානාම රජු විසින් දූතයන් පිරිසක් චීන රාජ්‍යයට පිටත් කර තිබේ. මෙම දූත පිරිස ඇත්දළ,ඒ ආශ්‍රයෙන් තැනූ භාණ්ඩ සහ මැණික් ආදී වටිනා තෑගි ද ගෙන ගොස් තිබේ. මේ අතර වැදගත්ම ත්‍යාගය ලෙස මහානාම රජු විසින් එවූ අඩි හතරයි අඟල් දෙකක්  පමණ උස නීල ගරුඬ(හරිත මිණි) නොහොත් ජෙඩ් ගලින් නෙලන ලද බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ද යවා තිබේ.මෙම බුදු පිළිමය සහ දූත පිරිස චීනයට ගිය කාල වකවානුව වනවිට චීන රාජාවලියේ සඳහන් පරිදි සුන් රාජ වංශය බලය පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. චීනයේ &quot;නැන්ජින්(Nanjing)&quot; නුවර එකල අගනගරය ලෙස භාවිතා කළ අතර චීන රජු මෙම බුදු පිළිමය දැක බොහෝ සතුටට පත්ව එම ජෙඩ් ශෛලමය බුද්ධ ප්‍රතිමාව නැන්ජින්(Nanjing) හි &quot;වෝ-කොන් නම් බුද්ධ මන්දිරයේ(Wu-Kon Buddha Temple/Waguan Buddha Temple) තැන්පත් කොට පූජා පැවැත්වූහ. රාජ දූතයන්ට සම්මාන සත්කාර කරිමින් එම දූත පිරිස වසර දහයක් පමණ එහි නවත්වා ගෙන සිටි බව ද ඉතිහාස මූලාශ්‍ර වල දැක්වේ.&lt;ref&gt;https://seneviruwan.blogspot.com/2017/09/blog-post_21.html&lt;/ref&gt;මහාවංශය තුළ ද [[මහානාම රජ]] දවස විශේෂයෙන්ම චීනය ඇතුලු විදේශීය රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පුළුල්ව පැවති කාලසීමාවක් ලෙස විස්තර කර තිබේ.ඊට අමතරව; ලෝක ප්‍රසිද්ධ චීන ජාතික [[ෆාහියන්]] හිමියන් ලක්දිවට පැමිණියේ ද, [[බුද්ධඝෝෂ]] හිමියන් හෙළ අටුවා පාලියට පරිවර්තනය කලේ ද මහානාම රජ  දවසේ දීමය.
[[File:Waguan Temple 02 2011-05.JPG|thumb|බුද්ධ ප්‍රතිමා 5 ක් සහිත ජෙඩ් බුද්ධ මන්දිරය]]

====2.තුන්වන පරාක්‍රමබාහු රජු චීනයේ කුබ්ලායි ඛාන් අධිරාජ්‍යා වෙත යැවූ දළදා අනුරූ දෙක====
මාකෝ පෝලෝගේ වාර්තා සහ මහාවංශයේ සඳහන් කරුණු මත [[පළමු බුවනෙකබාහු රජ]] (1272-1284) සමයේ දී  ආර්යයචක්‍රවර්ති නම් දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයා යාපහුව රාජධානිය ආක්‍රමණය කර,එවකට යාපහුවේ දළදා මාළිගාවේ වැඩසිටි දන්ත ධාතුන් වහන්සේ සහ පාත්‍රා ධාතූන් වහන්සේ රැගෙන වර්තමාන තමිල්නාඩුවේ මධුරා නුවර පාලනය කළ පාණ්ඩ්‍ය රජු කුලසේකර වෙත යැවීය.

පළමුවන බුවනෙකබාහු රජුගෙන් පසු [[තුන්වන පරාක්‍රමබාහු රජ]] (1287-93) නමින් බලයට පත් ඔහුගේ පුත් රජවීමට ප්‍රථම මධුරා පුරයට ගොස්, කුලසේකර සමඟ කතා කර, දන්ත ධාතුන් වහන්සේ සහ පාත්‍රා ධාතූන් වහන්සේ නිරුපද්‍රිතව නැවත ලංකාවට වඩමවා ගෙන ආවේය.

මේ සිදුවීම් සිදුවන අතරතුර [[පළමු බුවනෙකබාහු රජ]] දවස (ක්‍රි.ව. 1272-1284) Yuan රාජවංශයේ ආරම්භ පාලකයා වූ Eublai Khan චීන අධිරාජ්‍යා(1215-1294) විසින් 1284 දී දළදා වහන්සේ,කේෂ ධාතූන් වහන්සේලා සහ පාත්‍රා ධාතුව ඉල්ලා ලංකාව වෙත දූතයන් එවා ඇති අතර ඒ වනවිටත් දළදාව සහ පාත්‍රා ධාතූන් වහන්සේ තමිල්නාඩුවේ මධුරාව වෙත රැගෙන ගොස් තිබුණු බැවින්, ඒ බව දැනගත් Khan අධිරාජ්‍යා තමිලනාඩුවේ කුලසේකර නම් පාණ්ඩ්‍ය රජු වෙත ද දූතයන් පිටත් කර ධාතූන් වහන්සේල දෙනම ඉල්ලූ නමුත් ඒ දූතයන් පැමිණෙන විට තුන්වන පරාක්‍රමබාහු රජු නැවත ලංකාවට ධාතූන් වහන්සේල වඩමවා ගෙන පැමිණ තිබේ.
[[File:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|150px|Kublai Khan චීන අධිරාජ්‍යා දැක්වෙන සිතුවමක්]] 
පසුව නැවතත් Khan රජු විසින් ලංකාවට පණිවිඩ එවූ අතර ඒ අවස්ථාවේ තුන්වන පරාක්‍රමබාහු රජු විසින් දළදා වහන්සේගේ අනුරූ 2 ක් චීනය වෙත යවා තිබේ.රජු විසින් එම අනුරූ මහත් හරසරින් පිළිගෙන පුදපූජා පැවැත් වූ බව සදහන් වන මුත් පසුව එම දළදාවන්ට කුමක් වූයේදැයි වැඩි යමක් සදහන් නොවේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=History of Sri Dalada Maligawa, Temple of the Sacred Tooth Relic, Kandy |url=https://daladamaligawa.org/asiaexplorers.htm |access-date=2025-08-15 |website=දළදා මාලිගාව}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.lankaweb.com/news/items/2020/04/29/the-tooth-relic-of-sri-lanka/?&lt;/ref&gt;

===බුරුමය වෙත යැවූ දළදා අනුරූ===

====1.මහා විජයබාහු රජු විසින් බුරුමයේ මහා අනවරථ රජු වෙත යැවූ දළදාව====
පළමුවරට පොළොන්නරුව තම අගනුවර කරගත් [[පළමුවන විජයබාහු රජ]] විසින් (ක්‍රි.ව.1055-1110) සොලීන්ගෙන් රට මුදාගෙන රට එක්සේසත් කළ අතර යුද්ධයේ දී හා නැවත මෙරට උපසම්පදාව පිහිටු වීමට උපසම්පදා භික්ෂූන් ලබා දෙමින් ද,ධර්ම පුස්තක හා සුදු ඇත්පැටවෙක් ද ලබාදෙමින් උදව් උපකාර කළ රාමඤ්ඤ රට(බුරුම රටේ කොටසක්) රජු වූ අනුරුද්ධ හෙවත් මහා අනවරථ රජු(ක්‍රි.ව 1044-1077) විසින් ඒ වෙනුවට දළදා වහන්සේ ඉල්ලා සිටියේය.{{Sfn|ඤාණානන්ද|2019|pp=283}}
[[File:Anawrahta at National museum.JPG|thumb|200px|බුරුමයේ මහා අනවරථ රජුගේ ප්‍රතිමාවක්]] 
විජයබාහු රජු විසින් සැබෑ දළදා වහන්සේ වෙනුවට ඇත්දළින් නිම වූ අනුරුවක් එම රජු වෙත යවා ඇති අතර එය මහත් හරසරින් පිළිගත් මහා අනවරථ රජු විසින් තවත් අනුරූ 4 ක් නිර්මාණය කර තිබේ.&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකාවෙන් වැඩම කරවන ලද දළදා අනුරුවට සමාන අයුරින් රජුගේ ප්‍රාර්ථනාවක් මත මෙම ඉතිරි අනුරූ නිර්මාණය වූ බව බුරුම වංශ කතා පැහැදිලි කරයි.&lt;/ref&gt;

[[File:Shwezigon.jpg|thumb|බුරුමයේ ශ්වෙසිගොන් ස්තූපය]]

ලංකාවෙන් රැගෙන ආ අනුරුව නිධන් කර බුරුමයේ Nyaung-U හි ශ්වෙසිගොන් ස්තූපය (Shwezigon Pagoda) නිර්මාණය කිරීම ආරම්භ කළ අතර එහි වැඩ නිමවෙන්නේ ඔහුගේ පුත්‍රයා වන ක්යාන්සිථ(Kyansittha) රජ සමයේ එනම් ක්‍රි.ව.1102 දීය.අනවරථ රජු විසින් පළමුවෙන් නිර්මාණය කළ අනුරුව බුරුමයේ ටැන්ගි කන්දේ(Mt.Tangyi) ස්තූපයක් ඉදිකර තැන්පත් කළේය. තවත් අනුරුවක් අයෙයර්වඩි(Ayeyarwaddy) ගං ඉවුරේ Pagan හි ඉදිකරන ලද වර්තමානයේ [[ලෝකානන්ද ස්තූපය]] (Lawkananda Pagoda) ලෙස හඳුන්වන ස්තූපයේ තැන්පත් කර ක්‍රි.ව 1059 දී නිර්මාණය කර අවසන් කළේය. ඉතිරි අනුරූ දෙක ටුයිවින් කන්දේ(Mt.Tuywin) සහ පියෙක් කන්ද(Mt.Pyek නැතහොත් Mt.Pyektaung) මත ඉදිකරන ලද ස්තූපවල තැන්පත් කරන ලද බව සඳහන් වේ. [[File:Loka Nanda temple.jpg|thumb|බුරුමයේ Pagan හි ලෝකානන්ද ස්තූපය]]මේ පිළිබඳව බුරුම රට Chronicle of Glass Palce ආදී වංශ කතා වල සදහන් වුවත් මහාවංශය තුල සදහන්ව නොමැත.මහාවංශය තුළ සදහන්ව ඇත්තේ බුරුමයේ රාමඤ්ඤ රටින් උසම්පදාව රැගෙන පැමිණීම පිළිබඳව පමණකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Manjula |first=H.A.K.L. |date=2022-06-30 |title=Lawkananda Pagoda |url=https://www.lankapradeepa.com/2022/03/lawkananda-pagoda.html |access-date=2025-08-15 |website=Lankapradeepa - Gateway to Sri Lanka |language=en}}&lt;/ref&gt;[[File:Glass Palace Chronicle.JPG|thumb|150px|බුරුම රජවරුන්ගේ Glass Palce වංශකතාව]]

====2.හයවැනි බුවනෙකබාහු රජ සමයේ බුරුමයේ ධම්මචේතිය රජුට යැවූ අනුරුව====
හයවැනි බුවනෙකබාහු රජ සමයට අදාළව ය. බුරුමයේ හංසවතී රාජධානියේ සිට උපසම්පදාව ලබාගැනීම සඳහා බුරුම භික්ෂූන් කණ්ඩායමක් ලක්දිවට වැඩම කළ පුවතක් එරට කල්‍යාණි ශිලාලේඛනවල සඳහන් වේ. උන්වහන්සේලා උපසම්පදාව ලබා නැවත සියරට බලා පිටත්වීමට පෙර හයවැනි බුවනෙකබාහු රජතුමා (1470-1478) විසින් හංසවතියේ(Hanthawaddy) ධම්මචේතිය/ධම්මසෙඩි(Dhammazedi) රජතුමාට(1471–1492) වන්දනා කිරීම සඳහා දළදා අනුරුවක් පිරිනැමූ බව එහි වැඩිදුරටත් දැක් වේ. පුෂ්පරාග හා දියමන්තිවලින් සරසා තිබූ එකී දළදා අනුරුවේ විශේෂත්වය නම් එය තම පියරජතුමා වූ පරාක්‍රමබාහු රජතුමා (හයවැනි පරාක්‍රමබාහු) වන්දනාමාන කළ එකක් යැයි හයවැනි බුවනෙකබාහු රජතුමා සඳහන් කර තිබීමයි. මීට අමතරව දළදා වහන්සේගේ ආලේප කළ සඳුන් සුණු කරඬුවක් ද බුරුම භික්ෂූන්ට හිමිව තිබේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=History of Kelaniya Raja Maha Vihara|url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title= KALYANI ORDINATION HALL, PEGU|url=https://www.buddhistdoor.com/OldWeb/bdoor/archive/budd_story/blpg61.htm?}}&lt;/ref&gt;

====2.දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජු විසින් බුරුමයේ බයින්නෞන්ග් රජු වෙත යැවූ අනුරුව====

වර්ෂ 1551 දී බුරුමයේ රජ පැමණි  Bayinnaung රජු(1551-1581) ද දළදාව වෙත මහත් ගෞරව භක්ත්‍යාදරයක් දැක්වූ තවත් විදේශ රජ කෙනෙකි.එය කෙතරම් ද කිවහොත් වරක එතුමා තමන්ගේ සහ තම අගමෙහෙසියගේ හිසකෙස් මගින් නිර්මාණය කළ දූවිලි පිසිනයක් පවා කෝට්ටේ දළදා මාළිගාව වෙත එවා තිබුණි.ඊට අමතරව කෝට්ටේ දළදා මාළිගාව වෙත විශේෂ පූජාවන් කිහිපයක් හා දළදා මාලිගාව අලංකාර කිරීම උදෙසා මියන්මාර ශිල්පීන් ද එවා තිබේ.

[[හත්වන බුවනෙකබාහු රජ|හත්වන බුවනෙකබාහු රජුගේ]] අභාවයෙන් පසු වර්ෂ 1551 දී ම(Bayinnaung රජු බවට පත් වූ වර්ෂයේදී ම) පෘතුගීසි උපකාර ද මත කෝට්ටේ රජ බවට පත්වන [[දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජ]] සමයේ දී එවකට දළදාව බාර හිරිපිටිය ඒකනායක දියවඩනරාළ විසින් දළදාව දෙල්ගමුවට වැඩම කර ඇති අතර අනුරූ දළදාවක් [[වීදිය බණ්ඩාර|වීදිය බණ්ඩාරට]] ලබා දී තිබේ.කෙසේ නමුත් හිරිපිටිය රාල තවත් අනුරුවක් කෝට්ටේ දළදා මාළිගාව තුළ ද තැන්පත් කර තිබේ.(සමහර මූලාශ්‍ර වල වීදිය බණ්‌ඩාර සතුව අනුරුවක් තිබූ බව දැක්වේ,තවත් මූලාශ්‍ර වල වීදිය බණ්‌ඩාර කෝට්ටේ දළදා මැදුරේ තිබූ අනුරුව රැගෙන ගිය බව දැක්වේ)මේ අතර වීදිය බණ්‌ඩාර වර්ෂ 1555 දී යාපනය වෙත දළදාව(අනුරූ) සමග පලා ගිය අතර එහි දී යාපනය රජු වූ පළමුවන සංකිලි රජු සමඟ ඇති වූ සටනකින් වීදිය බණ්‌ඩාර මිය ගිය පසු දළදාව යාපනය රජු අතට පත් විය.පසුව මේ කාලයේ ම පෘතුගීසින් විසින් යාපනය ආක්‍රමණය කළ අතර මේ දළදාව සෑබෑ දළදාව යැයි සිතූ පෘතුගීසින් විසින් එය ලබා ගෙන ගෝව වෙත පිටත් කර හැර තිබේ.

මේ බව දැනගත් බුරුම රජ Bayinnaung(1551-1581) ගෝව වෙත රත්‍රං සහ තුටු පඬුරු යවමින් දළදාව ඉල්ලා ඇති මුත් 1563 දී පෘතුගීසින් විසින් සෑබෑ දළදාව යැයි සිතා මෙම දළදා අනුරූව පුළුස්සා විනාශ කර තිබේ.නමුත් මේ බවක් ද නොදන්නා [[දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජ]] ඒ වන විටත් කෝට්ටේ දළදා මැදුර තුළ තැන්පත් කර තිබූ දළදා අනුරුව සැබෑ දළදාව බවට විශ්වාස කළේ ය.පසුව පෘතුගීසින් ද කෝට්ටේ හි තවමත් දළදාව වැඩ සිටිති යැයි විශ්වාස කරන්නට ඇත.නැවත 1970 දශකයේ මැදභාගයේ දී Bayinnaung රජ විසින් විවාහ වීමට කුමරියක් හා දළදාව නැවත ඉල්ලූ අතර මෙය දළදා අනුරුවක් යැයි නොදන්නා [[දොන් ජුවන් ධර්මපාල රජ]] විසින් තම දියණියක වශයෙන් හදාගවඩාත් කුමාරිකාවක් එම දළදාවත්,පාත්‍රා ධාතුවත් යැයි සලකන පූජා වස්තුවක්(එය ද අනුරුවක් විය හැක) විවාහ ත්‍යාග ලෙස වර්ෂ 1576 දී බුරුමය වෙත පිටත් කර තිබේ.&lt;ref group=&quot;විස්තරය&quot;&gt;ධර්මපාල රජු බුරුමය වෙත යවන ලද්දේ කිනම් අනුරුව ද යන්න නිශ්චිතව හදුනාගත නොහැක,සමහර මූලාශ්‍ර වල කෝට්ටේ මාලිගාවේ හිරිපිටිය රාල තබා ගිය අනුරුව වීදිය බණ්‌ඩාර රැගෙන ගිය බව දැක්වෙන බැවින් ධර්මපාල රජු විසින් අනුරුවක් නිර්මාණය කර බුරුමය වෙත යැවූ බව දැක්වේ.සමහර මූලාශ්‍ර තුල වීදිය බණ්‌ඩාර සතුව අනුරුවක් තිබූ බවත් සමහර මූලාශ්‍ර වල හිරිපිටිය රාල ම වීදිය බණ්‌ඩාර වෙත එම අනුරුවක් දුන් බවත් දැක්වෙන නිසා එවිට වීදිය බණ්‌ඩාර මාලිගාවේ අනුරුව නොගෙනගිය බැවින් නම් ධර්මපාල රජු බුරුමය වෙත යැවූයේ මාලිගාවේ අනුරුව යැයි ද විස්තර වේ.කෙසේ නමුත් මේ පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු ලබා ගැනීමට අවශ්‍ය නම් තවදුරටත් මූලාශ්‍ර අධ්‍යයනය යෝග්‍ය බවට යෝජනා කෙරේ&lt;/ref&gt;

මෙය ද දළදා අනුරුවක් බව නොදන්නා Bayinnaung රජු ද මේ සියලු වස්තු මහත් හරසරින් පිළිගෙන එම දළදාව තැන්පත් කර බුරුමයේ Pegu(Bago) නුවර මහාචේති ස්තූපය හෙවත් මහාසෙඩි ස්තූපය (Macheti Pagoda/Mahazadi Pagoda) නමින් ස්තූපයක් ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප ආකෘතියට අනුව වර්ෂ 1559 නොවැම්බර් මස ඉදිකිරීම් ආරම්භ කොට මාස 6 ක් වැනි කෙටි කාලයකින් වර්ෂ 1560 මැයි මස වැඩ අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Mahazedi Pagoda Bago - Pagoda of the Buddha tooth relic |url=https://www.renown-travel.com/burma/bago/mahazedipagoda.html |access-date=2025-08-15 |website=renown-travel.com}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bago-Mahazedi Paya.JPG|thumb|Bago හි මහාසෙඩි හෙවත් මහාචේති ස්තූපය]]

නමුත් මීළඟට රජ පැමිණි Anaukpetlun රජ විසින් වර්ෂ 1599 දී Bago හි එම ස්තූපයේ තැන්පත් කර තිබූ දළදාව,පාත්‍රා ධාතු කොටස ඇතුලු නිධන් වස්තු Taungoo නුවර වෙත ගෙන ගියේ ය.වර්ෂ 1636 දී Thalun රජ(1629-1648) විසින් නැවත එම ධාතූන් Inwa නුවර වෙත රැගෙන ගිය අතර පසුව එම අනුරූ දළදාවත්,පාත්‍රා ධාතුව යැයි ලෙස සැලකෙන පාත්‍රයත් ඊට අමතරව කේශ ධාතූන් වහන්සේල 11 නමක් සහ වෙනත් ධාතූන් වහන්සේලා ද නිධන් කරමින් [[රුවන්වැලි මහා සෑය]] ආකෘතික කොට ලංකාවේ ස්තූප ආකෘතියට අනුරූප අයුරින් මහා යසමුණි චූල ස්තූපය(Maha Yaza Mani Sula Pagoda) හෙවත් කෞංමුඩාව් ස්තූපය(Kaunghmudaw Pagoda) නමින් ස්තූපයක් Sagaing නුවර නිර්මාණය කිරීම ඇරඹීය. වර්ෂ1636 ජූලි මස 23 වන දින ඇරඹි එම කටයුතු වර්ෂ 1648 මැයි මස 17 වන දින අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Kaung Mutaw Pagoda  –  Asia Blossom |url=https://myanmarblossom.com/kaung-mutaw-pagoda/ |access-date=2025-08-15 |website=myanmarblossom.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title= Myanmar and its many connections to the Sacred Tooth Relic of Kandy|url=https://www.sundaytimes.lk/150726/plus/myanmar-and-its-many-connections-to-the-sacred-tooth-relic-of-kandy-158166.html?utm_source=chatgpt.com}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kaunghmudaw Pagoda.jpg|thumb|Kaunghmudaw ස්තූපය]]

===තායිලන්තයේ දළදා අනුරූ===

===දළදා අනුරූ පිළිබඳව විද්වත් මත===

==වෙනත් ලිපි==
* [[සෝමාවතිය විහාරය]]
* [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
* [[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
* [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]]
* [[දළදා වහන්සේ]]
* [[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

==වැඩිදුර අධ්‍යයනයට==
*මහාවංශය
*ධාතුවංශය 
*දාඨාවංශය 
*සිරි දළදා සිරිත

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

== පැහැදිලි කිරීම් ==
&lt;references group=&quot;විස්තරය&quot; /&gt;

==යොමු==
{{Reflist}}

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = විදානපතිරණ 
 | first = ගයාන් චානුක
 | title = ධාතු විස්තරය
 | publisher = දයාවංශ ජයකොඩි සහ සමාගම 
 | year = 2008
 | isbn = 978-955-551-622-8
 | language = si
}}
*{{cite book
 | last = විජේරත්න
 | first = එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් 
 | title = දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය
 | publisher = සී/ස ඇස්.ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ (පුද්.) සමාගම 
 | year = 2016
 | isbn = 978-955-30-7385-3
 | language = si
}}
*{{cite book
 | last1 = නිකලස් 
 | first1 = සී. ඩබ්ලිව්.
 | translator-last1 = ජයවර්ධන 
 | translator-first1 = සෝමපාල
 | title = පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය
 | publisher = තිසර ප්‍රකාශකයෝ 
 | year = 1979
 | language = si
}}
*{{cite book
 | last = පරණවිතාන
 | first = සෙනරත්
 | title = Inscriptions of Ceylon, Volume II Part II
 | publisher = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
 | year = 2001
 | isbn = 9789559264057
 | language = en
}}
*{{cite book
 | last = මේධානන්ද හිමි
 | first = එල්ලාවල
 | title = සැඟවුණු ඓතිහාසික පුදබිම්
 | publisher = දයාවංශ ජයකොඩි සහ සමාගම
 | year = 2014
 | isbn = 9789556862256
 | language = si
}}
*{{cite book
 | last = බීල්
 | first = සැමුවෙල්
 | title = Buddhism in China
 | publisher = ඊ. සහ ජේ.බී. යං සහ සමාගම
 | year = 1884
 | isbn =
 | language = en
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 | first = කිරිබත්ගොඩ 
 | title = මහාවංශය 2
 | publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ 
 | year = 2019
 | isbn = 978-955-687-182-1
 | language = si
}}
==බාහිර සබැඳි==
* [https://youtube.com/playlist?list=PLaIyA_suCnHydNiQU8COXG91u_vs_S9Kw&amp;si=qa5HmkT9ukGJy2am ධාතු පරිනිර්වාණය යටතේ සතර දළදා වහන්සේලා පිළිබඳව ධර්ම දේශනා මාලාව]

[[ප්‍රවර්ගය:සතර දළදා]]</text>
      <sha1>byqbxhyh9ojhpvlxvfmiyuqhudn8n26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99683</id>
    <revision>
      <id>800333</id>
      <parentid>572199</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7547" sha1="lf7cqzxienmu5uegdr7g7uh419qgg8p" xml:space="preserve">{{infobox gold}}
'''රන්''' ({{en|Gold}}) යනු [[chemical element|රසායනික මූලද්‍රව්‍යය]] කි. එහි [[Symbol (chemistry)|සංකේතය]] '''Au''' ({{lang-la|aurum}} වෙතින්) වේ. එසේම [[atomic number|පරමාණුක ක්‍රමාංකය]] 79 වේ. 

==සම්භවය==
===විශ්වය තුළ රන් නිෂ්පාදනය===
[[File:Vredefort crater cross section 2.png|thumb|upright=1.8|Schematic of a NE (left) to SW (right) cross-section through the 2.020-billion-year-old [[Vredefort impact structure]] in [[South Africa]] and how it distorted the contemporary geological structures. The present erosion level is shown. [[Johannesburg]] is located where the [[Witwatersrand Basin]] (the yellow layer) is exposed at the &quot;present surface&quot; line, just inside the crater rim, on the left. Not to scale.]]

[[supernova nucleosynthesis]] මගින්, සහ [[Neutron star merger|න්‍යුට්‍රෝන තරු ඝට්ටන]] මගින්,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cfa.harvard.edu/news/2013-19 |title=Earth's Gold Came from Colliding Dead Stars |work=David A. Aguilar &amp; Christine Pulliam |publisher=cfa.harvard.edu |date=17 July 2013 |access-date=18 February 2018}}&lt;/ref&gt; රන් නිපදවෙන බව සැලකෙන 
අතර [[Solar System|සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය]] බිහිවීමට හේතු වූ [[solar nebula|දුහුවිලි]] තුළ අන්තර්ගත වී තිබී ඇති බවට සැලකෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1086/190111 |title=Nucleosynthesis of Heavy Elements by Neutron Capture |date=1965 |last1=Seeger |first1=Philip A. |last2=Fowler |first2=William A. |last3=Clayton |first3=Donald D. |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=11 |page=121 |bibcode=1965ApJS...11..121S |url=http://tigerprints.clemson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1307&amp;context=physastro_pubs}}&lt;/ref&gt;

පෙර දී, [[supernova nucleosynthesis]] හි [[r-process]] (rapid neutron capture) මගින් විශ්වය තුළ රන් නිෂ්පාදනය සිදුවන බව සැලකුණ මුත්,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://chandra.harvard.edu/xray_sources/supernovas.html |title=Supernovas &amp; Supernova Remnants |publisher=[[Chandra X-ray Observatory]] |access-date=28 February 2014}}&lt;/ref&gt; මෑත දී රන් සහ වෙනත් [[iron|යකඩ]] වලට වඩා බරැති මූල ද්‍රව්‍ය විශාල ප්‍රමාණයක් [[neutron star|න්‍යුට්‍රෝන තරු]] [[neutron star merger|ඝට්ටන]] වලදී r-process මගින් නිපදවෙන බවට යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Berger |first1=E. |first2=W. |last2=Fong |first3=R. |last3=Chornock |date=2013 |title=An r-process Kilonova Associated with the Short-hard GRB 130603B |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=774 |issue=2 |page=4 |doi=10.1088/2041-8205/774/2/L23 |arxiv=1306.3960 |bibcode=2013ApJ...774L..23B|s2cid=669927 }}&lt;/ref&gt; මෙම ආකාර දෙකෙහි දී ම satellite spectrometers මගින් මුලින් ම හඳුනාගෙන ඇත්තේ නිෂ්පාදිත රන්, වක්‍රාකාරවලින් පමණකි.&lt;ref&gt;&quot;we have no spectroscopic evidence that [such] elements have truly been produced,&quot; wrote author Stephan Rosswog.{{cite journal |last=Rosswog |first=Stephan |date=29 August 2013 |title=Astrophysics: Radioactive glow as a smoking gun |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-08-29_500_7464/page/535 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=500 |issue=7464 |pages=535–536 |doi=10.1038/500535a |bibcode=2013Natur.500..535R |pmid=23985867|s2cid=4401544 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; නමුත්, 2017 අගෝස්තු මස දී, රන් ඇතුළු බර මූලද්‍රව්‍යවල spectroscopic සලකුණු, [[GW170817]] neutron star merger සිදුවීම ආශ්‍රිත ව, අදාළ සිදුවීම [[gravitational wave]] detectors මගින් neutron star merger එකක් බවට සහතික කිරීමෙන් අනතුරුව electromagnetic observatories මගින් හඳුනා ගැනිණ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=LIGO and Virgo make first detection of gravitational waves produced by colliding neutron stars |url=https://www.ligo.org/detections/GW170817/press-release/pr-english.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031030151/http://www.ligo.org/detections/GW170817/press-release/pr-english.pdf |archive-date=2017-10-31 |url-status=live |publisher=[[LIGO]] &amp; [[Virgo interferometer|Virgo]] collaborations |date=16 October 2017 |access-date=15 February 2018}}&lt;/ref&gt; වත්මන් astrophysical models යෝජනා කරන්නේ එක් neutron star merger සිදුවීමක් [[Earth mass|පෘථිවි ස්කන්ධ]] 3 සහ 13 අතර රන් ප්‍රමාණයක් නිපදවන බවය. මෙම ප්‍රමාණය, neutron star merger සිදුවීම් විශ්වය තුළ සිදුවන සීඝ්‍රතාවය පිළිබඳව ඇති ඇස්තමේන්තු සමඟ ගත් කළ, විශ්වය තුළ මෙතරම් ප්‍රමාණයක් මෙම මූලද්‍රව්‍යය පැවතීම පැහැදිලි කරයි.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Neutron star mergers may create much of the universe's gold |work=Sid Perkins |publisher=Science AAAS |url=https://www.science.org/content/article/neutron-star-mergers-may-create-much-universe-s-gold |date=20 March 2018 |access-date=24 March 2018}}&lt;/ref&gt;

===Asteroid origin theories===
{{empty-section}}

===Mantle return theories===
{{empty-section}}

== ආශ්‍රිත ==
[[File:Pyrit 01.jpg|thumb|right|Iron pyrite or &quot;fool's gold&quot;]]
{{Colbegin|colwidth=20em}}
* [[Bulk leach extractable gold]], for sampling ores
* [[Chrysiasis]] (dermatological condition)
* [[Digital gold currency]], form of electronic currency
* [[GFMS]] business consultancy
* [[Goldback|Goldbacks]], a popular form of [[Local currency|local currency]]-gold embedded in polymer 'notes'
* [[Gold fingerprinting]], use impurities to identify an alloy
* [[Gold standard]] in banking
* [[List of countries by gold production]]
* [[Tumbaga]], alloy of gold and copper
* [[Iron pyrite]], fool's gold
* [[Nordic gold]], non-gold copper alloy
{{colend}}{{Clear}}

== මූලශ්‍ර ==
{{Reflist|30em}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Wikiquote|Gold}}
{{Commons|Gold}}
{{Wiktionary|gold}}
* {{cite EB1911|wstitle=Gold|volume=11|short=x}}

{{Periodic table (navbox)}}
{{Gold compounds}}
{{Jewellery}}
{{Authority control}}

[[Category:Gold| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රසායනික මූලද්‍රව්‍ය]]
[[Category:Transition metals]]
[[Category:Noble metals]]
[[Category:Precious metals]]
[[Category:Cubic minerals]]
[[Category:Minerals in space group 225]]
[[Category:Dental materials]]
[[Category:Electrical conductors]]
[[Category:Native element minerals]]
[[Category:E-number additives]]
[[Category:Symbols of Alaska]]
[[Category:Symbols of California]]
[[Category:Chemical elements with face-centered cubic structure]]</text>
      <sha1>lf7cqzxienmu5uegdr7g7uh419qgg8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Authority control/config</title>
    <ns>828</ns>
    <id>100047</id>
    <revision>
      <id>800368</id>
      <parentid>687761</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Updated from English Wikipedia, Module:Authority control/config, revision 1376154194; retained Sinhala i18n</comment>
      <origin>800368</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36701" sha1="5u5cjv5f2qp9p1qqi18sl7b387dn54e" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
p.auxiliary = 'Module:Authority control/auxiliary'

p.i18n = {
	aclink = '[[උදවු:අධිකාරී පාලනය|අධිකාරී පාලනය]]',
	ACmodule = 'Module:Authority control',
	attentioncat = 'අවධානය යොමු කළ යුතු අධිකාරී පාලන හැඳුනුම් සමග පවතින පිටු',
	All_articles = 'All articles',
	allfaultycat = 'සදොස් අධිකාරී පාලන තොරතුරු සහිත ලිපි සියල්ල',
	Appears_as = 'Appears as', -- used on documentation table to show example
	Articles = 'Articles',
	autocollapse = 'autocollapse', -- Navbox state parameter
	cat = '%s හැඳුනුම් සමග පවතින විකිපීඩියා ලිපි',
	category = 'Category',
	Code = 'Code',
	collapsed = 'collapsed', -- Navbox state parameter
	Description = 'Description',
	errortemplate = 'Error', -- e.g. [[Template:Error]],
	expanded = 'expanded', -- Navbox state parameter
	faultcat = 'සදොස් අධිකාරී පාලන තොරතුරු සහිත ලිපි',
	Faults = 'Faults',
	faulty = 'සදොස්',
	identifier = 'identifier',
	identifiers = 'identifiers',
	idnotvalid = 'The %s identifier %s is not valid.',
	linktemplate = 'Wikidata property link', -- refers to [[Template:Wikidata property link]]
	maincat = 'අධිකාරී පාලන තොරතුරු සහිත ලිපි',
	name = 'Authority control',
	navbox = 'Module:Navbox',
	pages = 'pages',
	pageswithparams = 'පරාමිතික හා සමගින් අධිකාරී පාලනය භාවිතා කරන පිටු',
	previewwarning = 'page using [[Template:Authority control]] with unexpected local parameter &quot;_VALUE_&quot;. All identifiers should be stored on Wikidata.',
	sandbox = 'sandbox',
	Section = 'Section',
	suppressedcat = 'Articles with suppressed authority control identifiers',
	testcases = 'testcases',
	Topic = 'Topic',
	Totals = 'Totals',
	Tracking_category = 'Tracking category',
	warningicon = '345-409 Ambox warning centered.svg', -- icon used for faulty ids
	WDproperty = 'Wikidata property',
}

p.config = {{
	property = 213,
	section = 1,
	label = 'ISNI',
	valid = 'validateIsni',
	link = 'https://isni.org/isni/$1',
	remark = 'ISNI is a method for uniquely identifying the public identities of contributors to media content such as books, TV programmes, and newspaper articles. Please take care not to confuse ISNI and ORCID identifiers.'
}, {
	property = 214,
	section = 1,
	label = 'VIAF',
	patterns = {'[1-9]%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?%d?'},
	link = 'https://viaf.org/viaf/$1',
	remark = 'International authority data from the Online Computer Library Center (OCLC)'
}, {
	property = 227,
	section = 1,
	patterns = {'1[01234]?%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]', '[47]%d%d%d%d%d%d%-%d', '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%-[0-9X]', '3%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]'},
	link = 'https://d-nb.info/gnd/$1',
	label = 'GND',
	remark = 'Authority data on people, corporations and subjects from the [[Integrated Authority File]]'
}, {
	property = 244,
	section = 2,
	pattern = '%l%l?%d%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?',
	link = 'https://id.loc.gov/authorities/$1',
	label = 'United States',
	remark = 'See [[Wikipedia:Authority control#LCCN]] for formatting instructions'
}, {
	property = 245,
	section = 5,
	pattern = '500%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&amp;role=&amp;nation=&amp;subjectid=$1',
	label = 'ULAN',
	remark = 'ULAN is an online database using a controlled vocabulary currently containing around 293,000 names and other information about artists. Names in ULAN may include given names, pseudonyms, variant spellings, and names that have changed over time (e.g., married names).'
}, {
	property = 268,
	section = 2,
	valid = 'validateBNF',
	link = 'https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb$1',
	label = 'France',
	remark = 'Authority data of people listed in the general catalogue of the National Library of France'
}, {
	property = 268,
	section = 2,
	valid = 'validateBNF',
	link = 'https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb$1',
	label = 'BnF data'
}, {
	property = 269,
	section = 7,
	label = 'IdRef',
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d[%dxX]',
	link = 'https://www.idref.fr/$1',
	remark = 'Authority data of people listed in the general catalogue of the University Documentation System of France. Also available from [http://www.sudoc.abes.fr/xslt//DB=2.1/SET=2/TTL=1/LNG=EN/ English-speaking catalog] (search author, click one book, click author name, take PPN= value of the URL)'
}, {
	property = 271,
	section = 4,
	pattern = 'D[AB]%d%d%d%d%d%d%d[%dX]',
	link = 'https://ci.nii.ac.jp/author/$1?l=en',
	label = 'CiNii',
	remark = 'CiNii is a bibliographic database service for material in Japanese academic libraries. It is maintained by the [[National Institute of Informatics]].'
}, {
	property = 347,
	section = 7,
	pattern = ''..string.rep('[%-0-9A-Za-z]', 11)..'',
	link = 'https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/$1',
	label = 'Joconde',
}, {
	property = 349,
	section = 2,
	link = 'https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/$1',
	patterns = {'a1%d?%d%d%d%d%d%d%d%d', 's?%d?%d%d%d%d%d%d%d%d'},
	label = 'Japan',
	remark = 'Authority data listed in the catalog of the national library of Japan. Search also available via [http://viaf.org/ VIAF].'
}, {
	property = 350,
	section = 7,
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://rkd.nl/nl/explore/images/$1',
	label = 'RKD ID',
}, {
	property = 380,
	section = 3,
	link = 'https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/$1',
	label = 'Mérimée',
	patterns = {'[PEI]A%d[0-9AB]%d%d%d%d%d%d','ACR%d%d%d%d%d%d%d', 'MI%d%d%dB?', 'JAR%d%d%d%d%d%d%d', 'SPR%d%d%d%d%d%d%d'}
}, {
	property = 396,
	section = 2,
	pattern = '%u%u[%u0-3]V%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://opac.sbn.it/nome/$1',
	label = 'Italy',
	remark = 'Central Institute for the Union Catalogue (ICCU: {{lang|it|Istituto Centrale per il Catalogo Unico}}) is an Italian government agency created to build a single catalog of all the libraries in the nation. It manages National Library Service ({{lang|it|Servizio bibliotecario nazionale}}).'
}, {
	property = 428,
	section = 4,
	valid = 'botanistV',
	link = 'https://www.ipni.org/ipni/advAuthorSearch.do?find_abbreviation=$1',
	label = 'International Plant Names Index',
	remark = 'Author citation (botany): standard form (official abbreviation) of a personal name for use in an author citation (only for names of algae, fungi and plants). Links to page at [[International Plant Names Index]] (IPNI).'
}, {
	property = 434,
	section = 5,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/artist/$1',
	label = 'MusicBrainz',
	remark = 'MusicBrainz is an open music encyclopedia that collects music metadata and makes it available to the public.'
}, {
	property = 435,
	section = 7,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/work/$1',
	label = 'MusicBrainz work',
}, {
	property = 436,
	section = 7,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/release-group/$1',
	label = 'MusicBrainz release group',
}, {
	property = 454,
	section = 3,
	pattern = '[12]0%d%d%d%d%d%d',
	label = 'Structurae',
	link = 'https://structurae.net/structures/$1',
}, {
	property = 496,
	section = 4,
	label = 'ORCID',
	valid = 'orcidV',
	link = 'https://orcid.org/$1',
	remark = 'Authority data on researchers, academics, etc. The ID range is a subset of the [[ISNI]] range. For free text links (for example when mentioning a person on page which is not about them), it is also possible to use {{tl|ORCID}}. Authors—including Wikipedia editors—may obtain an ORCID by signing up at [https://orcid.org/register orcid.org/register]. Please take care not to confuse ORCID and ISNI identifiers.'
}, {
	property = 549,
	section = 4,
	pattern = '%d%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://www.mathgenealogy.org/id.php?id=$1',
	label = 'Mathematics Genealogy Project',
	remark = 'Mathematics Genealogy Project is a web-based database for the academic genealogy of mathematicians.'
}, {
	property = 648,
	section = 7,
	link = 'https://openlibrary.org/works/$1?mode=all',
	label = 'Open Library',
}, {
	property = 650,
	section = 5,
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://rkd.nl/en/explore/artists/$1',
	label = 'RKD Artists',
	remark = 'RKDartists is an online database using a controlled vocabulary currently containing around 200,000+ names and other information about artists. Names in RKDartists may include given names, pseudonyms, variant spellings, names in multiple languages, and names that have changed over time (e.g., married names).'
}, {
	property = 651,
	section = 6,
	patterns = {'%d%d%d%d%d%d%d%d', '0?%d%d%d%d%d%d%d', '0?0?%d%d%d%d%d%d'},
	link = 'http://www.biografischportaal.nl/en/persoon/$1',
	label = 'Netherlands',
	remark = 'Dutch project with material for 40,000 digitized biographies, including former colonies of the Netherlands.'
}, {
	property = 691,
	section = 2,
	pattern = '[a-z][a-z][a-z]?[a-z]?%d%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&amp;local_base=aut&amp;ccl_term=ica=$1&amp;CON_LNG=ENG',
	label = 'Czech Republic',
	remark = 'National Library of the Czech Republic ({{lang|cs|Národní knihovna České republiky}}) is the central library of the Czech Republic.'
}, {
	property = 716,
	section = 7,
	patterns = { '[1-3]%d%d%d%d%d%d%d?', '54%d%d%d%d%d%d' },
	link = 'https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=$1',
	label = 'JPL SBDB',
}, {
	property = 781,
	section = 5,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?',
	link = 'http://www.sikart.ch/KuenstlerInnen.aspx?id=$1&amp;lng=en',
	label = 'SIKART',
	remark = 'SIKART is a biographical dictionary and a database on visual art in Switzerland and Liechtenstein. It is published online by the Swiss Institute for Art Research (SIAR).'
}, {
	property = 791,
	section = 6,
	customlink = 'ISILlink',
	remark = 'Libraries, museums and archives, decentralized national databases.'
}, {
	property = 864,
	section = 4,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://dl.acm.org/profile/$1',
	label = 'Association for Computing Machinery',
}, {
	property = 865,
	section = 6,
	link = 'https://bmlo.de/$1',
	label = 'BMLO',
	pattern = '[a-z][0-9][0-9][0-9][0-9]'
}, {
	property = 886,
	section = 7,
	pattern = '%d+',
	link = 'http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.$1.450.0.html',
	label = 'Lexicon Istoric Retic',
	remark = '{{lang|rm|Lexicon Istoric Retic}} (LIR) is a two volume version with a selection of articles published in Romansh.'
}, {
	property = 902,
	section = 7,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d',
	label = 'Historical Dictionary of Switzerland',
	link = 'https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/$1',
	remark = 'Historical Dictionary of Switzerland is an encyclopedia on the history of Switzerland.'
}, {
	property = 947,
	section = 2,
	pattern = '%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'http://aleph.rsl.ru/F?func=find-b&amp;find_code=SYS&amp;adjacent=Y&amp;local_base=RSL11&amp;request=$1&amp;CON_LNG=ENG',
	label = 'Russia',
	remark = 'Russian State Library ({{lang|ru|Российская государственная библиотека}}) is the national library of Russia.'
}, {
	property = 950,
	section = 2,
	patterns = {'[XF][XF]%d%d%d%d%d?%d?%d?', 'a%d%d%d%d%d?%d?%d?', 'bi[mcsv][aoei]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d', 'Mi[sm][eoa]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'},
	link = 'https://datos.bne.es/resource/$1',
	label = 'Spain',
	remark = &quot;National Library of Spain (BNE: ''Biblioteca Nacional de España'') is a major public library, the largest in Spain.&quot;
}, {
	property = 966,
	section = 7,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	label = 'MusicBrainz label',
	link = 'https://musicbrainz.org/label/$1',
}, {
	property = 982,
	section = 3,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/area/$1',
	label = 'MusicBrainz area',
}, {
	property = 1003,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'http://aleph.bibnat.ro:8991/F/?func=direct&amp;local_base=NLR10&amp;doc_number=$1',
	label = 'Romania',
}, {
	property = 1004,
	section = 3,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/place/$1',
	label = 'MusicBrainz place',
}, {
	property = 1005,
	section = 2,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'http://id.bnportugal.gov.pt/aut/catbnp/$1',
	label = 'Portugal',
}, {
	property = 1006,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d[%dX]',
	link = 'http://data.bibliotheken.nl/id/thes/p$1',
	label = 'Netherlands',
}, {
	property = 1015,
	section = 2,
	patterns = {'[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'},
	link = 'https://authority.bibsys.no/authority/rest/authorities/html/$1',
	label = 'Norway',
	remark = 'BIBSYS is a supplier of library and information systems for all Norwegian university Libraries, the National Library of Norway, college libraries, and a number of research libraries and institutions.'
}, {
	property = 1045,
	section = 6,
	link = 'https://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/(num_dept)/$1',
	label = 'Sycomore',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?'
}, {
	property = 1048,
	section = 2,
	pattern = '%d+',
	link = 'http://aleweb.ncl.edu.tw/F/?func=accref&amp;acc_sequence=$1&amp;CON_LNG=ENG',
	label = 'Taiwan',
	remark = 'National Central Library is the national library of Taiwan, Republic of China.'
}, {
	property = 1053,
	section = 4,
	patterns = {'[A-Z][A-Z]?[A-Z]?%-%d%d%d%d%-19%d%d', '[A-Z][A-Z]?[A-Z]?%-%d%d%d%d%-20%d%d'},
	link = 'https://www.researcherid.com/rid/$1',
	label = 'ResearcherID',
	remark = 'An identifying system for scientific authors. The system was introduced in January 2008 by [[Thomson Reuters]]. The combined use of the [[digital object identifier]] with the ResearcherID allows for a unique association of authors and scientific articles.'
}, {
	property = 1146,
	section = 6,
	pattern = '%d+',
	link = 'https://www.iaaf.org/athletes/_/$1',
	label = 'World Athletics',
	remark = 'The IAAF athlete database lists information about [[sport of athletics]] competitors.'
}, {
	property = 1153,
	section = 4,
	pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d?',
	link = 'https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=$1',
	label = 'Scopus',
	remark = 'SciVerse Scopus is a bibliographic database containing abstracts and citations for academic journal articles. It covers nearly 19,500 titles from over 5,000 international publishers, of which 16,500 are peer-reviewed journals in the scientific, technical, medical and social sciences (including arts and humanities).'
}, {
	property = 1157,
	section = 6,
	pattern = '[A-Z]00[01]%d%d%d',
	link = 'http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=$1',
	label = 'US Congress',
	remark = 'Biographical Directory of the United States Congress is a biographical dictionary of all present and former members of the United States Congress and its predecessor, the Continental Congress. Also included are Delegates from territories and the District of Columbia and Resident Commissioners from the Philippines and Puerto Rico.'
}, {
	property = 1186,
	section = 6,
	label = 'MEP directory',
	link = 'https://www.europarl.europa.eu/meps/en/$1',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?',
}, {
	property = 1225,
	section = 7,
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://catalog.archives.gov/id/$1',
	label = 'NARA',
	remark = 'National Archives and Records Administration (NARA) is an independent agency of the United States government charged with preserving and documenting government and historical records.'
}, {
	property = 1248,
	section = 5,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'http://kulturnav.org/$1',
	label = 'KulturNav',
	remark = 'KulturNav is a Norwegian cloud-based software service, allowing users to create, manage and distribute name authorities and terminology, focusing on the needs of museums and other cultural heritage institutions. The software is developed by KulturIT ANS and the development project is funded by the [[Arts Council Norway]].'
}, {
	property = 1315,
	section = 6,
	label = 'Trove',
	pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d?%d?',
	link = 'https://trove.nla.gov.au/people/$1',
}, {
	property = 1323,
	section = 7,
	pattern = 'A%d%d%.%d%.%d%d%.%d%d%d[FM]?',
	link = 'http://tools.wmflabs.org/wikidata-externalid-url/?p=1323&amp;url_prefix=https:%2F%2Fwww.unifr.ch%2Fifaa%2FPublic%2FEntryPage%2FTA98%20Tree%2FEntity%20TA98%20EN%2F&amp;url_suffix=%20Entity%20TA98%20EN.htm&amp;id=$1',
	label = 'Terminologia Anatomica',
}, {
	property = 1330,
	section = 7,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/instrument/$1',
	label = 'MusicBrainz instrument',
}, {
	property = 1362,
	section = 7,
	valid = 'tlsV',
	link = 'http://tls.theaterwissenschaft.ch/wiki/$1',
	label = 'Theaterlexikon',
	remark = '{{lang|de|Theaterlexikon der Schweiz}} (TLS) is an encyclopedia about theatre in Switzerland. It was developed by the Institute of Theatre Studies of the [[University of Berne]].'
}, {
	property = 1368,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&amp;local_base=lnc10&amp;doc_number=$1&amp;P_CON_LNG=ENG',
	label = 'Latvia',
}, {
	property = 1407,
	section = 7,
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x',
	link = 'https://musicbrainz.org/series/$1',
	label = 'MusicBrainz series',
}, {
	property = 1556,
	section = 4,
	patterns = {'%l[%l%-]*','%l[%l%-]*%.%l[%l%-]*','%l[%l%-]*.%d*','%l[%l%-]*%.%l[%l%-]*%.%d*'},
	link = 'https://zbmath.org/authors/?q=ai:$1',
	label = 'zbMATH',
}, {
	property = 1584,
	section = 3,
	label = 'Pleiades',
	link = 'https://pleiades.stoa.org/places/$1',
	pattern = '[1-9]%d*',
	remark = &quot;Pleiades is a joint project of the Institute for the Study of the Ancient World at [[New York University]] and the Ancient World Mapping Center at the [[University of North Carolina]] at Chapel Hill.&quot;
}, {
	property = 1707,
	section = 5,
	pattern = '[a-z%-]+%d*',
	link = 'https://www.daao.org.au/bio/$1',
	label = 'Australian Artists',
}, {
	property = 1736,
	section = 5,
	pattern = '%d+',
	link = 'https://www.imj.org.il/artcenter/newsite/en/?artist=$1',
	label = 'ICIA (Israel)',
}, {
	property = 1886,
	section = 3,
	link = 'https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=$1',
	label = 'Global Volcanism Program',
	pattern = '%d%d%d%d%d%d'
}, {
	property = 1890,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'http://www.bncatalogo.cl/F?func=direct&amp;local_base=red10&amp;doc_number=$1',
	label = 'Chile',
}, {
	property = 1907,
	section = 6,
	patterns = {'[a-z][-a-z]+-[1-3]%d%d?%d?%d?', '[a-z][-a-z]+-[1-9]%d?%d?%d?'},
	link = 'http://adb.anu.edu.au/biography/$1',
	label = 'Australia',
}, {
	property = 1908,
	section = 6,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/$1/',
	label = 'Commonwealth War Graves Commission',
}, {
	property = 1960,
	section = 4,
	pattern = '[%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u]',
	link = 'https://scholar.google.com/citations?user=$1',
	label = 'Google Scholar',
}, {
	property = 1986,
	section = 6,
	link = 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Dizionario-Biografico)',
	label = 'Italian People',
}, {
	property = 2041,
	section = 5,
	pattern = '%d+',
	link = 'https://www.ngv.vic.gov.au/explore/collection/artist/$1/',
	label = 'Victoria',
}, {
	property = 2163,
	section = 1,
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://id.worldcat.org/fast/$1',
	label = 'FAST',
}, {
	property = 2174,
	section = 5,
	link = 'https://www.moma.org/artists/$1',
	label = 'Museum of Modern Art',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 2268,
	section = 5,
	link = 'https://www.musee-orsay.fr/en/ressources/repertoire-artistes-personnalites/$1',
	label = 'Musée d\'Orsay',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?'
}, {
	property = 2349,
	section = 5,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'http://www.uni-stuttgart.de/hi/gnt/dsi2/index.php?table_name=dsi&amp;function=details&amp;where_field=id&amp;where_value=$1',
	label = 'Scientific illustrators',
}, {
	property = 2418,
	section = 6,
	pattern = '10%d%d%d%d%d',
	label = 'Structurae',
	link = 'https://structurae.net/persons/$1',
}, {
	property = 2456,
	section = 4,
	patterns = {'%d%d%d?%/%d+-?[%d]*[%a]*-?[%d]*', '[%a]+%/[%w]*-?[%d]*'},
	link = 'https://dblp.org/pid/$1',
	label = 'DBLP',
}, {
	property = 2484,
	section = 3,
	link = 'https://nces.ed.gov/ccd/schoolsearch/school_detail.asp?ID=$1',
	label = 'NCES',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 2558,
	section = 6,
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?',
	link = 'https://autores.uy/autor/$1',
	label = 'Uruguay',
	remark = &quot;autores.uy is an author's database, that focus on [[Uruguay]]an authors. It was created and maintained by the Uruguayan chapter of Creative Commons. It also provides access to digitized works of the authors in public domain.&quot;
}, {
	property = 2750,
	section = 5,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://pic.nypl.org/constituents/$1',
	label = 'Photographers\' Identities',
	remark = &quot;PIC is a photographer's database. It is maintained by the New York Public Library.&quot;
}, {
	property = 2980,
	section = 3,
	pattern = '[A-Z][A-Z][A-Z]%d%d%d%d?[A-Z]?',
	link = 'http://wlol.arlhs.com/lighthouse/$1.html',
	label = 'ARLHS',
}, {
	property = 3223,
	section = 3,
	pattern = '[1-9]%d*',
	label = 'OLL',
	link = 'http://listoflights.org/leuchtfeuer/detail?id=$1.aspx'
}, {
	property = 3233,
	section = 4,
	link = 'https://philpeople.org/profiles/$1',
	label = 'PhilPeople',
	patterns = {'[a-z%-]+', '[a-z%-]+%-%d'}
}, {
	property = 3326,
	section = 3,
	link = 'https://www.worldwaterfalldatabase.com/index.php/waterfall/$1',
	label = 'World Waterfall',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 3348,
	section = 2,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://catalogue.nlg.gr/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=$1',
	label = 'Greece',
}, {
	property = 3372,
	section = 5,
	link = 'https://www.aucklandartgallery.com/explore-art-and-ideas/artist/$1/',
	label = 'Auckland',
	pattern = '%d+',
}, {
	property = 3407,
	section = 3,
	link = 'http://klosterdatenbank.germania-sacra.de/gsn/$1',
	label = 'Klosterdatenbank',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?'
}, {
	property = 3430,
	section = 7,
	pattern = '%d*[A-Za-z][0-9A-Za-z]*',
	link = 'https://snaccooperative.org/ark:/99166/$1',
	label = 'SNAC',
}, {
	property = 3544,
	section = 7,
	pattern = '%d+',
	link = 'https://collections.tepapa.govt.nz/agent/$1',
	label = 'Te Papa (New Zealand)'
}, {
	property = 3562,
	patterns = {'[A-Q]%d%d%d%d', '[A-Q]%d%d%d%d%.%d+'},
	section = 3,
	prefix = '[[Admiralty (identifier)|Admiralty]]'
}, {
	property = 3563,
	section = 3,
	pattern = '11[0-6]%-%d+%.?%d*',
	link = 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?url=https%3A%2F%2Fmsi.nga.mil%2FqueryResults%3Fpublications%2Fngalol%2Flights-buoys%3Fvolume%3D%251%26featureNumber%3D%252%26includeRemovals%3Dfalse%26output%3Dhtml&amp;exp=(%5Cd%7B3%7D)-(.*)&amp;id=$1',
	label = 'NGA',
}, {
	property = 3601,
	section = 3,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://www.marinetraffic.com/en/ais/details/lights/$1',
	label = 'MarineTraffic',
}, {
	property = 3723,
	section = 3,
	prefix = '[[USCG (identifier)|USCG]]',
	customlink = 'uscgLink'
}, {
	property = 3788,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://catalogo.bn.gov.ar/F/?func=direct&amp;local_base=BNA10&amp;doc_number=$1',
	label = 'Argentina',
}, {
	property = 3829,
	section = 4,
	pattern = '%d+',
	link = 'https://publons.com/author/$1/',
	label = 'Publons'
}, {
	property = 3863,
	section = 3,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'http://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/$1.aspx',
	label = 'Italy',
}, {
	property = 3920,
	section = 3,
	customlink = 'ccg',
	remark = 'Identifier from one of 4 volumes of List of Lights, Buoys and Fog Signals issued by the Canadian Coast Guard.'
}, {
	property = 3993,
	section = 3,
	pattern = '[1-9]%d*',
	prefix = 'Iceland'
}, {
	property = 4038,
	section = 3,
	pattern = '[1-9]%d*[A-Za-z]?',
	prefix = 'Denmark',
}, {
	property = 4055,
	section = 3,
	pattern = '%d+',
	prefix = 'Norway',
}, {
	property = 4114,
	section = 5,
	link = 'https://www.adk.de/de/akademie/mitglieder/?we_objectID=$1',
	label = 'ADK',
	patterns = {'4999[6-9]', '5[0-4]%d%d%d', '55[0-6]%d%d', '5570%d', '5571[0-8]', '6[0-7]%d%d%d'}
}, {
	property = 4143,
	section = 3,
	pattern = '%d+',
	prefix = 'Finland',
}, {
	property = 4186,
	section = 6,
	patterns = {'[A-Z][A-Z][A-Z]%d%d%d%d[a-z]', '[A-Z][A-Z]%d%d%d%d%d[a-z]'},
	link = 'http://www.womenaustralia.info/biogs/$1.htm',
	label = 'Australian Women\'s Register',
}, {
	property = 4423,
	section = 3,
	patterns = {'[1-9]%d*', '[1-9]%d*.%d+'},
	prefix = 'Portugal',
}, {
	property = 4457,
	section = 5,
	link = 'https://adp.library.ucsb.edu/names/$1',
	label = 'Discography of American Historical Recordings',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 4534,
	section = 6,
	label = 'EUTA',
	link = 'http://www.theatre-architecture.eu/db.html?personId=$1',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?'
}, {
	property = 4535,
	section = 3,
	label = 'EUTA theatre',
	link = 'http://www.theatre-architecture.eu/db/?theatreId=$1',
	pattern = '[1-9]%d*'
}, {
	property = 4581,
	section = 5,
	label = 'Städel',
	link = 'https://sammlung.staedelmuseum.de/en/person/$1',
	pattern = '%C+'
}, {
	property = 4613,
	section = 7,
	pattern = '%d%d?%d?%d?%d?',
	link = 'http://esu.com.ua/search_articles.php?id=$1',
	label = 'Encyclopedia of Modern Ukraine',
}, {
	property = 4955,
	section = 4,
	pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d?%d?',
	link = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet/MRAuthorID/$1',
	label = 'MathSciNet',
}, {
	property = 5034,
	section = 2,
	link = 'https://lod.nl.go.kr/resource/$1',
	label = 'Korea',
	patterns = {'%u%u%u%d%d%d%d%a?%d%d%d%d%d?%d?', 'CNTS%-%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'}
}, {
	property = 5226,
	section = 5,
	link = 'http://brahms.ircam.fr/$1',
	label = 'BRAHMS',
	pattern = '[a-z%-\\]+',
	remark = 'Identifier of an artist in the B.R.A.H.M.S. (Base Relationnelle d\'Articles Hypertextes sur la Musique du 20e Siècle database), by the IRCAM'
}, {
	property = 5288,
	section = 3,
	label = 'StadiumDB',
	link = 'http://stadiumdb.com/stadiums/$1',
	pattern = '%l%l%l/[_%w]+'
}, {
	property = 5302,
	section = 7,
	link = 'https://brahms.ircam.fr/works/work/$1/',
	label = 'BRAHMS',
	pattern = '[1-9]%d*',
	remark = &quot;Identifier for a musical work in the B.R.A.H.M.S. (Base Relationnelle d\'Articles Hypertextes sur la Musique du 20e Siècle database) database, by the IRCAM&quot;
}, {
	property = 5321,
	section = 5,
	link = 'https://www.museodelprado.es/en/the-collection/artist/wd/$1',
	label = 'Prado',
	pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x'
}, {
	property = 5368,
	section = 5,
	label = 'National Gallery of Canada',
	link = 'https://www.gallery.ca/collection/artist/$1',
	pattern = '%C+'
}, {
	property = 5463,
	section = 4,
	label = 'Academia Europaea',
	link = 'https://www.ae-info.org/ae/Member/$1',
}, {
	property = 5504,
	section = 7,
	label = 'RISM',
	patterns = {'people/%d+', 'institutions/%d+', 'sources/%d+', 'works/%d+'},
	link = 'https://rism.online/$1',
}, {
	property = 5587,
	section = 2,
	pattern = '%w+',
	link = 'https://libris.kb.se/$1',
	label = 'Sweden'
}, {
	property = 906,
	section = 2,
	pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d?',
	link = 'https://libris.kb.se/auth/$1',
	label = 'Sweden',
	remark = 'Authority data from the [[National Library of Sweden]]',
	suppressedbyproperty = {5587}
}, {
	property = 5736,
	section = 7,
	pattern = '[A-Z0-9][A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?',
	link = 'https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=$1',
	label = 'MPC',
}, {
	property = 5818,
	section = 3,
	link = 'https://www.bgci.org/garden.php?id=$1',
	label = 'BGCI garden',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 6213,
	section = 6,
	pattern = '[a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d]',
	link = 'https://id.parliament.uk/$1',
	label = 'UK Parliament',
	remark = 'UK parliament member data'
}, {
	property = 6734,
	section = 6,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://archaeologydataservice.ac.uk/library/browse/personDetails.xhtml?personId=$1',
	label = 'Archaeology Data Service',
}, {
	property = 6792,
	section = 5,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://findnzartists.org.nz/artist/$1/',
	label = 'New Zealand Artists',
}, {
	property = 6804,
	section = 5,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://www.agsa.sa.gov.au/collection-publications/collection/creators/_/$1/',
	label = 'South Australia',
}, {
	property = 6829,
	section = 6,
	pattern = '0[01]%d%d%d%d%.?[A-D]?',
	link = 'https://doi.org/10.3318/dib.$1.v1',
	label = 'Ireland',
}, {
	property = 7293,
	section = 2,
	pattern = '981%d%d%d%d%d%d%d%d05606*',
	link = 'https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/$1',
	label = 'Poland',
}, {
	property = 1695,
	section = 2,
	pattern = 'a%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/$1',
	label = 'Poland',
	suppressedbyproperty = {7293}
}, {
	property = 7303,
	section = 5,
	pattern = '%w[%w-]+%/%d+',
	link = 'https://www.grammy.com/artists/$1',
	label = 'Grammy Awards',
}, {
	property = 7314,
	section = 7,
	pattern = '[%d%l/-]+',
	link = 'https://islamansiklopedisi.org.tr/$1',
	label = 'İslâm Ansiklopedisi',
}, {
	property = 7400,
	section = 6,
	link = 'https://www.librarything.com/author/$1',
	label = 'LibraryThing'
}, {
	property = 7902,
	section = 6,
	pattern = '1[0-9]%d%d%d%d%d%d%d?[0-9X]',
	link = 'https://www.deutsche-biographie.de/$1.html?language=en',
	label = 'Deutsche Biographie',
}, {
	property = 8034,
	section = 2,
	pattern = '49[0-9]%/[1-9][0-9]?[0-9]?[0-9]?[0-9]?[0-9]?',
	link = 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=8034&amp;url_prefix=https://opac.vatlib.it/auth/detail/&amp;id=$1',
	label = 'Vatican',
	remark = 'Vatican Library document data'
}, {
	property = 8189,
	section = 2,
	pattern = '9870[0-1]%d%d%d%d%d%d%d%d05171',
	link = 'https://www.nli.org.il/en/authorities/$1',
	label = 'Israel',
}, {
	property = 8381,
	section = 5,
	link = 'https://www.emmys.com/bios/$1',
	label = 'Emmy Awards'
}, {
	property = 8671,
	section = 7,
	label = 'Deutsche Bahn',
	link = 'https://iris.noncd.db.de/wbt/js/index.html?bhf=$1&amp;zeilen=50&amp;seclang=en',
	remark = 'Deutsche Bahn station code, identifier for train stations and other operating points used by Deutsche Bahn',
	pattern = '[ABCDEFHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ][A-Z0-9%s][A-Z0-9%s]?[A-Z0-9%s]?[A-Z0-9%s]?'
}, {
	property = 8980,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://urn.fi/URN:NBN:fi:au:finaf:$1',
	label = 'Finland',
}, {
	property = 9070,
	section = 7,
	pattern = '[A-Z]\\[A-Z]\\%w+',
	link = 'http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\\$1',
	label = 'Internet Encyclopedia of Ukraine',
}, {
	property = 9692,
	section = 5,
	link = 'https://www.lexm.uni-hamburg.de/object/lexm_lexmperson_$1',
	label = 'LexM',
	remark = 'Identifier for a musician in the Lexikon verfolgter Musiker und Musikerinnen der NS-Zeit',
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d'
}, {
	property = 9725,
	section = 3,
	label = 'EBIDAT',
	link = 'https://www.ebidat.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=$1',
	remark = 'Identifier for an entry in the castles inventory database EBIDAT',
	pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?'
}, {
	property = 9984,
	section = 2,
	pattern = '981[0-1]%d%d%d%d%d%d%d%d%d06706',
	link = 'https://cantic.bnc.cat/registre/$1',
	label = 'Catalonia',
}, {
	property = 10020,
	section = 6,
	pattern = '[0-9A-Z]+',
	link = 'https://handbook.aph.gov.au/Parliamentarian/$1',
	label = 'Australian Parliament',
}, {
	property = 10299,
	section = 4,
	link = 'https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/detail/$1/',
	label = 'Leopoldina',
	pattern = '[%-a-z]+%d?'
}, {
	property = 10608,
	section = 5,
	link = 'https://www.performing-arts.eu/discovery/$1',
	label = 'FID',
	remark = 'FID performing arts',
}, {
	property = 10832,
	section = 1,
	link = 'https://id.oclc.org/worldcat/entity/$1',
	label = 'WorldCat',
	patterns = {'%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w', '[QP][1-9]%d*'},
	remark = 'WorldCat Entities for persons and works, by [[OCLC]]',
}, {
	property = 11152,
	section = 6,
	pattern = '[1-9]%d*',
	link = 'https://www.leonore.archives-nationales.culture.gouv.fr/ui/notice/$1',
	label = 'Léonore'
}, {
	property = 11249,
	section = 2,
	pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://opac.kbr.be/LIBRARY/doc/AUTHORITY/$1',
	label = 'Belgium',
}, {
	property = 11646,
	section = 6,
	label = 'Deutsche Synchronkartei',
	link = 'https://www.synchronkartei.de/person/$1',
	remark = 'Online database of voice actors in film and television productions',
	pattern = string.rep('[0-9a-zA-Z_-]',9)
}, {
	property = 11729,
	section = 7,
	label = 'Kulturenvanteri monument',
	link = 'https://kulturenvanteri.com/yer/?p=$1',
	pattern = '%d+'
}, {
	property = 12204,
	section = 7,
	label = 'ELMCIP',
	link = 'https://elmcip.net/node/$1',
	remark = 'Identifier for an entry in the Electronic Literature as a Model of Creativity and Innovation in Practice (ELNCIP) Knowledge Base',
	pattern = '[1-9]%d*'
}, {
	property = 12362,
	section = 6,
	pattern = '[a-z]+[a-z%-]*%d?',
	link = 'https://parliament.vic.gov.au/members/$1',
	label = 'Victorian Parliament',
}, {
	property = 12754,
	section = 7,
	pattern = '000%d%d%d%d%d%d%d',
	link = 'https://id.bildindex.de/thing/$1',
	label = 'Bildindex',
}, {
	property = 13049,
	section = 6,
	patterns = {'1[0123]?%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]', '[47]%d%d%d%d%d%d%-%d', '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%-[0-9X]', '3%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]'},
	link = 'https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/$1',
	label = 'DDB',
	remark = 'Deutsche Digitale Bibliothek',
}, {
	property = 13591,
	section = 7,
	link = 'https://lux.collections.yale.edu/view/$1',
	label = 'Yale LUX',
	remark = 'Yale Cultural Heritage IT Collaboration',
}, {
	property = 14225,
	section = 2,
	pattern = '98%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d9366',
	link = 'https://bukinet-mreza.primo.exlibrisgroup.com/discovery/authfulldisplay?&amp;context=L&amp;vid=385BUKINET_NETWORK:VU1_UNION&amp;lang=en&amp;docid=$1',
	label = 'Croatia',
}}

p.sections = {
	[1] = {name = 'ජාත්‍යන්තර', hidelabelwhenalone = true},
	[2] = {name = 'ජාතික'},
	[3] = {name = 'භූගෝලීය'},
	[4] = {name = 'ශාස්ත්‍රීය'},
	[5] = {name = 'කලාකරු'},
	[6] = {name = 'ජනයා'},
	[7] = {name = 'වෙනත්', hidelabelwhenalone = true}
}

p.whitelists = {
	arts = {
		topic = 2018526,
		properties = {268, 214, 3372, 6804, 1907, 4186, 12754, 1908, 1707, 6829, 2349, 6792, 227, 1960, 347, 1248, 244, 1225, 2041, 2750, 650, 350, 781, 3430, 3544, 1315, 245, 1986, 7902, 651, 791, 7303, 2174, 4581, 5321, 5368, 2268}
	},
	lighthouse = {
		topic = 39715,
		properties = {3563, 4055, 3223, 4423, 3723, 3562, 2980, 4038, 3920, 4143, 3863, 3601}
	},
	ch = {
		topic = 39,
		properties = {902, 886, 781, 1362},
	},
	cz = {topic = 213, properties = {691}},
	cl = {topic = 298, properties = {1890}},
	es = {topic = 29, properties = {950, 9984}},
	gr = {topic = 41, properties = {3348}},
	hr = {topic = 224, properties = {1375}},
	il = {topic = 801, properties = {8189, 1736}},
	it = {topic = 38, properties = {396, 3863, 1986, 8034}},
	ja = {topic = 17, properties = {349, 271}},
	kr = {topic = 884, properties = {5034}},
	lv = {topic = 211, properties = {1368}},
	nl = {topic = 55, properties = {651, 1006, 650, 350}},
	pl = {topic = 36, properties = {1695, 7293}},
	ro = {topic = 218, properties = {1003}},
	ru = {topic = 159, properties = {947}},
	sv = {topic = 34, properties = {906, 5587}},
	tr = {topic = 43, properties = {7314}},
	ua = {topic = 212, properties = {9070, 4613}},
	uy = {topic = 77, properties = {2558}}
}

p.property_items = {-- look at these properties to find relevant item to property
	1629, -- P1629: Wikidata item of this property
	10726, -- P10726: class of non-item property value
	9073, -- P9073: applicable 'stated in' value
	2378  -- P2378: issued by
}

p.auto_additional = {-- defines properties to check when additional=auto
	527,  -- P527: has part(s)
	150,  -- P150: contains the administrative territorial entity
	355,  -- P355: has subsidiary
}

return p</text>
      <sha1>5u5cjv5f2qp9p1qqi18sl7b387dn54e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Authority control/auxiliary</title>
    <ns>828</ns>
    <id>100050</id>
    <revision>
      <id>800369</id>
      <parentid>686351</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Copied from English Wikipedia, Module:Authority control/auxiliary, revision 1242514657</comment>
      <origin>800369</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="7149" sha1="mgku9gzaar8u6cdkjptv9kfkm0wsqrc" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
--[[======================================================]]
--[[            Format validation functions               ]]
--[[======================================================]]
function p.botanistV(id)
	return mw.ustring.match(id,&quot;^[%u%l%d%. '-]+$&quot;)
end

-- NCDA: NOID Check Digit Algorithm; see [[wikipedia:Check digit#NCDA]]
local ncda -- leave this as a local since NCDA is commonly used among ARK identifiers and could be useful for validating other identifiers later
do -- initialize these constants only once but scope them in a block so local namespace doesn't get cluttered with these
	local r29s = [[0123456789bcdfghjkmnpqrstvwxz]] -- radix 29 &quot;betanumeric&quot; digit string
	local r29n = r29s:len()
	local r29v2d, r29d2v = {}, {}
	for i = 1, r29n do
		local v, d = i-1, r29s:sub(i, i)
		r29v2d[v], r29d2v[d] = d, v
	end
	function ncda(sid)
		local n, sum = sid:len(), 0
		for i = 1, n do
			sum = sum + i * (r29d2v[sid:sub(i, i)] or 0)
		end
		return r29v2d[sum % r29n]
	end
end
function p.validateBNF(id)
	local FRBNF = id:sub(1, -2)
	return FRBNF:match('^%d%d%d%d%d%d%d%d$') ~= nil and ncda('cb'..FRBNF) == id:sub(-1) and id
end

function p.validateIsni(id) --Validate ISNI (and ORCID) and returns it as a 16 characters string or returns false if it's invalid. See http://support.orcid.org/knowledgebase/articles/116780-structure-of-the-orcid-identifier
	id = id:gsub( '[ %-]', '' ):upper()
	if not id:match( '^%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d[%dX]$' ) then
		return false
	end
	local total = 0
	for i = 1, 15 do
		local digit = id:byte( i ) - 48 --Get integer value
		total = (total + digit) * 2
	end
	local remainder = total % 11
	local result = (12 - remainder) % 11
	local checkdigit
	if result == 10 then
		checkdigit = 'X'
	else
		checkdigit=tostring( result )
	end
	if checkdigit ~= string.char( id:byte( 16 ) ) then
		return false
	end
	return id
end

function p.orcidV(id)
	id = p.validateIsni(id)
	if not id then
		return false
	end
	return id:sub( 1, 4 )..'-'..id:sub( 5, 8 )..'-'..id:sub( 9, 12 )..'-'..id:sub( 13, 16 )
end

function p.tlsV(id)
	id = id:gsub(' +', '_')
	local idlen = mw.ustring.len(id)
	if idlen &lt; 4 or idlen &gt; 90 then
		return false
	end
	local regex = '^%u'..string.rep(&quot;[%w_',%.%-%(%)%*%/–&amp;]&quot;, idlen - 1)..'$'
	if not mw.ustring.match(id,regex ) then
		return false
	end
	return id
end

--[[======================================================]]
--[[                Custom link functions                 ]]
--[[======================================================]]
function p.ISILlink(id,label)
	if not id:match('^%D%D?%D?%D?%-.+$') then
		return false
	end
	for _, prefix in ipairs({'AT', 'AU', 'BE', 'CA', 'CH', 'DE', 'FI', 'FR', 'IT', 'KR', 'NZ', 'US', 'ZDB'}) do
		if id:match('^'..prefix..'%-') then
			return '[https://w3id.org/isil/'..id..' ' .. (label or 'ISIL') .. ']'
		end
	end
	return '[[International Standard Identifier for Libraries and Related Organizations|ISIL]]: ' .. id
end

function p.uscgLink(id)
	local id2 = id:match( '^[1-7]%-%d%d?%d?%d?%d?$' ) or id:match( '^[1-7]%-%d%d?%d?%d?%d?%.%d*[1-9]$' )
	if id2 then
		return '[https://www.navcen.uscg.gov/pdf/lightlists/LightList%20V'..mw.ustring.sub(id2,1,1)..'.pdf '..id2..']'
	else
		return false
	end
end

function p.ccg(id)
	id = id:match('^[NAIP]?[1-9]%d*$') or id:match('^[NAIP]?[1-9]%d*%.%d+$')
	if not id then return false end
	local link = 'https://www.notmar.gc.ca/'
	local prefix = string.sub(id, 1, 1) -- get first character of id
	local suffix = string.sub(id, 2) -- remove first character of id
	local interval = require('Module:Interval')._main
	local v
	if prefix=='N' then
		local int = interval({1, 7.5, 14.4, 100, 121, 173, 211, 235, 269.99, 326, 396, 450.1, 471.7, 499, n=suffix})
		if int=='1-2' then v = 1
		elseif int=='2-3' then v = 75
		elseif int=='3-4' then v = 144
		elseif int=='4-5' then v = 100
		elseif int=='5-6' then v = 121
		elseif int=='6-7' then v = 173
		elseif int=='7-8' then v = 211
		elseif int=='8-9' then v = 235
		elseif int=='9-10' then v = 26999
		elseif int=='10-11' then v = 326
		elseif int=='11-12' then v = 396
		elseif int=='12-13' then v = 4501
		elseif int=='13-14' then v = 4717
		elseif int=='14-15' then v = 499
		end
		link = link .. 'publications/list-lights/newfoundland/n' .. v .. '-en'
	elseif prefix=='A' then
		local int = interval({5, 114.5, 145, 163, 268, 271, 301.5, 327, 686.5, 704.85, 883.2, 942, 1085, 1169.1, 1584.5, 1773, 1823.55, 2190, 2369, 2389, n=suffix})
		if int=='1-2' then v = 5
		elseif int=='2-3' then v = 1145
		elseif int=='3-4' then v = 145
		elseif int=='4-5' then v = 162
		elseif int=='5-6' then v = 268
		elseif int=='6-7' then v = 271
		elseif int=='7-8' then v = 3015
		elseif int=='8-9' then v = 327
		elseif int=='9-10' then v = 6865
		elseif int=='10-11' then v = 7048
		elseif int=='11-12' then v = 883
		elseif int=='12-13' then v = 942
		elseif int=='13-14' then v = 1085
		elseif int=='14-15' then v = 11691
		elseif int=='15-16' then v = 15845
		elseif int=='16-17' then v = 1773
		elseif int=='17-18' then v = 182355
		elseif int=='18-19' then v = 2190
		elseif int=='19-20' then v = 2369
		elseif int=='20-21' then v = 2389
		end
		link = link .. 'publications/list-lights/atl/a' .. v .. '-en'
	elseif prefix=='I' then
		local int = interval({0.05, 401.1, 403.4, 551.06, 552, 624, 708, 731.2, 768, 814, 983, 1046, 1059.6, 1082, 1162, 1204.7, 1233.3, 1328, 1330, 1346.2, 1377.8, 1408, 1410, 1420, 1445, 1470, 1520, 1534, 1540.6, 1554, 1557.7, 1558.8, 1563.1, 1625.5, 1671.7, 1716.96, 2545, n=suffix})
		if int=='1-2' then v = '01'
		elseif int=='2-3' then v = 4011
		elseif int=='3-4' then v = 4034
		elseif int=='4-5' then v = 55106
		elseif int=='5-6' then v = 552
		elseif int=='6-7' then v = 624
		elseif int=='7-8' then v = 708
		elseif int=='8-9' then v = 7312
		elseif int=='9-10' then v = 768
		elseif int=='10-11' then v = 814
		elseif int=='11-12' then v = 983
		elseif int=='12-13' then v = 1046
		elseif int=='13-14' then v = 10596
		elseif int=='14-15' then v = 1082
		elseif int=='15-16' then v = 1162
		elseif int=='16-17' then v = 12047
		elseif int=='17-18' then v = 12333
		elseif int=='18-19' then v = 1328
		elseif int=='19-20' then v = 1330
		elseif int=='20-21' then v = 13462
		elseif int=='21-22' then v = 13778
		elseif int=='22-23' then v = 1408
		elseif int=='23-24' then v = 1410
		elseif int=='24-25' then v = 1420
		elseif int=='25-26' then v = 1445
		elseif int=='26-27' then v = 1470
		elseif int=='27-28' then v = 1520
		elseif int=='28-29' then v = 1534
		elseif int=='29-30' then v = 15406
		elseif int=='30-31' then v = 1554
		elseif int=='31-32' then v = 15577
		elseif int=='32-33' then v = 15588
		elseif int=='33-34' then v = 1562
		elseif int=='34-35' then v = 16255
		elseif int=='35-36' then v = 16717
		elseif int=='36-37' then v = 171696
		elseif int=='37-38' then v = 2545
		end
		link = link .. 'publications/list-lights/inland-waters/i' .. v .. '-en'
	elseif prefix=='P' then
		link = link .. 'publications/list-lights/pac/p'
	else
		link = link .. 'list-lights'
	end
	return '[[CCG (identifier)|CCG]]: [' .. link .. ' ' .. id .. ']'
end

return p</text>
      <sha1>mgku9gzaar8u6cdkjptv9kfkm0wsqrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Authority control</title>
    <ns>828</ns>
    <id>100051</id>
    <revision>
      <id>800367</id>
      <parentid>686353</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Copied from English Wikipedia, Module:Authority control, revision 1336994651</comment>
      <origin>800367</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="12833" sha1="491eiemwohl5s3gylyl4528nljf9pu6" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
local frame = mw.getCurrentFrame()
local config_file = frame.args.config and frame.args.config~='' and ('/' .. frame.args.config) or ''
local config = mw.loadData('Module:Authority control/config' .. config_file)
local title = mw.title.getCurrentTitle()
local namespace = title.namespace
local testcases = title.subpageText == config.i18n.testcases
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs

local wikilink = function(target, label)
	return label and '[[' .. target .. '|' .. label .. ']]' or '[[' .. target .. ']]'
end

local needsAttention = function(sortkey)
	return wikilink(config.i18n.category .. ':' .. config.i18n.attentioncat, sortkey .. title.text)
end

local addCat = function(cat, sortkey)
	if cat and cat~='' and (namespace==0 or namespace==14 or testcases) then
		return wikilink(config.i18n.category..':'..cat, sortkey and sortkey..title.text)
	else
		return ''
	end
end

local tooltip = function(text, label)
	if label and label~='' then
		return frame:expandTemplate{
			title = 'Tooltip',
			args = {text, label}
		}
	else
		return text
	end
end

local _makelink = function(id, val, additional, qid) --validate values and create a link
	local link = mw.html.create('span'):addClass('uid')
	if not additional and id.prefix then --show prefix on primary value
		link:wikitext(id.prefix .. ': ')
	end
	local valid_value = false
	if id.customlink then -- use function to validate and generate link
		local newlink = require(config.auxiliary)[id.customlink](val.id, additional)
		if newlink then
			link:wikitext(newlink)
			valid_value = true
		end
	else
		if id.pattern then -- check pattern to determine validity
			valid_value = string.match(val.id, '^' .. id.pattern .. '$')
		elseif id.patterns then -- check multiple patterns to determine validity
			for _, pattern in ipairs(id.patterns) do
				valid_value = val.id:match('^' .. pattern .. '$')
				if valid_value then break end
			end
		elseif id.valid then -- use function to determine validity
			valid_value = require(config.auxiliary)[id.valid](val.id)
		else -- no validation possible
			valid_value = val.id
		end
		if valid_value then
			local label = id.label
			if not label or additional then
				label = tostring(additional)
			end
			local newlink
			if id.link then
				valid_value = valid_value:gsub('%%', '%%%%')
				local target = mw.ustring.gsub(id.link, '%$1', valid_value):gsub(' ', '%%20')
				newlink = '[' .. target .. ' ' .. label .. ']'
			else
				newlink = valid_value
			end
			link:wikitext(tooltip(newlink, val.name))
		end
	end
	if valid_value then
		local cat =  id.category and string.format(config.i18n.cat, id.category)
		link:wikitext(addCat(cat))
	else
		local wdlink = qid and wikilink(':wikidata:' .. qid .. '#P' .. id.property) or ''
		local name = mw.wikibase.getLabel('P' .. id.property) or ''
		local tooltip = string.format(
			config.i18n.idnotvalid,
			name,
			val.id
		)
		local cat = id.category and string.format(
			config.i18n.cat,
			config.i18n.faulty .. ' ' .. id.category
		)
		link:wikitext(wikilink('File:' .. config.i18n.warningicon .. '|20px|frameless|link=' .. wdlink, tooltip .. '.'))
			:wikitext(addCat(cat))
			:wikitext(addCat(config.i18n.allfaultycat, name))
	end
	return link
end

local _makelinks = function(id, qid)
--[[==================================]]
--[[            Make links            ]]
--[[==================================]]
local getquals = function(statement, qualid)
	if statement.qualifiers and statement.qualifiers['P'..qualid] then
		return mw.wikibase.renderSnak(statement.qualifiers['P'..qualid][1])
	end
end
local ids = {}
if qid then
	for _, statement in ipairs(mw.wikibase.getBestStatements(qid, 'P'..id.property)) do
		if statement.mainsnak.datavalue then
			local val = statement.mainsnak.datavalue.value
			if val then
				local namedas = getquals(statement, 1810) or getquals(statement, 742) or ''
				table.insert(ids, {id=val, name=namedas})
end end end end
local links
if ids[1] then
	links = mw.html.create('li'):node(_makelink(id, ids[1], false, qid))
	if ids[2] then
		local sublinks = mw.html.create('ul')
		for n = 2, #ids do
			sublinks:tag('li'):node(_makelink(id, ids[n], n, qid)):done()
		end
		links:node(sublinks)
	end
end
return links
end

p.authorityControl = function(frame)
--[[==================================]]
--[[               Main               ]]
--[[==================================]]
local args = getArgs(frame, {parentOnly = true})
local resolveQID = function(qid)
	if qid then
		qid = 'Q' .. mw.ustring.gsub(qid, '^[Qq]', '')
		if mw.wikibase.isValidEntityId(qid) and mw.wikibase.entityExists(qid) then
			local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid)
			if sitelink then
				return mw.wikibase.getEntityIdForTitle(sitelink) or mw.wikibase.getEntity(qid).id
			end
			return mw.wikibase.getEntity(qid).id
end end end
local conf = config.config
local auxCats = ''
local rct = false -- boolean to track if there are any links to be returned
local qid, topic
if namespace==0 and mw.wikibase ~= nil then
	qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()
end
if qid then -- article is connected to a Wikidata item
	if args.qid and resolveQID(args.qid)~=qid then -- non-matching qid parameter
		auxCats = auxCats .. needsAttention('D')
	end
else -- page is not connected to any Wikidata item
	qid = resolveQID(args.qid) -- check qid parameter if no wikidata item is connected
	if qid then -- qid parameter is valid, set topic to display
		topic = mw.wikibase.getLabel(qid)
		if topic then
			if mw.ustring.lower(title.subpageText)==mw.ustring.lower(topic) then -- suppress topic display if subpagename equals topic up to case change
				topic = nil
			end
			if topic and mw.wikibase.getSitelink(qid) then -- make wikilink to article
				topic = wikilink(mw.wikibase.getSitelink(qid), topic)
			end
		else
			auxCats = auxCats .. needsAttention('L')
		end
	elseif args.qid then -- invalid qid has been supplied, add to tracking cat
		auxCats = auxCats .. needsAttention('Q')
	end
end
local qids = {} -- setup any additional QIDs
if args.additional=='auto' then
	if qid then  -- check P527 for parts to add additional qids
		local checkparts = function(property)
			local parts = mw.wikibase.getBestStatements(qid, property)
			if parts then
				for _, part in ipairs(parts) do
					if part.mainsnak.datavalue and part.mainsnak.datavalue.value.id then
						local resolvedqid = resolveQID(part.mainsnak.datavalue.value.id)
						if resolvedqid then
							table.insert(qids,resolvedqid)
		end end end end end
		for _, part in ipairs(config.auto_additional) do
			checkparts('P' .. part)
		end
	end
elseif args.additional then
	for _, v in ipairs(mw.text.split(args.additional, '%s*,%s*')) do
		v = resolveQID(v)
		if v then
			if v==qid then -- duplicate of qid parameter
				auxCats = auxCats .. needsAttention('R')
			end
			table.insert(qids, v)
		else -- invalid QID specified
			auxCats = auxCats .. needsAttention('A')
		end
	end
end
local numsections, sections = 0, {}
for _, _ in ipairs(config.sections) do -- count number of regular sections
	numsections = numsections + 1
end
for _ = 1, #qids+numsections do
	table.insert(sections, {})
end

-- check which identifiers to show/suppress in template
local show, show_all_unsuppressed = {}, true
local stripP = function(pid) --strip P from property number
	if pid:match('^[Pp]%d+$') then
		pid = mw.ustring.gsub(pid, '[Pp]', '')
	end
	pid = tonumber(pid)
	if pid and mw.wikibase.entityExists('P' .. pid) then
		return pid
	end
end
local addshowlist = function(list)
	if list then
		for _, v in ipairs(mw.text.split(string.lower(list), '%s*,%s*')) do
			if config.whitelists[v] then -- e.g. show=arts to use whitelist
				for _, w in ipairs(config.whitelists[v].properties) do
					show[w] = true
				end
			else
				v = stripP(v)
				if v then -- e.g. show=P214 to show one particular property
					show[v] = true
				else -- unrecognised property or whitelist
					auxCats = auxCats .. needsAttention('W')
				end
			end
		end
		show_all_unsuppressed = false
	end
end
addshowlist(frame.args.show) -- check show parameter on wrapper template
addshowlist(args.show) -- check show parameter on article
addshowlist(args.country) -- check country parameter on article
if args.suppress then
	local suppresslist = mw.text.split(args.suppress, '%s*,%s*') -- split parameter by comma
	for _, v in ipairs(suppresslist) do
		v = stripP(v)
		if v then
			show[v] = false
			auxCats = auxCats .. wikilink(config.i18n.category .. ':' .. config.i18n.suppressedcat)
		else
			auxCats = auxCats .. needsAttention('P')
		end
	end
end

local makeSections = function(qid, addit)
	for _, id in ipairs(conf) do
		if id.suppressedbyproperty then
			for _, property in ipairs(id.suppressedbyproperty) do
				if show[property]=='used' then -- property is in use
					show[id.property] = false -- suppressed by another property
		end end end
		if show[id.property]==nil then
			show[id.property] = show_all_unsuppressed
		end
		if show[id.property] then
			local links = _makelinks(id, qid)
			if links then
				table.insert(
					sections[addit or id.section],
					links
				)
				show[id.property] = 'used'
				rct = true
			end
		end
	end
end
local pencil = function(qid)
	if qid then
		return require('Module:EditAtWikidata')._showMessage{
			pid = 'identifiers',
			qid = qid
		}
	else
		return ''
	end
end
makeSections(qid, false)
for c = 1, #qids do
	makeSections(qids[c], numsections+c)
end

--configure Navbox
local outString = ''
if rct then -- there is at least one link to display
	local Navbox = require('Module:Navbox')
	local sect, lastsect = 0, 0
	local navboxArgs = {
		name  = 'Authority control',
		navboxclass = 'authority-control',
		bodyclass = 'hlist',
		state = args.state or config.i18n.autocollapse,
		navbar = 'off'
	}
	for c = 1, numsections+#qids do
		if #sections[c]&gt;0 then -- section is non-empty
			sect = sect + 1
			lastsect = c
			local sectname
			if c&lt;=numsections then -- regular section
				sectname = config.sections[c].name
			else -- section from additional qid
				local qid = qids[c-numsections]
				local label, sitelink = mw.wikibase.getLabel(qid), mw.wikibase.getSitelink(qid)
				if label then
					if sitelink then
						local target = mw.title.new(sitelink)
						if target==title or (target.isRedirect and target.redirectTarget==title) then -- do not link
							sectname = label
						else -- make wikilink to article
							sectname = wikilink(sitelink, label)
						end
					else
						sectname = label
					end
				else
					auxCats = auxCats .. needsAttention('L')
					sectname = qid
				end
				sectname = sectname .. pencil(qid)
			end
			navboxArgs['group' .. c] = sectname
			local list = mw.html.create('ul')
			for _, link in ipairs(sections[c]) do
				list:node(link)
			end
			navboxArgs['list' .. c] = tostring(list)
		end
	end
	if topic then -- display in expanded form with topic
		navboxArgs.title = config.i18n.aclink .. ' &amp;ndash; ' .. topic .. pencil(qid)
	elseif sect==1 then -- special display when only one section
		if lastsect&lt;=numsections then
			if config.sections[lastsect].hidelabelwhenalone then -- no special label when only general or other IDs are present
				navboxArgs['group' .. lastsect] = config.i18n.aclink .. pencil(qid)
			else -- other regular section
				navboxArgs['group' .. lastsect] = config.i18n.aclink .. ': ' .. navboxArgs['group' .. lastsect] .. pencil(qid)
			end
		else -- section from additional qid
			navboxArgs['group' .. lastsect] = config.i18n.aclink .. ': ' .. navboxArgs['group' .. lastsect]
		end
	else -- add title to navbox
		navboxArgs.title = config.i18n.aclink .. pencil(qid)
	end
	outString = Navbox._navbox(navboxArgs)
end

if args.state
	and args.state~=config.i18n.collapsed
	and args.state~=config.i18n.expanded
	and args.state~=config.i18n.autocollapse then --invalid state parameter
	auxCats = auxCats .. needsAttention('S')
end
if testcases then
	auxCats = mw.ustring.gsub(auxCats, '(%[%[)(' .. config.i18n.category .. ')', '%1:%2') --for easier checking
end

--out
outString = outString .. auxCats
if namespace~=0 then
	outString = mw.ustring.gsub(outString, '(%[%[)(' .. config.i18n.category .. ':' .. config.i18n.Articles .. ')([^%|%]]+)%|?[^%|%]]*(%]%])','%1:%2%3%4')
	outString = mw.ustring.gsub(outString, '(%[%[)(' .. config.i18n.category .. ':' .. config.i18n.All_articles .. ')([^%|%]]+)%|?[^%|%]]*(%]%])','%1:%2%3%4')
end
local check = require('Module:Check for unknown parameters')._check
local sortkey
outString = outString .. check({
	['unknown'] = wikilink(config.i18n.category .. ':' .. config.i18n.attentioncat, 'U'),
	['preview'] = config.i18n.previewwarning, 'show', 'country', 'suppress', 'additional', 'qid', 'state'
	}, args)
return outString
end

p.makelink = function(id, qid)
	return _makelinks(id, qid)
end

return p</text>
      <sha1>491eiemwohl5s3gylyl4528nljf9pu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ධම්මික පෙරේරා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103721</id>
    <revision>
      <id>800379</id>
      <parentid>795303</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>800379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37919" sha1="6c9iya98xki8vws1itpl0k6ezm40mpn" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=Dhammika  Perera|image=|caption=|birth_name=|birth_place=Payagala, [[Kalutara]], [[Sri Lanka]].|birth_date={{birth date and age|1967|12|28}}|nationality=Sri Lankan|occupation=Businessman, investor, philanthropist, politician|website={{url|https://www.dhammikaperera.lk}}}}

'''ධම්මික පෙරේරා (උපත 1967 දෙසැම්බර් 28) ලෙස පොදුවේ හඳුන්වන කුලප්පු ආරච්චිගේ දොන්''' '''ධම්මික පෙරේරා''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලාංකික]] ව්‍යාපාරිකයෙක්, දානපතියෙක් සහ දේශපාලනඥයෙකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Weerasooriya |first=Sahan |title=SC in split decision clears way for Dhammika Perera as NL MP |url=http://island.lk/sc-in-split-decision-clears-way-for-dhammika-perera-as-nl-mp/ |access-date=2022-06-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ඔහු ලංකාවේ ධනවත්ම පුද්ගලයන්ගෙන් කෙනෙකි.&lt;ref name=&quot;businesstoday&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date= |title=Dhammika Perera: Awakening The Giants |url=https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121001151/https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-date=2022-01-21 |website=Business Today}}&lt;/ref&gt; පෙරේරා ආයතනික ප්‍රති-ඉංජිනේරුකරණය සහ පුනර්ජීවනය පිළිබඳ විශේෂඥයෙකු ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Forbes Guest |date=20 November 2013 |title=Sri Lankan Dhammika Perera's Master Plan |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2013/11/20/sri-lankan-dhammika-pereras-master-plan/ |access-date=19 January 2021 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 වන විට ඔහු ලැයිස්තුගත සමාගම් 23ක් පාලනය කළ අතර,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණ තාක්‍ෂණය සඳහා සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika to invest in two digital healthcare platforms |url=http://www.dailymirror.lk/business-news/Dhammika-to-invest-in-two-digital-healthcare-platforms/273-117941 |access-date=2020-06-06 |website=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ft.lk/front-page/Dhammika-Perera-picks-up-last-of-world-s-50-Bentley-Mulsanne-Hallmarks/44-649477|title=Dhammika Perera picks up last of world’s 50 Bentley Mulsanne Hallmarks|date=15 February 2018|access-date=19 March 2018|publisher=ft.lk|agency=Daily Financial Times}}&lt;/ref&gt; ඔහු නිතරම රට වෙනුවෙන් ප්‍රතිපත්ති ආමන්ත්‍රණය කිරීමට ද ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika Perera prescribes policy dose {{!}} Daily FT |url=http://www.ft.lk/top-story/Dhammika-Perera-prescribes-policy-dose/26-672649 |access-date=2020-06-06 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

හිටපු මුදල් අමාත්‍ය [[බැසිල් රාජපක්ෂ]] මහතාගේ ඉල්ලා අස්වීමෙන් පුරප්පාඩු වූ මන්ත්‍රී ධුරය සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා පොදුජන පෙරමුණ]] විසින් මැතිවරණ කොමිසමට යෝජනා කිරීමෙන් පසු ජූනි 22 වැනිදා පෙරේරා මහතා [[ජාතික ලැයිස්තු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීන්, ශ්‍රී ලංකාව|ජාතික ලැයිස්තු මන්ත්‍රීවරයකු]] ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;sworn&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=22 June 2022 |title=Dhammika Perera sworn in as a Member of Parliament |url=https://www.newsfirst.lk/2022/06/22/dhammika-perera-sworn-in-as-a-member-of-parliament/ |website=[[News First]]}}&lt;/ref&gt; ජුනි 24 වැනිදා ඔහු ආයෝජන ප්‍රවර්ධන අමාත්‍යවරයා ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika Perera sworn in as a minister |url=http://www.adaderana.lk/news/83238/dhammika-perera-sworn-in-as-a-minister |access-date=2022-06-24 |website=www.adaderana.lk |language=en}}&lt;/ref&gt; ඉන් දින කිහිපයකට පසු ජූලි 10 වැනිදා ඔහු සිය අමාත්‍ය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=10 July 2022 |title=Dhammika Perera resigns from Ministerial Post |url=https://www.newsfirst.lk/2022/07/10/dhammika-perera-resigns-from-ministerial-post/ |access-date=10 July 2022 |website=[[News First]]}}&lt;/ref&gt;

== චරිතාපදානය ==
පෙරේරා උපන්නේ 1967 පයාගලදීය.

හොරණ තක්ෂිලා මධ්‍ය මහා විද්‍යාලයෙන් ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අධ්‍යාපනය හැදෑරීමෙන් පසු වයස අවුරුදු 19 දී ඔහු 1986 දී ව්‍යාපාරික කටයුත්තක් ආරම්භ කළේය. ඔහු කටුබැද්ද, මොරටුව [[මොරටුව විශ්වවිද්‍යාලය|විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ඉලෙක්ට්‍රොනික විද්‍යාව හැදෑරූ නමුත් ඔහුගේ ව්‍යාපාරික අවශ්‍යතා අනුව එය අත්හැරියේය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Forbes Guest |date=20 November 2013 |title=Sri Lankan Dhammika Perera's Master Plan |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2013/11/20/sri-lankan-dhammika-pereras-master-plan/ |access-date=19 January 2021 |website=Forbes |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFForbes_Guest2013&quot;&gt;Forbes Guest (20 November 2013). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;businesstoday&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date= |title=Dhammika Perera: Awakening The Giants |url=https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121001151/https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-date=2022-01-21 |website=Business Today}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20220121001151/https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 &quot;Dhammika Perera: Awakening The Giants&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== වෘත්තීය ==
1987 දී පෙරේරා [[තායිවානය|තායිවානයට]] ගොස් මාස තුනක තාක්‍ෂණික පුහුණුව සඳහා වූ අතර නැවත ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණ ස්ලොට් යන්ත්‍ර සෑදීමේ ව්‍යාපාරය ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Forbes Guest |date=20 November 2013 |title=Sri Lankan Dhammika Perera's Master Plan |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2013/11/20/sri-lankan-dhammika-pereras-master-plan/ |access-date=19 January 2021 |website=Forbes |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFForbes_Guest2013&quot;&gt;Forbes Guest (20 November 2013). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

පෙරේරා 1987 දී පයාගල පිහිටි ඔහුගේ නිවස ආසන්නයේ යන්ත්‍ර නිෂ්පාදන ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළ අතර 1991 දක්වා එම ව්‍යාපාරය කරගෙන ගියේය. එවකට ජනාධිපති [[රණසිංහ ප්‍රේමදාස]] විසින් ජැක්පොට් සහ අනෙකුත් යන්ත්‍ර සූත්‍ර ව්‍යාපාර සඳහා පැනවූ තහනමක් හේතුවෙන් ඔහුට පයියාගල මෝටර් රථ අලෙවියට යාමට සිදු විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=busine01 |url=http://www.island.lk/2002/12/17/busine01.html |access-date=2020-06-06 |website=www.island.lk}}&lt;/ref&gt;

ඔහු [[කොල්ලුපිටිය|කොල්ලුපිටියේ]] ඉලෙක්ට්‍රොනික පරිපථ පුවරු අලුත්වැඩියා කරන ටිටෝ ඉලෙක්ට්‍රොනික්ස් නම් ඉලෙක්ට්‍රොනික වෙළඳසැලක් ද පවත්වාගෙන ගියේය. පසුව ඔහු 1993 දී [[කැසිනෝ]] ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළ අතර එය දැන් ඔහුගේ සහෝදරයන් දෙදෙනාට හිමිව සහ කළමනාකරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=CN |date=2022-06-07 |title=Dhammika Perera responds to the tax evasion allegation in connection to Bally's Pvt. Ltd (VIDEO) |url=https://lankanewsweb.net/archives/13506/dhammika-perera-responds-to-the-tax-evasion-allegation-in-connection-to-ballys-pvt-ltd-video/ |access-date=2022-09-29 |website=LNW Lanka News Web |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ඔහු 1995 දී නියොන් බල්බ නිෂ්පාදනය කර අලෙවි කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළේ, එම බල්බ අලෙවි කිරීමට නිෂ්පාදකයන් කිසිවකු උනන්දු නොවූ යුගයක ය. ඔහු 1998 දී ශ්‍රී ලංකාවේ එවකට ජාත්‍යන්තර මුල්‍ය අරමුදලේ නේවාසික නියෝජිත නදීම් උල් හක් හමුවිය.&lt;ref name=&quot;businesstoday&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date= |title=Dhammika Perera: Awakening The Giants |url=https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121001151/https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 |archive-date=2022-01-21 |website=Business Today}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20220121001151/https://www.businesstoday.lk/article.php?article=3549 &quot;Dhammika Perera: Awakening The Giants&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ඔහු 2000 වසරේදී Pan Asia බැංකුවේ බහුතර කොටස් හිමිකර ගත්තේ බැංකුව පාඩු ලබන මූල්‍ය ආයතනයක් ලෙස සැලකූ අවස්ථාවකදීය. පෑන් ඒෂියා බැංකුවේ කොටස් මිලදී ගැනීමෙන් පසු ඔහු ආයෝජක නිමල් පෙරේරා හමුවිය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Guest |first=Forbes |title=Sri Lankan Dhammika Perera's Master Plan |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2013/11/20/sri-lankan-dhammika-pereras-master-plan/ |access-date=2022-07-08 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; 2003 දී ඔහු මහා පරිමාණ ව්‍යාපාරවලට අවතීර්ණ වූ අතර සමාගම පාඩු ලබමින් සිටියදී රෝයල් සෙරමික්හි හිමිකාරිත්වය ලබා ගත්තේය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=RCL takeover to cost Rs. 820m |url=https://www.sundaytimes.lk/031019/ft/1.htm |access-date=2022-07-07 |website=Sunday Times}}&lt;/ref&gt; ඔහු 2014 වසරේ සිට වැලිබල් ෆිනෑන්ස් හි විධායක අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.
[[ගොනුව:Inspection_of_the_Power_House_Location_by_Chairman.jpg|thumb| පෙරේරා (වමේ සිට දෙවැන්නා) Vallibel Power Erathna හි අනුබද්ධිත දෙනවක ගංගා මිණි ජල විදුලි ව්‍යාපෘතියේ ඉදිකිරීම් භූමිය නිරීක්ෂණය කරමින්, 2010 ඔක්තෝබර්]]
2013 දී පෙරේරා, ''Forbes Asia'' විසින් ඇස්තමේන්තු කරන ලද ශුද්ධ වත්කම [[ශ්‍රී ලංකා රුපියල|රුපියල්]] බිලියන 72.6 (ආසන්න වශයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 550) සමඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ ධනවත්ම පුද්ගලයා බවට පත් විය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2013/12/08/dhammika-perera-richest-man-in-sri-lanka/|title=Dhammika Perera, Richest Man In Sri Lanka|last=Ratnaweera|first=Jay|date=8 December 2013|access-date=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822001700/http://www.thesundayleader.lk/2013/12/08/dhammika-perera-richest-man-in-sri-lanka/|archive-date=2016-08-22|publisher=thesundayleader.lk|agency=The Sunday Leader}}&lt;/ref&gt;

වැලිබල් ෆිනෑන්ස්, වැලිබල් පවර් එරත්න, ද ෆෝට්‍රස් රිසෝට්ස්, ද ක්වීන්ස්බරි ලෙෂර් ලිමිටඩ් සහ ඩෙල්මේජ් ලිමිටඩ් යන සමාගම්වල ඔහුට බහුතර කොටස් හිමිවේ. ඔහු හේලීස්, රෝයල් සෙරමික් ලංකා, හොරණ ප්ලාන්ටේෂන් සහ එල්බී ෆිනෑන්ස් හි වත්මන් සම සභාපතිවරයා වේ. ඔහු අමායා ලෙෂර්, හේකාබ්, හේලීස් ෆැබ්රික් පීඑල්සී, කිංග්ස්බරි, ඩිප්ඩ් ප්‍රඩක්ට්ස් සහ ලංකා ෆ්ලෝර් ටයිල්ස් හි අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයේ සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika Perera |url=https://mylifelk.com/pages/dhammika-perera |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725041155/https://mylifelk.com/pages/dhammika-perera |archive-date=2021-07-25 |access-date=2020-06-06 |website=My Life |language=en}}&lt;/ref&gt;  &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

පෙරේරා 2017 වසරේ ලංකා ටයිල්ස් හි සභාපති වූ අතර හේලීස් විසින් සිංගර් මිලදී ගැනීමට එකඟ වීමෙන් පසු 2017 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සිංගර් (ශ්‍රී ලංකාව) හි සම සභාපතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Mohan and Dhammika appointed as Singer Chairman and Co-Chairman |url=http://www.dailymirror.lk/business-news/Mohan-and-Dhammika-appointed-as-Singer-Chairman-and-Co-Chairman/273-137684 |access-date=2020-06-06 |website=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Hayleys to acquire Singer Sri Lanka for Rs.12.5bn |url=http://www.dailymirror.lk/breaking_news/Hayleys-to-acquire-Singer-Sri-Lanka-for-Rs-bn/108-136613 |access-date=2020-06-06 |website=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt; පෙරේරා 2017 වසරේ ලංකා සෙරමික් පීඑල්සී හි අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා ලෙස පත් කරන ලද නමුත් ඔහු 2018 අගෝස්තු 31 දින එම තනතුරෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=LBO |date=2018-09-05 |title=Dhammika Perera resigns from Lanka Ceramic Director Board |url=https://www.lankabusinessonline.com/dhammika-perera-resigns-from-lanka-ceramic-director-board/ |access-date=2020-06-06 |website=Lanka Business Online |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ඔහු 2017 දී ලංකා වෝල්ටයිල්ස් හි අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයේ සභාපති ලෙස ද පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika Perera appointed Chairman of Board of Directors of Lanka Walltiles |url=http://www.dailynews.lk/2017/03/24/business/111385/dhammika-perera-appointed-chairman-board-directors-lanka-walltiles |access-date=2020-06-06 |website=Daily News |language=en}}&lt;/ref&gt;

2019 ජූලි මාසයේදී පෙරේරා සහ ඔහුගේ සමාගම හේලීස්, මන්ත්‍රී කනක හේරත් විසින් එක්සත් රාජධානියේ සිට නීතිවිරෝධී ලෙස කසළ ආනයනය කිරීමෙන් ආදායම් උපයා ඇති බවට චෝදනා කළේය.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2019-07-27 |title=Money laundering behind the garbage scam? - MP Kanaka Herath |url=https://www.newsfirst.lk/2019/07/27/money-laundering-behind-the-garbage-scam-mp-kanaka-herath/ |access-date=2020-06-06 |website=Sri Lanka News - Newsfirst |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2019-07-21 |title=BOI to take stern action against company responsible for importing waste |url=https://www.newsfirst.lk/2019/07/21/boi-to-take-stern-action-against-company-responsible-for-importing-waste/ |access-date=2020-06-06 |website=Sri Lanka News - Newsfirst |language=en}}&lt;/ref&gt; හේලීස් එතැන් සිට මෙම කාරණයේ කිසිදු වරදක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති අතර සමූහයේ ලොජිස්ටික් අංශය හුදෙක් සම්පත් ප්‍රතිසාධන මෙහෙයුමක් සඳහා තම සේවාලාභියා වන ලංකා ලෝහ සැකසුම් සංස්ථාව සඳහා ගබඩා කිරීම, අගය එකතු කිරීම සහ ප්‍රතිඅපනයනය ඇතුළු සැපයුම් සේවා සපයන බව අවධාරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Hayleys says no wrongdoing in free zone operations {{!}} Daily FT |url=http://www.ft.lk/top-story/Hayleys-says-no-wrongdoing-in-free-zone-operations/26-682494 |access-date=2021-01-17 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt; 2019 ජුලි 22 වන දින මාධ්‍ය හමුවක් කැදවමින් සීමාසහිත හේලීස් ඇඩ්වාන්ටිස් හි කළමනාකාර අධ්‍යක්ෂ රුවන් වෛද්‍යරත්න සමාගමට එල්ල කර ඇති චෝදනා තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. තම Free Zone අංගන පරිශ්‍රයේ ගබඩා කර තිබූ භාවිතා කරන ලද මෙට්ට කන්ටේනර් ලෝඩ් 130ක් සම්බන්ධයෙන් සමාගම පැහැදිලි කළේ එම මෙට්ට ආනයනය කර ඇත්තේ භාණ්ඩයේ සැබෑ හිමිකරු වන සීමාසහිත ලංකා ලෝහ සැකසුම් සංස්ථාව (පුද්ගලික) සමාගම විසින් බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Hayleys Free Zone slams garbage shipment allegations |url=http://www.dailymirror.lk/breaking_news/Hayleys-Free-Zone-slams-garbage-shipment-allegations/108-171524 |access-date=2021-01-17 |website=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

[[කොළඹ ව්‍යාපාර වස්තු හුවමාරුව|CSE]] ගොනු කිරීම අනුව, 2022 ජුනි 10 වන දින පෙරේරා හේලීස් පීඑල්සී, සිංගර් (ශ්‍රී ලංකා) පීඑල්සී, හේලීස් ෆැබ්රික් පීඑල්සී, හේලීස් ලෙෂර් පීඑල්සී, හේකාර්බ් පීඑල්සී සහ කිංග්ස්බරි පීඑල්සී හි අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවලින් ඉල්ලා අස්විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2022-06-10 |title=Sri Lanka business magnate Dhammika Perera leaves director boards; speculation rife |url=https://economynext.com/sri-lanka-business-magnate-dhammika-perera-leaves-director-boards-speculation-rife-95578 |access-date=2022-06-23 |website=EconomyNext |language=en}}&lt;/ref&gt; ඔහු අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයෙන් ඉල්ලා අස්වන බව හේලීස් සහ අනුබද්ධ සමාගම් වෙන වෙනම නිවේදනය කළේය. 2022 ජූනි 10 දින මෙම පියවර ප්‍රකාශයට පත් කළ සමාගම් අතර හේලීස් පීඑල්සී සහ එහි අනුබද්ධ සමාගම්, වැලිබල් වන් පීඑල්සී සහ එහි අනුබද්ධිත සමාගම්, සිංගර් ශ්‍රී ලංකා පීඑල්සී සහ එහි අනුබද්ධ සමාගම්, රෝයල් සෙරමික් සමූහය, ලංකා වෝල්ටයිල්ස් සමූහය සහ එල්බී ෆිනෑන්ස් පීඑල්සී ඇතුළත් විය. මෙම ආයතන බොහොමයක ඔහු සභාපතිවරයා හෝ විධායක අධ්‍යක්ෂවරයා විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Minister Dhammika Perera in the making {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/top-story/Minister-Dhammika-Perera-in-the-making/26-736067 |access-date=2022-06-23 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

== දානපති වැඩ ==
2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පෙරේරා සහ ඔහුගේ බිරිඳ ප්‍රිසිලා ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා ප්‍රමිතීන් වැඩිදියුණු කිරීමේ අරමුණින් ධම්මික සහ ප්‍රිසිලා පෙරේරා පදනම (DP පදනම) පෞද්ගලික පුණ්‍යායතනයක් ආරම්භ කළහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=University of Moratuwa and Dhammika and Priscilla Perera Foundation to boost skilled workforce {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/business/University-of-Moratuwa-and-Dhammika-and-Priscilla-Perera-Foundation-to-boost-skilled-workforce/34-736348 |access-date=2022-07-07 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt; පදනම බලපෑම් ක්ෂේත්‍ර දෙකකට සංවිධානය කර ඇත: අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා.

2021 දී, [[ශ්‍රී ලංකාවෙහි 2020 කොරෝනාවෛරස ව්‍යාප්ත වසංගතය|ශ්‍රී ලංකාවේ COVID-19 වසංගතය]] අතරතුර, පෙරේරා සිසුන්ට නොමිලේ මාර්ගගතව අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා DP Education නමින් දානපති මුලපිරීමක් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔහු මොරටුව විශ්ව විද්‍යාලය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කර වයස අවුරුදු 18 සහ ඊට වැඩි සිසුන්ට ගණිතය, තොරතුරු තාක්‍ෂණය සහ ඉංග්‍රීසි යන විෂයයන් සම්බන්ධ කර ඩිප්ලෝමාවක් පිරිනැමීය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=DP Education online platform draws half a million students {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/front-page/DP-Education-online-platform-draws-half-a-million-students/44-722538 |access-date=2021-09-02 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

== ප්‍රකාශන ==
2030 වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ ඒක පුද්ගල ආදායම ඩොලර් 12,000 දක්වා ඉහළ නැංවීමේ අරමුණින් අමාත්‍යාංශ 21ක් සඳහා ප්‍රතිපත්ති නිර්දේශ සහිතව 2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී පෙරේරා විසින් ''Sri Lanka 2030: A Developed Nation'' ලේඛනයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika designs ‘SL 2030: A Developed Nation’ {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/top-story/Dhammika-designs-SL-2030-A-Developed-Nation/26-686385 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt; එක් එක් අමාත්‍යාංශ සඳහා ලබා දී ඇති නිර්දේශ ලැයිස්තුව පහත දැක්වේ.

# ජාතික ආරක්‍ෂක අමාත්‍යාංශය: ආරක්‍ෂාවෙන් සහ නිදහසෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of National Security: A nation rich in safety and freedom {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-National-Security-A-nation-rich-in-safety-and-freedom/4-689189 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# මුදල් හා ක්‍රමසම්පාදන අමාත්‍යාංශය: ධනයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Finance and Planning: A nation rich in wealth {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Finance-and-Planning-A-nation-rich-in-wealth/4-687140 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය: මානව ප්‍රාග්ධනයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Education: A nation rich in human capital {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Education-A-nation-rich-in-human-capital/4-687504 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# උසස් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය: මානව ප්‍රාග්ධනයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Higher Education: A nation rich in human capital {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Higher-Education-A-nation-rich-in-human-capital/4-687701 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# තාක්ෂණික, වෘත්තීය අධ්‍යාපන සහ පුහුණු අමාත්‍යාංශය (TVET): මානව ප්‍රාග්ධනයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Technical, Vocational Education and Training (TVET): A nation rich in human capital {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Technical-Vocational-Education-and-Training-TVET-A-nation-rich-in-human-capital/4-687842 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# සමාජ සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය: සන්තෝෂයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Social Development: A nation rich in happiness {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Social-Development-A-nation-rich-in-happiness/4-688895 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# ප්‍රාදේශීය සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය: පහසුවෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Regional Development: A nation rich in convenience {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Regional-Development-A-nation-rich-in-convenience/4-687414 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# අධිකරණ හා බන්ධනාගාර ප්‍රතිසංස්කරණ අමාත්‍යාංශය: විනය අතින් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Justice and Prison Reforms: A nation rich in discipline {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Justice-and-Prison-Reforms-A-nation-rich-in-discipline/4-689028 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# කෘෂිකර්ම හා කෘෂිකාර්මික කර්මාන්ත අමාත්‍යාංශය: සමෘද්ධියෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Agriculture and agro-based industry: A nation rich in prosperity {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Agriculture-and-agro-based-industry-A-nation-rich-in-prosperity/4-688425 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# පරිසර හා ස්වභාවික සම්පත් අමාත්‍යාංශය: ජෛව විද්‍යාවෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Environment and Natural Resources: A nation rich in biomes {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Environment-and-Natural-Resources-A-nation-rich-in-biomes/4-688770 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය: යහපැවැත්මෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Health: A nation rich in wellbeing {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Health-A-nation-rich-in-wellbeing/4-690227 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# ආයෝජන ප්‍රවර්ධන සහ රැකියා උත්පාදන අමාත්‍යාංශය: කර්මාන්ත වලින් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Investment Promotion and Job Creation: A nation rich in industries {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Investment-Promotion-and-Job-Creation-A-nation-rich-in-industries/4-689313 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# විදේශ කටයුතු අමාත්‍යාංශය: රාජ්‍යතාන්ත්‍රික භාවයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Foreign Affairs: A nation rich in diplomacy {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Foreign-Affairs-A-nation-rich-in-diplomacy/4-689443 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශය: තාක්ෂණයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Information and Communication Technology: A nation rich in technology {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Information-and-Communication-Technology-A-nation-rich-in-technology/4-687297 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# ප්‍රවාහන අමාත්‍යාංශය: සංචලතාවයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Transport: A nation rich in mobility {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Transport-A-nation-rich-in-mobility/4-688275 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# වරාය සහ නාවික අමාත්‍යාංශය: සමුද්‍රීය සැපයුම් වලින් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Ports and Shipping: A nation rich in maritime logistics {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Ports-and-Shipping-A-nation-rich-in-maritime-logistics/4-689934 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# සංචාරක අමාත්‍යාංශය: ආගන්තුක සත්කාරයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Tourism: A nation rich in hospitality {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Tourism-A-nation-rich-in-hospitality/4-687944 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# ආගමික කටයුතු සහ අන්තර් ආගමික සහජීවන අමාත්‍යාංශය: සමගියෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Religious Affairs and Interfaith Harmony: A nation rich in unity {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Religious-Affairs-and-Interfaith-Harmony-A-nation-rich-in-unity/4-689608 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# කලා හා සංස්කෘතික අමාත්‍යාංශය: උරුමයන්ගෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Arts and Culture: A nation rich in heritage {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Arts-and-Culture-A-nation-rich-in-heritage/4-690567 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# ධීවර අමාත්‍යාංශය: මාළු වෙළඳාමෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Fisheries: A nation rich in fish trade {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Fisheries-A-nation-rich-in-fish-trade/4-688597 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
# සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්‍යාංශය: සම්බන්ධතාවයෙන් පොහොසත් ජාතියක් &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Ministry of Civil Aviation: A nation rich in connectivity {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/columns/Ministry-of-Civil-Aviation-A-nation-rich-in-connectivity/4-688129 |access-date=2022-06-27 |website=www.ft.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

2022 මැයි මාසයේදී ඔහු වසරකට USD බිලියන 8 ක අමතර ගලා ඒමක් උත්පාදනය කිරීම ඉලක්ක කරගත් උපාය මාර්ග 12ක් ගෙනහැර දැක්වීය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dhammika outlines 12 strategies to boost forex earnings by $ 8 b {{!}} Daily FT |url=https://www.ft.lk/front-page/Dhammika-outlines-12-strategies-to-boost-forex-earnings-by-8-b/44-735495 |access-date=2022-07-04 |website=www.ft.lk |language=English |quote=Business leader Dhammika Perera has unveiled 12 strategies that can boost much-needed dollar earnings and help Sri Lanka come out of the prolonged foreign exchange shortage...}}&lt;/ref&gt;

*

== යොමු කිරීම් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://dpeducation.lk ඩීපී අධ්‍යාපනය]
* [[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
* [[ප්‍රවර්ගය:1967 උපත්]]
* [[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]
* [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
* [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකික ව්‍යවසායකයන්]]
* [[ප්‍රවර්ගය:Celebrities]]</text>
      <sha1>6c9iya98xki8vws1itpl0k6ezm40mpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ස්පන්දන ස්ඵෝටන එන්ජින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114390</id>
    <revision>
      <id>800284</id>
      <parentid>788128</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3657" sha1="9tf3f3fsnru5f95qsn3xvxnxbhuyqml" xml:space="preserve">[[File:PDE-powered aircraft.jpg|thumb|300px|In-flight picture of the pulsed detonation powered, and heavily modified, [[Rutan Long-EZ]] on January 31, 2008.]]

'''ස්පන්දන ස්ඵෝටන එන්ජින්''' ({{en|pulse detonation engine, PDE}}) යනු රොකට් එන්ජින් වර්ගයකි.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kailasanath |first1=K. |title=Review of Propulsion Applications of Detonation Waves |journal=[[AIAA Journal]] |date=September 2000 |volume=38 |issue=9 |pages=1698–1708 |doi=10.2514/2.1156 |bibcode=2000AIAAJ..38.1698K |url=https://arc.aiaa.org/doi/abs/10.2514/2.1156?journalCode=aiaaj |access-date=28 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Roy |first1=G.D. |last2=Frolov |first2=S.M. |last3=Borisov |first3=A.A. |last4=Netzer |first4=D.W. |title=Pulse detonation propulsion: challenges, current status, and future perspective |journal=Progress in Energy and Combustion Science |date=January 2004 |volume=30 |issue=6 |pages=545–672 |doi=10.1016/j.pecs.2004.05.001 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0360128504000383 |access-date=28 November 2021}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
*[[Nuclear pulse propulsion]]
*[[Rotating detonation engine|භ්‍රමණ ස්ඵෝටන එන්ජිම]]
*[[Scramjet]]
*[[Gluhareff Pressure Jet]]
*[[Aurora aircraft|Aurora]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
*[https://innssi.com/pulsed-detonation-engine/ Innovative Scientific Solutions Inc.] {{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.aardvark.co.nz/pjet/pde.shtml Pulse Detonation Engines]
*[https://web.archive.org/web/20060313223530/http://www.popsci.com/popsci/aviationspace/e46d5b4a1db84010vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html Popular Science]
*[http://www.google.com/patents?vid=USPAT2942412&amp;id=k4tFAAAAEBAJ&amp;dq=bollay 1952 Pulse Detonation Jet Propulsion Patent by William Bollay]
*[http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;p=1&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=11&amp;f=G&amp;l=50&amp;d=PTXT&amp;S1=5542247&amp;OS=5542247&amp;RS=5542247 Apparatus powered using laser-supplied energy, US patent Issued on 6 August 1996 Boyd B. Bushman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430005532/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;p=1&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=11&amp;f=G&amp;l=50&amp;d=PTXT&amp;S1=5542247&amp;OS=5542247&amp;RS=5542247 |date=30 April 2017 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=GqLOI3h0DC8 (Video) The high detonation temperature inside the tube of an experimental PDE causes the seals to heat up and catch fire.]
*[https://www.youtube.com/watch?v=IBjLx2AvxrM (Video) An experimental PDE operating with a detonation frequency of 1 Hz where the pulses are clearly defined.]
*[https://www.youtube.com/watch?v=rYxsilgRxi4 (Video) An experimental PDE operating with a detonation frequency of 25 Hz.]
*[https://www.youtube.com/watch?v=mSiER26ZHBg 2-D pulse-detonation engine simulation]
*[http://www.foxnews.com/video/index.html?playerId=videolandingpage&amp;streamingFormat=FLASH&amp;referralObject=1791927&amp;referralPlaylistId=e059f7416cd3e6a978256d927c7bb152d9988581 Fox News report on the Blackswift]
*[https://web.archive.org/web/20110721035908/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2010/budget_justification/pdfs/03_RDT_and_E/Vol_1_DARPA/DARPA_PB10_RDTE-05-04-09.pdf DARPA May 2009 notes on PDE]

{{Emerging technologies|transport=yes}}
{{Authority control}}

[[Category:Jet engines]]
[[Category:Aircraft engines]]
[[Category:Emerging technologies]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>9tf3f3fsnru5f95qsn3xvxnxbhuyqml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සංජීව පුෂ්පකුමාර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119520</id>
    <revision>
      <id>800275</id>
      <parentid>606376</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19361" sha1="7domkwaxqkxnblcbtj1bebk41mqryre" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = Sanjeewa Pushpakumara
| image = -Sanjeewa-Pushpakumara.jpg
| caption = 
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|5|5}}
| birth_place = [[Trincomalee]], Eastern Province, [[Sri Lanka]]
| alma_mater = {{Plainlist|
*[[Chung-Ang University]]
*[[University of Sri Jayewardenepura]]
*[[University of Kelaniya]]
}}
| occupation = {{hlist|Director|screenwriter|producer}}
| spouse = 
| partner = 
| children = 
| awards = 
}}
[[Category:Articles with hCards]]

'''සංජීව පුෂ්පකුමාර''' (උපත 1977 මැයි 5) ශ්‍රී ලාංකික චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂවරයෙක්, තිර රචකයෙක් සහ නිෂ්පාදකවරයෙකි. 

== වෘත්තීය ==
පුෂ්පකුමාර 2005 වසරේ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය සම්පූර්ණ කළේය. ඔහු 2006 දී ශ්‍රී ලංකා ජාතික චිත්‍රපට සංස්ථාවේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදනය පිළිබඳ &lt;ref&gt;[http://www.festivalscope.com/director/pushpakumara-sanjeewa/], Festival Scope Profile: Sanjeewa Pushpakumara, 2010&lt;/ref&gt; හැදෑරීය. 2007 දී, පුෂ්පකුමාර, ආසියානු තරුණ චිත්‍රපට සංසදයේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදනය හැදෑරීමට සහ ජියොන්බුක් ජාතික විශ්ව විද්‍යාලයෙන් [[කොරියානු භාෂාව]] ඉගෙන ගැනීමට එහි සංස්කෘතික හවුල්කාරිත්ව මුලපිරීම (CPI) යටතේ කොරියානු සංස්කෘතික හා සංචාරක අමාත්‍යාංශයෙන් ශිෂ්‍යත්වයක් ලබා ගත්තේය. 2008 දී [[කැළණිය විශ්වවිද්‍යාලය|කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ජන සන්නිවේදනය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රපති උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

2009 දී පුෂ්පකුමාර බුසාන් ජාත්‍යන්තර සිනමා උළෙලේ ආසියානු චිත්‍රපට ඇකඩමියට තේරී පත් විය. ඔහු 2012 දී Berlinale Talent Campus සඳහා සහභාගී විය. 2014 දී ඔහු කොරියානු රජයේ ශිෂ්‍යත්ව දරන්නා (KGSP) ලෙස දකුණු කොරියාවේ Chung-Ang විශ්ව විද්‍යාලයෙන් චිත්‍රපට නිෂ්පාදනය පිළිබඳ උසස් උපාධියක් (ලලිත කලාව පිළිබඳ ශාස්ත්‍රපති) ලබා ගත්තේය. &lt;ref&gt;[http://www.festivalscope.com/director/pushpakumara-sanjeewa/ &quot;Profile: Sanjeewa Pushpakumara&quot;], Festival Scope, 2010&lt;/ref&gt;

පුෂ්පකුමාරගේ ප්‍රථම වෘත්තාන්ත චිත්‍රපටය වන '''ඉගිල්ලෙන මාළුවෝ''', ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල Rotterdam හි Hubert Bals අරමුදලෙන් (IFFR) පශ්චාත් නිෂ්පාදන සහාය ලබා ගන්නා ලදී. පසුව, ''Flying Fish'' world IFFR හි මංගල දර්ශනය වූ අතර උළෙලේ සම්මානය සඳහා නම් කරන ලදී. මෙම චිත්‍රපටය ශ්‍රී ලංකාවේ විසිහය වසරක [[ශ්‍රී ලංකාවේ බෙදුම්වාදී ත්‍රස්තවාදය|සිවිල් යුද්ධයේ]] ගැඹුරු සමාජ සහ මානසික කම්පනයන් පිලිබිඹු කරයි. &lt;ref&gt;International Film Festival Rotterdam, [https://www.youtube.com/watch?v=VO6BVyzNyZE/ &quot;Tiger Awards Spotlight: Sanjeewa Pushpakumara&quot;], YouTube, 31 January 2011&lt;/ref&gt; ''Flying Fish චිත්‍රපටය'' සම්මාන රැසකට පාත්‍ර වූ අතර ලොව පුරා ජාත්‍යන්තර සිනමා උළෙල තිහකට අධික සංඛ්‍යාවක් සඳහා මෙම චිත්‍රපටයට ආරාධනා කරන ලදී. 5 වැනි සිනමා ඩිජිටල් සෝල් චිත්‍රපට උළෙල සඳහා වූ විචාරයක දී චිත්‍රපට විචාරක ටෝනි රේන්ස් පුෂ්පකුමාර තුළ “ශ්‍රී ලාංකේය සිනමාව එහි සැබෑ නූතනවාදියා සොයා ගෙන ඇත” යනුවෙන් ලියා ඇති අතර ඔහු ''ඉගිල්ලෙන මාළුව'' “විචාරශීලී ලෙස නිර්පාක්ෂික, ගැඹුරින් මානුෂීය, ලිංගික වශයෙන් විස්තර කර ඇත. අවංක, සිසිල් නූතනවාදී විලාසිතාවේ සහ අශෝභන ලෙස ලස්සනයි&quot;. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Flying Fish - 2011 Vancouver International Film Festival |url=http://filmguide.viff.org/tixSYS/2011/xslguide/eventnote?EventNumber=0410&amp; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502205039/http://filmguide.viff.org/tixSYS/2011/xslguide/eventnote?EventNumber=0410&amp; |archive-date=2 May 2012 |access-date=28 November 2011}}&lt;/ref&gt;

2012 දී පුෂ්පකුමාරට Cinéfondation of Cannes Film Festival විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ පැරිසියේ එහි Residence වැඩසටහන සඳහා ඔහුගේ දෙවන වෘතාන්ත චිත්‍රපටය වන ''Burning Birds'' (සිංහල: ''Davena Vihagun'' ) සංවර්ධනය කිරීම සඳහා ය. චිත්‍රපටයට දෝහා ෆිල්ම් ආයතනයෙන් නිෂ්පාදන සහය ද Hubert Bals Fund සහ ''Aide aux cinémas du monde'' ( CNC සහ Institut français ) වෙතින් පශ්චාත් නිෂ්පාදන සහාය ද ලැබිණි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Festival de Cannes - du 15 au 26 mai 2013 |url=http://www.festival-cannes.com/fr/theResidence/sessions.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418151047/http://www.festival-cannes.com/fr/theResidence/sessions.html |archive-date=18 April 2015 |access-date=12 January 2013}}&lt;/ref&gt;

2014 දී Biennale College of Venice චිත්‍රපට උළෙල ඔහුගේ තුන්වන චිත්‍රපට ව්‍යාපෘතිය ''Peacock Lament'' සංවර්ධනය කිරීම සඳහා පුෂ්පකුමාරට වැනීසියට ආරාධනා කළේය. 2019 දී, ''Peacock Lament'' බර්ලිනයේ Nipkow Art Residence විසින් අත්තිකාරම් පිටපත් සංවර්ධනය සඳහා ද තෝරා ගන්නා ලදී. 2018 දී, ''Amma'' (දෙමළ: ''Mother'' ) චිත්‍රපට ව්‍යාපෘතිය Locarno චිත්‍රපට උළෙලේ Open Doors ප්‍රධාන ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 2019 දී, ''අම්මා'' ව්‍යාපෘතිය ෆිල්ම් ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ට් හි ලොස් ඇන්ජලීස් හි ග්ලෝබල් මීඩියා මේකර්ස් එල්ඒ රෙසිඩන්සි වෙත අත්තිකාරම් පිටපත් සංවර්ධනය සඳහා ආරාධනා කරන ලදී.

දැනට, පුෂ්පකුමාර මහතා මෙරට ප්‍රථම චිත්‍රපට පාසල වන ශ්‍රී ලංකා චිත්‍රපට පාසලේ පාඨමාලාවේ නිර්මාණකරු සහ පාඨමාලා අධ්‍යක්ෂවරයා වේ.

== චිත්‍රපටකරණය ==

=== විශේෂාංග චිත්‍රපට ===

* ''කිසිවක් වැදගත් නොවන විට'' - සංවර්ධනය වෙමින් පවතී ( [[ලේනාඩ් වුල්ෆ්|ලෙනාඩ් වුල්ෆ්]] සහ ඔහුගේ ලංකාවේ කාලය පිළිබඳ චිත්‍රපටයක්)
* ''අම්මා'' (2020) - සංවර්ධනය වෙමින් පවතී (2018 71 වන ලොකර්නෝ චිත්‍රපට උළෙලේ විවෘත දොරවල් ව්‍යාපෘති සංවර්ධන ප්‍රදානය දිනා ගන්නා ලදී)
* ''මොනර විලාපය'' - (2022)
* ''Asu'' (2021)( අධ්‍යක්ෂණය, සම තිර රචනය - සංගීතා නිල්නාදී ගොඩගම, සම නිෂ්පාදක - අමිල් අබේසුන්දර)
* ''දැවෙන කුරුල්ලෝ'' (සිංහල: ''දන්වෙන විහඟුන්'' ) (2018) - අධ්‍යක්ෂක/ලේඛක/නිෂ්පාදක
* ''ඉගිල්ලෙන මාළු'' (සිංහල: ''ඉගිල්ලෙන මාළුවෝ'' ) (2011) - අධ්‍යක්ෂක/ලේඛක/නිෂ්පාදක

=== කෙටි චිත්‍රපට ===

* ''නෙළුම් අම්මා'' (2021)
* ''Unforgiven'' (2012) - ලේඛක/අධ්‍යක්ෂක ( 2013 කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේ කෙටි චිත්‍රපට කෝනර් කොටසේ තිරගත විය)
* ''An Encounter in the Woods'' (2009) - නිෂ්පාදන නිර්මාණකරු
* ''පියාසර කිරීමට පියාපත්'' (2008) - අධ්‍යක්ෂක/ලේඛක/නිෂ්පාදක
* ''ස්පර්ශ'' (2007) - අධ්‍යක්ෂක/ලේඛක/නිෂ්පාදක

== සම්මාන සහ නාම යෝජනා ==

=== ''ඉගිල්ලෙන'' ''මාළුවෝ'' (2011) ===

* හොඳම අධ්‍යක්ෂක සම්මානය, නව ප්‍රදේශ තරඟය &lt;ref&gt;[http://en.spbkinoforum.ru/entry/248/ &quot;Awards ceremony at the 2nd Saint Petersburg International Kinoforum&quot;]{{Dead link|date=March 2018}}, Saint Petersburg International Film Festival, 2011&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Martin Blaney, [http://www.screendaily.com/festivals/other-festivals/black-blood-a-separation-triumph-at-kinoforum/5029919.article/ &quot;Black Blood, A Separation triumph at Kinoforum&quot;], Screen Daily, 16 July 2011&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Susitha R. Fernando, [http://www.dailymirror.lk/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=12465&amp;Itemid=425/ &quot;Sanjeewa wins Best Director&quot;], Daily Mirror, 17 July 2011&lt;/ref&gt; - Saint Petersburg International Film Festival, 2011 &lt;ref&gt;[http://en.spbkinoforum.ru/entry/87/ &quot;'New Territories' competition program will be a challenge for the audience&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071018/http://en.spbkinoforum.ru/entry/87|date=13 July 2011}}, Saint Petersburg International Film Festival &quot;KINOFORUM&quot;, 24 June 2011&lt;/ref&gt;
* හොඳම ආසියානු චිත්‍රපටය, NETPAC සම්මානය - 4th Bengaluru International Film Festival, 2011
* Blue Chameleon සම්මානය - 5 වන සිනමා ඩිජිටල් සෝල් චිත්‍රපට උළෙල (CinDi), 2011
* Red Chameleon සම්මානය සඳහා විශේෂ ජූරි සඳහන - 5th Cinema Digital Seoul Film Festival (CinDi), 2011
* විචාරකයන්ගේ තේරීම් සම්මානය - 5 වැනි නිව් ජර්සි දකුණු ආසියානු චිත්‍රපට උළෙල, එ.ජ
* හොඳම ආසියානු සිනමාකරු ''(නම් කරන ලද)'' - 6 වැනි ආසියානු චිත්‍රපට සම්මාන, හොංකොං, 2012
* ටයිගර් සම්මානය ''(නම් කරන ලදී)'' - 40 වැනි ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල රොටර්ඩෑම්, 2011 &lt;ref&gt;Bryce J. Renninger, [http://www.indiewire.com/article/rotterdam_unleashes_list_of_fourteen_tiger_award_competition_films/ &quot;Rotterdam Unleashes List of Fourteen Tiger Award Competition Films&quot;], indieWIRE, 10 January 2011&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Todd Brown, [http://twitchfilm.com/news/2011/01/complete-tiger-awards-competition-announced-for-rotterdam-2011.php/ &quot;Complete Tiger Awards Competition Announced For Rotterdam 2011&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813033552/http://twitchfilm.com/news/2011/01/complete-tiger-awards-competition-announced-for-rotterdam-2011.php|date=13 August 2011}}, Twitch, 9 January 2011&lt;/ref&gt;
* නව අධ්‍යක්ෂවරුන්ගේ සම්මානය ''(නම් කරන ලදී)'' - 37 වැනි සියැටල් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල, 2011 &lt;ref&gt;[http://www.siff.net/press/detail.aspx?NID=196&amp;year=2011/ &quot;SIFF Announces Film Competition Lineups For 2011 Festival&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916210340/http://www.siff.net/press/detail.aspx?NID=196&amp;year=2011%2F |date=2012-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916210340/http://www.siff.net/press/detail.aspx?NID=196&amp;year=2011%2F|date=16 September 2012}}, Seattle International Film Festival, 28 April 2011&lt;/ref&gt;
* Lino Micciche සම්මානය ''(නම් කරන ලදී)'' - 47th Mostra internazionale del Nuovo Cinema di Pesaro (Pesaro Film Festival), 2011 &lt;ref&gt;[http://www.pesarofilmfest.it/edizione-2011-47o-pesarofilmfest/concorso-pesaro-nuovo-cinema-premio-lino-micciche/?lang=en/ &quot;Pesaro New Cinema Competition&quot;], 47a Mostra Internazionale del Nuovo Cinema, 19–27 June 2011&lt;/ref&gt;
* Silesian චිත්‍රපට සම්මානය ''(නම් කරන ලදී)'' - Ars Independent Film Festival, Katowice, 2011 &lt;ref&gt;[http://arsindependent.pl/en/program-iff-ars-independent/112-iff-ars-independent/ &quot;IFF Ars Independent&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326030617/http://arsindependent.pl/en/program-iff-ars-independent/112-iff-ars-independent/ |date=2012-03-26 }}, Ars Independent International Film Festival 2011 Katowice&lt;/ref&gt;
* හොඳම චිත්‍රපටය ''(නම් කරන ලද)'' - 12th Tokyo FILMeX, 2011
* ''La Montgolfière d'or'' සම්මානය ''(නම් කළ)'' - 34th Festival des 3 Continents, Nantes, 2012
* ෆිප්‍රෙස්කි ත්‍යාගය ''(නම් කරන ලදී)'' - 36 වැනි හොංකොං ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල, 2012
* සිග්නිස් සම්මානය ''(නම් කළ)'' - 36 වැනි හොංකොං ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල, 2012

=== ''දැවෙන කුරුල්ලන්'' ( ''දැවෙන විහඟුන්'' ) (2018) ===

* Grand Prix ප්‍රබන්ධ සහ මානව හිමිකම් ''(ජයග්‍රාහකයා)'' - 15 වැනි ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල සහ මානව හිමිකම් පිළිබඳ සංසදය (FIFDH), ජිනීවා, 2017
* තරුණ ජූරි සම්මානය ''(ජයග්‍රාහකයා)'' - 15 වැනි ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල සහ මානව හිමිකම් පිළිබඳ සංසදය (FIFDH), ජිනීවා, 2017
* විශේෂ ජූරි ත්‍යාගය/2වන ත්‍යාගය ''(ජයග්‍රාහකයා)'' - 17වන ටෝකියෝ ෆිල්මෙක්ස්, 2016
* හොඳම චිත්‍රපටය ''(නම් කරන ලද)'' - 21 වැනි බුසාන් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල (නව ධාරා තරගය), 2016
* Ingmar Bergman සම්මානය ''(නම් කළ)'' - 40th Göteborg Film Festival (Ingmar Bergman තරඟය), 2017
* හොඳම චිත්‍රපටය ''(නම් කරන ලද)'' - 27 වන අප්‍රිකානු, ආසියානු සහ ලතින් ඇමරිකානු චිත්‍රපට උළෙල (FESCAAAL), මිලාන්, 2017
* හොඳම චිත්‍රපටය ''(නම් කරන ලද)'' - 32 වැනි Valencia ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල, 2017
* හොඳම චිත්‍රපටය ''(නම් කරන ලදී)'' - 14 වැනි ANONIMUL ජාත්‍යන්තර ස්වාධීන චිත්‍රපට උළෙල, රුමේනියාව, 2017
* හොඳම නිළිය - තුන්වන ආසියානු ලෝක සිනමා උළෙල, ලොස් ඇන්ජලීස්, 2017
* Netpac සහ Geber සම්මාන ''(නම් කළ)'' - 12th Jogja-NETPAC ආසියානු චිත්‍රපට උළෙල, ඉන්දුනීසියාව, 2017

== ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ==

* ''ආත්මබද්ද සිනමා රූප – ප්‍රසන්න විතානගේ සිනමාව'' (2007)
* ''Jump Cut Ekak (A Jump Cut): සිනමාවෙන් අහසින් පොළොවට'' (2008)
* ''කොරියානු සිනමාව සහ කිම් කි-ඩුක්ගේ චිත්‍රපට භාෂාව'' (2009)

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== බාහිර සබැඳි ==

* [http://www.flyingfishmovie.com/ ''Flying Fish'' නිල වෙබ් අඩවිය]
* [http://www.festivalscope.com/director/pushpakumara-sanjeewa/ උත්සව විෂය පථය පැතිකඩ]
* [http://www.filmfestivalrotterdam.com/professionals/programme/news1/war-wounds/ IFFR අධ්‍යක්ෂ පැතිකඩ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=wq1Mv_KfGdM/ කොටි සම්මාන අවධානය: පියාඹන මාළු]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1977 උපත්]]</text>
      <sha1>7domkwaxqkxnblcbtj1bebk41mqryre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සනත් නිශාන්ත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128065</id>
    <revision>
      <id>800278</id>
      <parentid>727030</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33780" sha1="hx02oj0q9j70gh4fk6sloyptf4wy3cb" xml:space="preserve">{{Short description|ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලඥයෙක් (1975–2024)}}
{{Use dmy dates|date=January 2024}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = [[ගරු]]
| name                = සනත් නිශාන්ත
| native_name         = {{lang|en|Sanath Nishantha}}
| honorific-suffix    =
| image               = සනත් නිශාන්ත.jpg
| caption             = 2024 වසරෙහි සනත් නිශාන්ත මහතා
| office1             = ජල සම්පාදන රාජ්‍ය අමාත්‍ය{{Efn|2020 අගෝස්තු 12 සිට 2022 අප්‍රේල් 3 දක්වා ග්‍රාමීය හා ප්‍රාදේශීය පානීය ජල සම්පාදන ව්‍යාපෘති සංවර්ධන රාජ්‍ය අමාත්‍ය ලෙස කටයුතු කළේය.}}
| term_start1         = 8 සැප්තැම්බර් 2022
| term_end1           = 25 ජනවාරි 2024
| president1          = [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]]
| primeminister1      = [[දිනේෂ් ගුණවර්ධන]]
| 1blankname1         = විෂයභාර අමාත්‍ය
| 1namedata1          = [[කෙහෙලිය රඹුක්වැල්ල|කෙහෙළිය රඹුක්වැල්ල]]&lt;br /&gt;[[ජීවන් තොණ්ඩමන්]]
| predecessor1        = ''ඔහුම''
| successor1          = [[ශෂීන්ද්‍ර රාජපක්ෂ]]{{Efn|වාරිමාර්ග සහ ජලසම්පත් කළමනාකරණ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ලෙසය}}
| term_start2         = 12 අගෝස්තු 2020
| term_end2           = 9 මැයි 2022
| president2          = [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]]
| primeminister2      = [[මහින්ද රාජපක්ෂ]]
| 1blankname2         = විෂයභාර අමාත්‍ය
| 1namedata2          = [[වාසුදේව නානායක්කාර]]&lt;br /&gt;[[මොහාන් ද සිල්වා (දේශපාලඥ)|මොහාන් ප්‍රියදර්ශන ද සිල්වා]]
| predecessor2        = වාසුදේව නානායක්කාර{{Efn|ජල සම්පාදන පහසුකම් පිළිබඳ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ලෙසය}}
| successor2          = ''ඔහුම''
| office3             = ධීවර සහ මිරිදිය මත්ස්‍ය කර්මාන්ත රාජ්‍ය අමාත්‍ය
| term_start3         = 27 නොවැම්බර් 2019
| term_end3           = 12 අගෝස්තු 2020
| president3          = [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]]
| primeminister3      = [[මහින්ද රාජපක්ෂ]]
| 1blankname3         = විෂයභාර අමාත්‍ය
| 1namedata3          = [[ඩග්ලස් දේවානන්දා]]
| predecessor3        = [[දිලිප් වෙදආරච්චි]]{{Efn|ධීවර හා ජලජ සම්පත් සංවර්ධන රාජ්‍ය අමාත්‍ය ලෙසය}}
| successor3          = [[කංචන විජේසේකර]]{{Efn|විසිතුරු මත්ස්‍ය, මිරිදිය මත්ස්‍ය හා ඉස්සන් වගාව, ධීවර වරාය සංවර්ධන, බහුදින ධීවර කටයුතු සහ මත්ස්‍ය අපනයන රාජ්‍ය අමාත්‍ය ලෙසය}}
| office4             = වයඹ පළාත් ධීවර, මහාමාර්ග හා විදුලිබල අමාත්‍ය
| governor4           = තිස්ස රෙජිනල්ඩ් බළල්ල &lt;br /&gt;අමරා පියසීලි රත්නායක
| 1blankname4         = ප්‍රධාන අමාත්‍ය
| 1namedata4          = [[අතුල විජේසිංහ]]&lt;br /&gt;[[දයාසිරි ජයසේකර]]
| term_start4         = 31 මැයි 2010
| term_end4           = 1 සැප්තැම්බර් 2015
| predecessor4        = 
| successor4          = 
| office5             = [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය]] සඳහා [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තුව|පාර්ලිමේන්තු]] මන්ත්‍රී
| term_start5         = 1 සැප්තැම්බර් 2015
| term_end5           = 25 ජනවාරි 2024
| successor5          = [[ජගත් ප්‍රියංකර]]
| office6             = වයඹ පළාත් සභා මන්ත්‍රී
| governor6           = ධර්මදාස වන්නිආරච්චි &lt;br /&gt;තිස්ස රෙජිනල්ඩ් බළල්ල &lt;br /&gt;අමරා පියසීලි රත්නායක
| 1blankname6         = ප්‍රධාන අමාත්‍ය
| 1namedata6          = [[අතුල විජේසිංහ]]&lt;br /&gt;[[දයාසිරි ජයසේකර]]
| constituency6       = [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය]]
| predecessor6        = 
| successor6          = 
| term_start6         = 25 අප්‍රේල් 2004
| term_end6           = 1 සැප්තැම්බර් 2015
| birth_name       = කුරුගමගේ සනත් නිශාන්ත පෙරේරා
| birth_date       = {{birth date|1975|5|3|df=yes}} 
| birth_place      = [[ආරච්චිකට්ටුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|ආරච්චිකට්ටුව]], ශ්‍රී ලංකාව
| death_date       = 25 ජනවාරි 2024 &lt;br /&gt; (වයස 48)
| death_place      = [[රාගම]], ශ්‍රී ලංකාව
| death_cause      = 
| nationality      = ශ්‍රී ලාංකික
| party            = [[ශ්‍රී ලංකා පොදුජන පෙරමුණ]]
| otherparty       = [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]] &lt;br /&gt; {{small|(2019–2024)}} &lt;br /&gt;[[එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානය]] &lt;br /&gt; {{small|(2004–2019)}} &lt;br /&gt;[[පොදු ජන එක්සත් පෙරමුණ (ශ්‍රී ලංකාව)|පොදු ජන එක්සත් පෙරමුණ]]  &lt;br /&gt; {{small|(1994–2004)}}
| occupation       = දේශපාලකයා
| spouse           = චමරි පෙරේරා
| partner          = 
| relations        = 
| children         = 4
| residence        = 
| alma_mater       = ශාන්ත මරියා පිරිමි විද්‍යාලය, හලාවත
| profession       = 
| rank             = 
| branch           = 
| unit             = 
| allegiance       = 
| serviceyears     = 
| signature        = 
| website          = 
| footnotes        = {{Notelist}}
}}

'''කුරුගමගේ සනත් නිශාන්ත පෙරේරා'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=සනත් නිශාන්තට ඇප|url=https://www.lankadeepa.lk/latest-news/%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B7%81%E0%B6%B1%E0%B6%AD%E0%B6%A7-%E0%B6%87%E0%B6%B4/1-530058|access-date=28 මාර්තු 2024|website=[[ලංකාදීප (පුවත්පත)|ලංකාදීප පුවත්පත]]|date=28 මැයි 2018|language=si|last1=ප‍්‍රනාන්දු|first1=ඔගස්ටින්|archive-date=28 මාර්තු 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328204905/https://www.lankadeepa.lk/latest-news/%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B7%81%E0%B6%B1%E0%B6%AD%E0%B6%A7-%E0%B6%87%E0%B6%B4/1-530058|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''Sanath Nishantha'', 3 මැයි 1975 – 25 ජනවාරි 2024), හෙවත් '''සනත් නිශාන්ත''', යනු ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලඥයෙකි. ඔහු මිය යන විට [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය]] සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]] නියෝජනය කරමින් [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තුව|ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තු]] මන්ත්‍රීවරයෙකු වන අතර එවකට සිටි ජල සම්පාදන රාජ්‍ය අමාත්‍යවරයා ඇත.&lt;ref name=&quot;SL090822&quot;&gt;{{Cite web |title=නව රාජ්‍ය අමාත්‍යවරු දිවුරුම් දෙයි |website=සිළුමිණ|date=8 සැප්තැම්බර් 2022 |url=https://www.silumina.lk/2022/09/08/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B1%E0%B7%80-%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%A2%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92|access-date=19 සැප්තැම්බර් 2022}}&lt;/ref&gt; ඔහු මුලින්ම පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූයේ [[ශ්‍රී ලංකාවෙහි 15වන පාර්ලිමේන්තුව|2015 වසරේදී]]. ඔහු නැවතත් [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2020|2020 වසරේදී]] තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gossiplankanews.com/2020/08/pref-votes-all.html|title=සියලු මනාප ප්‍රතිඵල|newspaper=ගාසිප් ලංකා නිව්ස්|date=7 අගෝස්තු 2020|access-date=14 අගෝස්තු 2022}}&lt;/ref&gt; ඔහු [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]]ගේ සහ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]]ගේ පාලන සමයේදී රාජ්‍ය අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;SL090822&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DN120820&quot;&gt;{{cite news|title=කැබිනට් සහ රාජ්‍ය අමාත්‍යධූර ලැබූ නවකයෝ|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=141666|accessdate=25 ජනවාරි 2024|work=අද දෙරණ|date=12 අගෝස්තු 2020|location=කොළඹ, ශ්‍රී ලංකාව|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125235805/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=141666|archive-date=25 January 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== මුල් දිවිය සහ අධ්‍යාපනය ==
සනත් නිශාන්ත 1975 මැයි 3 වන දින [[වයඹ පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|වයඹ පළාතේ]] [[හලාවත]] [[ආරච්චිකට්ටුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|ආරච්චිකට්ටුව]] ප්‍රදේශයේදී උපත ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;මම වැඩි කාලයක් ජීවත් වෙන්නෙ නැහැ කියලා ජෝතිෂවේදියෝ දෙන්නෙක්ම කියලා තියෙනවා...&quot; - සනත් නිශාන්තට 2024 දී එන මාරකය ගැන මාදම්පේ ජ්‍යෝතිෂවේදියා කියූ අනාවැකිය...|url=https://gossip.hirufm.lk/99073/2024/01/sanath-nishaantha.html|access-date=28 මාර්තු 2024|website=[[හිරු ටීවී|හිරු ප්‍රවෘත්ති සේවය]]|date=27 ජනවාරි 2024|language=si|archive-date=29 ජනවාරි 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129161523/https://gossip.hirufm.lk/99073/2024/01/sanath-nishaantha.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔහුට වැඩිමහලු සහෝදරියක් සහ සහෝදරයන් තිදෙනෙකු සිටින ඇත.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot;&gt;{{Cite web |title=සනත් නිශාන්තගෙන් පසු පුරප්පාඩු වන මන්ත්‍රී ධුරය ගැන දැනුම්දීමක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news/192545|access-date=25 ජනවාරි 2024|website=අද දෙරණ|date=25 ජනවාරි 2024|archive-date=29 මාර්තු 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329051714/https://sinhala.adaderana.lk/news/192545|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔහු ආරච්චිකට්ටුව රජයේ විද්‍යාලයේ, රජකදළුව රෝමානු කතෝලික විද්‍යාලයේ සහ හලාවත ශාන්ත මරියා පිරිමි විද්‍යාලයේ ආදි සිසු‍වෙක්.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt;

==දේශපාලන දිවිය== 
සනත් නිශාන්ත මහතා මුලින්ම දේශපාලනයට පිවිසියේ 1997 වසරේ පැවති පළාත් පාලන මැතිවරණයෙන් [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය]] ලාංඡනයෙන් තරග කර ආරච්චිකට්ටුව ප්‍රා‍දේශීය සභාවට ඉදිරිපත් වීමයි, එහිදී ඔහුට ජයග්‍රහණය කිරීමට නොහැකි වුණි.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, ආරච්චිකට්ටුවේ තේරී පත් වූ සභාපති සමන් ප්‍රේමචන්ද්‍ර මහතාගේ ඝාතනයෙන් අනතුරුව සනත් නිශාන්ත මහතා එම සභාවට එක්වීමට අවස්ථාවක් හිමි වුණි.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt;

2004 වසරේදී පැවති පළාත් සභා මැතිවරණය සනත් නිශාන්ත [[වයඹ පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|වයඹ පළාත් සභාව]]ට ඉදිරිපත් කර ජයග්‍රහණය කිරීමට සමත් විය. 2009 සහ 2013 වසරවල වයඹ පළාතේ පැවැති පළාත් සභා මැතිවරණයට නැවත ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කර 2013 වසරේ මනාප ඡන්ද 62,996ක් ලබා [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය|පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කයේ]] ප්‍රථම ස්ථානය බවට පත් වීමට ඒ මහතා සමත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=පුත්තලමේ මනාප සටනේ පළමු තැන සනත් නිශාන්තට|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=37604|access-date=24 ජනවාරි 2024|website=අද දෙරණ|date=27 ජනවාරි 2015 }}&lt;/ref&gt; සනත් නිශාන්ත මහතා පළාත් සභා මන්ත්‍රීවරයකු ලෙස කටයුතු කළ කාලසීමාව ධීවර, මහාමාර්ග හා විදුලිබල අමාත්‍යවරයා ලෙස පත්වීම සහ වයඹ පළාතේ වැඩබලන ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස වැදගත් තනතුරු දැරීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt;

සනත් නිශාන්ත මහතා මනාප ඡන්ද 80,082කින් තේරී පත්වෙමින් [[ශ්‍රී ලංකාවෙහි 15වන පාර්ලිමේන්තුව|2015]] ප්‍රථම වරට පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් විය.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt; [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]] මහතාගේ පාලන සමයේදී සනත් නිශාන්ත මහතා ධීවර සහ මිරිදිය මත්ස්‍ය කර්මාන්ත රාජ්‍ය අමාත්‍යවරයෙකු සහ ජල සම්පාදන රාජ්‍ය අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;DN120820&quot; /&gt; 2022 වසරේ අරගල සමය හේතුවෙන් අමාත්‍ය මණ්ඩලය සමූහ වශයෙන් ඉල්ලා අස්වීමෙන් පසුව, සනත් නිශාන්ත මහතා ඔහුගේ අමාත්‍ය ධුරවලින් ඉවත් කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=අගමැති රනිල් මුදල් අමාත්‍ය ධුරය භාර ගනී |url=https://www.bbc.com/sinhala/sri-lanka-61513493 |website=බී.බී.සී. සිංහල සේවය |access-date=29 ජනවාරි 2024|date=20 මැයි 2022|language=si}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] මහතා ජනාධිපති ලෙස [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2022|තේරී පත්වීමෙන්]] පසු, ඔහු නැවත ජල සම්පාදන රාජ්‍ය අමාත්‍යවරයා ලෙස පත් කරන ලැබූ අතර, 2022 සැප්තැම්බර් 8 සිට මිය යන තෙක්ම කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;SL090822&quot; /&gt;.

==මතභේදයට ලක්වීම් සහ නීතිමය ගැටළු==
===පහරදීමකට අත්අඩංගුවට ගැනීම්===
පහරදීම් සිද්ධීන් සම්බන්ධයෙන් සනත් නිශාන්ත කිහිප වතාවක්ම අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. 2008 වසරේදී ඔහු සහ ඔහුගේ සොහොයුරා වන ජගත් සමන්ත එක්ව එවකට ආරච්චිකට්ටුව ප්‍රාදේශිය ලේකම්වරයාගේ රාජකාරියට බාධා කර පහරදීමට උත්සාහ කර තිබුණි. 2015 වසරේ පැවැති [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණය, 2015|ජනාධිපතිවරණ සමයේදී]] ඔහු සහ ඔහුගේ ආධාරකරුවන් එවකට පොදු අපේක්ෂක [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතාගේ කාර්යාලයකට පහර දී ඔහුගේ ආධාරකරුවන්ට පහර දුනේන්ය.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite web|title=රාජ්‍ය අමාත්‍ය සනත් නිශාන්ත කියන්නේ කවුද ?|url=https://www.bbc.com/sinhala/articles/ckrdv4503v8o |access-date=28 ජනවාරි 2024|website=බී.බී.සී. සිංහල සේවය|date=25 ජනවාරි 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=වයඹ ධීවර ඇමති සනත් නිශාන්ත අත්අඩංගුවේ |url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=48969|access-date=25 ජනවාරි 2024|website=අද දෙරණ|date=27 ජනවාරි 2015 }}&lt;/ref&gt;

===නීතිවිරෝධී පරිසර විනාශය===
2020 වසරේදී, [[වොලිබෝල්]] පිටියක් ඉදිකිරීම සඳහා [[මීගමුව|මීගමුවේ]] කඩොලාන විනාශ කිරීමට ඉඩ දෙන ලෙස වන සංරක්ෂණ නිලධාරීන්ට සහ ප්‍රදේශවාසීන්ට බල කිරීමට නිශාන්ත උත්සාහ කරන ආකාරය දැක්වෙන වීඩියෝවක් සමාජ මාධ්‍යවල සංසරණය විය.මේ විනාශයෙන් වටිනා වෙරළාසන්න කඩොලාන පරිසර පද්ධතියට සිදුවන බලපෑම පිළිබඳව රාජ්‍ය නිලධාරියෙකු ප්‍රශ්න කළ අතර රට පුරා සිදුවන මෙවැනි වනාන්තර විනාශය අනාගත පරපුරට හුස්ම ගැනීමට ඔක්සිජන් නොමැතිකමට හේතු වන්නේ කෙසේදැයි පෙන්වා දුන් විට නිශාන්තගේ ආධාරකරුවෙකු පැවසුවේ ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට &quot; ඔක්සිජන් ඕන නෑ&quot;.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot; /&gt;

2020 වසරේ අගෝස්තු මාසයේදී පුත්තලම, ආනවිලුන්දාව ප්‍රදේශයේ රැම්සා තෙත් බිමේ අවම වශයෙන් හෙක්ටයාර් 0.40ක් (අක්කර 1ක්) ඉස්සන් වගාව සඳහා නීති විරෝධී ලෙස එළිපෙහෙළි කළ තිබුණි. මෙය මහත් කෝපයක් ඇති කළ අතර විනාශය ගැන සොයා බැලීමට කමිටුවක් පත් කර තිබුණි. සනත් නිශාන්ත මහතාගේ සොහොයුරා වන ජගත් සමන්ත විසින් මෙම විනාශය මෙහෙයවා සිදු කර ඇති බව පොලිස් පරීක්ෂණවලදී අනාවරණය වී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot; /&gt;

===අරගල සමයේ භූමිකාව===
[[2022]] මුල් භාගයේදී, උද්ධමනය, නිරන්තර විදුලිය ඇනහිටීම් සහ ඉන්ධන, ගෘහස්ථ ගෑස් සහ අනෙකුත් අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ හිඟය මගින් සලකුණු කරන ලද දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, නිශාන්ත නියෝජනය කළ රජයට එරෙහිව ශ්‍රී ලංකාව තුළ [[2022 ශ්‍රී ලංකාවේ විරෝධතා|විරෝධතා]] ඇති වුණි.&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite web|title=මැයි 9 ප්‍රහාරයට වසරයි|url=https://www.bbc.com/sinhala/articles/cp0ej85g2vyo |access-date=12 පෙබරවාරි 2024|website=බී.බී.සී. සිංහල සේවය|date=9 මැයි 2023}}&lt;/ref&gt; ශ්‍රී ලංකාව සහ මෙරට පුරවැසියන් අත්විඳින ආර්ථික අභියෝග හෑල්ලුවට ලක් කරමින් සනත් නිශාන්ත මහතා විරෝධතා සම්බන්ධයෙන් විවේචනාත්මක ස්ථාවරයක් අනුගමනය කළේය.&lt;ref name=&quot;Sirisa&quot;&gt;{{cite web|title=මේ ත්‍රස්තවාදීන්ට බුදු ගුණ ගයලා හරියන්නේ නෑ, ලකන්න ඕනේ විදිහක් තියෙනවා - සනත් නිශාන්ත|url=https://www.newsfirst.lk/sinhala/2022/07/26/%E0%B6%B8%E0%B7%9A-%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B7%8F%E0%B6%AF%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%A7-%E0%B6%B6%E0%B7%94 |access-date=12 පෙබරවාරි 2024|website=නිව්ස්ෆර්ස්ට් ([[සිරස රූපවාහිනීය|සිරස මාධ්‍ය ජාලයේ ප්‍රවෘත්ති අංශය)]]|date=26 ජූලි 2022}}&lt;/ref&gt; මෙය පමණක් නොව, [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] විසින් නායකත්වය දුන් [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල|1971]] සහ [[ශ්‍රී ලංකාවේ 1987-89 කැරැල්ල|1987-1989]] කැරලි වලදී දුටු ආණ්ඩු විරෝධී මර්දන උපක්‍රමවලට ඔවුන් මුහුණ දීමට සුදුසු බව යෝජනා කරමින් විරෝධතාකරුවන් 'මත්ද්‍රව්‍යවලට ඇබ්බැහි වූවන්' බව ඔහු පැවසීය.&lt;ref name=&quot;Sirisa&quot; /&gt; මැයි මස 9 වැනි දින [[ගාලු මුවදොර පිටිය|ගාලුමුවදොර පිටියේ]] 'ගෝඨාගෝගම' සහ 'මයිනාගෝගම' අරගල භූමියේ සාමකාමී රාජ්‍ය විරෝධී විරෝධතාකරුවන්ට පහර දීම සම්බන්ධ සිදුවීම්වලට ඔහු සම්බන්ධ වූ අතර, ඔහු අත්අඩංගුවට ගැනීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot; /&gt; අගෝස්තු මස 23 වැනිදා සනත් නිශාන්ත මහතා ශ්‍රී ලංකා පොදුජන පෙරමුණ පක්ෂ මූලස්ථානයේදී මාධ්‍ය හමුවක් පවත්වා තිබේ. එම මාධ්‍ය හමුවේදී ඔහු චෝදනා කළේ විරෝධතාවලට සහභාගී වූ අරගලකරුවන්ට ඇප ලබාදීම ඇතුළුව ශ්‍රී ලංකාවේ මහේස්ත්‍රාත්වරුන් කිහිප දෙනෙකු මනාප ලබා දෙන බවයි.&lt;ref name=&quot;BBC4&quot;&gt;{{cite web|title=අධිකරණයට අපහස කිරීමේ චෝදනාව: සනත් නිශාන්තට වැඩ වරදී ද?|url=https://www.bbc.com/sinhala/sri-lanka-62675347 |access-date=12 පෙබරවාරි 2024|website=බී.බී.සී. සිංහල සේවය|date=26 අගෝස්තු 2022}}&lt;/ref&gt; ඉන් අනතුරුව සනත් නිශාන්ත මහතාට එරෙහිව සිවිල් සංවිධාන කිහිපයක් විසින් [[අධිකරණයට අපහාස කිරීම]] පෙත්සම් තුනක් ගොනු කර තිබුණි. මාධ්‍ය හමුව අතරතුර ඔහු කළ ප්‍රකාශ සහ විරෝධතාකරුවන්ට එල්ල කළ ප්‍රහාරයන් &quot;අධිකරණයේ ගෞරවයට සහ ප්‍රතිරූපයට&quot; අහිතකර ලෙස බලපෑ බව මෙම සංවිධාන පෙන්වා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;BBC4&quot; /&gt; සැප්තැම්බර් මස 29 සහ ඔක්තෝම්බර් මස 5 යන දිනවල අධිකරණයට අපහාස කිරීමේ චෝදනා සම්බන්ධයෙන් අධිකරණයේ පෙනී නොසිටීම හේතුවෙන් සනත් නිශාන්ත මහතා අත්අඩංගුවට ගැනීමට අභියාචනාධිකරණය ඔක්තෝබර් මස 22 වැනිදා වරෙන්තු නිකුත් කර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;BBC4&quot; /&gt;

==පෞද්ගලික දිවිය==
සනත් නිශාන්ත මහතා නීතීඥ චාමරි පෙරේරා සමඟ විවාහ වූ අතර ඔවුන්ට දරුවන් හතර දෙනෙකු දියණියන් තිදෙනෙකු සහ එක් පුතෙකු විය.&lt;ref name=&quot;:AD1&quot; /&gt; සනත් නිශාන්ත මහතා රෝමානු කතෝලිකයෙකු විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/3261/?Itemid=|title=ගරු සනත් නිශාන්ත මහතා, පා.ම.|work=හිටපු මන්ත්‍රීවරුන්‌ගේ නාමාවලිය|publisher=[[ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තුව]]|access-date=28 ජනවාරි 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212032450/https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/3261/?Itemid=|archive-date=28 ජනවාරි 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===මරණය===
2024 ජනවාරි 25 දින අලුයම 2.00 ට පමණ [[E03 අධිවේගී මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|කටුනායක අධිවේගී මාර්ගයේදී]] ඔහු ගමන් ගත ජීප් රථය කන්ටේනර් රථයක ගැටීමෙන් සහ ආරක්‍ෂිත වැටේහි ද ගැටී අනතුරට ලක් වුණි. ඒ හලාවත බණ්ඩාරවත්ත ප්‍රදේශයේ පැවති විවාහ මංගල්‍යයකට සහභාගී වී නැවත කොළඹ බලා එමින් සිටියදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=රිය අනතුරකින් රාජ්‍ය අමාත්‍ය සනත් නිශාන්ත මරුට |url=https://www.ada.lk/breaking_news/%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%A2%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA-%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%81%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AD-%E0%B6%B8%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%A7/11-407720|access-date=25 ජනවාරි 2024|website=අද.එල්කේ|date=25 ජනවාරි 2024}}&lt;/ref&gt; සිද්ධිය වන අවස්ථාවේ නිදා සිටි සනත් නිශාන්ත මහතාගේ හිසට සහ දකුණු පාදයට මාරාන්තික තුවාල සිදුවී ඇති අතර, පසුව ඔහු රාගම උතුරු කොළඹ ශික්ෂණ රෝහලට ඇතුළත් කිරීමෙන් පසු මියගොස් තිබේ.&lt;ref name=&quot;BBC5&quot;&gt;{{cite web|title=රාජ්‍ය අමාත්‍ය සනත් නිශාන්ත රිය අනතුරකින් ජීවිතක්ෂයට|url=https://www.bbc.com/sinhala/articles/ckkvzyy4yg9o |access-date=29 ජනවාරි 2024|website=බී.බී.සී. සිංහල සේවය|date=25 ජනවාරි 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:AD4&quot;&gt;{{Cite web |title=සනත් නිශාන්ත සිටි රථය ධාවනය වූ වේගය ගැන හෙළිවෙයි |url=https://sinhala.adaderana.lk/news/192574|access-date=29 ජනවාරි 2024|website=අද දෙරණ|date=26 ජනවාරි 2015}}&lt;/ref&gt; සිද්ධියෙන් ඔහුගේ ආරක්ෂක නිලධාරියෙකු ද මිය ගිය අතර ඔහුගේ රියදුරු බරපතල තුවාල ලබා රෝහල් ගත කර තිබුණි. අනතුර සිදුවන අවස්ථාවේ මෝටර් රථය පැයට කිලෝමීටර් 160කට ආසන්න වේගයකින් ධාවනය වූ බවත්, ඒ හේතුවෙන් තමන්ට වාහනය පාලනය කරගත නොහැකි වූ බවත් රියදුරු රෝහලේ ප්‍රතිකාර ලබමින් සිටියදී පොලිසියට පාපොච්චාරණය කර තිබේ. &lt;ref name=&quot;:AD4&quot; /&gt;

සනත් නිශාන්ත මහතාගේ අවසන් කටයුතු 2024 ජනවාරි 28 වැනි දින පුත්තලම, [[ආරච්චිකට්ටුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|ආරච්චිකට්ටුව]] රජකදළුව කතෝලික සුසාන භූමියේදී සිදු කෙරිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=මහ සෙනඟක් මැදින් සනත් නිශාන්ත අවසන් ගමන් යයි|url=https://sinhala.adaderana.lk/news/192668|website=අද දෙරණ|access-date=29 ජනවාරි 2024 |language=si |date=28 ජනවාරි 2024}}&lt;/ref&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

{{DEFAULTSORT:නිශාන්ත, සනත්}}
[[ප්‍රවර්ගය:1975 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:2024 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලංකික දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයෙහි දේශපාලනඥයන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]</text>
      <sha1>hx02oj0q9j70gh4fk6sloyptf4wy3cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මොරොක්කෝවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130356</id>
    <revision>
      <id>800343</id>
      <parentid>797376</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63525" sha1="rt3l4htdyaxstwrwf6jba9pbbtq3bsb" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය ===
[[File:Ida_3_petroglyph_reading.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ida_3_petroglyph_reading.jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. 500 දී පමණ ලිබිකෝ-බර්බර් අක්ෂරවලින් ලියා ඇති උල්කාපාත නිරූපිත ප්‍රාග් ඓතිහාසික ගල් අඟුරු, සෝස් නිම්නයේ ඉඩා ඕ කසෝ අසලින් හමු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barbaza|first=Michel|date=2012-01-01|title=Libyco-Berber Rock Engravings: from One Shore of the Sahara to the Other|url=https://journals.openedition.org/palethnologie/6098|journal=Palethnologie. Archéologie et sciences humaines|language=en|issue=4|doi=10.4000/palethnologie.6098|issn=2108-6532|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Abderrahmane Ibhi|last2=Khiri|first2=Fouad|last3=Lahcen Ouknine|last4=Abdelkhalek Lemjidi|last5=Asmahri|first5=El Mahfoud|date=2018|title=Rock Art and Archaeoastronomy in Morocco: Preliminary Observations|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rock-art-and-archaeoastronomy-in-morocco-preliminary-observations/pdf|journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies|doi=10.24411/2310-2144-2018-00007}}&lt;/ref&gt;]]වර්තමාන මොරොක්කෝවේ ප්‍රදේශය අවම වශයෙන් පැලියොලිතික් යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇති අතර එය ක්‍රිස්තු පූර්ව 190,000 සහ 90,000 අතර කාලයක ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;[http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm Field Projects – Jebel Irhoud ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112002657/http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm|date=12 January 2017}}. Department of Human Evolution. [[Max Planck]] Institute for Evolutionary Anthropology&lt;/ref&gt; මෑත ප්‍රකාශනයක් යෝජනා කර ඇත්තේ ප්‍රදේශයේ ඊටත් පෙර මිනිස් වාසය සඳහා සාක්ෂි ඇති බවයි: 2000 ගණන්වල අගභාගයේදී ජෙබෙල් ඉර්හුඩ් හි අත්ලාන්තික් වෙරළ ආසන්නයේ සොයා ගන්නා ලද හෝමෝ සේපියන්ස් පොසිල ආසන්න වශයෙන් වසර 315,000 කට පෙර දින නියම කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114 Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116175722/http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114|date=16 November 2017}} News. [[Nature Magazine]], International Weekly Journal of Science&lt;/ref&gt; ඉහළ පැලියොලිතික් යුගයේදී, මැග්‍රෙබ් එහි නූතන ශුෂ්ක භූ දර්ශනයට වෙනස්ව, සැවානාවකට සමාන වූ අදට වඩා සාරවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rubella|first=D.|title=From hunters to farmers the causes and consequences of food production in Africa|year=1984|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0520045743|pages=41–56|editor=J.D. Clark &amp; S.A. Brandt|chapter=Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 to 5000 B.P.)}}&lt;/ref&gt; වසර විසි දෙදහසකට පෙර, ඇටීරියන් සංස්කෘතිය ඉබරෝමාරුසියානු සංස්කෘතිය විසින් අනුප්‍රාප්තික විය, එය අයිබීරියන් සංස්කෘතීන් සමඟ සමානකම් බෙදාහදා ගන්නා ලදී. ඉබරෝමාරුසියානු &quot;මච්ටා-අෆලූ&quot; සුසාන භූමිවලින් හමු වූ මානව අවශේෂ සහ යුරෝපීය ක්‍රෝ-මැග්නොන් අවශේෂ අතර අස්ථි සමානකම් යෝජනා වී ඇත. ඉබරෝමාරුසියානු සංස්කෘතිය මොරොක්කෝවේ බීකර් සංස්කෘතිය විසින් අනුප්‍රාප්තික විය.
[[File:Ptolemy_of_Mauretania_Louvre_Ma1887.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ptolemy_of_Mauretania_Louvre_Ma1887.jpg|වම|thumb|මොරේටේනියාවේ ටොලමි රෝම ආක්‍රමණයට පෙර මොරේටේනියා රාජධානිය පාලනය කළ අවසන් පුද්ගලයා විය.]]  

මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් ඩීඑන්ඒ අධ්‍යයනයෙන් බර්බර්ස් සහ ස්කැන්ඩිනේවියාවේ සාමි අතර සමීප මුතුන් මිත්තන් සම්බන්ධයක් සොයාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි මගින් නිරිතදිග යුරෝපයේ ෆ්‍රැන්කෝ-කැන්ටබ්‍රියානු සරණාගත ප්‍රදේශයේ අවසාන ග්ලැසියර යුගයේ ජීවත් වූ සමහර ජනයා උතුරු යුරෝපයට සංක්‍රමණය වූ අතර, අවසාන අයිස් යුගයෙන් පසු එහි ජනගහණයට දායක වූ බවට න්‍යාය සනාථ කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Achilli|first1=A.|last2=Rengo|first2=C.|last3=Battaglia|first3=V.|last4=Pala|first4=M.|last5=Olivieri|first5=A.|last6=Fornarino|first6=S.|last7=Magri|first7=C.|last8=Scozzari|first8=R.|last9=Babudri|first9=N.|year=2005|title=Saami and Berbers—An Unexpected Mitochondrial DNA Link|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-05_76_5/page/883|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=76|issue=5|pages=883–886|doi=10.1086/430073|pmc=1199377|pmid=15791543}}&lt;/ref&gt;

සම්භාව්‍ය පෞරාණිකත්වයේ මුල් භාගයේදී, වයඹදිග අප්‍රිකාව සහ මොරොක්කෝව පුළුල් ලෙස මතුවෙමින් පවතින මධ්‍යධරණී ලෝකය වෙත කෙමෙන් කෙමෙන් ඇදී ගියේ ෆිනීෂියානුවන් විසින්, එහි වෙළඳ ජනපද සහ ජනාවාස පිහිටුවා ගත් අතර, ඒවායින් වඩාත් ප්‍රබල වූයේ චෙල්ලා, ලික්සස් සහ මොගඩෝර් ය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Megalithic Portal and Megalith Map |title=C. Michael Hogan, ''Mogador: Promontory Fort'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17926 |access-date=2 June 2010 |publisher=Megalithic.co.uk}}&lt;/ref&gt; මොගදෝර් ක්‍රි.පූ. 6 වැනි සියවසේදී ෆිනීෂියානු ජනපදයක් ලෙස පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;Moscati, Sabatino (2001) ''The Phoenicians'', Tauris, {{ISBN|1-85043-533-2}}&lt;/ref&gt; 
[[File:Volubilis_Longshot_II.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Volubilis_Longshot_II.jpg|දකුණ|thumb|වොලුබිලිස්හි රෝම නටබුන්.]]  
 
මොරොක්කෝව පසුව පුරාණ කාර්තේජ්හි වයඹදිග අප්‍රිකානු ශිෂ්ටාචාරයේ රාජධානියක් බවට පත් වූ අතර කාර්තජීනියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය. පැරණිතම ස්වාධීන මොරොක්කෝ රාජ්‍යය වූයේ බාගා රජු යටතේ පැවති මොරේටේනියාවේ බර්බර් රාජධානියයි.&lt;ref&gt;[[Livy]] ''[[Ab Urbe Condita Libri (Livy)|Ab Urbe Condita Libri]]'' 29.30&lt;/ref&gt; මෙම පැරණි රාජධානිය (නූතන මොරිටේනියා ප්‍රාන්තය සමඟ පටලවා නොගත යුතුය) ක්‍රි.පූ 225 හෝ ඊට පෙර සමෘද්ධිමත් විය. ක්‍රි.පූ. 33 දී මොරේටානියාව රෝම අධිරාජ්‍යයේ සේවාදායක රාජධානියක් බවට පත් විය. ක්ලෝඩියස් අධිරාජ්‍යයා ක්‍රිස්තු වර්ෂ 44 දී සෘජුවම මොරේටේනියාව ඈඳා ගත් අතර, එය අධිරාජ්‍ය ආණ්ඩුකාරයෙකු විසින් පාලනය කරන ලද රෝම පළාතක් බවට පත් කළේය (එක්කෝ ප්‍රොකියුරේටර් ඔගස්ටි හෝ ලෙගටස් ඔගස්ටි ප්‍රෝ ප්‍රෙටෝර්).

තුන්වන සියවසේ අර්බුදය අතරතුර, මොරේටානියාවේ කොටස් බර්බර්වරුන් විසින් නැවත අත්පත් කර ගන්නා ලදී. 3 වැනි සියවසේ අගභාගය වන විට, සෘජු රෝම පාලනය, මොරේටේනියා ටින්ගිටානා හි සෙප්ටම් (සියුටා) සහ මොරේටේනියා සිසේරියන්සිස් හි චර්චෙල් වැනි වෙරළබඩ නගර කිහිපයකට සීමා වී තිබුණි. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 429 දී, වැන්ඩල්වරුන් විසින් ප්‍රදේශය විනාශයට පත් වූ විට, රෝම අධිරාජ්‍යයට මොරේටේනියාවේ ඉතිරිව තිබූ දේපළ අහිමි වූ අතර, ප්‍රාදේශීය මෞරෝ-රෝම රජවරු ඔවුන්ගේ පාලනය භාර ගත්හ. 530 ගණන් වලදී, බයිසැන්තියානු පාලනය යටතේ නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යය, සෙප්ටම් සහ ටින්ගිගේ සෘජු අධිරාජ්‍ය පාලනය නැවත ස්ථාපිත කර, ටිංගීස් ශක්තිමත් කර පල්ලියක් ඉදි කළේය.

=== පදනම සහ රාජවංශ ===
[[File:Idrisids_coin_minted_at_Al_Aliyah_Morocco_840_CE.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Idrisids_coin_minted_at_Al_Aliyah_Morocco_840_CE.jpg|වම|thumb|ක්‍රි. ව. 840 දී ෆෙස්හි ඉඩ්‍රිසිඩ් කාසිය.]]

7 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ ආරම්භ වූ මාග්‍රෙබ්හි මුස්ලිම් ආක්‍රමණය ඊළඟ සියවසේ මුල් භාගයේදී උමයියාද් කාලිෆේට් විසින් සාක්ෂාත් කර ගන්නා ලදී. එය ප්‍රදේශයට අරාබි භාෂාව සහ ඉස්ලාම් යන දෙකම ගෙන ආවේය. විශාල ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වුවද, මොරොක්කෝව මුලින් සංවිධානය කරන ලද්දේ ඉෆ්රිකියා හි අනුබද්ධ පළාතක් ලෙස වන අතර, කයිරූආන් හි මුස්ලිම් ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පත් කරන ලද ප්‍රාදේශීය ආණ්ඩුකාරවරුන් සමඟය.&lt;ref&gt;Abun-Nasr 1987, p.33&lt;/ref&gt; 7 වන ශතවර්ෂයේ සිට මග්‍රෙබ් වෙත සියවස් ගණනාවක අරාබි සංක්‍රමණය මොරොක්කෝවේ ජන විකාශන විෂය පථය වෙනස් කළේය.

ස්වදේශික බර්බර් ගෝත්‍රිකයන් ඉස්ලාමය පිළිගත් නමුත් ඔවුන්ගේ චාරිත්‍රානුකූල නීති රඳවා ගත්හ. ඔවුන් නව මුස්ලිම් පාලනයට බදු සහ උපහාර ද ගෙවා ඇත.&lt;ref&gt;Abun-Nasr 1987, pp. 33–34&lt;/ref&gt; නූතන මොරොක්කෝවේ ප්‍රදේශයේ පළමු ස්වාධීන මුස්ලිම් රාජ්‍යය වූයේ රිෆ් කඳුකරයේ එමිරේට් එකක් වන නෙකෝර් රාජධානියයි. එය 710 දී සාලිහ් I වන ඉබ්න් මන්සූර් විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, උමයියාද් කැලිෆේට් හි සේවාදායක රාජ්‍යයක් ලෙස එය පිහිටුවන ලදී. 739 දී බර්බර් කැරැල්ල පුපුරා යාමෙන් පසු, බර්බර්වරු සිජිල්මාසා හි මික්නාසා සහ බර්ගාවටා වැනි වෙනත් ස්වාධීන රාජ්‍යයන් පිහිටුවා ගත්හ.[[File:29610-Fez_(28134041211)_(qarawiyyin_crop).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:29610-Fez_(28134041211)_(qarawiyyin_crop).jpg|thumb|9 වන ශතවර්ෂයේ ෆෙස් හි ආරම්භ කරන ලද අල්-කරවියින් ප්‍රධාන අධ්‍යාත්මික, සාහිත්‍ය සහ බුද්ධිමය මධ්‍යස්ථානයක් විය.]]ඉඩ්‍රිසිඩ් රාජවංශයේ නිර්මාතෘ සහ හසන් ඉබ්න් අලිගේ මී මුනුපුරා වන ඉඩ්‍රිස් ඉබ්න් අබ්දල්ලා, හෙජාස්හි තම පවුල අබ්බාසිඩ්වරුන් විසින් ඝාතනය කිරීමෙන් පසු මොරොක්කෝවට පලා ගොස් ඇත. ඔහු අවුරාබා බර්බර් ගෝත්‍රිකයන්ට දුරස්ථ අබ්බාසිඩ් කලීෆාවරුන්ට ඔවුන්ගේ පක්ෂපාතිත්වය බිඳ දැමීමට ඒත්තු ගැන්වූ අතර ඔහු 788 දී ඉඩ්රිසිඩ් රාජවංශය ආරම්භ කළේය. ඉඩ්රිසිඩ් ඔවුන්ගේ අගනුවර ලෙස ෆෙස් පිහිටුවා ගත් අතර මොරොක්කෝව මුස්ලිම් ඉගෙනීමේ මධ්‍යස්ථානයක් සහ ප්‍රධාන ප්‍රාදේශීය බලවතෙකු බවට පත්විය. 927 දී ෆාතිමිඩ් කැලිෆේට් සහ ඔවුන්ගේ මික්නාසා සහචරයින් විසින් ඉඩ්‍රිසිඩ්වරුන් නෙරපා හරින ලදී. 932 දී මික්නාසා ෆාතිමිඩ්වරුන් සමඟ සබඳතා බිඳ දැමූ පසු, 980 දී සිජිල්මාසාහි මාග්‍රාවා විසින් ඔවුන් බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.[[File:Empire_almohade.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empire_almohade.PNG|දකුණ|thumb|අල්මොහාද් රාජවංශයේ අධිරාජ්‍යය එහි විශාලතම ප්‍රමාණයෙන්.]]
11 වන සියවසේ සිට බර්බර් රාජවංශ මාලාවක් බිහි විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&amp;pg=PT861|title=Concise Encyclopaedia of World History|isbn=978-81-269-0775-5|last1=Ramirez-Faria|first1=Carlos|date=2007|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Almoravides |encyclopedia=Universalis Encyclopedia |url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/almoravides/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Marīnid dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/365388/Marinid-dynasty}}&lt;/ref&gt; සංහජා අල්මොරවිඩ් රාජවංශය සහ මස්මුදා අල්මොහාඩ් රාජවංශය යටතේ,&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=The Maghrib under the Almoravids and the Almohads |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418538/North-Africa/46490/The-Maghrib-under-the-Almoravids-and-the-Almohads |access-date=1 August 2011}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව මාග්‍රෙබ්, අයිබීරියා හි අල්-ඇන්ඩලස් සහ බටහිර මධ්‍යධරණී කලාපයේ ආධිපත්‍යය දැරීය. 13 වැනි සියවසේ සිට බනු හිලාල් අරාබි ගෝත්‍රිකයන්ගේ දැවැන්ත සංක්‍රමණයක් රට තුළ දක්නට ලැබුණි. 13 වන සහ 14 වන ශතවර්ෂ වලදී සෙනාටා බර්බර් මැරිනිඩ්ස් මොරොක්කෝවේ බලය අල්ලා ගත් අතර ඇල්ජීරියාවේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ හමුදා මෙහෙයුම් හරහා අල්මොහාඩ්ස් හි සාර්ථකත්වයන් අනුකරණය කිරීමට උත්සාහ කළහ. වට්ටාසිඩ්වරු ඔවුන් පසුපස ගියහ. 15 වන ශතවර්ෂයේදී, රෙකොන්කිස්ටා විසින් අයිබීරියා හි මුස්ලිම් පාලනය අවසන් කළ අතර බොහෝ මුස්ලිම්වරුන් සහ යුදෙව්වන් මොරොක්කෝවට පලා ගියහ.&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Morocco – History |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/392604/Morocco |access-date=1 August 2011}}&lt;/ref&gt;

15 වන ශතවර්ෂයේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙළඳාම පාලනය කිරීමට පෘතුගීසි උත්සාහයන් මොරොක්කෝවේ අභ්‍යන්තරයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේ නැත, නමුත් මොරොක්කෝ වෙරළ තීරයේ සමහර දේපළ පාලනය කිරීමට ඔවුන් සමත් වූ නමුත් රට අභ්‍යන්තරයට තවදුරටත් නොපැමිණේ.[[File:Porto_April_2019-7.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porto_April_2019-7.jpg|වම|thumb|පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යය පිහිටුවනු ලැබුවේ 1415 සිට 1769 දක්වා පැවති මොරොක්කෝවේ පෘතුගීසි පැවැත්ම ආරම්භ කළ සියුටා ආක්‍රමණයට නායකත්වය දුන් හෙන්රි නැවිගේටර් කුමරු විසිනි.]]
1549 දී, මෙම කලාපය ඉස්ලාමීය අනාගතවක්තෘ මුහම්මද්ගෙන් පැවත එන බවට ප්‍රකාශ කරන අනුප්‍රාප්තික අරාබි රාජවංශවලට වැටුණි: පළමුව 1549 සිට 1659 දක්වා පාලනය කළ ෂරීෆියන් සාදි රාජවංශය, පසුව 17 වන සියවසේ සිට බලයේ සිටින ඇලවුයිට් රාජවංශය. මොරොක්කෝව උතුරේ ස්පාඤ්ඤයේ ආක්‍රමණවලට මුහුණ දුන් අතර ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ සහචරයින් බටහිර දෙසට තල්ලු විය.[[File:Palais_El_Badii_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_El_Badii_-_panoramio.jpg|thumb|සාදි සුල්තාන් අහමඩ් අල්-මන්සූර්ගේ 16 වැනි සියවසේ බදියි මාලිගයේ නටබුන්]]
සාදි රාජවංශය යටතේ, රට 1578 දී ඇල්කේසර් ක්විබිර් සටනේදී පෘතුගාලයේ අවිස් රාජවංශය අවසන් කරන ලදී. 1591 දී සොන්ග්හේ අධිරාජ්‍යය අහමඩ් අල්-මන්සූර්ගේ පාලන සමය සුල්තාන් රාජ්‍යයට නව ධනයක් සහ කීර්තියක් ගෙන දුන් අතර, බටහිර අප්‍රිකාව වෙත විශාල ගවේෂණ චාරිකාවකින් දරුණු පරාජයක් සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, සහරා හරහා ප්‍රදේශ කළමනාකරණය කිරීම ඉතා දුෂ්කර විය.{{citation needed|date=November 2023}} අල්-මන්සූර්ගේ මරණයෙන් පසු රට ඔහුගේ පුතුන් අතර බෙදී ගියේය.

සාදි රාජවංශයේ පරිහානිය තුළ දේශපාලන ඛණ්ඩනය සහ ගැටුම් කාලපරිච්ඡේදයෙන් පසුව, මොරොක්කෝව අවසානයේ 1660 ගණන්වල අගභාගයේදී අලවි (හෝ ඇලවුයිට්) සුල්තාන් අල්-රෂීඩ් විසින් නැවත එක් කරන ලදී, ඔහු 1666 දී ෆෙස් සහ 1668 දී මරකේෂ් අල්ලා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Abun-Nasr1987&quot;&gt;{{cite book|author=Jamil M. Abun-Nasr|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC|date=20 August 1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite book|last=Rivet|first=Daniel|title=Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI|publisher=Fayard|year=2012}}&lt;/ref&gt; අලවිවරු ඔවුන්ගේ තත්ත්වය ස්ථාවර කර ගැනීමට සමත් වූ අතර, එම ප්‍රදේශයේ පෙර පැවති රාජ්‍යයන්ට වඩා රාජධානිය කුඩා වුවද, එය තරමක් ධනවත් විය. ප්‍රාදේශීය ගෝත්‍රිකයන්ගේ විරෝධයට එරෙහිව ඉස්මයිල් ඉබන් ෂරීෆ් (1672-1727) එක්සත් රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20091030183303/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_8/Morocco.html Morocco (Page 8 of 9)]&quot;. Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009. 1 November 2009.&lt;/ref&gt; ඔහුගේ ජයෂ් ඩි'අහ්ල් අල්-රිෆ් (රිෆියන් හමුදාව) සමඟ ඔහු 1684 දී එය අත්හැර දැමූ ඉංග්‍රීසින්ගෙන් ටැන්ජියර් නැවත අත්පත් කර ගත් අතර 1689 දී ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ලාරාචේ වෙතින් පලවා හරින ලදී. පෘතුගීසීන් 1769 දී මොරොක්කෝවේ ඔවුන්ගේ අවසාන ප්‍රදේශය වූ මැසාගෝ අතහැර දැමූහ. කෙසේ වෙතත්, ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව මෙලිලා වටලෑම 1775 දී පරාජයෙන් අවසන් විය.

මොරොක්කෝව 1777 දී එක්සත් ජනපදය ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස පිළිගත් පළමු ජාතිය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 November 2013 |title=Joint Statement by the United States of America and the Kingdom of Morocco |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/11/22/joint-statement-united-states-america-and-kingdom-morocco |work=[[whitehouse.gov]] |via=[[NARA|National Archives]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=((USA (NA) International Business Publications))|title=Morocco Foreign Policy And Government Guide|url=https://books.google.com/books?id=5V77mdCXHJcC&amp;pg=PA114|date=2004|publisher=Int'l Business Publications|isbn=978-0-7397-6000-0|pages=114–}}{{Dead link|date=April 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kozaryn, Linda D. |title=Cohen Renews U.S.-Morocco Ties |url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811 |access-date=12 March 2009 |work=U.S. Department of Defense}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු විප්ලවයේ ආරම්භයේ දී අත්ලාන්තික් සාගරයේ ඇමරිකානු වෙළඳ නැව් වෙනත් යාත්‍රාවලින් ප්‍රහාරවලට ලක් විය. 1777 දෙසැම්බර් 20 වන දින, මොරොක්කෝවේ සුල්තාන් III වන මොහොමඩ් ප්‍රකාශ කළේ ඇමරිකානු වෙළඳ නැව් සුල්තාන් රාජ්‍යයේ ආරක්ෂාව යටතේ පවතින අතර එමඟින් ආරක්ෂිතව ගමන් කළ හැකි බවයි. 1786 දී අත්සන් කරන ලද මොරොක්කෝ-ඇමරිකානු මිත්‍රත්ව ගිවිසුම, එක්සත් ජනපදයේ පැරණිතම නොකැඩූ මිත්‍රත්ව ගිවිසුම ලෙස පවතී.&lt;ref&gt;Roberts, Priscilla H. and Richard S. Roberts, ''Thomas Barclay (1728–1793): Consul in France, Diplomat in Barbary'', Lehigh University Press, 2008, pp. 206–223 {{ISBN|093422398X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Milestones of American Diplomacy, Interesting Historical Notes, and Department of State History |url=https://2009-2017.state.gov/s/d/rm/rls/perfrpt/2002/html/18995.htm |access-date=17 December 2007 |work=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රංශ සහ ස්පාඤ්ඤ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශ ===
[[File:La_Paz_de_Wad-Ras.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Paz_de_Wad-Ras.jpg|thumb|හිස්පානෝ-මොරොක්කෝ යුද්ධයෙන් (1859-1860) පසු වඩ් රාස් ගිවිසුම මොරොක්කෝවේ ජාතික භාණ්ඩාගාරය බංකොලොත් වූ අතර, බ්‍රිතාන්‍ය ණයක් ගැනීමට මැක්සන්ට බල කළේය.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last=Miller, Susan Gilson.|title=A history of modern Morocco|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62469-5|location=New York|pages=25|oclc=855022840}}&lt;/ref&gt;]]යුරෝපය කාර්මීකරණය වූ විට, වයඹදිග අප්‍රිකාව යටත් විජිතකරණය සඳහා ඇති හැකියාව සඳහා වැඩි වැඩියෙන් අගය කරන ලදී. ප්‍රංශය 1830 තරම් ඈත කාලයේ සිටම මොරොක්කෝව කෙරෙහි දැඩි උනන්දුවක් දැක්වූ අතර, එහි ඇල්ජීරියානු භූමියේ මායිම ආරක්ෂා කිරීමට පමණක් නොව, මධ්‍යධරණී මුහුදේ සහ විවෘත අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙරළ තීරයන් සහිත මොරොක්කෝවේ මූලෝපායික පිහිටීම නිසාද විය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Morocco since 1830: A History|url=https://archive.org/details/moroccosince18300000penn|isbn=978-0814766774|last=Pennell|first=C. R.|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/moroccosince18300000penn/page/40 40]}}&lt;/ref&gt; 1860 දී ස්පාඤ්ඤයේ සියුටා එන්ක්ලේව් පිළිබඳ ආරවුලක් ස්පාඤ්ඤය යුද්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතු විය. ජයග්‍රාහී ස්පාඤ්ඤය ජනාවාසයේ තවත් වාසස්ථානයක් සහ විශාල කරන ලද සියුටා එකක් දිනා ගත්තේය. 1884 දී ස්පාඤ්ඤය මොරොක්කෝවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ආරක්ෂිත කලාපයක් නිර්මාණය කළේය.
[[File:Louis_Comfort_Tiffany_-_Market_day_outside_the_walls_of_Tangiers,_Morocco.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Louis_Comfort_Tiffany_-_Market_day_outside_the_walls_of_Tangiers,_Morocco.jpg|වම|thumb|1873 දී ටැන්ජියර්ගේ ජනගහනය මුස්ලිම්වරුන් 40,000 ක්, යුරෝපීයයන් 31,000 ක් සහ යුදෙව්වන් 15,000 ක් ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tangier(s) |encyclopedia=[[Jewish Virtual Library]] |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19572.html |access-date=30 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501181723/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19572.html |archive-date=1 May 2013}}&lt;/ref&gt;]]
1904 දී ප්‍රංශය සහ ස්පාඤ්ඤය මොරොක්කෝවේ බලපෑම් කලාප කැටයම් කළහ. ප්‍රංශයේ එක්සත් රාජධානියේ බලපෑමේ ක්ෂේත්‍රය විසින් පිළිගැනීම ජර්මානු අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රබල ප්‍රතිචාරයක් ඇති කළේය; සහ 1905 දී අර්බුදයක් මතු විය. 1906 දී ඇල්ජෙසිරාස් සමුළුවේදී මෙම කාරණය විසඳන ලදී. 1911 අගදීර් අර්බුදය යුරෝපීය බලවතුන් අතර ආතතීන් වැඩි කළේය. 1912 ෆෙස් ගිවිසුම මොරොක්කෝව ප්‍රංශයේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් බවට පත් කළ අතර 1912 ෆෙස් කෝලාහල ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;Hirschberg1981&quot;&gt;{{cite book|author=Hirschberg, H. Z|title=A history of the Jews in North Africa: From the Ottoman conquests to the present time / edited by Eliezer Bashan and Robert Attal|url=https://books.google.com/books?id=idEUAAAAIAAJ&amp;pg=PA319|year=1981|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-06295-5|page=318}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤය සිය වෙරළබඩ ආරක්ෂක කලාපය දිගටම ක්‍රියාත්මක කළේය. එම ගිවිසුම මගින් ස්පාඤ්ඤය උතුරු වෙරළබඩ සහ දකුණු සහරා කලාපවල බලය ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යභාරය භාර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Furlong|first=Charles Wellington|author-link=Charles W. Furlong|year=1911|title=The French Conquest Of Morocco: The Real Meaning Of The International Trouble|url=https://books.google.com/books?id=rHAAAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA14988|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=XXII|pages=14988–14999}}&lt;/ref&gt; 

යටත් විජිතවාදීන් දස දහස් ගණනක් මොරොක්කෝවට ඇතුළු වූහ. සමහරු පොහොසත් කෘෂිකාර්මික ඉඩම් විශාල ප්‍රමාණයක් මිලදී ගත් අතර තවත් සමහරු පතල් සහ වරායන් සූරාකෑම හා නවීකරණය කිරීම සංවිධානය කළහ. මෙම මූලද්‍රව්‍ය අතර ගොඩනැගුණු පොලී කණ්ඩායම් මොරොක්කෝව පාලනය වැඩි කිරීමට ප්‍රංශයට දිගින් දිගටම බලපෑම් කළහ - එය මොරොක්කෝ ගෝත්‍රිකයන් අතර අඛණ්ඩ යුද්ධ මගින් ද අවශ්‍ය කරන ලද පාලනයක් වන අතර ඉන් කොටසක් ජයග්‍රහණයේ ආරම්භයේ සිට ප්‍රංශ සමඟ පැත්ත ගත්හ. ප්‍රංශ යටත් විජිත පරිපාලක, ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් මාර්ෂල් හියුබට් ලියුටේ, මොරොක්කෝ සංස්කෘතිය අවංකවම අගය කළ අතර නවීන පාසල් පද්ධතියක් නිර්මාණය කරමින් ඒකාබද්ධ මොරොක්කෝ-ප්‍රංශ පරිපාලනයක් පැනවීමට සමත් විය. මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන්ගේ අංශ කිහිපයක් (ගූමියර්ස් හෝ නිත්‍ය හමුදා සහ නිලධාරීන්) පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේ සහ දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ප්‍රංශ හමුදාවේ සහ ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයේ දී සහ ඉන් පසුව (Regulares) ස්පාඤ්ඤ ජාතිකවාදී හමුදාවේ සේවය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abdennebi |first1=Zakia |date=14 January 2009 |title=Morocco tackles painful role in Spain's past |url=https://www.reuters.com/article/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817235436/https://www.reuters.com/article/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |archive-date=17 August 2021 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; වහල් සේවය 1925 දී අහෝසි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 August 1999 |title=Morocco: Date of the abolishment of slavery in Morocco; whether descendants of ex-slaves are singled out in any way; and fate of the Palace household and grounds staff when King Mohamed V was in exile |url=http://www.refworld.org/docid/3ae6ad6164.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203121733/http://www.refworld.org/docid/3ae6ad6164.html |archive-date=3 February 2014 |series=MAR32476.E |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |via=Refworld}}&lt;/ref&gt; 

1921 සහ 1926 අතර, අබ්ඩ් එල්-ක්‍රිම්ගේ නායකත්වයෙන් රිෆ් කඳුකරයේ ඇති වූ නැගිටීමක්, රිෆ් ජනරජය පිහිටුවීමට හේතු විය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් රිෆ් ජනරජය ස්වාධීන වීම වැළැක්වීම සඳහා සිවිල් විරෝධී බෝම්බ ප්‍රහාර සහ අබ වායුව භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wyrtzen|first=Jonathan|title=Worldmaking in the Long Great War: How Local and Colonial Struggles Shaped the Modern Middle East|publisher=Columbia University Press|date=2022|isbn=978-0-231-54657-7|location=New York|pages=195|oclc=1336403490|url=https://books.google.com/books?id=gWdOEAAAQBAJ&amp;pg=PT195}}&lt;/ref&gt; 1921 ජූලි-අගෝස්තු මාසවල පමණක් වාර්ෂිකව සොල්දාදුවන් 13,000කට වඩා අහිමි විය.&lt;ref&gt;Porch, Douglas; ''Spain's African Nightmare''; MHQ: Quarterly Journal of Military History; (2006); 18#2; pp. 28–37.&lt;/ref&gt; ෆ්‍රැන්කෝ-ස්පාඤ්ඤ හමුදාව විසින් 1927 වන විට රිෆි මර්දනය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ-ප්‍රංශ පැත්තෙන් තුවාල ලැබූවන් 52,000 ක් වූ අතර රිෆි වලින් 10,000 ක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wyrtzen|first=Jonathan|title=Worldmaking in the Long Great War: How Local and Colonial Struggles Shaped the Modern Middle East|publisher=Columbia University Press|date=2022|isbn=978-0-231-54657-7|location=New York|pages=198|oclc=1336403490|url=https://books.google.com/books?id=gWdOEAAAQBAJ&amp;pg=PT198}}&lt;/ref&gt;[[File:وثيقة_الاستقلال_11_يناير_1944.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_11_%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%B1_1944.jpg|thumb|1944 මොරොක්කෝවේ නිදහස පිළිබඳ ප්‍රකාශය.]]  

[[File:Mohammed_V_Morocco_1957.lowres.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammed_V_Morocco_1957.lowres.jpeg|thumb|පස්වන මොහොමඩ් රජු 1957 දී එක්සත් ජනපදයේ සංචාරයක නිරත විය.]]1943 දී, විචක්ෂණශීලී එක්සත් ජනපද සහාය ඇතිව නිදහස සඳහා බලපෑම් කිරීම සඳහා ඉස්තික්ලාල් පක්ෂය (නිදහස් පක්ෂය) පිහිටුවන ලදී. මොරොක්කෝ ජාතිකවාදීන් මූලික වශයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ යටත් විජිත පාලනය අවසන් කිරීමට බලපෑම් කිරීම සඳහා අන්තර් ජාතික ක්‍රියාකාරික ජාලයන් වෙත දැඩි ලෙස යොමු විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stenner|first=David|title=Globalizing Morocco: Transnational Activism and the Postcolonial State|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=KLyXDwAAQBAJ&amp;pg=PT15|date=2019|isbn=978-1-5036-0900-6|location=Stanford, California|pages=15|oclc=1082294927}}&lt;/ref&gt; ඉස්ටික්ලාල් පක්ෂය ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයට නායකත්වයෙන් වැඩි කොටසක් පසුව ලබා දුන්නේය.

ප්‍රංශය විසින් 1953 දී V වන සුල්තාන් මොහොමඩ් මැඩගස්කරයට පිටුවහල් කිරීම සහ ඔහු වෙනුවට ජනප්‍රිය නොවන මොහොමඩ් බෙන් අරෆා පත් කිරීම ප්‍රංශ සහ ස්පාඤ්ඤ ආරක්ෂක ප්‍රදේශවලට සක්‍රීය විරෝධයක් ඇති කළේය. වීදි {{Citation needed|date=March 2023}} 1955 දී ප්‍රංශය V වන මොහොමඩ් වෙත ආපසු යාමට අවසර දුන් අතර, මොරොක්කෝවේ නිදහසට තුඩු දුන් සාකච්ඡා ඊළඟ වසරේ ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20091030183316/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_9/Morocco.html Morocco (Page 9 of 9)]&quot;. Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009.&lt;/ref&gt; 1956 මාර්තු මාසයේදී මොරොක්කෝව මොරොක්කෝ රාජධානිය ලෙස ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය. මාසයකට පසු ස්පාඤ්ඤය උතුරු මොරොක්කෝවේ සිය ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශය නව රාජ්‍යයට අත්හැර දැමූ නමුත් මධ්‍යධරණී වෙරළ තීරයේ එහි වෙරළබඩ වාසස්ථාන දෙක (සීයුටා සහ මෙලිලා) තබා ගත් අතර එය පෙර ජයග්‍රහණවල සිට පැවත එන නමුත් මොරොක්කෝව අද දක්වාම ස්වෛරීත්වයට හිමිකම් කියයි.

=== නිදහසින් පසු ===
1957 දී සුල්තාන් මොහොමඩ් රජු බවට පත් විය. පස්වන මොහොමඩ්ගේ අභාවයෙන් පසු, දෙවන හසන් මොරොක්කෝවේ රජු බවට පත් වූයේ 1961 මාර්තු 3 වෙනිදාය. මොරොක්කෝවේ ප්‍රථම මහ මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 1963 දී ය. කෙසේ වෙතත්, හසන් හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර 1965 දී පාර්ලිමේන්තුව අත්හිටුවා ඇත. 1971 දී සහ 1972, රජු බලයෙන් පහ කර ජනරජයක් පිහිටුවීමට අසාර්ථක උත්සාහයන් දෙකක් විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් විමර්ශනය කිරීම සඳහා 2005 දී පිහිටුවන ලද සත්‍ය කොමිසමක්, රඳවා තබා ගැනීමේදී මරණයට පත්වීමේ සිට බලහත්කාරයෙන් පිටුවහල් කිරීම දක්වා වූ සිද්ධීන් 10,000කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් තහවුරු කළේය. සත්‍ය කොමිසමට අනුව හසන්ගේ පාලන සමයේදී පුද්ගලයන් 592ක් පමණ ඝාතනය කර ඇත. 

1963 දී ඇල්ජීරියානු සහ මොරොක්කෝ හමුදා අතර වැලි යුද්ධය ඇල්ජීරියානු භූමියේ කොටස් වලට මොරොක්කෝ හිමිකම් සම්බන්ධයෙන් සටන් කරන ලදී. විධිමත් සාම ගිවිසුමක් 1964 පෙබරවාරි මාසයේදී අත්සන් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ගැටුමෙන් පසුව දෙරට අතර සබඳතා පළුදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Farsoun|first1=Karen|last2=Paul|first2=Jim|date=1976|title=War in the Sahara: 1963|url=https://www.jstor.org/stable/3011767|journal=MERIP Reports|issue=45|pages=13–16|doi=10.2307/3011767|issn=0047-7265|jstor=3011767}}&lt;/ref&gt; දකුණේ ඉෆ්නි ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථානය 1969 දී මොරොක්කෝවට ආපසු ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1969/01/05/archives/spanish-return-ifni-to-morocco.html|title=Spanish Return Ifni to Morocco|date=1969-01-05|work=The New York Times|access-date=2023-08-13|language=en}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ සහරා හි ස්වාධීන රාජ්‍යයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් 1973 දී පොලිසාරියෝ ව්‍යාපාරය පිහිටුවන ලදී. 1975 නොවැම්බර් 6 වන දින හසන් රජු ස්පාඤ්ඤ සහරා වෙත යාමට ස්වේච්ඡා සේවකයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. &quot;හරිත මාර්තු&quot; සඳහා සිවිල් වැසියන් 350,000ක් පමණ සම්බන්ධ වූ බව වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123260|title=Morocco profile – Timeline|date=19 September 2012|work=BBC News|access-date=9 January 2013}}&lt;/ref&gt; මාසයකට පසුව, ස්පාඤ්ඤය ස්පාඤ්ඤ සහරා අත්හැර ඉක්මනින් බටහිර සහරා බවට පත් කිරීමට එකඟ වූ අතර, ඇල්ජීරියාවේ මිලිටරි මැදිහත්වීමේ විරෝධතා සහ තර්ජන නොතකා එය ඒකාබද්ධ මොරොක්කෝ-මොරිටේනියානු පාලනයට මාරු කිරීමට එකඟ විය. මොරොක්කෝ හමුදා භූමිය අල්ලා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt;

මොරොක්කෝ සහ ඇල්ජීරියානු හමුදා වැඩි කල් නොගොස් බටහිර සහරාහි ගැටුම් ඇති විය. මොරොක්කෝව සහ මොරිටේනියාව බටහිර සහරා දෙකට බෙදී ගියේය. මොරොක්කෝ හමුදාව සහ පොලිසාරියෝ හමුදා අතර සටන් වසර ගණනාවක් දිගටම පැවතුනි. දිගුකාලීන යුද්ධය මොරොක්කෝවට සැලකිය යුතු මූල්‍ය කාන්දුවක් විය. දේශපාලන නොසන්සුන්තා සහ ආර්ථික අර්බුදය මධ්‍යයේ 1983 දී හසන් සැලසුම් කළ මැතිවරණ අවලංගු කළේය. 1984 දී, මොරොක්කෝව, සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය සංවිධානයට ඇතුළත් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානයෙන් ඉවත් විය. 1982 සහ 1985 අතර මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන් 5,000කට වඩා ඝාතනය කළ බව පොලිසාරියෝ ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Western Sahara Short Mission Brief |url=https://sites.tufts.edu/wpf/files/2017/07/Western-Sahara-brief.pdf |website=sites.tufts.edu/}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාවේ සිටින සහරාවි සරණාගතයින් සංඛ්‍යාව 165,000ක් ලෙස ඇල්ජීරියානු බලධාරීන් ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yahoo! Groups |url=https://groups.yahoo.com/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20010418142816/http://groups.yahoo.com/ |archive-date=18 April 2001 |website=groups.yahoo.com}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා 1988 දී ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී. 1991 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ බටහිර සහරාහි සටන් විරාමයක් ආරම්භ වූ නමුත් භූමියේ තත්ත්වය තීරණය කර නොමැති අතර සටන් විරාම උල්ලංඝනය කිරීම් වාර්තා වේ. ඊළඟ දශකය භූමියේ අනාගතය පිළිබඳ යෝජිත ජනමත විචාරණයක් සම්බන්ධයෙන් බොහෝ ආරවුල් ඇති වූ නමුත් අවහිරය බිඳී ගියේ නැත.{{citation needed|date=November 2023}}[[File:Redeployment_of_Polisario_Forces_9-83.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Redeployment_of_Polisario_Forces_9-83.png|වම|thumb|බටහිර සහරා යුද්ධයේ සිතියම (1975-1991).]]
1990 ගණන්වල දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මොරොක්කෝවේ ප්‍රථම විපක්ෂයේ නායකත්වයෙන් යුත් රජය බලයට පත්වීමත් සමඟ ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් ස්ථාපිත විය. දෙවන හසන් රජු 1999 දී මිය ගිය අතර ඔහුගේ පුත් VI වන මොහොමඩ් රජ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco: Royal Succession and Other Developments |url=https://www.everycrsreport.com/reports/RS20391.html |website=everycrsreport.com}}&lt;/ref&gt; ඔහු යම්කිසි ආර්ථික සහ සමාජ ලිබරල්කරණයක් හඳුන්වා දුන් සුපරීක්ෂාකාරී නවීකරණය කරන්නෙකු වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3376601.stm|title=Morocco's king pardons satirist|date=7 January 2004|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; VI වන මොහොමඩ් 2002 දී බටහිර සහරා වෙත ආන්දෝලනාත්මක සංචාරයක් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco will not relinquish territory, King says |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2002/03/07/morocco-will-not-relinquish-territory-king-sayshttps://www.thenewhumanitarian.org/news/2002/03/07/morocco-will-not-relinquish-territory-king-says |access-date=7 March 2002}}{{Dead link|date=September 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව බටහිර සහරා සඳහා ස්වයං පාලන සැලැස්මක් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට 2007 දී එළිදක්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1118027|title=Chronology-Western Sahara -- a 50 year dispute|date=11 April 2007|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt; පොලිසාරියෝ සැලැස්ම ප්‍රතික්ෂේප කර තමන්ගේම යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-sahara-idUSL1610108120070416|title=Africa's oldest territorial dispute rumbles on|date=16 April 2007|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව සහ පොලිසාරියෝ පෙරමුණ නිව් යෝර්ක් නගරයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව සාකච්ඡා පැවැත්වූ නමුත් කිසිදු එකඟතාවයකට පැමිණීමට අපොහොසත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 November 2010 |title=Factbox-Some facts about Western Sahara dispute |url=https://reliefweb.int/report/western-sahara/factbox-some-facts-about-western-sahara-dispute |website=reliefweb.int}}&lt;/ref&gt; 2010 දී, ආරක්ෂක හමුදා බටහිර සහරා හි විරෝධතා කඳවුරකට කඩා වැදුණු අතර, කලාපීය අගනුවර වන එල් අයියන් හි ප්‍රචණ්ඩ පෙලපාලි අවුලුවාලන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-11710400|title=Deadly clashes as Morocco breaks up Western Sahara camp|date=8 November 2010|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;[[File:President_Donald_J._Trump_and_First_Lady_Melania_Trump_Visit_France_(44046554080).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Donald_J._Trump_and_First_Lady_Melania_Trump_Visit_France_(44046554080).jpg|thumb|VI වන මොහොමඩ් සහ අනෙකුත් ලෝක නායකයින් සහ නියෝජිතයින් 2018 නොවැම්බර් මාසයේදී සටන් විරාම දින ශත සංවත්සරයට සහභාගී වේ.]]2002 දී මොරොක්කෝව සහ ස්පාඤ්ඤය මතභේදයට තුඩු දී ඇති පෙරෙජිල්  දිවයින සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපදයේ තැරැව්කාර යෝජනාවකට එකඟ විය. මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන් සාමාන්‍යයෙන් ජනාවාස නොවූ දූපතට ගොඩ බැස කූඩාරම් සහ ධජයක් පිහිටුවීමෙන් පසුව ස්පාඤ්ඤ හමුදා විසින් එය අත්පත් කරගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/07/20/morocco.spain/|title=Spain withdraws after island deal - July 20, 2002|work=edition.cnn.com|access-date=February 16, 2024|archive-date=October 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182512/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/07/20/morocco.spain/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 දී අප්‍රිකානු සංක්‍රමණිකයන් දුසිම් ගනනක් ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථාන වන මෙලිලා සහ සීයුටා වල දේශසීමා වෙත කඩා වැදීමත් සමඟ නැවතත් ආතතීන් ඇති විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, ස්පාඤ්ඤය මෙලිලා වෙතින් නීතිවිරෝධී සංක්‍රමණිකයන් දුසිම් ගනනක් මොරොක්කෝවට පිටුවහල් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2005/10/7/spain-deports-illegal-enclave-migrants|title=Spain deports illegal enclave migrants|date=7 Oct 2005|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182514/https://www.aljazeera.com/news/2005/10/7/spain-deports-illegal-enclave-migrants|archive-date=Oct 3, 2023|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2006 දී ස්පාඤ්ඤ අගමැති සැපතේරෝ ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථාන වෙත ගියේය. වසර 25කට පසු එම ප්‍රදේශවලට නිල සංචාරයක් කළ පළමු ස්පාඤ්ඤ නායකයා ඔහු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4665310.stm|title=Spain PM visits troubled enclaves|date=31 January 2006}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ අවුරුද්දේ, ස්පාඤ්ඤ රජු I වන ජුවාන් කාර්ලෝස්, සීයුටා සහ මෙලිලා වෙත ගොස්, එන්ක්ලේව්ස් පාලනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි මොරොක්කෝව තවදුරටත් කෝපයට පත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7082766.stm|title=Morocco king condemns royal visit|date=7 November 2007}}&lt;/ref&gt; 

2011-2012 මොරොක්කෝ විරෝධතා අතරතුර, දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රජුගේ බලතල සීමා කරන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ඉල්ලා රබාත් සහ අනෙකුත් නගරවල දහස් ගණනක් ජනතාව පෙළ ගැසී සිටියහ. 2011 ජූලි මාසයේදී, අරාබි වසන්තයේ විරෝධතා සමනය කිරීමට ඔහු යෝජනා කළ ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යවස්ථාවක් පිළිබඳ ජනමත විචාරණයකින් රජු විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15856989|title=Why has Morocco's king survived the Arab Spring?|date=2011-11-24|work=BBC News|access-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306045108/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15856989|archive-date=6 March 2014|language=en-GB|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉන් අනතුරුව පැවති පළමු මහා මැතිවරණයේදී, මධ්‍යස්ථ ඉස්ලාමීය යුක්තිය සහ සංවර්ධන පක්ෂය බහු ආසන සංඛ්‍යාවක් දිනා ගත් අතර, නව ව්‍යවස්ථාව අනුව අබ්දෙලිලා බෙන්කිරානේ රජයේ ප්‍රධානියා ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-11-29 |title=Maroc: Mohammed VI nomme Abdelilah Benkirane chef du gouvernement |url=https://www.jeuneafrique.com/178337/politique/maroc-mohammed-vi-nomme-abdelilah-benkirane-premier-ministre/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121010554/https://www.jeuneafrique.com/178337/politique/maroc-mohammed-vi-nomme-abdelilah-benkirane-premier-ministre/ |archive-date=21 January 2016 |access-date=2023-08-13 |website=Jeune Afrique |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; හයවන මොහොමඩ් විසින් සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ නොතකා, පෙලපාලිකරුවන් ගැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා දිගටම ඉල්ලා සිටියහ. 2012 මැයි මාසයේදී කැසබ්ලැන්කා හි පැවති වෘත්තීය සමිති රැලියකට සියගණනක් සහභාගී වූහ. ප්‍රතිසංස්කරන ක්‍රියාත්මක කිරීමට රජය අපොහොසත් වූ බවට සහභාගී වූවෝ චෝදනා කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2012/5/28/mass-anti-government-protest-in-morocco|title=Mass anti-government protest in Morocco|date=28 May 2012|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182518/https://www.aljazeera.com/economy/2012/5/28/mass-anti-government-protest-in-morocco|archive-date=Oct 3, 2023|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2020 දෙසැම්බර් 10 වන දින ඊශ්‍රායල-මොරොක්කෝ සාමාන්‍යකරණ ගිවිසුම ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මොරොක්කෝව ඊශ්‍රායලය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යළි ආරම්භ කිරීමේ අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco, Israel: 6 decades of secret ties, cooperation |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/morocco-israel-6-decades-of-secret-ties-cooperation/2083157# |website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝ රාජධානිය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය රාජ්‍යය ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශනය 2020 දෙසැම්බර් 22 දින අත්සන් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2021/01/Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel.pdf |website=www.state.gov}}&lt;/ref&gt;

2021 අගෝස්තු 24 වන දින අසල්වැසි ඇල්ජීරියාව, මොරොක්කෝව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේ, මොරොක්කෝව බෙදුම්වාදී කණ්ඩායමකට සහය දක්වන බවට සහ ඇල්ජීරියාවට එරෙහිව සතුරු ක්‍රියා කරන බවට චෝදනා කරමිනි. මොරොක්කෝව මෙම තීරණය අසාධාරණ ලෙස හැඳින්වීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/algeria-says-cutting-diplomatic-ties-with-morocco-2021-08-24/#:%7E:text=Speaking%20at%20a%20news%20conference,on%20the%20Western%20Sahara%20issue|title=Algeria cuts diplomatic relations with Morocco|last1=Ahmed|first1=Hamid Ould|date=25 August 2021|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 සැප්තැම්බර් 8 වන දින, රික්ටර් පරිමාණයේ 6.8 ක භූමිකම්පාවක් මොරොක්කෝවට බලපෑවේ 2,800 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර දහස් ගණනක් තුවාල ලැබූහ. භූමිකම්පාවේ අපිකේන්ද්‍රය මාරකෙක් නගරයට කිලෝමීටර 70ක් පමණ නිරිත දෙසින් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Timeline: The Deadly September 8 Earthquake in Morocco |url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/09/357589/timeline-the-deadly-september-8-earthquake-in-morocco |website=moroccoworldnews.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>rt3l4htdyaxstwrwf6jba9pbbtq3bsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153113</id>
    <revision>
      <id>800298</id>
      <parentid>794448</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61216" sha1="sn3nc3ggy0f38gaul9jko444n6xuvwj" xml:space="preserve">[[File:GDP_per_capita_development_in_Southern_Africa.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_development_in_Southern_Africa.svg|thumb|1950 සිට දකුණු අප්‍රිකානු රටවල ඓතිහාසික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඒක පුද්ගල සංවර්ධනය]]
සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන විදේශ අපනයන වන්නේ ඛනිජ, රත්‍රන්,&lt;ref name=&quot;Baughan, M. 2005&quot;&gt;Baughan, M. (2005). Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.&lt;/ref&gt; සහ කෘෂිකර්මාන්තයයි. සිම්බාබ්වේ හරහා අප්‍රිකානු ට්‍රාන්ස්-අප්‍රිකානු මෝටර් රථ මාර්ග දෙකක් හරහා ගමන් කරයි: කයිරෝ-කේප් ටවුන් අධිවේගී මාර්ගය සහ බේරා-ලොබිටෝ අධිවේගී මාර්ගය. සිම්බාබ්වේ මහාද්වීපයේ දකුණු අප්‍රිකාවේ විශාලතම වෙළඳ හවුල්කරු වේ.&lt;ref name=&quot;AN_economy&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.africanews.com/site/list_messages/12598|title=Zimbabwe-South Africa economic relations since 2000|date=31 October 2007|access-date=3 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080101093932/http://www.africanews.com/site/list_messages/12598|archive-date=1 January 2008|publisher=Africa News|quote=Zimbabwe remains South Africa's most important trading partner in Africa.|url-status=deviated|archivedate=1 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080101093932/http://www.africanews.com/site/list_messages/12598}}&lt;/ref&gt; පුද්ගලික ව්‍යවසායන් සඳහා බදු සහ තීරුබදු ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර රාජ්‍ය ව්‍යවසායන් සඳහා දැඩි සහනාධාර ලබා දේ. රාජ්ය නියාමනය සමාගම් සඳහා මිල අධික වේ; ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීම හෝ වසා දැමීම මන්දගාමී සහ මිල අධික වේ.&lt;ref name=&quot;Heritage: Zimbabwe&quot;&gt;{{cite web |date=12 January 2012 |title=Zimbabwe Economy: Facts, Data, &amp; Analysis on Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/index/Country/Zimbabwe |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525024023/http://www.heritage.org/index/Country/Zimbabwe |archive-date=25 May 2010 |access-date=6 June 2012 |publisher=Heritage.org}}&lt;/ref&gt; සංචාරක ව්‍යාපාරය ද ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරයි.&lt;ref name=&quot;FA_Canada&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile – Zimbabwe |url=http://infoexport.gc.ca/ie-en/DisplayDocument.jsp?did=1589 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226160722/http://infoexport.gc.ca/ie-en/DisplayDocument.jsp?did=1589 |archive-date=26 February 2008 |access-date=2 December 2007 |publisher=Foreign Affairs and International Trade Canada |quote=Since the country is well endowed with natural resources such as minerals, [[arable land]] and [[wildlife]], many opportunities lie in resource-based activities such as mining, agriculture and tourism and their downstream industrial activities.}}&lt;/ref&gt; නමුත් මෑත වසරවලදී අසාර්ථක වෙමින් පවතී. සිම්බාබ්වේ සංරක්ෂණ කාර්ය සාධක බලකාය 2007 ජුනි මාසයේදී වාර්තාවක් නිකුත් කළ අතර, දඩයම් කිරීම සහ වන විනාශය හේතුවෙන් 2000 වසරේ සිට සිම්බාබ්වේ වන සතුන්ගෙන් 60% ක් මිය ගොස් ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. පුලුල්ව පැතිරුනු වන විනාශය සමග එක්ව සිදුවන ජීවිත හානිය සංචාරක කර්මාන්තයට විනාශකාරී විය හැකි බවට වාර්තාව අනතුරු අඟවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-zimbabwe-animals.html|title=Zimbabwe's Wildlife Decimated by Economic Crisis|author=Wadhams, Nick|date=1 August 2007|access-date=5 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921042809/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-zimbabwe-animals.html|archive-date=21 September 2007|publisher=[[National Geographic News]]|location=Nairobi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ අංශය වේගයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී. 2011 දී ජංගම අන්තර්ජාල බ්‍රවුසර සමාගමක් වන ඔපෙරා විසින් කරන ලද වාර්තාවකින් සිම්බාබ්වේ අප්‍රිකාවේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන වෙළඳපොළ ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.biztechafrica.com/article/zimbabwe-ranked-fastest-growing-internet-market/1007/ Zimbabwe Ranked Fastest growing Internet Market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225071548/https://www.biztechafrica.com/article/zimbabwe-ranked-fastest-growing-internet-market/1007/|date=25 December 2019}}. Biztechafrica.com (10 August 2011); retrieved 4 July 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.biztechafrica.com/article/why-ict-critical-illiterate-africa/4841/ Why ICT is critical in 'illiterate' Africa|BiztechAfrica Business, Telecom, Technology &amp; IT News Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116235301/https://www.biztechafrica.com/article/why-ict-critical-illiterate-africa/4841/ |date=2020-01-16 }}. Biztechafrica.com (3 December 2012); retrieved 4 July 2013.&lt;/ref&gt;[[File:2010_market_Harare_Zimbabwe_5866074969.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2010_market_Harare_Zimbabwe_5866074969.jpg|thumb|හරාරේ, ම්බරේ හි වෙළඳපොළක්]]
2002 ජනවාරි මාසයේ සිට, 2001 සිම්බාබ්වේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ ආර්ථික ප්‍රතිසාධන පනත (ZDERA) නමින් හැඳින්වෙන එක්සත් ජනපද නීති සම්පාදනය හරහා රජය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතනවල ණය රේඛා කැටි කර ඇත. 4C වගන්තිය මගින් සිම්බාබ්වේ රජයට ණය සහ ණය දීර්ඝ කිරීම නිශේධ කිරීමට ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතන යොමු කරන ලෙස භාණ්ඩාගාරයේ ලේකම්ට උපදෙස් දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.govtrack.us/congress/billtext.xpd?bill=s107-494&amp;version=enr&amp;nid=t0%3Aenr%3A30|title=Zimbabwe Democracy And Economic Recovery Act of 2001 at Govtrack.us News|date=18 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106021634/http://www.govtrack.us/congress/billtext.xpd?bill=s107-494&amp;version=enr&amp;nid=t0%3Aenr%3A30|archive-date=6 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයට අනුව, මෙම සම්බාධක ඉලක්ක වන්නේ රජයේ නිලධාරීන් සතු හෝ පාලනය වන විශේෂිත ව්‍යාපාර හතක් මිස සාමාන්‍ය පුරවැසියන් නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/prs/ps/2004/30091.htm|title=Zimbabwe: Sanctions Enhancement|publisher=[[United States Department of State]]|date=2 March 2004|author=Boucher, Richard}}&lt;/ref&gt;[[File:GDP_per_capita_(current),_%25_of_world_average,_1960-2012;_Zimbabwe,_South_Africa,_Botswana,_Zambia,_Mozambique.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_(current),_%25_of_world_average,_1960-2012;_Zimbabwe,_South_Africa,_Botswana,_Zambia,_Mozambique.png|thumb|ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (වත්මන්), අසල්වැසි රටවලට සාපේක්ෂව (ලෝක සාමාන්‍යය = 100)]]
සිම්බාබ්වේ 1980 ගණන් (වසරකට 5% GDP වර්ධනය) සහ 1990s (වසරකට 4.3% GDP වර්ධනය) පුරා ධනාත්මක ආර්ථික වර්ධනයක් පවත්වා ගෙන ගියේය. ආර්ථිකය 2000 සිට පහත වැටුණි: 2000 දී 5%, 2001 දී 8%, 2002 දී 12% සහ 2003 දී 18%.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Richardson, Craig J.|title=The loss of property rights and the collapse of Zimbabwe|url=http://www.cato.org/pubs/journal/cj25n3/cj25n3-12.pdf|url-status=dead|journal=Cato Journal|volume=25|pages=541–565|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102064633/http://www.cato.org/pubs/journal/cj25n3/cj25n3-12.pdf|archive-date=2 January 2011|access-date=10 November 2010}}&lt;/ref&gt; කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ යුද්ධයට 1998 සිට 2002 දක්වා සිම්බාබ්වේ මැදිහත් වීම නිසා ආර්ථිකයෙන් ඩොලර් මිලියන සිය ගනනක් කාන්දු විය.&lt;ref name=&quot;drained&quot;&gt;{{cite web |title=Organised Violence and Torture in Zimbabwe in 1999 |url=http://www.hrforumzim.com/reports/tort990003/torture990003b.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602193428/http://www.hrforumzim.com/reports/tort990003/torture990003b.htm |archive-date=2 June 2010 |access-date=16 March 2007 |website=Zimbabwe Human Rights NGO Forum}}&lt;/ref&gt; 1999 සිට 2009 දක්වා සිම්බාබ්වේ වාර්ෂික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 6.1%ක අඩුම ආර්ථික වර්ධනයක් දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Guinness Book of Records 2014|last=Glenday|first=Craig|year=2013|isbn=9781908843159|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/123 123]|publisher=Guinness World Records Limited|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/123}}&lt;/ref&gt; ආර්ථිකයේ පහත වැටීමට ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වී ඇත්තේ රජයේ වැරදි කළමනාකරණය සහ දූෂණය සහ 2000 වසරේ මතභේදාත්මක ඉඩම් රාජසන්තක කිරීම් වලදී සුදු ගොවීන් 4,000 කට වැඩි පිරිසක් ඉවත් කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;CNN-2000-04-18&quot;&gt;{{cite web |date=18 April 2000 |title=Zimbabwe President Mugabe labels white farmers 'enemies' |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/africa/04/18/zimbabwe.land.03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629014621/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/africa/04/18/zimbabwe.land.03 |archive-date=29 June 2006 |access-date=20 September 2007 |website=CNN.com |location=Harare, Zimbabwe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time-2002-02-18&quot;&gt;Robinson, Simon (18 February 2002). [https://web.archive.org/web/20191018164842/http://content.time.com/time/printout/0,8816,203620,00.html &quot;A Tale of Two Countries&quot;], ''[[Time (magazine)|Time]]''; accessed 4 May 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC-2002-08-15&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2192947.stm|title=White farmers under siege in Zimbabwe|date=15 August 2002|work=BBC News|access-date=6 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106120323/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2192947.stm|archive-date=6 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සිම්බාබ්වේ රජය සහ එහි ආධාරකරුවන් සහතික කරන්නේ ආර්ථිකය කඩාකප්පල් කළ තම ඥාතීන් පලවා හැරීමේ පළිගැනීමේ බටහිර ප්‍රතිපත්ති බවයි.&lt;ref&gt;[http://news.sky.com/story/265649/mugabe-interview-the-full-transcript Mugabe Interview: The Full Transcript], News.sky.com (24 May 2004); retrieved 4 July 2013.&lt;/ref&gt;

2005 වන විට, සාමාන්‍ය සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගේ මිලදී ගැනීමේ ශක්තිය 1953 ට සමාන මට්ටම් වලට පහත වැටී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite report|author=Clemens, Michael|author2=Moss, Todd|date=20 July 2005|access-date=4 April 2011|title=Costs and Causes of Zimbabwe's Crisis|url=http://www.cgdev.org/content/publications/detail/2918|publisher=[[Center for Global Development]]|archive-date=4 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504082241/http://www.cgdev.org/content/publications/detail/2918/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 දී මහ බැංකු අධිපති ගිඩියොන් ගොනෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් ආන්ඩුව සුදු ගොවීන්ට නැවත පැමිණිය හැකි බවට ප්‍රකාශ කිරීමට පටන් ගත්තේය. 400 සිට 500 දක්වා තවමත් රට තුළ ඉතිරිව ඇත, නමුත් රාජසන්තක කර ඇති බොහෝ ඉඩම් තවදුරටත් ඵලදායී නොවීය.&lt;ref name=&quot;Meldrum-2005-05-21&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/zimbabwe/article/0,2763,1489173,00.html|title=As country heads for disaster, Zimbabwe calls for return of white farmers|last=Meldrum|first=Andrew|date=21 May 2005|work=The Guardian|access-date=4 April 2011|location=London, UK}}&lt;/ref&gt; 2016 වන විට, සුදු ගොවීන් සතු මුල් ගොවිපල 4,500 න් 300 ක් පමණ ඉතිරි විය. පිටත්ව ගිය ගොවිපල ඉතා දුරස්ථ විය, නැතහොත් ඒවායේ හිමිකරුවන් ආරක්ෂාව සඳහා මුදල් ගෙවා හෝ පාලන තන්ත්‍රය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Out of House&quot;&gt;{{Cite news|title=Out of House and Home|last=Fletcher|first=Martin|date=7 February 2017|newspaper=The Telegraph|edition=Telegraph Magazine|page=39}}&lt;/ref&gt; 2007 ජනවාරි මාසයේදී රජය සමහර සුදු ගොවීන්ට දිගුකාලීන බදු නිකුත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Timberg-WP-2007-01-06&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501746_pf.html|title=White Farmers Given Leases in Zimbabwe|last=Timberg|first=Craig|date=6 January 2007|newspaper=The Washington Post|access-date=4 April 2011}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඒ සමගම, කලින් ඉවත් කිරීමේ දැන්වීම් ලබා දුන් ඉතිරි සුදු ගොවීන්ට ඉඩමෙන් ඉවත් වන ලෙස හෝ අත්අඩංගුවට ගැනීමේ අවදානමක් ඇති ලෙස රජය දිගින් දිගටම ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;AP/WP-2007-02-05&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/05/AR2007020501262_pf.html|title=Zimbabwe threatens white farmers|date=5 February 2007|newspaper=The Washington Post|access-date=4 April 2011|agency=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chinaka-2007-08-08&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL0839141020070808|title=Zimbabwe threatens white farmers on evictions|last=Chinaka|first=Cris|date=8 August 2007|work=[[Reuters]]|access-date=4 April 2011}}&lt;/ref&gt; මුගාබේ විදේශ ආන්ඩු පෙන්වා දුන් අතර සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකයේ වැටීමට හේතුව ලෙස &quot;කඩාකප්පල්කාරිත්වය&quot; චෝදනා කළ අතර රටේ 80% විධිමත් විරැකියා අනුපාතය ද විය.&lt;ref name=&quot;unemployment&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/world/africa/displaystory.cfm?story_id=9475943|title=How to stay alive when it all runs out|date=12 July 2007|newspaper=The Economist|access-date=6 June 2012}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යම සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලයට අනුව උද්ධමනය 1998 දී 32% ක වාර්ෂික අනුපාතයකින් 2008 අගෝස්තු මාසයේදී 11,200,000% ක ඇස්තමේන්තුගත ඉහළම අගයක් දක්වා ඉහළ ගියේය.&lt;ref name=&quot;Zimbabwe inflation at 11,200,000&quot;&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/BUSINESS/08/19/zimbabwe.inflation/index.html|title=Zimbabwe inflation hits 11,200,000 percent|date=19 August 2008|access-date=4 May 2016|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; මෙය අධි උද්ධමන තත්ත්වයක් නියෝජනය කළ අතර මහ බැංකුව නව ඩොලර් ට්‍රිලියන 100 නෝට්ටුවක් හඳුන්වා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/16/zimbawe.currency/|title=Zimbabwe to print first $100 trillion note|date=16 January 2009|access-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927163223/http://www.undp.org.zw/component/docman/doc_download/230-zimbabwe-poverty-report-2011-april-17-2013|archive-date=27 September 2013|agency=[[CNN]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2009 ජනවාරි මාසයේදී, පැන ගිය උද්ධමනය මැඩපැවැත්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස, වැඩබලන මුදල් අමාත්‍ය පැට්‍රික් චයිනමාසා නිවේදනය කළේ, සිම්බාබ්වේ ඩොලරය සමඟ ව්‍යාපාර කිරීමට සිම්බාබ්වේ වැසියන්ට වෙනත්, වඩා ස්ථාවර මුදල් භාවිතා කිරීමට අවසර දෙන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7859033.stm|title=Zimbabwe abandons its currency|date=29 January 2009|work=BBC News|access-date=4 April 2011}}&lt;/ref&gt; උද්ධමනය මැඩපැවැත්වීම සහ ආර්ථික වර්ධනය වර්ධනය කිරීම සඳහා, සිම්බාබ්වේ ඩොලරය 2009 අප්‍රේල් මාසයේදී දින නියමයක් නොමැතිව අත්හිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/a-13-2009-04-12-voa9-69816747/367559.html|title=Zimbabwe Suspends Use of Own Currency|date=12 April 2009|publisher=VOA News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306183224/http://www.voanews.com/content/a-13-2009-04-12-voa9-69816747/367559.html|archive-date=2014-03-06|access-date=2024-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2016 දී, සිම්බාබ්වේ එක්සත් ජනපද ඩොලරය සහ රැන්ඩ් (දකුණු අප්‍රිකාව), පුලා (බොට්ස්වානා), යුරෝ සහ පවුම් ස්ටර්ලින් (එක්සත් රාජධානිය) වැනි විවිධ මුදල් වර්ග වල වෙළඳාම් කිරීමට අවසර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Giokos |first=Eleni |date=29 February 2016 |title=This country has nine currencies |url=https://money.cnn.com/2016/02/29/news/zimbabwe-currency/index.html |access-date=8 January 2017 |website=CNNMoney}}&lt;/ref&gt; 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, සිම්බාබ්වේ රිසර්ව් බැංකුවේ ආණ්ඩුකාර ජෝන් මන්ගුඩියා, සිම්බාබ්වේ ආර්ථික හා මූල්‍ය අභියෝගවලට විසඳුම් සෙවීම සඳහා නව දේශීය මුදල් ඒකකයක්, තත්‍ය කාලීන දළ පියවීම් ඩොලරයක් හඳුන්වා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Staff Reporter |date=20 February 2019 |title=RBZ introduces 'RTGS Dollars' |url=https://www.thezimbabwemail.com/banking/rbz-introduces-rtgs-dollars/ |access-date=20 May 2019 |website=The Zimbabwe Mail |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

යුනිටි රජය පිහිටුවීමෙන් පසුව සහ 2009 දී සිම්බාබ්වේ ඩොලරය වෙනුවට මුදල් වර්ග කිහිපයක් සම්මත කර ගැනීමෙන් පසුව, සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකය යළිත් යථා තත්ත්වයට පත් විය. 2009 සහ 2012 අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වසරකට 8-9% කින් වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;Worldbank&quot;&gt;{{cite web |date=4 October 2016 |title=Zimbabwe Overview |url=http://www.worldbank.org/en/country/zimbabwe/overview |access-date=8 January 2017 |website=The World Bank |publisher=World Bank Group}}&lt;/ref&gt; 2010 නොවැම්බරයේදී, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකය විස්තර කළේ &quot;එහි උත්ප්‍රේරක ආර්ථික වර්ධනයේ දෙවන වසර සම්පූර්ණ කරමින්&quot; ලෙසය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE6A70C320101108|title=Zimbabwe economy buoyant, more reform needed: IMF|date=8 November 2010|work=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20101111042949/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE6A70C320101108|archive-date=11 November 2010|url-status=deviated|access-date=9 May 2024|archivedate=2 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402102805/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE6A70C320101108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 November 2010 |title=Zimbabwe economy growing: IMF |url=http://www.talkzimbabwe.com/zimbabwe-economy-growing-imf-cms-884 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112194941/http://www.talkzimbabwe.com/zimbabwe-economy-growing-imf-cms-884 |archive-date=12 November 2010 |publisher=talkzimbabwe.co}}&lt;/ref&gt; පෑන්-අප්‍රිකා ආයෝජන බැංකුව IMARA විසින් 2011 පෙබරවාරි මාසයේ දී සිම්බාබ්වේ හි ආයෝජන අපේක්ෂාවන් පිළිබඳ වාසිදායක වාර්තාවක් නිකුත් කරන ලද අතර, වැඩි දියුණු කළ ආදායම් පදනමක් සහ ඉහළ බදු ලැබීම් උපුටා දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://ir.imarainvestor.com/profiles/investor/ResLibraryView.asp?ResLibraryID=43595&amp;GoTopage=1&amp;Category=1211&amp;BzID=1648|title=IMARA: Global investors get upbeat briefing on Zim prospects|date=17 February 2011|access-date=4 April 2011|publisher=[[IMARA]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103601/http://ir.imarainvestor.com/profiles/investor/ResLibraryView.asp?ResLibraryID=43595&amp;GoTopage=1&amp;Category=1211&amp;BzID=1648|archive-date=11 May 2011}}&lt;/ref&gt; 2013 ජනවාරි මාසයේදී, මුදල් අමාත්‍යාංශය විසින් ඔවුන්ගේ භාණ්ඩාගාරයේ ඇත්තේ ඩොලර් 217ක් පමණක් බවත් ඉදිරි මැතිවරණ සඳහා මුදල් යෙදවීම සඳහා පරිත්‍යාග සඳහා ඉල්ලුම් කරන බවත් වාර්තා කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nyathi |first=Kitsepile |date=30 January 2013 |title=Zimbabwe has only $217 in the bank, says finance minister |url=http://www.africareview.com/News/Zimbabwe-finance-coffers-are-empty/-/979180/1679520/-/kghs8a/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222091904/http://www.africareview.com/News/Zimbabwe-finance-coffers-are-empty/-/979180/1679520/-/kghs8a/-/index.html |archive-date=22 December 2019 |website=AfricaReview.com |publisher=[[Nation Media Group]]}}&lt;/ref&gt; 2014 වන විට, සිම්බාබ්වේ 1990 ගණන්වල&lt;ref name=&quot;Worldbank&quot; /&gt; දක්නට ලැබුණු මට්ටමට යථා තත්ත්වයට පත් වූ නමුත් 2012 සහ 2016 අතර වර්ධනය අඩාල විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chitiyo |first1=Knox |last2=Vines |first2=Alex |last3=Vandome |first3=Christopher |date=September 2016 |title=The Domestic and External Implications of Zimbabwe's Economic Reform and Re-engagement Agenda |url=https://www.chathamhouse.org/publication/domestic-and-external-implications-zimbabwes-economic-reform-and-re-engagement-agenda |access-date=8 January 2017 |website=Chatham House |publisher=Royal Institute for International Affairs}}&lt;/ref&gt; උද්ධමනය 2018 දී 42%; 2019 ජූනි මාසයේදී උද්ධමන අනුපාතය 175% දක්වා ළඟා වූ අතර එය රට පුරා මහජන නොසන්සුන්තාවයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/2019/08/19/752329758/in-zimbabwe-an-economic-crisis-with-175-inflation-drives-discontent|title=In Zimbabwe, An Economic Crisis With 175% Inflation Drives Discontent|last1=Marima|first1=Tendai|date=19 August 2019|access-date=20 August 2019|language=en|website=NPR.org}}&lt;/ref&gt;

=== ඛනිජ ===
ලොව විශාලතම ප්ලැටිනම් සංචිත සමහරක් ඇන්ග්ලෝ ඇමෙරිකන් පීඑල්සී, සිම්ප්ලැට්ස් සහ ඉම්පාලා ප්ලැටිනම් විසින් හෑරීමත් සමඟ පතල් අංශය ලාභදායී වේ.&lt;ref name=&quot;nofix&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7346042.stm|title=No quick fix for Zimbabwe's economy|last=Madslien|first=Jorn|date=14 April 2008|access-date=19 December 2008|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; ජාතියේ විශාලතම ප්ලැටිනම් සමාගම වන සිම්ප්ලැට්, සමාගම ජනසතු කරන බවට මුගාබේගේ තර්ජන නොතකා, ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 500 ක ව්‍යාප්තියක් සමඟ ඉදිරියට ගොස් ඇති අතර, වෙනම ඩොලර් බිලියන 2 ක ව්‍යාපෘතියක් දිගටම කරගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thestandard.co.zw/business/29142-zimplats-ignores-seizure-threat.html|title=Zimplats ignores seizure threat|last=Dube|first=Jennifer|date=3 April 2011|newspaper=The Standard|access-date=4 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511145956/http://www.thestandard.co.zw/business/29142-zimplats-ignores-seizure-threat.html|archive-date=11 May 2011|location=Harare, Zimbabwe|archivedate=11 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511145956/http://www.thestandard.co.zw/business/29142-zimplats-ignores-seizure-threat.html|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;

2006 දී සොයා ගන්නා ලද මාරන්ජ් දියමන්ති ක්ෂේත්‍ර සියවසකට වැඩි කාලයක් තුළ සොයාගත් විශාලතම දියමන්ති ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;EarthTimes&quot;&gt;[http://www.iol.co.za/news/africa/diamond-company-in-trouble-with-harare-mps-1.472176#.U_aWGSimH-E &quot;Diamond company in trouble with Harare MPs&quot;], ''Independent Online'', South Africa, 2 February 2010.&lt;/ref&gt; ඔවුන්ට රටේ මූල්‍ය තත්ත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු කිරීමේ හැකියාව ඇත, නමුත් ක්ෂේත්‍රයෙන් ලැබෙන සියලුම ආදායම් පාහේ හමුදා නිලධාරීන්ගේ සහ ZANU-PF දේශපාලනඥයන්ගේ සාක්කුවලට අතුරුදහන් වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 June 2009 |title=Diamonds in the rough, report by Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/en/reports/2009/06/26/diamonds-rough |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908020850/http://www.hrw.org/en/reports/2009/06/26/diamonds-rough |archive-date=8 September 2012 |access-date=6 June 2012 |publisher=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt; නිෂ්පාදනය කරන කැරට් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මාරන්ජ් ක්ෂේත්‍රය ලොව විශාලතම දියමන්ති නිෂ්පාදන ව්‍යාපෘතිවලින් එකකි,&lt;ref name=&quot;Kitco&quot;&gt;[http://www.kitco.com/ind/Zimnisky/2013-08-20-Ranking-Of-The-World-s-Diamond-Mines-By-Estimated-2013-Production.html &quot;Ranking Of The World's Diamond Mines By Estimated 2013 Production&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053511/http://www.kitco.com/ind/Zimnisky/2013-08-20-Ranking-Of-The-World-s-Diamond-Mines-By-Estimated-2013-Production.html|date=21 September 2013}}, ''[[Kitco]]'', 20 August 2013.&lt;/ref&gt; 2014 වර්ෂයේදී ඩොලර් මිලියන 350කට වඩා වටිනා කැරට් මිලියන 12ක් නිපදවා ඇතැයි ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFKBN0NZ0I420150514|title=Zimbabwe diamond exports fell 34 pct in 2014: official|date=14 May 2015|work=Reuters|access-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517050109/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFKBN0NZ0I420150514|archive-date=17 May 2015|language=en|url-status=deviated|archivedate=11 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411035120/https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFKBN0NZ0I420150514}}&lt;/ref&gt;

2014 ඔක්තෝබර් වන විට, මෙටලන් කෝපරේෂන් සිම්බාබ්වේහි විශාලතම රන් ආකරය විය.&lt;ref name=&quot;Metallon&quot;&gt;Marawanyika, Godfrey, [https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-17/biggest-zimbabwe-gold-miner-to-decide-on-london-listing-by-march Biggest Zimbabwe Gold Miner to Rule on London Trade by March], Bloomberg News, 17 October 2014. Retrieved 3 August 2016.&lt;/ref&gt;

=== කෘෂිකර්ම ===
[[File:Shona_farms_Zimbabwe.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shona_farms_Zimbabwe.jpg|thumb|සිම්බාබ්වේ හි ෂෝනා ගොවිපල]]
සිම්බාබ්වේ වාණිජ ගොවිතැන් අංශය සම්ප්‍රදායිකව අපනයන සහ විදේශ විනිමය මූලාශ්‍රයක් වූ අතර රැකියා 400,000ක් ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, රජයේ ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන එම අංශයට දැඩි ලෙස හානි කළ අතර සිම්බාබ්වේ ආහාර නිෂ්පාදන ශුද්ධ ආනයනකරුවෙකු බවට පත් කළේය. උදාහරණයක් ලෙස, 2000 සහ 2016 අතර, වාර්ෂික තිරිඟු නිෂ්පාදනය ටොන් 250,000 සිට ටොන් 60,000 දක්වා පහත වැටුණි, බඩ ඉරිඟු ටොන් මිලියන දෙකක සිට ටොන් 500,000 දක්වා අඩු විය සහ හරක් මස් සඳහා ඝාතනය කරන ලද ගවයන් 605,000 සිට හිස 244,000 දක්වා පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;Out of House&quot; /&gt; කෝපි නිෂ්පාදනය, වරක් වටිනා අපනයන භාණ්ඩයක් වූ අතර, 2000 දී සුදු ජාතිකයින් සතු කෝපි ගොවිපල අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු අතථ්‍ය ලෙස නතර වූ අතර එය කිසිදා යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mumera |first=Wisdom |date=9 January 2016 |title=Zimbabwe's Coffee Production Declines |url=http://newsofthesouth.com/zimbabwes-coffee-production-declines/ |website=newsofhesouth.com}}&lt;/ref&gt;

පසුගිය වසර දහය පුරාවට, අර්ධ ශුෂ්ක නිවර්තන කලාප සඳහා වන ජාත්‍යන්තර භෝග පර්යේෂණ ආයතනය සිම්බාබ්වේ ගොවීන්ට අස්වැන්න වැඩි කිරීමට උපකාර කළ හැකි තිරසාර ගොවිතැන් ක්‍රමයක් වන සංරක්ෂණ කෘෂිකාර්මික ශිල්පීය ක්‍රම අනුගමනය කිරීමට සහාය වේ. අවම පාංශු කැළඹීම, රනිල කුලයට අයත් බෝග වගාව සහ කාබනික වසුන් භාවිතය යන මූලධර්ම තුන යෙදීමෙන් ගොවීන්ට ආක්‍රමණය වැඩි දියුණු කිරීමට, වාෂ්පීකරණය සහ පාංශු ඛාදනය අඩු කිරීමට සහ කාබනික පාංශු අන්තර්ගතය ගොඩනැගීමට හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title={{!}}{{!}} ICRISAT {{!}}{{!}} Impact |url=http://www.icrisat.org/impacts/impact-stories/Icrisat-impacts-27.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223030349/http://www.icrisat.org/impacts/impact-stories/Icrisat-impacts-27.htm |archive-date=23 February 2022 |access-date=2022-02-23 |website=www.icrisat.org}}&lt;/ref&gt; 2005 සහ 2011 අතර, සිම්බාබ්වේ හි සංරක්ෂණ කෘෂිකර්මාන්තයේ යෙදෙන කුඩා වතු හිමියන්ගේ සංඛ්‍යාව 5,000 සිට 150,000 දක්වා වැඩි විය. විවිධ ප්‍රදේශ හරහා ධාන්‍ය අස්වැන්න සියයට 15ත් 100ත් අතර ප්‍රමාණයකින් ඉහළ ගියේය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130916133602/http://eiard.org/media/uploads/File/Case%20studies/2013_SDC%20funded/ICRISAT%20-%20Conservation%20agriculture%20and%20micro-dosing%20in%20Zimbabwe.pdf ''Conservation agriculture and microdosing in Zimbabwe''], WRENmedia, January 2013&lt;/ref&gt; රජය විසින් 2012 දී ජාතික උපාය මාර්ගික ආහාර සුරක්ෂිත බෝගයක් ලෙස අර්තාපල් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=University |first1=Wageningen |last2=form |first2=Research Contact |date=2015-10-23 |title=Agronomic and environmental studies of potato (Solanum tuberosum L.) and analysis of its value chain in Zimbabwe |url=https://www.wur.nl/en/activity/Agronomic-and-environmental-studies-of-potato-Solanum-tuberosum-L.-and-analysis-of-its-value-chain-in-Zimbabwe-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412204251/https://www.wur.nl/en/activity/Agronomic-and-environmental-studies-of-potato-Solanum-tuberosum-L.-and-analysis-of-its-value-chain-in-Zimbabwe-1.htm |archive-date=12 April 2021 |access-date=2020-12-17 |website=WUR |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

=== සංචාරක කර්මාන්තය ===
[[File:Victoria_Falls_aerial_view_September_2003.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Victoria_Falls_aerial_view_September_2003.jpg|thumb|වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල, ඉහළ සැම්බේසියේ අවසානය සහ මැද සැම්බේසියේ ආරම්භය]]
2000 වසරේ ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනේ සිට සිම්බාබ්වේ සංචාරක ව්‍යාපාරය ක්‍රමානුකූලව පහත වැටී ඇත. 2018 වසරේ සංචාරකයන් මිලියන 2.6ක් සමඟින් සංචාරක ව්‍යාපාරය උපරිමයට පැමිණියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2019 |title=Zimbabwe 2018 tourist arrivals peak 2,6 million |url=https://www.sundaynews.co.zw/zimbabwe-2018-tourist-arrivals-peak-26million/ |website=The Sunday News}}&lt;/ref&gt; 2016 දී, සිම්බාබ්වේ වෙත සංචාරක ව්‍යාපාරයේ මුළු දායකත්වය ඩොලර් බිලියන 1.1 (USD) හෝ සිම්බාබ්වේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.1% ක් පමණ විය. සංචාරක සහ සංචාරක ව්‍යාපාරයේ මෙන්ම සංචාරක සහ සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් වක්‍රව සහාය දක්වන කර්මාන්ත ද ජාතික රැකියා වලින් 5.2% ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 2017 |title=Travel and tourism: Economic impact 2017 Zimbabwe |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/zimbabwe2017.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110114420/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/zimbabwe2017.pdf |archive-date=10 November 2017 |work=[[World Travel and Tourism Council|WTTC]]}}&lt;/ref&gt;

2000 සහ 2007 අතර ගුවන් සමාගම් කිහිපයක් සිම්බාබ්වේ වෙතින් ඉවත් විය. ඕස්ට්‍රේලියාවේ ක්වාන්ටාස්, ජර්මනියේ ලුෆ්තාන්සා සහ ඔස්ට්‍රියානු ගුවන් සේවය මුලින්ම ඉවත් වූ අතර 2007 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන් සේවය හරාරේ වෙත සියලුම සෘජු ගුවන් ගමන් අත්හිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1220218.stm|title=Sun sets on Zimbabwe tourism|author=Machipisa, Lewis|date=14 March 2001|work=BBC News|access-date=16 November 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/10/29/wairways129.xml|title=British Airways abandons flights to Zimbabwe|author=Berger, Sebastien|date=29 October 2007|work=The Daily Telegraph|access-date=16 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130233121/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F10%2F29%2Fwairways129.xml|archive-date=30 November 2007|location=London, UK|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; අප්‍රිකාව පුරා සහ යුරෝපයේ සහ ආසියාවේ ගමනාන්ත කිහිපයක ගුවන් ගමන් ක්‍රියාත්මක කළ රටේ ප්‍රමුඛතම ගුවන් සේවය වන එයාර් සිම්බාබ්වේ 2012 පෙබරවාරි මාසයේදී මෙහෙයුම් නතර කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sibanda |first=Tichaona |date=23 February 2012 |title=Zimbabwe: Air Zimbabwe Vanishes From the Skies Indefinitely |url=http://allafrica.com/stories/201202231437.html |access-date=6 June 2012 |website=allAfrica.com}}&lt;/ref&gt; 2017 වන විට ප්‍රධාන වාණිජ ගුවන් සමාගම් කිහිපයක් සිම්බාබ්වේ වෙත ගුවන් ගමන් නැවත ආරම්භ කර ඇත.

සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණ කිහිපයක් ඇත. සැම්බියාව සමඟ බෙදාගෙන ඇති සැම්බේසි හි වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල පිහිටා ඇත්තේ සිම්බාබ්වේ හි වයඹ දෙසින් ය. වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල ලොව විශාලතම දිය ඇල්ල ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Zimbabwe geography, maps, climate, environment and terrain from Zimbabwe {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Zimbabwe/geography.htm |access-date=2023-12-12 |website=www.countryreports.org}}&lt;/ref&gt; ආර්ථික වෙනස්කම් වලට පෙර, මෙම ස්ථාන සඳහා සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සිම්බාබ්වේ පැත්තට පැමිණි නමුත් දැන් සැම්බියාව ප්‍රධාන ප්‍රතිලාභියා වේ. වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල ජාතික වනෝද්‍යානය ද මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති අතර එය සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන ජාතික වනෝද්‍යාන අටෙන් එකකි,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zimbabwe Tourism Authority |url=http://www.zimbabwetourism.net/index.php/where-to-go/destinations/hwange-national-park |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203100122/http://www.zimbabwetourism.net/index.php/where-to-go/destinations/hwange-national-park |archive-date=3 December 2007 |access-date=16 November 2007 |website=zimbabwetourism.net}}&lt;/ref&gt; එයින් විශාලතම වන්නේ හ්වාංගේ ජාතික උද්‍යානයයි. සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා තවත් ස්ථානයක් වන කරිබා විල ලොව විශාලතම ජලාශය වේ.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

නැගෙනහිර උස්බිම් යනු මොසැම්බික් දේශ සීමාව ආසන්නයේ පිහිටි කඳුකර ප්‍රදේශ මාලාවකි. සිම්බාබ්වේ හි උසම කඳු මුදුන වන නයංගනී කන්ද මීටර් 2,593 (අඩි 8,507) එහි මෙන්ම බුම්බා කඳු සහ නයංග ජාතික වනෝද්‍යානය ද පිහිටා ඇත. ලෝක දර්ශනය මෙම කඳුකරයේ පිහිටා ඇති අතර, කිලෝමීටර් 60-70 (සැතපුම් 37-43) පමණ දුරින් පිහිටි ස්ථාන දෘශ්‍යමාන වන අතර, පැහැදිලි දිනවලදී රුසාපේ නගරය දැකගත හැකිය.

සිම්බාබ්වේ අප්‍රිකාවේ අසාමාන්‍ය දෙයක් වන්නේ අද්විතීය වියළි ගල් ශෛලියකින් ඉදිකරන ලද පුරාණ හා මධ්‍යකාලීන නටඹුන් නගර ගණනාවක් තිබීමයි. මේවායින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන්නේ මස්විංගෝ හි මහා සිම්බාබ්වේ නටබුන් ය. අනෙකුත් නටබුන් අතර කාමි, ධ්ලෝ-ද්ලෝ සහ නලෙටලේ ඇතුළත් වේ. මාටෝබෝ කන්දs යනු දකුණු සිම්බාබ්වේ හි බුලවායෝ සිට දකුණට කිලෝමීටර් 35 (සැතපුම් 22) පමණ දුරින් ආරම්භ වන ග්‍රැනයිට් කොප්ජේස් සහ වනාන්තර නිම්න ප්‍රදේශයකි. වසර බිලියන දෙකකට පමණ පෙර මෙම කඳු සෑදී ඇත්තේ කළුගල් මතුපිටට බලහත්කාරයෙන් බලහත්කාරයෙන් ගෙන, පසුව ඛාදනය වී සුමට &quot;තල්මසුන් ඩ්වාලා&quot; සහ කැඩුණු කොප්ජේ නිපදවා, ගල් පර්වත වලින් වැසී ඇති අතර වෘක්ෂලතා පඳුරු වලින් වැසී ඇත. එන්ඩෙබෙල් ජාතියේ නිර්මාතෘ ම්සිලිකාසි, එම ප්‍රදේශයට එහි නම ලබා දුන්නේය, එහි තේරුම 'තට්ට හිස්' යන්නයි. ඔවුන්ගේ පෞරාණික හැඩයන් සහ දේශීය වන සතුන් නිසා ඔවුන් සංචාරක ආකර්ෂණයක් බවට පත්ව ඇත. සිසිල් රෝඩ්ස් සහ ලියාන්ඩර් ස්ටාර් ජේම්සන් වැනි අනෙකුත් මුල් සුදු යටත්විජිතවාදීන් මෙම කඳුකරයේ ලෝක දර්ශනයේ තැන්පත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zimbabwe: The Spirit of Matobo |url=http://zimbabwe.safari.co.za/spirit-of-zimbabwe.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101100547/http://zimbabwe.safari.co.za/spirit-of-zimbabwe.html |archive-date=1 November 2013 |work=zimbabwe.safari.co.za}}&lt;/ref&gt;

=== ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව ===
බොහෝ සාර්ථක කුඩා පරිමාණ ජල සැපයුම් සහ සනීපාරක්ෂක වැඩසටහන් ඇත, නමුත් සිම්බාබ්වේ බහුතරය සඳහා වැඩිදියුණු කළ ජල හා සනීපාරක්ෂක පද්ධතිවල සමස්ත හිඟයක් පවතී. 2012 වසරේ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගෙන් 80%කට වැඩිදියුණු කළ (එනම් පිරිසිදු) පානීය ජල මූලාශ්‍ර සඳහා ප්‍රවේශය තිබූ අතර, වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගෙන් 40%කට පමණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exposure Data by Country |url=http://apps.who.int/gho/data/node.main.167?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150304210631/http://apps.who.int/gho/data/node.main.167?lang=en |archive-date=4 March 2015 |access-date=19 October 2014 |work=World Health Organization}}&lt;/ref&gt; වැඩිදියුණු කළ ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සැලකිය යුතු ලෙස සීමා වී ඇත.&lt;ref name=&quot;wsp1&quot;&gt;{{cite web |year=2011 |title=Water Supply and Sanitation in Zimbabwe, Turning Finance into Services for 2015 and beyond |url=http://www.wsp.org/sites/wsp.org/files/publications/CSO-Zimbabwe.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130142528/https://www.wsp.org/sites/wsp.org/files/publications/CSO-Zimbabwe.pdf |archive-date=30 January 2020 |access-date=4 May 2016 |website=wsp.org |publisher=[[AMCOW]] (collaboratively published report)}}&lt;/ref&gt; අපේක්ෂා කළ හැකි අනාගතය සඳහා සිම්බාබ්වේ ජල සැපයුමේ සහ සනීපාරක්ෂාවෙහි ස්වභාවය තීරණය කිරීමට බොහෝ සාධක තිබේ; ප්‍රධාන සාධක තුන නම් සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකයේ දැඩි අවපාත තත්ත්වය, යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘති ගොඩනැගීමට සහ මුදල් සැපයීමට විදේශ ආධාර සංවිධාන දක්වන අකමැත්ත සහ රාජ්‍යයේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයයි.&lt;ref name=&quot;wsp1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hrw2&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/zimbabwe1113_forUpload_1.pdf|title=Troubled Water: Burst Pipes, Contaminated Wells, and Open Defecation in Zimbabwe's Capital|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=2013|isbn=978-1-62313-0800|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830213700/http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/zimbabwe1113_forUpload_1.pdf|archive-date=30 August 2014}}&lt;/ref&gt;

=== විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය ===
[[File:Life_sciences_and_geosciences_dominate,_Cumulative_totals_by_field,_2008–2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Life_sciences_and_geosciences_dominate,_Cumulative_totals_by_field,_2008%E2%80%932014.svg|thumb|දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රකාශන අනුව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ප්‍රතිදානය, ක්ෂේත්‍රය අනුව සමුච්චිත එකතුව, 2008-2014. මූලාශ්‍රය: යුනෙස්කෝ විද්‍යා වාර්තාව: 2030 (2015) දෙසට, රූපය 20.6.]]
සිම්බාබ්වේ සාපේක්ෂ වශයෙන් හොඳින් සංවර්ධිත ජාතික යටිතල පහසුකම් සහ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ දිගුකාලීන සම්ප්‍රදායක් ඇති අතර, වෙළඳපල පර්යේෂණ ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා 1930 ගණන්වල සිට දුම්කොළ වගා කරන්නන් මත පනවා ඇති බද්දෙන් සනාථ වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002288/228806e.pdf|title=Mapping Research and Innovation in the Republic of Zimbabwe|editor-last=Lemarchand|editor-first=Guillermo A.|editor-last2=Schneegans|editor-first2=Susan|publisher=UNESCO|year=2014|isbn=978-92-3-100034-8|location=Paris|pages=Volume 2. GO–SPIN Profiles in Science, Technology and Innovation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=535–555}}&lt;/ref&gt;රටේ හොඳින් සංවර්ධිත අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් ඇත, වැඩිහිටියන් 11 දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු තෘතියික උපාධියක් දරයි. රටේ ශක්තිමත් දැනුම් පදනම සහ බහුල ස්වභාවික සම්පත් අනුව, සිම්බාබ්වේ විශාල වර්ධන විභවයක් ඇත.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; සිම්බාබ්වේ 2023 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 117 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර එය 2022 දී 107 වන ස්ථානයට වඩා පහත වැටුණි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=WIPO|title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html|language=en|doi=10.34667/tind.46596|access-date=2023-10-30|website=www.wipo.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-10-28 |title=Global Innovation Index |url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |archive-date=2 September 2021 |access-date=2021-09-02 |website=INSEAD Knowledge |language=en}}&lt;/ref&gt;

එහි වර්ධන විභවය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා, සිම්බාබ්වේ ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා කිහිපයක් නිවැරදි කිරීමට අවශ්‍ය වනු ඇත. නිදසුනක් වශයෙන්, නවෝත්පාදනය අවුලුවාලීමට අවශ්‍ය පර්යේෂකයන්ගේ විවේචනාත්මක ස්කන්ධය එහි නොමැත. සිම්බාබ්වේ සමාජ-ආර්ථික සංවර්ධනය සඳහා පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය උපයෝගී කර ගැනීම සඳහා යටිතල පහසුකම් ඇතත්, විශ්ව විද්‍යාල සහ පර්යේෂණ ආයතනවලට පර්යේෂණ පැවැත්වීමට මූල්‍ය හා මානව සම්පත් හිඟ වන අතර නියාමන පරිසරය ව්‍යාපාරික අංශයට නව තාක්ෂණයන් මාරු කිරීමට බාධා කරයි. ආර්ථික අර්බුදය, වැඩෙන කනස්සල්ලට හේතු වන ප්‍රධාන විශේෂඥ (වෛද්‍ය, ඉංජිනේරු, යනාදී) ක්ෂේත්‍රවල විශ්වවිද්‍යාල සිසුන් සහ වෘත්තිකයන් නික්මයාමකට තුඩු දී ඇත. සිම්බාබ්වේ තෘතීයික සිසුන්ගෙන් 22% කට වඩා 2012 දී විදේශයන්හි උපාධි සම්පූර්ණ කරමින් සිටි අතර, සමස්තයක් ලෙස උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍ය 4% ට සාපේක්ෂව. 2012 දී, රාජ්‍ය අංශයේ පර්යේෂකයන් 200ක් (ප්‍රධාන සංඛ්‍යාව) සේවයේ යෙදී සිටි අතර, ඉන් හතරෙන් එකක් කාන්තාවන්ය. මෙය මහාද්වීපික සාමාන්‍යය මෙන් දෙගුණයකි (2013 දී 91) නමුත් දකුණු අප්‍රිකාවේ පර්යේෂක ඝනත්වයෙන් හතරෙන් එකක් පමණි (ජනතාව මිලියනයකට 818). සිම්බාබ්වේ හි රැකියා සහ ආයෝජන අවස්ථා පිළිබඳ ඩයස්පෝරාව සඳහා තොරතුරු සැපයීම සඳහා රජය විසින් සිම්බාබ්වේ හියුමන් කැපිටල් වෙබ් අඩවිය නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[File:Scientific_publication_trends_in_SADC_countries,_2005-2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Scientific_publication_trends_in_SADC_countries,_2005-2014.svg|thumb|වඩාත්ම ඵලදායී SADC රටවල විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන ප්‍රවණතා, 2005-2014. මූලාශ්‍රය: යුනෙස්කෝ විද්‍යා වාර්තාව: 2030 (2015) දෙසට, තොම්සන් රොයිටර්ගේ විද්‍යා වෙබ් අඩවියෙන් දත්ත, විද්‍යා උපුටා දැක්වීම් දර්ශකය පුළුල් කරන ලදී.]]
රටේ දෙවන විද්‍යා හා තාක්ෂණ ප්‍රතිපත්තිය යුනෙස්කෝ සහාය ඇතිව විස්තාරණය කිරීමෙන් පසු 2012 ජුනි මාසයේදී දියත් කරන ලදී. එය 2002 සිට පෙර පැවති ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රතිස්ථාපනය කරයි. 2012 ප්‍රතිපත්තිය ජෛව තාක්‍ෂණය, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්‍ෂණය (ICT), අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව, නැනෝ තාක්‍ෂණය, දේශීය දැනුම් පද්ධති, තවමත් මතුවී නොමැති තාක්‍ෂණ සහ මතුවන පාරිසරික අභියෝග සඳහා විද්‍යාත්මක විසඳුම් සඳහා ප්‍රමුඛත්වය ලබා දෙයි. දෙවන විද්‍යා හා තාක්ෂණ ප්‍රතිපත්තිය මඟින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් අවම වශයෙන් 1%ක් පර්යේෂණ හා සංවර්ධනය සඳහා වෙන් කිරීමටත්, විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් අවම වශයෙන් 60%ක් විද්‍යාව හා තාක්ෂණය පිළිබඳ කුසලතා වර්ධනය කිරීමටත් පාසල් සිසුන් අවම වශයෙන් 30%ක් කැප කරන බව සහතික කිරීමටත් රජයේ කැපවීම තහවුරු කරයි. විද්‍යා විෂයයන් හැදෑරීමට ඔවුන්ගේ කාලයයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

තොම්සන් රොයිටර්ස් වෙබ් ඔෆ් සයන්ස් (විද්‍යා උපුටා දැක්වීම් දර්ශකය පුළුල් කරන ලද) අනුව, 2014 දී සිම්බාබ්වේ, ජාත්‍යන්තර වශයෙන් නාමාවලිගත කරන ලද සඟරාවල වැසියන් මිලියනයකට ප්‍රකාශන 21ක් ගණන් කර ඇත. මෙය SADC රටවල් 15 න් සිම්බාබ්වේ හයවන ස්ථානයට පත් වූ අතර, [[නැමීබියාව]] (59), [[මොරිෂස්]] (71), [[බොට්ස්වානා]] (103) සහ, සියල්ලටම වඩා, [[දකුණු අප්‍රිකාව]] (175) සහ [[සීෂෙල්ස්]] (364) ට පසුව. උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍යය ජනගහනය මිලියනයකට විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන 20ක් වූ අතර එය ගෝලීය සාමාන්‍ය මිලියනයකට 176ක් විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>sn3nc3ggy0f38gaul9jko444n6xuvwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැම්බියාවේ සංස්කෘතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155130</id>
    <revision>
      <id>800291</id>
      <parentid>797047</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32209" sha1="bfhz2z0vuf365z8xbpyza1n44zqdsyt" xml:space="preserve">[[File:Nsima_Relishes.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nsima_Relishes.JPG|thumb|රස වර්ග තුනක් සහිත න්සිමා (ඉහළ දකුණු කෙළවර).]]
නූතන සැම්බියාව පිහිටුවීමට පෙර, වැසියන් ස්වාධීන ගෝත්‍රවල ජීවත් වූ අතර, එකිනෙකාට තමන්ගේම ජීවන රටාවක් ඇත. යටත් විජිත යුගයේ එක් ප්‍රතිඵලයක් වූයේ නාගරීකරණයේ වර්ධනයයි. විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් එකිනෙකාගේ ජීවන රටාවට බලපෑම් කරමින් නගර සහ නගරවල එකට ජීවත් වීමට පටන් ගත්හ. විශේෂයෙන්ම ඇඳුම් පැළඳුම් සහ හැසිරීම් සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් ගෝලීය හෝ විශ්වීය සංස්කෘතියේ අංගයන් අනුගමනය කිරීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot;&gt;{{Cite book|author1=Mkandawire, Sitwe Benson|author2=Simooya, Steriah Monica|author3=Monde, Pauline Namakau|title=Zambian Culture: Harnessing Cultural Literacy with a Focus on Myths and Taboos|publisher=UNZA Press|year=2019|isbn=978-9982-03-105-9|location=Lusaka, Zambia|pages=1–206}}&lt;/ref&gt; සැම්බියාවේ මුල් සංස්කෘතීන් බොහොමයක් බොහෝ දුරට ක්‍රිස්තියානි ධර්මය වැනි බාහිර බලපෑම් සමඟ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල නොනැසී පවතී. සැම්බියාව තුළ ඇතැම් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සඳහා විශේෂිත වූ සංස්කෘතීන් 'සැම්බියානු සංස්කෘතීන්' ලෙස හඳුන්වන අතර ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර බහුලව දක්නට ලැබෙන එම ජීවන රටා &quot;සැම්බියානු සංස්කෘතිය&quot; ලෙස නම් කර ඇත්තේ ඒවා සෑම සැම්බියානුවෙක්ම පාහේ භාවිතා කරන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; නාගරික පරිසරය තුළ, &quot;සැම්බියානු සංස්කෘතිය&quot; ලෙස හඳුන්වන දේ නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා මෙම සංස්කෘතීන් අඛණ්ඩව ඒකාබද්ධ කිරීම හා පරිණාමය වේ.        [[File:African_Art,_Yombe_sculpture,_Louvre.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:African_Art,_Yombe_sculpture,_Louvre.jpg|වම|thumb|යොම්බේ මූර්ති, 19 වන සියවස.]]
සැම්බියාව ජාතික වශයෙන් පිළිගත් සාම්ප්‍රදායික උත්සවවල සිට හඳුනා නොගත් නමුත් වැදගත් උත්සව දක්වා විවිධ උත්සව සහ චාරිත්‍ර අනුගමනය කරයි. ජයග්‍රහණ, සංවත්සර, කාලය ගතවීම, රාජාභිෂේකය සහ ජනාධිපති අවස්ථා, සමාව දීම සහ පවිත්‍ර කිරීම, උපාධිය, කැපවීම, පක්ෂපාතිත්වයේ දිවුරුම් දීම, ආරම්භය, විවාහය, අවමංගල්‍යය, උපන් උත්සව සහ වෙනත් විශේෂ අවස්ථා වලදී බොහෝ උත්සව සහ චාරිත්‍ර සිදු කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt;                                                                                                                                

බොහෝ අප්‍රිකානු රටවල් මෙන්ම, සැම්බියාව ද හෙළිදරව් කළ සහ හෙළි නොකළ උත්සව සහ චාරිත්‍ර අනුගමනය කරයි. හෙළිදරව් කරන ලද උත්සව සහ චාරිත්‍ර අතර දින දර්ශන හෝ සෘතුමය, අවිනිශ්චිත, පීඩා, පේන කීම, ආරම්භය සහ නිතිපතා හෝ දෛනික උත්සව ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; හෙළිදරව් නොකළ උත්සවවලට නියාවු සහ නකීෂා නර්තන ශිල්පීන් වැනි ආධ්‍යාත්මික කණ්ඩායම් සහ අලංගිසි කාන්තාවන් වැනි සාම්ප්‍රදායික විවාහ උපදේශකයින් විසින් රහසිගතව සිදු කරන උත්සව ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; 2016 දෙසැම්බර් වන විට, සැම්බියාවේ රජය විසින් පිළිගත් දින දර්ශන හෝ සෘතුමය සම්ප්‍රදායික උත්සව 77ක් පැවති අතර, නුදුරු අනාගතයේ දී මෙම සංඛ්‍යාව වැඩි වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; වසරකට වරක් පැවැත්වෙන උත්සව අතරට එන්සීවාලා, කුලොංග, කූම්බෝකා, මලයිලා, නසෙන්ගෙලේ, චිබ්වේලා කුමුෂි, දන්තෝ, න්ටොන්ගෝ, මකුන්ඩු, ල්වියින්ඩි, චුංගු සහ ලෙනියා ඇතුළත් වේ. මේවා සැම්බියානු සම්ප්‍රදායික උත්සව ලෙස හැඳින්වේ. වඩාත් කැපී පෙනෙන සමහර ඒවා නම්: කුම්බෝකා සහ කතංග (බස්නාහිර පළාත), මුටොම්බෝකෝ (ලුආපුලා පළාත), කුලඹ සහ න්ක්වාල (නැගෙනහිර පළාත), ලුවින්ඩි සහ ෂිමුණෙන්ගා (දකුණු පළාත), ලුන්ඩා ලුබන්සා (වයඹ පළාත), ලිකුම්බි ලයමිස් (වයඹ පළාත),&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ellert|first=Henrik|title=The magic of the makishi: masks and traditions in Zambia|publisher=CBC publishing|year=2004|isbn=0-9515209-9-7|location=Bath, UK|pages=38–63}}&lt;/ref&gt; ම්බුන්ඩා ලුක්වාක්වා (වයඹ පළාත), චිබ්වෙල කුමුෂි (මධ්‍යම පළාත), විංඛකනිම්බා  (මුචිංගා පළාත), උකුසෙෆ්යා පාං'වෙන (උතුරු පළාත).

ජනප්‍රිය සාම්ප්‍රදායික කලාවන් අතරට මැටි භාණ්ඩ, බාස්කට් (ටොංගා බාස්කට් වැනි), පුටු, රෙදි, පැදුරු, ලී කැටයම්, ඇත්දළ කැටයම්, කම්බි යාත්‍රා සහ තඹ ශිල්ප ඇතුළත් වේ. බොහෝ සැම්බියානු සම්ප්‍රදායික සංගීතය බෙර (සහ අනෙකුත් බෙර වාද්‍ය භාණ්ඩ) මත පදනම් වී ඇත. නාගරික ප්‍රදේශවල, විදේශීය සංගීත ප්‍රභේද ජනප්‍රිය වේ, විශේෂයෙන් කොංගෝ රම්බා, අප්‍රිකානු-ඇමරිකානු සංගීතය සහ ජැමෙයිකානු රෙගේ.

=== මාධ්‍ය ===

සැම්බියාවේ ප්‍රකාශනයේ සහ මාධ්‍ය නිදහස ව්‍යවස්ථාපිතව සහතික කර ඇත, නමුත් රජය මෙම අයිතිවාසිකම් ප්‍රායෝගිකව නිතර සීමා කරයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Press Freedom survey on 186 countries |url=http://www.worldaudit.org/presstable.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201071942/http://www.worldaudit.org/presstable.html |archive-date=1 December 2016 |access-date=2017-01-13 |website=Worldaudit.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zambia {{!}} Country report {{!}} Freedom of the Press {{!}} 2016 |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/zambia |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116155841/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/zambia |archive-date=16 January 2017 |access-date=2017-01-14 |website=Freedomhouse.org}}&lt;/ref&gt; පාලක දේශප්‍රේමී පෙරමුණ, සැම්බියා ජාතික විකාශන සංස්ථාව (ZNBC) සහ පුළුල් ලෙස බෙදා හරින ලද සැම්බියා ඩේලි මේල් සහ ටයිම්ස් ඔෆ් සැම්බියාවෙන් සමන්විත රාජ්‍ය මාධ්‍ය නිදහස් කිරීමට ප්‍රතිඥා දී ඇතත්, මෙම අලෙවිසැල් සාමාන්‍යයෙන් රජයේ කතුවැකි පාලනයෙන් දිගටම වාර්තා කර ඇත. රජයේ රේඛා. බොහෝ රජයේ පුවත්පත් වල පූර්ව ප්‍රකාශන සමාලෝචන ඇති බැවින් බොහෝ මාධ්‍යවේදීන් ස්වයං වාරණයක් සිදු කරන බව වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ZNBC විකාශන මාධ්‍යවල ආධිපත්‍යය දරයි, නමුත් පුද්ගලික මධ්‍යස්ථාන කිහිපයකට ජනගහනයෙන් විශාල කොටස් වෙත ළඟා වීමේ හැකියාව ඇත.

=== ක්‍රීඩා ===

ක්‍රීඩා සහ ක්‍රීඩා යනු සැම්බියානු සංස්කෘතියේ (ය) පොදු සමාජ අංගයන් වන අතර එය ඉගෙනීම, කුසලතා වර්ධනය, විනෝදය සහ ප්‍රීතිමත් අවස්ථාවන් සඳහා මිනිසුන් එක් කරයි.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; සැම්බියාවේ ක්‍රීඩා සහ ක්‍රීඩා වලට පාපන්දු, මලල ක්‍රීඩා, නෙට්බෝල්, වොලිබෝල් සහ දේශීය ක්‍රීඩා වන න්සෝලෝ, චියෙන්ගා, වයිඩා, හයිඩ් ඇන්ඩ් සී, වල්යාකෝ සහ සෝජෝ ඇතුළත් නමුත් ඒවාට සීමා නොවේ.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; මේවා සමාජගත කිරීමට අනුබල දෙන දේශීය ක්‍රීඩා කිහිපයකි. මෙම සියලු ක්‍රීඩා සහ ක්‍රීඩා සැම්බියානු සංස්කෘතියේ කොටසකි. ක්‍රීඩා එක් අයෙකුට වඩා ක්‍රීඩා කිරීම ඔවුන් සමාජීය සහ අධ්‍යාපනික සිදුවීම් බවට පත් කරයි.&lt;ref name=&quot;Mkandawire, Sitwe Benson., Simooya, Steriah Monica., and Monde, Pauline Namakau. 2019 1–206&quot; /&gt; මෙම සමහර ක්‍රීඩා වල ඉතිහාසය සැම්බියානුවන් තරම්ම පැරණිය. කෙසේ වෙතත්, සැම්බියාව ප්‍රධාන වශයෙන් 1964 ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරඟවලදී ජනප්‍රිය ගෝලීය ක්‍රීඩා සහ ක්‍රීඩා වලට සහභාගී වීමට පටන් ගත්තේය.[[File:Inauguration_of_Edgar_Lungu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inauguration_of_Edgar_Lungu.jpg|thumb|ලුසාකා හි ජාතික වීර ක්‍රීඩාංගනය.]]

1964 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ සමාප්ති උත්සවයේ දිනයේ සැම්බියාව සිය නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එමඟින් එක් රටක් ලෙස ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලකට ඇතුළු වී තවත් රටක් ලෙස ඉවත් වූ පළමු රට බවට පත්විය. 2016 දී, සැම්බියාව ඔලිම්පික් තරඟ සඳහා දහතුන්වන වරටත් සහභාගී විය. පදක්කම් දෙකක් හිමි විය. බොක්සිං සහ ධාවන පථයේ පදක්කම් අනුපිළිවෙලින් දිනා ගන්නා ලදී. 1984 දී කීත් ම්විල ලයිට් ෆ්ලයිවේට් ඉසව්වෙන් ලෝකඩ පදක්කමක් දිනා ගත්තේය. 1996 දී සැමුවෙල් මැටේ මීටර් 400 කඩුලු මතින් දිවීමේ ඉසව්වෙන් රිදී පදක්කමක් දිනා ගත්තේය. සැම්බියාව කිසි දිනක ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙලට සහභාගි වී නැත.    

පාපන්දු යනු සැම්බියාවේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාව වන අතර සැම්බියා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම පාපන්දු ඉතිහාසයේ ජයග්‍රාහී අවස්ථා ලබා ඇත. 1988 සෝල් හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ජාතික කණ්ඩායම ඉතාලි ජාතික කණ්ඩායම ලකුණු 4-0කින් පරාජය කරන ලදී. කලුෂා බ්වල්යා, සැම්බියාවේ වඩාත්ම කීර්තිමත් පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ ඉතිහාසයේ අප්‍රිකාවේ විශිෂ්ඨතම පාපන්දු ක්‍රීඩකයෙකු වන අතර එම තරඟයේදී ගෝල ත්‍රිත්වයක් වාර්තා කළේය. කෙසේ වෙතත්, අද දක්වා, බොහෝ ප්‍රවීනයන් පවසන්නේ සැම්බියාව මෙතෙක් එක්රැස් කර ඇති විශිෂ්ටතම කණ්ඩායම 1993 අප්‍රේල් 28 වන දින ගැබොන්හි ලිබ්‍රවිල් හි ගුවන් අනතුරකින් විනාශ වූ කණ්ඩායම බවයි. එසේ තිබියදීත්, 1996 දී, සැම්බියාව නිල FIFA ලෝක පාපන්දු කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල 15 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර එය ඕනෑම දකුණු අප්‍රිකානු කණ්ඩායමක් ලබා ගත් ඉහළම ස්ථානයයි. 2012 දී, සැම්බියාව පළමු වරට අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානය දිනා ගත්තේ අවසන් මහා තරගයෙන් දෙවරක් පරාජය වීමෙන් පසුවය. වසර 19කට පෙර ගුවන් අනතුරට කිලෝමීටර් කිහිපයක් එපිටින් පිහිටි ලිබ්‍රෙවිල් හි පැවති අවසන් මහා තරගයේදී ඔවුන් දඬුවම් පහරකින් 8-7ක් ලෙස අයිවරි කෝස්ට් පරාජය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Africa Cup&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-sport/zambia-score-emotional-african-cup-win-20120213-1t0fb.html|title=Zambia score emotional African Cup win|date=13 February 2012|work=Sydney Morning Herald|access-date=11 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718035537/http://news.smh.com.au/breaking-news-sport/zambia-score-emotional-african-cup-win-20120213-1t0fb.html|archive-date=18 July 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සැම්බියා කාන්තා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම සිය FIFA කාන්තා ලෝක කුසලානය 2023 ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ නවසීලන්තයේ පැවති තරඟාවලියේදී ආරම්භ කරන ලදී, සැම්බියා කණ්ඩායම අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනය (CAF) නියෝජනය කරන හතර දෙනාගෙන් එකකි. ඔවුන් ඔවුන්ගේ පළමු වසර තුළදී ඔවුන්ගේ පළමු කාන්තා ලෝක කුසලාන තරඟය ජයග්‍රහණය කළ අතර, තරඟාවලියේ වේගවත්ම ගෝලය ලුෂෝමෝ ම්වීම්බා වාර්තා කිරීමත් සමඟ බාබරා බණ්ඩා WWC තරඟාවලි ඉතිහාසයේ 1,000 වැනි ගෝලය එක් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Luke Vargas |date=31 Jul 2023 |title=Zambia earns first Women's World Cup win with 3-1 victory over Costa Rica |url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-zambia-costa-rica-0479368443fd22795e67831ca0455f5f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152711/https://apnews.com/article/womens-world-cup-zambia-costa-rica-0479368443fd22795e67831ca0455f5f |archive-date=3 August 2023 |access-date=3 August 2023 |website=The Associated Press}}&lt;/ref&gt;

රග්බි, බොක්සිං සහ ක්‍රිකට් ද සැම්බියාවේ ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වේ. සැලකිය යුතු ලෙස, 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ, ඕස්ට්‍රේලියාව සහ දකුණු අප්‍රිකා ජාතික රග්බි කණ්ඩායම්වල නායකත්වය දැරුවේ එම ලුසාකා රෝහලේම උපන් ක්‍රීඩකයන් වන ජෝර්ජ් ග්‍රේගන් සහ කෝර්නේ ක්‍රිජ් විසිනි. 2014 වන තෙක්, ලුආන්ෂ්යා හි රෝන් ඇන්ටිලෝප් රග්බි සමාජය ලොව උසම රග්බි සංගමයේ ගෝල් කණුව සඳහා ගිනස් ලෝක වාර්තාව තබා තිබුනේ අඩි 110, අඟල් 6ක් උසින්ය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Book of rugby disasters &amp; bizarre records|url=https://archive.org/details/bookofrugbydisas0000unse_t5x0|date=1985|publisher=Stanley Paul|author1=Fran Cotton|author2=Chris Rhys|isbn=0-09-162821-0|location=London|page=[https://archive.org/details/bookofrugbydisas0000unse_t5x0/page/107 107]|oclc=16923880}}&lt;/ref&gt; මෙම ලෝක වාර්තාව දැන් වෙඩ්නෙස්බරි රග්බි සමාජය සතුව ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tallest rugby union posts |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/63633-tallest-rugby-union-posts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230102231258/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/63633-tallest-rugby-union-posts |archive-date=2 January 2023 |access-date=2021-10-13 |website=Guinness World Records |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

සැම්බියාවේ රග්බි සංගමය සුළු නමුත් වර්ධනය වන ක්‍රීඩාවකි. ඔවුන් දැනට IRB විසින් 73 වැනි ස්ථානයේ සිටින අතර ලියාපදිංචි ක්‍රීඩකයින් 3,650 ක් සහ විධිමත් ලෙස සංවිධානය වූ ක්‍රීඩා සමාජ තුනක් ඇත.&lt;ref name=&quot;IRB&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110511104518/http://www.irb.com/unions/union%3D11000028/index.html Zambia]. International Rugby Board&lt;/ref&gt; සැම්බියාව රොඩේසියාවේ කොටසක් ලෙස ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා කළේය. 2008 දී අයර්ලන්තයට එරෙහිව සම්මුති රීති ෂින්ටි/හර්ලිං ක්‍රීඩාවේදී ස්කොට්ලන්තය නියෝජනය කරමින් සැම්බියාවේ උපන් එඩී ටෙම්බෝ ජාත්‍යන්තර දායකත්වයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.inverness-courier.co.uk/Sport/Shinty/Tembos-return-is-boost-for-Glen-9521.htm Tembo's return is boost for Glen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211180806/http://www.inverness-courier.co.uk/Sport/Shinty/Tembos-return-is-boost-for-Glen-9521.htm|date=11 December 2013}}. inverness-courier.co.uk. 15 May 2009&lt;/ref&gt;

2011 දී, සැම්බියාව, දසවන සමස්ත අප්‍රිකානු ක්‍රීඩා උළෙලට සත්කාරකත්වය දැක්වීමට නියමිතව තිබූ අතර, ඒ සඳහා ලුසාකා, න්ඩෝලා සහ ලිවිංස්ටෝන් හි ක්‍රීඩාංගණ තුනක් ඉදි කිරීමට නියමිතව තිබුණි.&lt;ref name=&quot;games&quot;&gt;{{cite web |title=Zambia to build three stadia for 2011 All-Africa Games |url=http://english.peopledaily.com.cn/200602/22/eng20060222_244775.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924005753/http://english.peopledaily.com.cn/200602/22/eng20060222_244775.html |archive-date=24 September 2008 |access-date=6 November 2007 |publisher=People's Daily Online}}&lt;/ref&gt; ලුසාකා ක්‍රීඩාංගනය ප්‍රේක්ෂකයින් 70,000කට ඉඩ ඇති අතර අනෙක් ක්‍රීඩාංගණ දෙකේ පුද්ගලයන් 50,000 බැගින් සිටිය හැකිය. ව්‍යාපෘතිය සඳහා මහජන මුදල් හිඟයක් පවතින බැවින් ක්‍රීඩා පහසුකම් ඉදිකිරීමට සම්බන්ධ වීමට රජය පෞද්ගලික අංශය දිරිමත් කළේය. සැම්බියාව පසුව 2011 සමස්ත අප්‍රිකානු ක්‍රීඩා උළෙල පැවැත්වීම සඳහා වූ සිය ලංසුව ඉල්ලා අස්කර ගත්තේ මුදල් හිඟයක් පවසමිනි. එහෙයින් සැම්බියාව වෙනුවට මොසැම්බික් සත්කාරකත්වය ගත්තේය.

සැම්බියාව ප්‍රධාන ගොල්ෆ් තරඟාවලි හතරෙන් එකක් වන එක්සත් ජනපද ගොල්ෆ් විවෘත තරඟාවලියට&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-05-05/sports/0805040183_1_zambia-frederick-chiluba-nationwide-tour|title=Zambia's Madalitso Muthiya a pioneer|date=5 May 2008|newspaper=Chicago Tribune|access-date=18 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004222257/http://articles.chicagotribune.com/2008-05-05/sports/0805040183_1_zambia-frederick-chiluba-nationwide-tour|archive-date=4 October 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ක්‍රීඩා කළ පළමු කළු අප්‍රිකානු (මඩලිට්සෝ මුතිය) ද බිහි කළේය.

1989 දී, රටේ පැසිපන්දු කණ්ඩායම FIBA ​​අප්‍රිකානු ශූරතාවලියට සුදුසුකම් ලබන විට එහි හොඳම දස්කම් දැක්වූ අතර එමඟින් අප්‍රිකාවේ හොඳම කණ්ඩායම් දහයෙන් එකක් ලෙස අවසන් විය.&lt;ref&gt;[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/2403/tid/0/_/1989_AfroBasket/index.html 1989 African Championship for Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027160945/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/sid/2403/tid/0/_/1989_AfroBasket/index.html |date=2021-10-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027160945/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/sid/2403/tid/0/_/1989_AfroBasket/index.html|date=27 October 2021}}, ARCHIVE.FIBA.COM. Retrieved 16 December 2015.&lt;/ref&gt;

2017 දී, සැම්බියාව වයස අවුරුදු 20 සහ ඊට අඩු ක්‍රීඩකයින් සඳහා පෑන්-අප්‍රිකානු පාපන්දු තරඟාවලිය U-20 අප්‍රිකානු කුසලානයේ සත්කාරකත්වය දැක්වීය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lusakatimes.com/2016/12/16/zambia-outsmart-south-africa-win-record-cosafa-u20-crown/|title=Zambia outsmart South Africa to win record Cosafa U20 crown|date=16 December 2016|work=Lusaka Times|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102225752/https://www.lusakatimes.com/2016/12/16/zambia-outsmart-south-africa-win-record-cosafa-u20-crown/|archive-date=2 January 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== සංගීතය සහ නැටුම් ===
සැම්බියාවේ සංස්කෘතිය සංස්කෘතික ගම්මාන සහ පෞද්ගලික කෞතුකාගාර නැගිටීම වැනි නිදහසින් පසු ඔවුන්ගේ සංවර්ධනයේ අනිවාර්ය අංගයක් වී ඇත. නර්තනය හඳුන්වා දුන් සංගීතය ඔවුන්ගේ සංස්කෘතික ප්‍රකාශනයේ කොටසක් වන අතර එය සැම්බියාවේ ජීවිතයේ සුන්දරත්වය සහ දර්ශනය මූර්තිමත් කරයි, කතා කරන බෙරවල සංකීර්ණත්වයේ සිට මලයිලා සම්ප්‍රදායික උත්සවයේ ආරම්භය නිවේදනය කිරීමට භාවිතා කරන කමංගු බෙරය දක්වා. පුහුණුවක් ලෙස නර්තනය ජනතාව එකාබද්ධ කරන සාධකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 June 2016 |title=The Unrivaled Zambian Culture |url=http://ayibamagazine.com/unrivaled-zambian-culture/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330174848/http://ayibamagazine.com/unrivaled-zambian-culture/ |archive-date=30 March 2019 |access-date=30 June 2016 |website=Ayiba Magazine}}&lt;/ref&gt;

==== සැම්රොක් ====
සැම්රොක් යනු 1970 ගණන්වල බිහි වූ සංගීත ප්‍රභේදයක් වන අතර බටහිර රටවල සංස්කෘතියක් වර්ධනය කර ඇත. සැම්රොක් විස්තර කර ඇත්තේ ජිමි හෙන්ඩ්‍රික්ස්, ජේම්ස් බ්‍රවුන්, බ්ලැක් සබත්, රෝලිං ස්ටෝන්ස්, ඩීප් පර්පල් සහ ක්‍රීම් වැනි කණ්ඩායම්වලට සමාන බර පුනරාවර්තන රිෆ්ස් සමඟ සාම්ප්‍රදායික සැම්බියානු සංගීතය මිශ්‍ර කිරීමක් ලෙසය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/salt-thunder-mind-altering-rock-1970s-zambia|title=Salt &amp; thunder: The mind-altering rock of 1970s Zambia|date=11 December 2015|work=Music in Africa|access-date=25 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708135232/https://www.musicinafrica.net/magazine/salt-thunder-mind-altering-rock-1970s-zambia|archive-date=8 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=S |first1=Henning Goranson |last2=Press |first2=berg for Think Africa |last3=Network |first3=part of the Guardian Africa |date=22 July 2013 |title=Why Zamrock is back in play |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jul/22/zamrock-zambia-music-rerelease |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222003159/https://www.theguardian.com/world/2013/jul/22/zamrock-zambia-music-rerelease |archive-date=22 December 2016 |access-date=25 May 2017 |website=the Guardian}}&lt;/ref&gt; රිකී ඉලිලොංගා සහ ඔහුගේ සංගීත කණ්ඩායම වන මියුසි-ඕ-ටුන්යා, WITCH, ක්‍රිසි &quot;සෙබී&quot; ටෙම්බෝ සහ පෝල් එන්ගෝසි සහ ඔහුගේ එන්ගෝසි පවුල ඇතුළත් ප්‍රභේදයේ කැපී පෙනෙන කණ්ඩායම්ය.&lt;ref name=&quot;azambianband&quot;&gt;{{cite web |title=We're a Zambian Band |url=http://theappendix.net/issues/2014/7/were-a-zambian-band |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903054502/http://theappendix.net/issues/2014/7/were-a-zambian-band |archive-date=3 September 2014 |access-date=26 August 2014 |publisher=theappendix.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.dustedmagazine.com/reviews/5657 WITCH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914035049/http://www.dustedmagazine.com/reviews/5657|date=14 September 2017}} on Dusted Magazine (15 April 2010)&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>bfhz2z0vuf365z8xbpyza1n44zqdsyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156901</id>
    <revision>
      <id>800326</id>
      <parentid>798312</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61311" sha1="rlcgw87o4bh9rnavzcxqxp13sdritic" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new)
| name = Pathogenic bacteria
| image = Neisseria gonorrhoea in pus - Gram stain.jpg
| alt =
| caption = ''[[Neisseria gonorrhoeae]]'' (small red dots) in [[pus]] from a man with a [[urethritis|urethral discharge]]  ([[Gram stain]])
}}

'''රෝගකාරක බැක්ටීරියා''' එසේත් නැත්නම් '''ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා''' ({{en|Pathogenic bacteria}}) යනු [[disease|රෝග]] ඇති කළ හැකි [[bacteria|බැක්ටීරියා]] වෙයි.&lt;ref name=&quot;SherrisPathogen2014&quot;&gt;{{cite book|last1=Ryan|first1=Kenneth J.|last2=Ray|first2=C. George|last3=Ahmad|first3=Nafees|last4=Drew|first4=W. Lawrence|last5=Lagunoff|first5=Michael|last6=Pottinger|first6=Paul|last7=Reller|first7=L. Barth|last8=Sterling|first8=Charles R.|title=Sherris Medical Microbiology|date=2014|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-0-07-181826-1|pages=391–406|edition=6th|chapter=Pathogenesis of Bacterial Infections}}&lt;/ref&gt; මෙම ලිපිය මිනිසුන් හට [[pathogenic|රෝගා සාදන]] බැක්ටීරියා පිළිබඳව ය. බොහෝ බැක්ටීරියා [[species|විශේෂ]], හානිකර නොවන අතර බොහෝ විට [[Probiotic|වැඩදායක]] වන නමුත් අනෙක් ඒවා [[infectious diseases|බෝවන රෝග]] ඇති කළ හැක. මිනිසාට හානිදායක බැක්ටීරියා විශේෂ ගණන සියයකට වඩා අඩු යැයි ඇස්තමේන්තුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McFall-Ngai|first=Margaret|date=2007-01-11|title=Adaptive Immunity: Care for the community|journal=Nature|language=en|volume=445|issue=7124|pages=153|doi=10.1038/445153a|pmid=17215830|bibcode=2007Natur.445..153M|s2cid=9273396|issn=0028-0836|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; එසේ වන්නේ, [[digestive tract|ආහාර මාර්ගය]] තුළ පමණක් බැක්ටීරියා විශේෂ දහස් ගණන් වාසය කරන්නේ යැයි සැළකෙන අතර ය.{{තහවුරු​ කරන්න|date=ජූනි 2024}}

==List of genera and microscopy features==
Many [[genera]] contain pathogenic bacterial [[species]]. They often possess characteristics that help to classify and organize them into groups. The following is a partial listing.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:0.8em;&quot;
|-
! Genus
! Species
! [[Gram staining]]
! Shape
! Oxygen requirement
! Intra/Extracellular
|-
| ''[[Bacillus]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless&gt;Unless else specified in boxes then ref is: {{cite book |author1=Fisher, Bruce |author2=Harvey, Richard P. |author3=Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/332 332]–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Bacillus anthracis]]''
* ''[[Bacillus cereus]]''
| Positive
| Rods
| [[Facultative anaerobic organism|Facultative anaerobic]]
| Extracellular
|-
| ''[[Bartonella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Bartonella henselae]]''
* ''[[Bartonella quintana]]''
| Negative
| Rods
| Aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Bordetella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Bordetella pertussis]]''&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Kurzynski TA, Boehm DM, Rott-Petri JA, Schell RF, Allison PE |title=Comparison of modified Bordet-Gengou and modified Regan-Lowe media for the isolation of Bordetella pertussis and Bordetella parapertussis |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=26 |issue=12 |pages=2661–3 |year=1988 |doi=10.1128/JCM.26.12.2661-2663.1988 |pmid=2906642 |pmc=266968 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lippincott&gt;{{cite book |author1=Fisher, Bruce |author2=Harvey, Richard P. |author3=Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/332 332]–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Small [[coccobacilli]]
| Aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Borrelia]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Borrelia burgdorferi]]''
* ''[[Borrelia garinii]]''
* ''[[Borrelia afzelii]]''
* ''[[Borrelia recurrentis]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spirochete]]
| Anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Brucella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Brucella abortus]]''
* ''[[Brucella canis]]''
* ''[[Brucella melitensis]]''
* ''[[Brucella suis]]''
| Negative
| [[Coccobacilli]]
| Aerobic
| Intracellular
|-
| ''[[Campylobacter]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Campylobacter jejuni]]''
| Negative
| Spiral rods&lt;ref name=Epps2013&gt;{{cite journal |vauthors=Epps SV, Harvey RB, Hume ME, Phillips TD, Anderson RC, Nisbet DJ |title=Foodborne Campylobacter: infections, metabolism, pathogenesis and reservoirs |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=10 |issue=12 |pages=6292–304 |year=2013 |pmid=24287853 |pmc=3881114 |doi=10.3390/ijerph10126292 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; coccoid in older cultures&lt;ref name=Epps2013/&gt;
| [[Microaerophilic]]&lt;ref name=Epps2013/&gt;
| Extracellular
|-
| ''[[Chlamydia (bacterium)|Chlamydia]]'' and ''[[Chlamydophila]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Chlamydia pneumoniae]]''
* ''[[Chlamydia trachomatis]]''
* ''[[Chlamydophila psittaci]]''
| (not Gram-stained)
| Small, round, ovoid
| Facultative or strictly aerobic
| Obligate intracellular
|-
| ''[[Clostridium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Clostridium botulinum]]''
* ''[[Clostridium difficile (bacteria)|Clostridium difficile]]''
* ''[[Clostridium perfringens]]''
* ''[[Clostridium tetani]]''
| Positive
| Large, blunt-ended rods
| Obligate anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Corynebacterium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Corynebacterium diphtheriae]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Bowden/&gt;&lt;ref name=Baron&gt;{{cite book|first=Samuel|last=Baron|title=Medical Microbiology|url=https://archive.org/details/medicalmicrobiol0000unse_d4e1|edition=4th|date=1996|isbn= 978-0-9631172-1-2|publisher=University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas}}&lt;/ref&gt;
| Positive (unevenly)
| Rods
| Mostly facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Enterococcus]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;urlBSCI424 Laboratory Media&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.life.umd.edu/classroom/bsci424/LabMaterialsMethods/BSCI424Media.htm |title=BSCI424 Laboratory Media |access-date=2008-11-18|first=David M.|last=Rollins|date=2000|publisher=University of Maryland}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Enterococcus faecalis]]''
* ''[[Enterococcus faecium]]''
| Positive
| [[Coccus|Cocci]]
| Facultative Anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Escherichia]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://iws2.collin.edu/dcain/CCCCD%20Micro/macconkeyagar.htm|title=MacConkey Agar (CCCCD Microbiology|first=Donna|last=Cain|date=January 14, 2015|publisher=[[Collin College]]|access-date=May 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154407/http://iws2.collin.edu/dcain/CCCCD%20Micro/macconkeyagar.htm|archive-date=April 26, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Escherichia coli]]''
| Negative
| Rods
| Facultative anaerobic
| Extracellular or Intracellular
|-
| ''[[Francisella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Francisella tularensis]]''
| Negative
| [[Coccobacillus]]
| Strictly aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Haemophilus]]''
|
* ''[[Haemophilus influenzae]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gunn BA |title=Chocolate agar, a differential medium for gram-positive cocci |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=20 |issue=4 |pages=822–3 |year=1984 |doi=10.1128/JCM.20.4.822-823.1984 |pmid=6490866 |pmc=271442 |url=}}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Coccobacilli to long and slender filaments
|Facultative anaerobic 5 - 10% CO2
| Extracellular
|-
| ''[[Helicobacter]]''
|
* ''[[Helicobacter pylori]]''&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Stevenson TH, Castillo A, Lucia LM, Acuff GR |title=Growth of Helicobacter pylori in various liquid and plating media |journal=Lett. Appl. Microbiol. |volume=30 |issue=3 |pages=192–6 |year=2000 |pmid=10747249 |doi= 10.1046/j.1472-765x.2000.00699.x|s2cid=24668819 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Spiral rod
| Microaerophile
| Extracellular
|-
| ''[[Legionella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Legionella pneumophila]]''
| Negative, stains poorly
| Cocobacilli
| Aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Leptospira]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6027998&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Johnson RC, Harris VG |title=Differentiation of Pathogenic and Saprophytic Leptospires I. Growth at Low Temperatures |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1967-07_94_1/page/27 |journal=J. Bacteriol. |volume=94 |issue=1 |pages=27–31 |year=1967 |doi=10.1128/JB.94.1.27-31.1967 |pmid=6027998 |pmc=251866}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Leptospira interrogans]]''
* ''[[Leptospira santarosai]]''
* ''[[Leptospira weilii]]''
* ''[[Leptospira noguchii]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spirochete]]
| Strictly aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Listeria]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Listeria monocytogenes]]''
| Positive, darkly
| Slender, short rods
| Facultative Anaerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Mycobacterium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Mycobacterium leprae]]''
* ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''
* ''[[Mycobacterium ulcerans]]''
| (none)
| Long, slender rods
| Aerobic
| Intracellular
|-
| ''[[Mycoplasma]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
| (none)
| Indistinct 'fried egg' appearance, no cell wall
| Mostly facultative anaerobic; ''M. pneumoniae'' strictly aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Neisseria]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webmedia.unmc.edu/alliedhealth/CLS/CLS418%2008/Thayer%20Martin%20Agar%20Procedure%2008.pdf|title=Thayer Martin Agar (Modified) Procedure|publisher=[[University of Nebraska]]-Medical Center, Clinical Laboratory Science Program|access-date=2015-05-03}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
* ''[[Neisseria meningitidis]]''
| Negative
| Kidney bean-shaped
| Aerobic
| ''Gonococcus'': facultative intracellular''&lt;br&gt;N. meningitidis'': extracellular
|-
| ''[[Pseudomonas]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microbelibrary.org/component/resource/laboratory-test/2855-macconkey-agar-plates-protocols|title=MacConkey Agar Plates Protocols|publisher=[[American Society for Microbiology]]|year=2005|first=Mary E.|last=Allen|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507033028/http://www.microbelibrary.org/component/resource/laboratory-test/2855-macconkey-agar-plates-protocols|archive-date=2015-05-07}} Created: 30 September 2005. Last update: 01 April 2013&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Pseudomonas aeruginosa]]''
| Negative
| Rods
| Obligate aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Rickettsia]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Rickettsia rickettsii]]''
| Negative, stains poorly
| Small, rod-like coccobacillary
| Aerobic
| Obligate intracellular
|-
| ''[[Salmonella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Salmonella typhi]]''
* ''[[Salmonella typhimurium]]''
| Negative
| [[Bacillus (shape)|Rods]]
| Facultative anaerobica
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Shigella]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austincc.edu/microbugz/hektoen_enteric_agar.php|title=Hektoen Enteric Agar|publisher=[[Austin Community College District]]|access-date=2015-05-03}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Shigella sonnei]]''
| Negative
| Rods
| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Staphylococcus]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;
|
* ''[[Staphylococcus aureus]]''
* ''[[Staphylococcus epidermidis]]''
* ''[[Staphylococcus saprophyticus]]''
| Positive, darkly
| Round [[Coccus|cocci]]
| Facultative anaerobic
| Extracellular, facultative intracellular
|-
| ''[[Streptococcus]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Streptococcus agalactiae]]''
* ''[[Streptococcus pneumoniae]]''
* ''[[Streptococcus pyogenes]]''
| Positive
| Ovoid to spherical

| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Treponema]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Treponema pallidum]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spiral bacteria#Spirochete|Spirochete]]
| Aerobic
| Extracellular
|-
|''[[Ureaplasma]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;
|
* ''[[Ureaplasma urealyticum]]''
| Stains poorly&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Cassell GH, Waites KB, Crouse DT, Rudd PT, Canupp KC, Stagno S, Cutter GR |title=Association of Ureaplasma urealyticum infection of the lower respiratory tract with chronic lung disease and death in very-low-birth-weight infants |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1988-07-30_2_8605/page/240 |journal=Lancet |volume=2 |issue=8605 |pages=240–5 |year=1988 |pmid=2899235 |doi= 10.1016/s0140-6736(88)92536-6|s2cid=6685738 }}&lt;/ref&gt;
|Indistinct, 'fried egg' appearance, no cell wall
|Anaerobic
|Extracellular
|-
| ''[[Vibrio]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pfeffer |first1=C. |last2=Oliver |first2=J.D. |year=2003 |title= A comparison of thiosulphate-citrate-bile salts-sucrose (TCBS) agar and thiosulphate-chloride-iodide (TCI) agar for the isolation of Vibrio species from estuarine environments |journal=Letters in Applied Microbiology |volume=36 |pmid=12581373 |issue=3 |pages=150–151 |doi=10.1046/j.1472-765X.2003.01280.x|s2cid=34004290 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Vibrio cholerae]]''
| Negative
| [[Spiral bacteria#Vibrio|Spiral]] with single polar [[flagellum]]
| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Yersinia]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.health.ny.gov/guidance/oph/wadsworth/yersinia_pestis.pdf|title=Yersinia pestis|publisher=[[Wadsworth Center]]|date=2006}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Yersinia pestis]]''
* ''[[Yersinia enterocolitica]]''
* ''[[Yersinia pseudotuberculosis]]''
| Negative, bipolarly
| Small rods
| Facultative anaerobe
| Intracellular
|-
|}

==List of species and clinical characteristics==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Overall age-standardised mortality rate per 100 000 population for 33 pathogens investigated, 2019.jpg|Overall age-standardised mortality rate per 100 000 population for 33 pathogens investigated, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
File:Global number of deaths (A) and YLLs (B), by pathogen and infectious syndrome, 2019.jpg|Global number of deaths (A) and YLLs (B), by pathogen and infectious syndrome, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
File:Global number of deaths, by pathogen, age, and sex groups, 2019.jpg|Global number of deaths, by pathogen, age, and sex groups, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;
This is description of the more common genera and species presented with their clinical characteristics and treatments.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:0.9em;&quot;
|+Species of human pathogenic bacteria
|-
!style=&quot;width: 14%&quot; colspan=2| [[Bacterial taxonomy|Species]]
!style=&quot;width: 25%&quot;| [[Transmission (medicine)|Transmission]]
!style=&quot;width: 22%&quot;| Diseases
!style=&quot;width: 15%&quot;| Treatment
!style=&quot;width: 24%&quot;| Prevention
|-
|colspan=2| ''[[Actinomyces israelii]]''
| [[Oral flora]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Actinomycosis]]:&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; painful [[abscess]]es and [[cysts]] [[MRSA]] in the [[mouth]], [[lungs]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brook|first=I|title=Actinomycosis: diagnosis and management.|url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_2008-10_101_10/page/1019|journal=Southern Medical Journal|date=Oct 2008|volume=101|issue=10|pages=1019–23|pmid=18791528|doi=10.1097/SMJ.0b013e3181864c1f|s2cid=19554893}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mabeza&quot;&gt;{{cite journal | last=Mabeza | first=GF |author2= Macfarlane J | title=Pulmonary actinomycosis | journal=European Respiratory Journal | volume=21 | issue=3 | pages=545–551 | date=March 2003 | pmid=12662015 | doi=10.1183/09031936.03.00089103 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt; or [[gastrointestinal tract]].&lt;ref name=Bowden&gt;{{cite book | author = Bowden GHW | title = Actinomycosis ''in:'' Baron's Medical Microbiology| url = https://archive.org/details/medicalmicrobiol0000unse_d4e1 | editor = Baron S| display-editors = etal| edition = 4th | publisher = Univ of Texas Medical Branch | year = 1996 | id = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mmed.section.1883 (via NCBI Bookshelf)] | isbn = 978-0-9631172-1-2 }}&lt;/ref&gt;
| Prolonged [[penicillin G]] and [[Incision and drainage|drainage]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Bacillus anthracis]]''
|
Contact with cattle, sheep, goats and horses&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/ag/magazine/0112sp.htm |title=Anthrax in animals |date=2001 |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Spores enter through inhalation or through abrasions&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Anthrax]]: [[anthrax#Pulmonary|pulmonary]], [[anthrax#Gastrointestinal|gastrointestinal]] and/or [[anthrax#Cutaneous|cutaneous]] symptoms.&lt;ref name=Creighton&gt;{{cite web|title=Bacteria Table|url=http://medschool.creighton.edu/fileadmin/user/medicine/MMI/Files/Bacteria_Table.pdf|publisher=[[Creighton University School of Medicine]]|access-date=2015-05-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501071840/http://medschool.creighton.edu/fileadmin/user/medicine/MMI/Files/Bacteria_Table.pdf|archive-date=2015-05-01}}&lt;/ref&gt;
| In early infection:&lt;ref name=&quot;urlCDC Anthrax Q &amp; A: Treatment&quot;&gt;{{cite web|url=http://emergency.cdc.gov/agent/anthrax/faq/treatment.asp|title=CDC Anthrax Q &amp; A: Treatment|access-date=4 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505191339/http://emergency.cdc.gov/agent/anthrax/faq/treatment.asp|archive-date=5 May 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Penicillin]]&lt;br&gt;
[[Doxycycline]]&lt;br&gt;
[[Ciprofloxacin]]&lt;br&gt;
[[Raxibacumab]]&lt;ref name=&quot;urlFDA approves raxibacumab to treat inhalational anthrax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm332341.htm |title=FDA approves raxibacumab to treat inhalational anthrax|website=[[Food and Drug Administration]]|access-date=14 December 2012}}&lt;/ref&gt;
|
[[Anthrax vaccine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Autoclaving]] of equipment&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Bacteroides fragilis]]''
| [[Gut flora]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Abscess]]es in [[gastrointestinal tract]], [[pelvic cavity]] and [[lung]]s&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[metronidazole]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Wound#Management|Wound care]]&lt;ref name=Brook2014&gt;{{cite web|title=Bacteroides Infection Follow-up|url=http://emedicine.medscape.com/article/233339-followup|publisher=[[Medscape]]|author=Itzhak Brook|date=Jan 28, 2014|access-date=2015-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Pulmonary aspiration#Prevention|Aspiration prevention]]&lt;ref name=Brook2014/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Bordetella pertussis]]''
|
Contact with respiratory droplets expelled by infected human hosts.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Whooping cough]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Secondary [[bacterial pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|[[Macrolide]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; such as [[erythromycin]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; before paroxysmal stage&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Pertussis vaccine]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; such as in [[DPT vaccine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2|''[[Borrelia]]''
|''[[Borrelia burgdorferi|B. burgdorferi]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Borrelia garinii|B. garinii]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Borrelia afzelii|B. afzelii]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
''[[Ixodes]]'' hard ticks &lt;br&gt; Reservoir in mice, other small mammals, and birds&lt;ref name=Shapiro2014&gt;{{cite journal |vauthors=Shapiro ED |title=Clinical practice. Lyme disease |journal=The New England Journal of Medicine |volume=370 |issue=18 |pages=1724–31 |year=2014 |pmid=24785207 |pmc=4487875 |doi=10.1056/NEJMcp1314325 }}&lt;/ref&gt;
|
[[Lyme disease]]&lt;ref name=Sanchez2015&gt;{{cite journal |vauthors=Sanchez JL |title=Clinical Manifestations and Treatment of Lyme Disease |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=765–78 |year=2015 |pmid=26593256 |doi=10.1016/j.cll.2015.08.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Halperin2015&gt;{{cite journal |vauthors=Halperin JJ |title=Nervous System Lyme Disease |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=779–95 |year=2015 |pmid=26593257 |doi=10.1016/j.cll.2015.07.002 }}&lt;/ref&gt;
* Early localized: [[erythema migrans]]
* Early disseminated: [[neuroborreliosis]], Lyme carditis
* Late: Lyme arthritis, [[Achrodermatitis chronica]] (''B. afzelii'' only)
|
[[Doxycycline]] for adults, [[amoxicillin]] for children, [[ceftriaxone]] for neurological involvement&lt;ref name=Sanchez2015/&gt;
|
Wearing clothing that limits skin exposure to ticks.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Insect repellent]].&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Avoid areas where ticks are found.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[B. recurrentis]]''&lt;ref name=&quot;HarrisonsBarbour2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Barbour|first1=Alan G.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/678 678]–687|edition=3rd|chapter=Relapsing Fever}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
and others&lt;ref name=&quot;Relapsing&quot; group=&quot;note&quot;/&gt;
| ''[[Pediculus humanus corporis]]'' body louse (''B. recurrentis'' only) and [[Ornithodoros]] soft ticks&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;
| [[Relapsing fever]]
| Penicillin, tetracycline, doxycycline&lt;ref name=Cutler2015&gt;{{cite journal |vauthors=Cutler SJ |title=Relapsing Fever Borreliae: A Global Review |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=847–65 |year=2015 |pmid=26593261 |doi=10.1016/j.cll.2015.07.001 }}&lt;/ref&gt;
| Avoid areas where ticks are found&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Better access to washing facilities&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Reduce crowding&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Pesticides&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;
|-
| ''[[Brucella]]''
|''[[Brucella abortus|B. abortus]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella canis|B. canis]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella melitensis|B. melitensis]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella suis|B. suis]]''
|
Direct contact with infected animal&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Oral, by ingestion of unpasteurized milk or milk products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Brucellosis]]: mainly [[fever]], [[muscular pain]] and [[night sweat]]s
|
[[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[streptomycin]] &lt;br&gt;or [[gentamicin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
|-
|colspan=2|''[[Campylobacter jejuni]]''
|
Fecal–oral from animals (mammals and fowl)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Uncooked meat (especially poultry)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Contaminated water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Enteritis]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; [[bloody diarrhea]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
* [[Guillain–Barré syndrome]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; (muscle weakness)
|
Treat symptoms&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Fluoroquinolone]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; such as [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; in severe cases&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
Good hygiene&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Avoiding contaminated water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Pasteurizing]] milk and milk products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Cooking meat (especially poultry)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Chlamydia (genus)|Chlamydia]]''
|''[[Chlamydia pneumoniae|C. pneumoniae]]''
|
Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Atypical pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|''[[Chlamydia trachomatis|C. trachomatis]]''
|
[[vaginal sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[oral sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[anal sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Vertical from mother to newborn([[Inclusion conjunctivitis of the newborn|ICN]])&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Direct or contaminated surfaces and flies (trachoma)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Trachoma]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Neonatal conjunctivitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Neonatal pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Nongonococcal urethritis]] (NGU)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Urethritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Pelvic inflammatory disease]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Epididymitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Prostatitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Lymphogranuloma venereum]] (LGV)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt; (adults)&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt; (infants and pregnant women)&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Erythromycin or [[silver nitrate]] in [[newborn]]'s eyes&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Abstinence]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2|''[[Chlamydophila psittaci]]''
| Inhalation of dust with secretions or feces from birds (e.g. parrots)
| [[Psittacosis]], mainly [[atypical pneumonia]]
|
[[Tetracycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| -
|-
|rowspan=4| ''[[Clostridium]]''
| ''[[Clostridium botulinum|C. botulinum]]''
| Spores from soil,&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; persevere in [[Canning|canned]] food, [[smoked fish]] and [[honey]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Botulism]]: Mainly [[muscle weakness]] and [[paralysis]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Antitoxin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Penicillin]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Hyperbaric medicine|Hyperbaric oxygen]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Mechanical ventilation]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Proper food preservation techniques
|-
|''[[Clostridium difficile (bacteria)|C. difficile]]''
|
[[Gut flora]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; overgrowing when other flora is depleted&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Pseudomembranous colitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Discontinuing responsible antibiotic&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Vancomycin]] or [[metronidazole]] if severe&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Fecal bacteriotherapy]]
|-
|''[[Clostridium perfringens|C. perfringens]]''
|
Spores in soil&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Vaginal flora]] and [[gut flora]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Anaerobic cellulitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Gas gangrene]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
Acute [[food poisoning]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| Gas gangrene:
[[Debridement]] or [[amputation]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Hyperbaric medicine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
High doses of [[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; or [[penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; and clindamycin&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Food poisoning:
Supportive care is sufficient&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| Appropriate food handling&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|''[[Clostridium tetani|C. tetani]]''
|
Spores in soil, skin penetration through wounds&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Tetanus]]: [[muscle spasm]]s&lt;ref name=CDC2012Pink&gt;{{cite book|last1=Atkinson|first1=William|title=Tetanus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|date=May 2012|publisher=Public Health Foundation|isbn=9780983263135|pages=291–300|edition=12|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/tetanus.html|access-date=12 February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213010501/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/tetanus.html|archive-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;
|
[[Tetanus immune globulin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
Sedatives&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Muscle relaxants&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Mechanical ventilation]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Penicillin]] or [[metronidazole]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Tetanus vaccine]] (such as in the [[DPT vaccine]])&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Corynebacterium diphtheriae]]''
|
respiratory droplets&lt;br&gt;
part of human flora
|
[[Diphtheria]]: [[Fever]], sore throat and neck swelling, potentially narrowing airways.&lt;ref name=WHO2006&gt;{{cite journal|title=Diphtheria vaccine|journal=Wkly Epidemiol Rec|date=20 January 2006|volume=81|issue=3|pages=24–32|pmid=16671240|url=https://www.who.int/wer/2006/wer8103.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606054559/http://www.who.int/wer/2006/wer8103.pdf|archive-date=6 June 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
Horse serum antitoxin&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;br&gt;
[[Penicillin]]
|
[[DPT vaccine]]
|-
| ''[[Ehrlichia]]''
| ''[[Ehrlichia canis|E. canis]]''&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Ehrlichia chaffeensis|E. chaffeensis]]''&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Dermacentor variabilis|Dog tick]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Ehrlichiosis]]:&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; [[headache]], [[Myalgia|muscle aches]], and [[Fatigue (medical)|fatigue]]
|
* [[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
* [[rifampin]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|-
| ''[[Enterococcus]]''
| ''[[Enterococcus faecalis|E. faecalis]]''&lt;br&gt;
''[[Enterococcus faecium|E. faecium]]''
|
Part of [[gut flora]],&lt;ref name=Creighton/&gt; [[Opportunistic infection|opportunistic]] or entering through GI tract or urinary system wounds&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
Bacterial [[endocarditis]],&lt;ref name=Creighton/&gt; [[biliary tract]] infections,&lt;ref name=Creighton/&gt; [[urinary tract infection]]s&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
[[Ampicillin]] (combined with [[aminoglycoside]] in endocarditis)&lt;ref name=Creighton/&gt;
[[Vancomycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
No vaccine
Hand washing and other [[Nosocomial#Prevention|nosocomial prevention]]
|-
|rowspan=5| ''[[Escherichia]]''
| ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' (generally)
|
* [[Gut flora]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; and in [[urinary tract]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Spreading extraintestinally or proliferating in the GI tract&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Urinary tract infections]] (UTI)&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Meningitis in infants&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired pneumonia]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired infection|Hospital-acquired]] sepsis&lt;ref name=Creighton/&gt;
|rowspan=5| '''UTI:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
(resistance-tests are required first)
* [[Co-trimoxazole]]
* [[Fluoroquinolone]], e.g. [[ciprofloxacin]]
'''Meningitis:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Cephalosporin]] (e.g. [[cefotaxime]]) and [[gentamicin]] combination
'''Diarrhea:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Antibiotics above shorten duration
* Electrolyte and fluid replacement
|rowspan=5| (no vaccine or preventive drug)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Cooking ground beef and [[pasteurizing]] milk against O157:H7&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Hand washing and disinfection&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| [[Enterotoxigenic Escherichia coli|Enterotoxigenic ''E. coli'']] (ETEC)
|
* [[Fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref name=Creighton/&gt; through food and water&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Direct physical contact&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Traveller's diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| [[Enteropathogenic E. coli|Enteropathogenic ''E. coli'']]
|
* [[Vertically transmitted disease|Vertical]], in utero or at birth&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* Diarrhea in infants&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| [[Enteroinvasive Escherichia coli|Enteroinvasive E.coli (EIEC)]]
|
* [[Fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/escherichia-coli-eng.php|title=ESCHERICHIA COLI|publisher=[[Public Health Agency of Canada]]|date=2012-04-30|access-date=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;
|
* [[Dysentery|bloody diarrhea]] and fever&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| [[Verotoxin-producing Escherichia coli|Enterohemorrhagic (EHEC)]], including [[Escherichia coli O157:H7|''E. coli'' O157:H7]]
|
* Reservoir in cattle&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Dysentery|bloody diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hemolytic-uremic syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Francisella tularensis]]''
|
* [[Vector (epidemiology)|vector]]-borne by arthropods&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Infected wild or domestic animals, birds or house pets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Tularemia]]: [[Fever]], ulceration at entry site and/or [[lymphadenopathy]].&lt;ref name=cdc-symptoms&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/tularemia/signssymptoms/|title=Signs &amp; Symptoms|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=13 December 2018}} Page last reviewed: October 26, 2015&lt;/ref&gt; Can cause severe [[pneumonia]].&lt;ref name=cdc-symptoms/&gt;
|
* [[Streptomycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Gentamicin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* Avoiding insect vectors&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Precautions when handling wild animals or animal products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Haemophilus influenzae]]''
|
* Droplet contact&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Human flora of e.g. upper respiratory tract&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Bacterial meningitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Upper respiratory tract infection]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Pneumonia]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[bronchitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Septic arthritis]] in infants&lt;ref name=Creighton/&gt;
| '''Meningitis:'''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
(resistance-tests are required first)
* [[Cephalosporin#Third generation|Third generation cephalosporin]], e.g. [[cefotaxime]] or [[ceftriaxone]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Ampicillin]] and [[sulbactam]] combination&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Hib vaccine]] to infants&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rifampin]] prophylactically&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Helicobacter pylori]]''
|
* Colonizing stomach&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Unclear person-to-person transmission&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Peptic ulcer]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Chronic gastritis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Risk factor for [[gastric carcinoma]] and gastric [[B-cell lymphoma]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Tetracycline]], [[metronidazole]] and [[bismuth salt]] combination&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| (No vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| colspan=2| ''[[Klebsiella pneumoniae]]''
|
* Mouth, [[skin flora|skin]], and [[gut flora]].&lt;ref name=Sherris&gt;{{cite book | editor1-last = Ryan |editor1-first= KJ |editor2-last= Ray |editor2-first= CG | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | publisher = [[McGraw-Hill Education|McGraw Hill]] | year = 2004 | isbn = 978-0-8385-8529-0 }}&lt;/ref&gt;
* [[Aspiration pneumonia|Pneumonia upon aspiration]]
|
* ''[[Klebsiella]]'' [[pneumonia]], with significant lung necrosis and [[hemoptysis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired infection|Hospital-acquired]] [[urinary tract infection]] and [[sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[3rd generation cephalosporin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Hospital-acquired infection#Prevention|hand hygiene]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/HAI/organisms/klebsiella/klebsiella.html|title=''Klebsiella pneumoniae'' in Healthcare Settings|date=19 February 2021|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}} Page last reviewed: November 24, 2010. Page last updated: August 27, 2012&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=2|''[[Legionella pneumophila]]''
|
* Droplet contact, from e.g. [[cooling tower]]s,&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[humidifiers]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; air conditioners&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; and water distribution systems&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Legionnaire's Disease]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Pontiac fever]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Macrolide]]s, such as [[erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolone]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Rifampin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Heating water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Leptospira]]'' species
|
* Food and water contaminated by urine from infected wild or domestic animals. ''Leptospira'' survives for weeks in fresh water and moist soil.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Leptospirosis]]: [[Headache]]s, muscle pains, and [[fever]]s; possible [[jaundice]], [[kidney failure]], [[pulmonary hemorrhage]], and [[meningitis]].&lt;ref name=AFP2010&gt;{{cite journal|last=Slack|first=A|title=Leptospirosis.|journal=Australian Family Physician|date=Jul 2010|volume=39|issue=7|pages=495–8|pmid=20628664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=McB2005&gt;{{cite journal|last=McBride|first=AJ|author2=Athanazio, DA |author3=Reis, MG |author4= Ko, AI |title=Leptospirosis |journal=Current Opinion in Infectious Diseases|date=Oct 2005|volume=18|issue=5|pages=376–86|pmid=16148523 |doi=10.1097/01.qco.0000178824.05715.2c|s2cid=220576544}}&lt;/ref&gt;
|
* [[Doxycycline]] for mild cases&lt;ref name=&quot;HarrisonsHartskeerl2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Hartskeerl|first1=Rudy A.|last2=Wagenaar|first2=Jiri F.P.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/672 672]–678|chapter=Leptospirosis}}&lt;/ref&gt;
* Intravenous [[penicillin]] for severe cases&lt;ref name=HarrisonsHartskeerl2017/&gt;
| Vaccine not widely used&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Prevention of exposure&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Rodent control]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Listeria monocytogenes]]''
|
* Raw milk or cheese,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; ground meats,&lt;ref name=Lippincott/&gt; poultry&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Vertically transmitted disease|Vertically]] to newborn or fetus&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Listeriosis]]:&lt;ref name=Lippincott/&gt;
:*[[Meningitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ampicillin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Co-trimoxazole]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no vaccine)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Proper food preparation and handling&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Mycobacterium]]''
| ''[[M. leprae]]''
|
* Prolonged human-human contact, e.g. through exudates from skin lesions to abrasion of other person&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Leprosy]] (Hansen's disease):&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; [[granuloma]]s of the [[Peripheral nervous system|nerves]], [[respiratory tract]], skin, and eyes.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web|title=Leprosy Fact sheet N°101|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/|work=World Health Organization|date=January 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212084309/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/|archive-date=2013-12-12}}&lt;/ref&gt;
| Tuberculoid form:
* [[Dapsone]] and [[rifampin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Lepromatous form:
* [[Clofazimine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Bacillus Calmette-Guérin|BCG vaccine]] shows some effects&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[M. tuberculosis]]''
|
* Droplet contact&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Tuberculosis]]: chronic [[cough]] with [[hemoptysis|blood-containing]] [[sputum]], [[fever]], [[night sweats]], and [[weight loss]]&lt;ref name=WHO2015Fact&gt;{{cite web|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=WHO|access-date=11 February 2016|date=October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=23 August 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
(difficult, see [[Tuberculosis treatment]] for more details)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;

Standard &quot;short&quot; course:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* First 2 months, combination:
** [[Isoniazid]]
** [[Rifampicin]]
** [[Pyrazinamide]]
** [[Ethambutol]]
* Further 4 months, combination:
** [[Isoniazid]]
** [[Rifampicin]]
|
* [[Bacillus Calmette-Guérin|BCG vaccine]]
* [[Isoniazid]]
|-
| colspan=2|''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
|
* Human flora&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Droplet transmission|Respiratory droplets]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Mycoplasma pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Doxycycline]] and [[erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|rowspan=2| ''[[Neisseria]]''
|''[[N. gonorrhoeae]]''
|
* [[Sexually transmitted disease|Sexually transmitted]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Vertical transmission|vertical]] in birth&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Gonorrhea]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Urethritis]] (men)&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Pelvic inflammatory disease]] (women)&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Ophthalmia neonatorum]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Septic arthritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| '''Uncomplicated gonorrhea:'''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Tetracycline]], e.g. [[doxycycline]] if also chlamydia is suspected&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Spectinomycin]] for resistance&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; or patient allergy to cephalosporin&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
'''Ophthalmia neonatorum:'''
* [[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; + [[ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (No vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Erythromycin]] into eyes of newborn at risk&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| ''[[N. meningitidis]]''
|
* [[Transmission (medicine)#Droplet|Droplet transmission]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Meningococcal disease]] including meningitis&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]], including [[Waterhouse-Friderichsen syndrome]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[NmVac4-A/C/Y/W-135]] vaccine&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rifampin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Pseudomonas aeruginosa]]''
| [[Opportunistic infection|Opportunistic]];&lt;ref name=Creighton/&gt; Infects damaged tissues or people with [[immunodeficiency]].&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Pseudomonas infection]]:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Pneumonia&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Urinary tract infection]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Keratitis|Corneal infection]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Endocarditis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Osteomyelitis&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Burn wound]] infection&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Malignant external otitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Anti-pseudomonal penicillins]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; such as [[ticarcillin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Aminoglycoside]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| (no vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Topical [[silver sulfadiazine]] for burn wounds&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Nocardia asteroides]]''
| In soil&lt;ref name=Creighton/&gt;
| [[Nocardiosis]]:&lt;ref name=Creighton/&gt; Pneumonia, [[endocarditis]], [[keratitis]], neurological or lymphocutaneous infection
| [[TMP/SMX]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Rickettsia rickettsii]]''
|
* [[Dermacentor variabilis|Wood]] or [[Rhipicephalus sanguineus|dog tick]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Rocky mountain spotted fever]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Chloramphenicol]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no preventive drug or approved vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Vector control]], such as clothing&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Prompt removal of attached ticks&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Salmonella]]''
| ''[[Salmonella typhi|S typhi]]''
|
* [[Fecal–oral route]], through food or water&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Typhoid fever]] type [[salmonellosis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt; (fever, abdominal pain, [[hepatosplenomegaly]], [[rose spots]])&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Chronic carrier state&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolones]], e.g. [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ty21a]] and [[Vi capsular polysaccharide vaccine|ViCPS]] vaccines&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Hygiene and food preparation&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| Other ''[[Salmonella]]'' species
&lt;br&gt;e.g. ''[[Salmonella typhimurium|S. typhimurium]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* Fecal–oral&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Food contaminated by fowl&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; (e.g. uncooked eggs)&lt;ref name=Creighton/&gt; or turtles&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Salmonellosis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; with [[gastroenteritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Paratyphoid fever]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Osteomyelitis]] in people with [[sickle cell disease|sickle cells]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Fluid and electrolyte replacement for diarrhea&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Antibiotics (in [[neonates]]&lt;ref name=Creighton/&gt; and [[Immunodeficiency|immuno-compromised]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;):
:* [[Ciprofloxacin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[TMP/SMX]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[Azithromycin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (No vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Proper sewage disposal&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Food preparation&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Good personal hygiene&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Shigella]]''
| ''[[Shigella sonnei|S. sonnei]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
&lt;br&gt;''[[Shigella dysenteriae|S. dysenteriae]]''&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Shigellosis]] (bacillary dysentery)
|
* Fluid and electrolyte replacement&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolone]]&lt;ref name=Creighton/&gt; such as [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; if severe&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Protection of water and food supplies&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Vaccines are in trial stage&lt;ref&gt;[http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-00002u-06f/press/press-releases/2009/vaccine-against-shigellosis-bacillary-dysentery-a-promising-clinical-trial Institut Pasteur Press Office - Vaccine against shigellosis (bacillary dysentery):a promising clinical trial] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225214950/http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-00002u-06f/press/press-releases/2009/vaccine-against-shigellosis-bacillary-dysentery-a-promising-clinical-trial |date=2009-02-25 }} 15 January 2009. Retrieved on 27 February 2009&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|''[[Staphylococcus]]''
| ''[[Staphylococcus aureus|aureus]]''
|
* Human flora on [[Mucous membrane|mucosae]] in e.g. anterior [[nares]], skin and vagina,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot;/&gt; entering through wound
| Coagulase-positive [[staphylococcal infection]]s:
* Skin infections, including [[impetigo]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Infective endocarditis#Classification|Acute infective endocarditis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Septis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Necrotizing pneumonia]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Meningitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Osteomyelitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Toxinoses]]
** [[Scalded skin syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
** [[Toxic shock syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
** [[Staphylococcal food poisoning]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Incision and drainage of localized lesions&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Nafcillin]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[oxacillin]],&lt;ref name=Lippincott/&gt; [[methicillin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Vancomycin]] for [[Methicillin-resistant Staphylococcus aureus|Methicillin-resistant (MRSA)]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| (no vaccine or preventive drug)
* Barrier precautions, washing hands and [[fomite]] disinfection in hospitals
|-
| ''[[Staphylococcus epidermidis|epidermidis]]''
| Human flora in skin,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; anterior nares&lt;ref name=Lippincott/&gt; and [[mucous membranes]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Infections of implanted [[Prosthesis|prostheses]] (e.g. heart valves&lt;ref name=Lippincott/&gt; and joints&lt;ref name=Creighton/&gt;) and catheters&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Vancomycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Staphylococcus saprophyticus|saprophyticus]]''
| Part of normal vaginal flora&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Cystitis]] in women&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[trimethoprim-sulfamethoxazole|TMP/SMX]] or [[norfloxacin]]&lt;ref name=&quot;Levinson, W. 2010 94–99&quot;&gt;{{cite book |last= Levinson |first= W. |title=Review of Medical Microbiology and Immunology |url= https://archive.org/details/reviewofmedicalm0011levi |year=2010 |edition=11th |pages=[https://archive.org/details/reviewofmedicalm0011levi/page/94 94]–9 }}&lt;/ref&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=4| ''[[Streptococcus]]''
| ''[[Streptococcus agalactiae|agalactiae]]''
| Human flora in [[vagina]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[urethra]]l mucous membranes,&lt;ref name=Lippincott/&gt; [[rectum]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Vertically transmitted infection|Vertically]] during [[childbirth]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Sexually transmitted disease|Sexually]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Neonatal meningitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Neonatal sepsis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Neonatal [[pneumonia]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Endometritis]] in [[postpartum]] women&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Opportunistic infection]]s with [[sepsis]] and [[pneumonia]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Aminoglycoside]] in case of lethal infection&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Streptococcus pneumoniae|pneumoniae]]''
|
* Respiratory droplets
* [[Human flora]] in nasopharynx&lt;ref name=Creighton/&gt; (spreading in immunocompromised)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* Acute [[bacterial pneumonia]] &amp; [[meningitis]] in adults&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Otitis media]] and [[sinusitis]] in children&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* 23-serotype vaccine for adults ([[Pneumococcal polysaccharide vaccine|PPV]])&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Heptavalent conjugated vaccine for children ([[Pneumococcal conjugate vaccine|PCV]])&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| ''[[Streptococcus pyogenes|pyogenes]]''
|
* Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Direct physical contact with [[impetigo]] lesions&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Streptococcal pharyngitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Scarlet fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rheumatic fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Impetigo]] and [[erysipelas]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Puerperal fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Necrotizing fasciitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Poststreptococcal glomerulonephritis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; or [[Penicillin V|V]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Macrolide]], e.g. [[clarithromycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt; or [[erythromycin]]&lt;ref name=Creighton/&gt; in penicillin allergy
* Drainage and [[debridement]] for necrotizing fasciitis&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| No vaccine&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Rapid antibiotic treatment helps prevent rheumatic fever&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Streptococcus viridans|viridans]]''
| [[Oral flora]],&lt;ref name=Creighton/&gt; penetration through abrasions
|
* Subacute bacterial [[endocarditis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Dental cavities]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Abscess]]es of brain and liver&lt;ref name=Creighton/&gt;
| [[Penicillin G]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Treponema pallidum]]'' subspecies ''pallidum''
|
* [[Sexual transmission|Sexual]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Vertical (from mother to fetus)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Syphilis]]:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; First a [[chancre]], (a painless [[skin ulceration]]), then diffuse rash.&lt;ref name=CDC2015Fact&gt;{{cite web|title=Syphilis - CDC Fact Sheet (Detailed)|url=https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|website=CDC|access-date=3 February 2016|date=November 2, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206003059/http://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|archive-date=6 February 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Later: [[gumma (pathology)|gummas]] (soft growths), neurological, or heart symptoms.&lt;ref name=Kent08&gt;{{cite journal |vauthors=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226 |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=2 |pages=226–36 |date=February 2008 |pmid=18212261 |doi=10.1345/aph.1K086 |s2cid=23899851 }}&lt;/ref&gt;
* [[Congenital syphilis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Doxycycline]] if penicillin allergy&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Penicillin offered to recent sexual partners&lt;ref name=Hook2017&gt;{{cite journal |vauthors=Hook EW |title=Syphilis |journal=Lancet |volume=389 |issue=10078 |pages=1550–1557 |year=2017 |pmid=27993382 |doi=10.1016/S0140-6736(16)32411-4 |s2cid=208793678 }}&lt;/ref&gt;
* Antibiotics to pregnant women if risk of transmitting to child&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* No vaccine available&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;

|-
|colspan=2| ''[[Vibrio cholerae]]''
|
* [[Fecal–oral route]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Contaminated water and raw seafood&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Cholera]]: Severe &quot;rice water&quot; diarrhea&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Fluid&lt;ref name=Creighton/&gt; and electrolyte replacement&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Proper [[sanitation]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Adequate food preparation&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Yersinia pestis]]''
|
* [[Flea]]s from animals&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16182593&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Zhou D, Han Y, Yang R |title=Molecular and physiological insights into plague transmission, virulence and etiology |journal=Microbes Infect. |volume=8 |issue=1 |pages=273–84 |year=2006 |pmid=16182593 |doi=10.1016/j.micinf.2005.06.006}}&lt;/ref&gt;
* Ingestion of animal tissues&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Plague (disease)|Plague]]:
* [[Bubonic plague]]
* [[Pneumonic plague]]
|
* [[Streptomycin]] primarily&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Wagle PM. | title=Recent advances in the treatment of bubonic plague | journal=Indian J Med Sci | year=1948 | volume=2 | pages=489–94 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Meyer KF. | title=Modern therapy of plague | url=https://archive.org/details/sim_jama_1950-11-18_144_12/page/982 | journal=JAMA | year=1950 | volume=144 | pages=982–5 | pmid = 14774219 | issue=12 | doi=10.1001/jama.1950.02920120006003}}&lt;/ref&gt;
* [[Tetracyclin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors=Kilonzo BS, Makundi RH, Mbise TJ | title= A decade of plague epidemiology and control in the Western Usambara mountains, north-east Tanzania | url=https://archive.org/details/acta-tropica_1992-04_50_4/page/323 | journal=Acta Tropica | year=1992 | volume=50 | pages=323–9 | pmid = 1356303 | doi = 10.1016/0001-706X(92)90067-8 | issue=4}}&lt;/ref&gt;
* Supportive therapy for [[Shock (circulatory)|shock]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Plague vaccine]]&lt;ref name=&quot;pmid17652523&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Bubeck SS, Dube PH |title=Yersinia pestis CO92ΔyopH Is a Potent Live, Attenuated Plague Vaccine |journal=Clin. Vaccine Immunol. |volume=14 |issue=9 |pages=1235–8 |date=September 2007 |pmid=17652523 |pmc=2043315 |doi=10.1128/CVI.00137-07 }}&lt;/ref&gt;
* Minimize exposure to rodents and fleas&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
|}

== අමතර අවධානයට ==
* [[Human microbiome project]]
* [[List of antibiotics]]
* [[Pathogenic viruses]]

== සටහන් ==
{{Reflist|group=&quot;note&quot;|
refs=
&lt;ref name=&quot;Relapsing&quot; group=&quot;note&quot;&gt;Relapsing fever can also be caused by the following [[Borrelia]] species: ''[[Borrelia crocidurae|B. crocidurae]]'', ''[[Borrelia duttonii|B. duttonii]]'', ''[[Borrelia hermsii|B. hermsii]]'', ''[[Borrelia hispanica|B. hispanica]]'', ''[[Borrelia miyamotoi|B. miyamotoi]]'', ''[[Borrelia persica|B. persica]]'', ''[[Borrelia turicatae|B. turicatae]]'' and ''[[Borrelia venezuelensis|B. venezuelensis]]''.&lt;br&gt; - {{cite book|last1=Barbour|first1=Alan G.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/678 678]–687|edition=3rd|chapter=Relapsing Fever}}&lt;/ref&gt;
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Santosham|first1=Mathuram|last2=Chan|first2=Grace J.|last3=Lee|first3=Anne CC|last4=Baqui|first4=Abdullah H.|last5=Tan|first5=Jingwen|last6=Black|first6=Robert E.|title=Risk of Early-Onset Neonatal Infection with Maternal Infection or Colonization: A Global Systematic Review and Meta-Analysis|journal=PLOS Medicine|volume=10|issue=8|year=2013|pages=e1001502|issn=1549-1676|doi=10.1371/journal.pmed.1001502|pmid=23976885|pmc=3747995 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ikuta |first1=Kevin S. |last2=Swetschinski |first2=Lucien R. |last3=Aguilar |first3=Gisela Robles |last4=Sharara |first4=Fablina |last5=Mestrovic |first5=Tomislav |last6=Gray |first6=Authia P. |last7=Weaver |first7=Nicole Davis |last8=Wool |first8=Eve E. |display-authors=et al. |title=Global mortality associated with 33 bacterial pathogens in 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |journal=The Lancet |date=21 November 2022 |volume=400 |issue=10369 |pages=2221–2248 |doi=10.1016/S0140-6736(22)02185-7 |pmid=36423648 |pmc=9763654 |language=English |issn=0140-6736 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Medical resources
| DiseasesDB =
| ICD10 =
| ICD9 =
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D001424
| GeneReviewsID =
| GeneReviewsName =
}}
* [http://www.atsu.edu/faculty/chamberlain/Website/studio.htm Bacterial Pathogen Pronunciation] by Neal R. Chamberlain, Ph.D. at A.T. Still University
* [http://patricbrc.org Pathogenic bacteria] genomes and related information at [http://patricbrc.org/ PATRIC], a Bioinformatics Resource Center funded by [https://www.niaid.nih.gov/ NIAID]

{{Infectious_disease}}

{{Gram-positive firmicutes diseases}}
{{Gram-positive actinobacteria diseases}}
{{Gram-negative proteobacterial diseases}}
{{Gram-negative non-proteobacterial diseases}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:බැක්ටීරියා රෝග]]

{{bacteria-stub}}</text>
      <sha1>rlcgw87o4bh9rnavzcxqxp13sdritic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝයා බෝංචි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158276</id>
    <revision>
      <id>800330</id>
      <parentid>798397</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28367" sha1="2fpe1i9ioy69ijgvdzrezqqa2np3lty" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Soybeans_01.jpg|alt=Beans in a supermarket in China|thumb| [[චීනය|චීනයේ]] සුපිරි වෙළඳසැලක බෝංචි විකිණීමට ඇත]]
'''සෝයා බෝංචි''', '''සෝයා බෝංචි''', හෝ '''සෝයා බෝංචි''' ({{බස-en|Glycine max}})&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Glycine max'' |url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Glycine.html#max |access-date=16 February 2012 |publisher=[[Multilingual Multiscript Plant Name Database]]}}&lt;/ref&gt; යනු [[නැගෙනහිර ආසියාව|නැගෙනහිර ආසියාවට]] ආවේණික රනිල කුලයට අයත් බෝංචි විශේෂයකි, එහි ආහාරයට ගත හැකි [[බෝංචි]]  බහුලව වගා කෙරේ.

සෝයා බෝංචි වල සාම්ප්‍රදායික ආහාර භාවිතයට සෝයා කිරි ඇතුළත් වේ, එයින් ටෝෆු සහ ටෝෆු සම සාදනු ලැබේ. පැසුණු සෝයා ආහාරවලට සෝයා සෝස්, පැසුණු බෝංචි පේස්ට්, නැටෝ සහ ටෙම්පේ ඇතුළත් වේ. මේදය රහිත (ඩීෆැටඩ්) සෝයා බෝංචි ආහාර සත්ව ආහාර සහ බොහෝ ඇසුරුම් කළ ආහාර සඳහා සැලකිය යුතු සහ ලාභ ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයකි. උදාහරණයක් ලෙස, වයනය සහිත එළවළු ප්‍රෝටීන් (TVP) වැනි සෝයා බෝංචි නිෂ්පාදන බොහෝ මස් සහ කිරි ආදේශකවල අමුද්‍රව්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Riaz2006&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=Boca Raton, FL}}&lt;/ref&gt; අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ලම අඩංගු බැවින් නිර්මාංශ පුද්ගලයන් සදහා කදිම ආහාරයකි.

සෝයා බෝංචි වල සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ෆයිටික් අම්ලය, ආහාරමය ඛනිජ ලවණ සහ බී විටමින් අඩංගු වේ. සෝයා එළවළු තෙල්, ආහාර සහ කාර්මික යෙදීම් සඳහා භාවිතා කරනු ලැබේ.සෝයා බෝංචි  ගොවිපල සතුන් සඳහා වඩාත්ම වැදගත් ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Soybean meal |url=https://www.feedipedia.org/node/674 |access-date=16 April 2019}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
&quot;සෝයා&quot; යන වචනය '''ෂොයූ''' ජපන් බසින් {{Nihongo||醤油||''shōyu''|lead=yes}}) වදන සහ '''ෂියවුන්''' ({{Lang-zh|c=豉油|cy=sihyàuh|j=si6jau4}}) යන වචන වලින් තත්සමවී සෝයා යන වචනය සෑදී ඇත්.එම වදන් වල අරු. ලොකු බෝංචි යන්නයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hymowitz|first=T.|last2=Newell|first2=C.A.|date=1981-07-01|title=Taxonomy of the genus ''Glycine'', domestication and uses of soybeans|url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_july-september-1981_35_3/page/272|journal=[[Economic Botany]]|language=en|volume=35|issue=3|pages=272–88|doi=10.1007/BF02859119}}&lt;/ref&gt;

ග්ලයිසීන ''Glycine'',යන වදන ග්‍රීක බසින් පැණිරස යන අරුත දීමට භාවිත වන ග්ලයිකෝස් ''glykós යන වදනින් බිදී ආවකි.''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hymowitz|first=T.|last2=Newell|first2=C.A.|date=1981-07-01|title=Taxonomy of the genus ''Glycine'', domestication and uses of soybeans|url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_july-september-1981_35_3/page/272|journal=[[Economic Botany]]|language=en|volume=35|issue=3|pages=272–88|doi=10.1007/BF02859119}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHymowitzNewell1981&quot;&gt;Hymowitz, T.; Newell, C.A. (July 1, 1981). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 

== වර්ගීකරණය ==
[[ගොනුව:Soybeanvarieties.jpg|alt=Varieties used for many purposes|දකුණ|frameless]]
''Glycine'' ගණය ''[[Glycine (subgenus)|Glycine]]'' සහ ''[[Soja (subgenus)|Soja]]'' යන උප ගණ දෙකකට බෙදිය හැකිය. ''සෝජා'' උප කුලයට අයත් වන්නේ වගා කරන ලද සෝයා බෝංචි, ''ජී.&amp;nbsp;max'', සහ වල් සෝයා බෝංචි, වෙනම විශේෂයක් ලෙස සලකනු ලැබේ ''G.''&lt;ref name=&quot;SingNelsChun06&quot; /&gt; හෝ උප විශේෂ ලෙස ''G.&amp;nbsp;උපරිම'' subsp. ''සෝජා'' .&lt;ref name=&quot;POWO_920989-1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Glycine max subsp. soja'' (Siebold &amp; Zucc.) H.Ohashi |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:920989-1 |access-date=2023-01-28 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew}}&lt;/ref&gt; වගා කරන ලද සහ වල් සෝයා බෝංචි වාර්ෂික වේ. වල් සෝයා බෝංචි වල නිජබිම [[චීනය]], [[ජපානය]], කොරියාව සහ [[රුසියාව]] වේ.&lt;ref name=&quot;SingNelsChun06&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=[[London]]|date=November 2, 2006|page=15|url=https://books.google.com/books?id=lQ9bcjETlrIC&amp;pg=PA15}}&lt;/ref&gt; ''Glycine'' උප කුලය අවම වශයෙන් වල් බහු වාර්ෂික විශේෂ 25 කින් සමන්විත වේ: උදාහරණයක් ලෙස, ''G. canescens'' සහ ''G. tomentella'', [[ඕස්ට්‍රේලියාව|ඕස්ට්‍රේලියාවේ]] සහ [[පපුවා නවගිනිය|පැපුවා නිව්ගිනියාවේ]] දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Newell|first=C.A.|last2=Hymowitz|first2=T.|date=March 1983|title=Hybridization in the Genus ''Glycine'' Subgenus ''Glycine'' Willd. (Leguminosae, Papilionoideae)|journal=[[American Journal of Botany]]|volume=70|issue=3|pages=334–48|doi=10.2307/2443241|jstor=2443241}}&lt;/ref&gt; බහු වාර්ෂික සෝයා බෝංචි ({{බස-en|Neonotonia wightii}}) වෙනත් වර්ගයකට අයත් වේ. එය අප්‍රිකාවේ ආරම්භ වූ අතර දැන් නිවර්තන කලාපයේ බහුලව පැතිරී ඇති තණබිම් බෝගයකි.&lt;ref&gt;Heuzé V., Tran G., Giger-Reverdin S., Lebas F., 2015. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Neonotonia wightii'' in Global Plants on JSTOR |url=https://plants.jstor.org/compilation/Neonotonia.wightii |website=Global Plants on JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Factsheet – ''Neonotonia wightii'' |url=http://www.tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601233037/http://tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm |archive-date=June 1, 2017 |access-date=January 19, 2014 |website=tropicalforages.info}}&lt;/ref&gt;

== විස්තර ==
බොහෝ ශාක මෙන්, සෝයා බෝංචි බීජ වලින් ප්‍රරෝහනයවී  පරිණත ශාකයක් බවට වර්ධනය වනවේ.

=== ප්රරෝහන ===
වර්ධනයේ පළමු අදියර වන්නේ ප්‍රරෝහණය වන අතර එය බීජයේ අංකුර මතුවන විට ප්‍රථමයෙන් පැහැදිලි වන ක්‍රමයකි.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt; මෙය මුල් වර්ධනයේ පළමු අදියර වන අතර පරිපූර්ණ වර්ධනය වන තත්වයන් යටතේ පළමු පැය 48 තුළ සිදු වේ. පළමු [[ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය|ප්‍රභාසංස්ලේෂණ]] ව්‍යුහයන් වන කොටිල්ඩෝන වර්ධනය වන්නේ පසෙන් මතුවන පළමු ශාක ව්‍යුහය වන හයිපොකොටිල් වලිනි. මෙම cotyledons කොළ ලෙස මෙන්ම නොමේරූ ශාකය සඳහා පෝෂක ප්‍රභවයක් ලෙසද ක්‍රියා කරන අතර, එහි පළමු දින 7 සිට 10 දක්වා බීජ පැල පෝෂණය සපයයි.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt;
[[ගොනුව:Glycine_max_003.JPG|alt=Fruits/pods|දකුණ|frameless]]
[[ගොනුව:Bhatmaas.jpg|thumb| [[Bhatmaas|භාත්මාස්]] - [[නේපාලය|නේපාල]] බදින ලද සෝයා බෝංචි]]

=== පරිණත වීම ===
පළමු සැබෑ කොළ [[කොළ|තනි තල]] යුගලයක් ලෙස වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2014&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මෙම පළමු යුගලයට පසුව, පරිණත නෝඩ් තල තුනක් සහිත සංයෝග පත්‍ර සාදයි. මේරූ ට්‍රයිෆොලියෝලේට් පත්‍ර, පත්‍රයකට පත්‍රිකා තුනක් හෝ හතරක් ඇත, බොහෝ විට ඒවා අතර වේ{{Convert|6|and|15|cm|in|abbr=on}}   දිගු සහ {{Convert|2|and|7|cm|in|abbr=on}} පුළුල්. පරිපූර්ණ තත්වයන් යටතේ, කඳේ වර්ධනය අඛණ්ඩව සිදු වේ, සෑම දින හතරකට වරක් නව නෝඩ් නිපදවයි. මල් පිපීමට පෙර, මුල් වර්ධනය විය හැක. {{Convert|2|cm|in|abbr=on}}  දිනකට. රයිසෝබියා තිබේ නම්, තුන්වන නෝඩය දිස්වන විට මූල ගැටගැසීම ආරම්භ වේ. සහජීවන ආසාදන ක්‍රියාවලිය ස්ථායී වීමට පෙර සති 8ක් පුරා ගැටීම සාමාන්‍යයෙන් සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt; සෝයා බෝංචි ශාකයක අවසාන ලක්ෂණ විචල්‍ය වේ, ජාන විද්‍යාව, පසේ ගුණාත්මකභාවය සහ දේශගුණය එහි ආකෘතියට බලපායි; කෙසේ වෙතත්, සම්පූර්ණයෙන්ම පරිණත සෝයා බෝංචි ශාක සාමාන්යයෙන් {{Convert|50|and|125|cm|in|-1|abbr=on}} අතර වේ උස&lt;ref name=&quot;MP197Chapter19&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2000|location=Little Rock, AR|page=1|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt; සහ {{Convert|75|and|150|cm|in|-1|abbr=on}} අතර මුල් ගැඹුරක් ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=St Paul, MN|page=33|url=http://www.extension.umn.edu/agriculture/soybean/docs/minnesota-soybean-field-book.pdf|archive-date=September 30, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== මල් පිපීම ===
මල් පිපීම දිවා කාලය මගින් අවුලුවන අතර බොහෝ විට ආරම්භ වන්නේ දින පැය 12.8 ට වඩා කෙටි වූ විටය.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2014&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මෙම ගති ලක්ෂණය ඉතා විචල්‍ය වේ, විවිධ [[ප්‍රභේදය (උද්භිද විද්‍යාව)|ප්‍රභේද]] දින දිග වෙනස් කිරීමට වෙනස් ලෙස ප්‍රතික්‍රියා කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|chapter-url=William Shurtleff|author-link=Akiko Aoyagi|date=2015|location=Lafayette|page=490|url=https://books.google.com/books?id=0gtpCgAAQBAJ&amp;pg=PA490}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි නොපෙනෙන, ස්වයං-සාරවත් මල් සාදයි, ඒවා පත්‍රයේ [[කොළ|අක්ෂයේ]] ඇති අතර සුදු, රෝස හෝ දම් පාට වේ. පරාගණය අවශ්‍ය නොවුවද, මී මැස්සන්ට ආකර්ශනීය වන්නේ ඔවුන් සීනි ප්‍රමාණයෙන් ඉහළ පැණි නිපදවන බැවිනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Reisig |first=Dominic |title=Soybean flowering, pollination, and bees |url=http://www.ncagr.gov/pollinators/documents/DominicReisig-NCPollinatorProtectionSoybeans.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628160525/http://www.ncagr.gov/pollinators/documents/DominicReisig-NCPollinatorProtectionSoybeans.pdf |archive-date=June 28, 2021 |access-date=July 15, 2021 |website=[[North Carolina Department of Agriculture &amp; Consumer Services]]}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි ප්‍රභේදය අනුව, මල් පිපීම ආරම්භ වූ පසු නෝඩ් වර්ධනය නතර විය හැක. මල් පිපීමෙන් පසු නෝඩල් වර්ධනය දිගටම කරගෙන යන වික්‍රියා &quot; අවිනිශ්චිත &quot; ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර දිගු වැඩෙන සමයන් සහිත දේශගුණයට වඩාත් සුදුසු වේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt; බොහෝ විට සෝයා බෝංචි බීජ සම්පූර්ණයෙන්ම පරිණත වීමට පෙර ඔවුන්ගේ කොළ වැටේ.
[[ගොනුව:Soybean_flowers.png|alt=Small, purple flowers|දකුණ|frameless]]
ඵල තුනේ සිට පහ දක්වා පොකුරු ලෙස වැඩෙන  කරල්, එක් එක් කරල් {{Convert|3|–|8|cm|in|abbr=on}} වේ දිගු සහ සාමාන්යයෙන් දෙකේ සිට හතර දක්වා (කලාතුරකින් වැඩි) බීජ 5-11 අඩංගු වේ&amp;nbsp;විෂ්කම්භය මි.මී. සෝයා බෝංචි බීජ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ කළු, දුඹුරු, කහ සහ කොළ වැනි  වර්ණවලින් පැමිණේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter19&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2000|location=Little Rock, AR|page=1|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2000&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2000). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; විවිධ සහ ද්වි-වර්ණ බීජ  ද බහුලව දක්නට ලැබේ.

=== බීජ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ===
පරිණත බෝංචි වල ලෙල්ල දෘඩ, ජලයට ඔරොත්තු දෙන අතර, cotyledon සහ hypocotyl (හෝ &quot;විෂබීජ&quot;) හානිවලින් ආරක්ෂා කරයි. බීජ ආවරණය ඉරිතලා ඇත්නම්, බීජ ප්‍රරෝහණය නොවේ. බීජ ආවරණයෙහි පෙනෙන කැළල, හිලම් ලෙස හැඳින්වේ (වර්ණවලට කළු, දුඹුරු, බුෆ්, අළු සහ කහ ඇතුළත් වේ) සහ හිලම්හි එක් කෙළවරක බීජ ආවරණයෙහි ඇති කුඩා විවරය ජලය අවශෝෂණයට ඉඩ සලසයි.

ඉතා ඉහළ මට්ටමේ ප්‍රෝටීන් අඩංගු සෝයා බෝංචි වැනි සමහර බීජ වියළීමකට භාජනය විය හැකි නමුත් ජලය අවශෝෂණය කිරීමෙන් පසු ජීවීබව ආරන්ෂාවේ. A. Carl Leopold 1980 ගණන්වල මැද භාගයේදී Cornell විශ්වවිද්‍යාලයේ ශාක පර්යේෂණ සඳහා Boyce Thompson Institute හි මෙම හැකියාව අධ්‍යයනය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු සෝයා බෝංචි සහ බඩ ඉරිඟු වල බීජයේ සෛල ශක්‍යතාව ආරක්ෂා කරන ද්‍රාව්‍ය [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්‍රේට්]] පරාසයක් ඇති බව සොයා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blackman|first=S.A.|last2=Obendorf|first2=R.L.|last3=Leopold|first3=A.C.|year=1992|title=Maturation Proteins and Sugars in Desiccation Tolerance of Developing Soybean Seeds|url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1992-09_100_1/page/225|journal=[[Plant Physiology (journal)|Plant Physiology]]|volume=100|issue=1|pages=225–30|doi=10.1104/pp.100.1.225|pmc=1075542|pmid=16652951}}&lt;/ref&gt; 1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී ඔහුට වියළි තත්වයේ ජීව විද්‍යාත්මක පටල සහ ප්‍රෝටීන ආරක්ෂා කිරීමේ ශිල්පීය ක්‍රම පිළිබඳ පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමිකරගන්නා ලදී.

=== නයිට්‍රජන් තිර කිරීමේ හැකියාව ===
බොහෝ රනිල කුලයට අයත් බෝග මෙන්, සෝයා බෝංචි වලට රයිසෝබියා කාණ්ඩයේ සහජීවන බැක්ටීරියා පැවතීම හේතුවෙන් [[නයිට්‍රජන් තිර කිරීම|වායුගෝලීය නයිට්‍රජන් සවි]] කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Jim Deacon |date=April 5, 2023 |title=The Nitrogen cycle and Nitrogen fixation |url=http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm |publisher=Institute of Cell and Molecular Biology, The University of Edinburgh}}&lt;/ref&gt; එබැවින් අධික ප්‍රෝටීන ප්‍රමාණයක් නිපදවීමට හැක.

== රසායනික සංයුතිය ==
වියලි සෝයා බෝංචි වලින් 56% ක් ප්‍රෝටීන් 36% [[මේදය]]  30% [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්රේට්]], 9% ජලය වලින් සමන්විත වේ. මෙම තත්වය ප්‍රරෝහණය පිසීමේ ක්‍රියාවලිය ආදිය මත වෙනස් වේ.

=== පෝෂණය ===

අමු සෝයා බෝංචි ග්‍රෑම් 100ක {{Convert|1866|kJ|kcal|abbr=off}} සපයන අතර ජලය 9%, [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්‍රේට්]] 30%, සම්පූර්ණ [[මේදය]] 20% සහ [[ප්‍රෝටීන්]] 36%  වේ.

සෝයා බෝංචි [[පෝෂක පදාර්ථ|අත්‍යවශ්‍ය පෝෂ්‍ය පදාර්ථ]] වලින් පොහොසත් ප්‍රභවයක් වන අතර ප්‍රෝටීන්36% , ආහාරමය තන්තු 37%, [[යකඩ]] , [[මැංගනීස්]]  [[පොස්පරස්]] සහ ෆෝලේට් බී විටමින් කිහිපයක්. විටමින් K, [[මැග්නීසියම්]], සින්ක් සහ [[පොටෑසියම්]] අඩංගුවේ.

මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා, සෝයා බෝංචි පරිභෝජනයට පෙර සකස් කළ යුතුය - පිසීම, බැදීම හෝ පැසවීම - ට්‍රයිප්සින් නිෂේධක ( සෙරීන් ප්‍රෝටීස් නිෂේධක ) විනාශ කිරීමට.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Adeyemo|first=S.M.|last2=Onilude|first2=A.A.|year=2013|title=Enzymatic Reduction of Anti-nutritional Factors in Fermenting Soybeans by Lactobacillus plantarum Isolates from Fermenting Cereals|journal=Nigerian Food Journal|publisher=[[Elsevier]]|volume=31|issue=2|pages=84–90|doi=10.1016/S0189-7241(15)30080-1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; අමු සෝයා බෝංචි සියලුම සතුන්ට විෂ සහිත වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=Westport, CT|pages=104, 163}}&lt;/ref&gt;

==== ප්රෝටීන් ====
බොහෝ සෝයා ප්‍රෝටීන් සාපේක්ෂව තාප ස්ථායී ගබඩා ප්‍රෝටීනයකි. මෙම තාප ස්ථායීතාවය ටෝෆු, සෝයා කිරි සහ වයනය සහිත එළවලු ප්‍රෝටීන් (සෝයා පිටි) වැනි ඉහළ උෂ්ණත්ව ආහාර පිසීමක් අවශ්‍ය සෝයා ආහාර නිෂ්පාදන සෑදීමට හැකියාව ලබා දෙයි. සෝයා ප්‍රෝටීන් අනෙකුත් රනිල කුලයට අයත් බීජ හා ධාන්‍ය වර්ග වල ප්‍රෝටීන වලට අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම සමාන වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Derbyshire|first=E.|last2=Wright|first2=D.J.|last3=Boulter|first3=D.|year=1976|title=Legumin and Vicilin, Storage Proteins of Legume Seeds|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1976_15_1/page/3|journal=[[Phytochemistry (journal)|Phytochemistry]]|volume=15|issue=1|pages=3–24|bibcode=1976PChem..15....3D|doi=10.1016/S0031-9422(00)89046-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Danielsson|first=C.E.|year=1949|title=Seed Globulins of the Gramineae and Leguminosae|journal=The Biochemical Journal|volume=44|issue=4|pages=387–400|doi=10.1042/bj0440387|pmc=1274878|pmid=16748534}}&lt;/ref&gt;

සෝයා යනු [[වීගන්වාදය (Veganism)|නිර්මාංශිකයින්]] සඳහා ඉතා සුදුසු ආහාරයකි.මස් අනුභවයට අකමැති අයට මස් වෙනුවට සෝයා භාවිතය ඉතා සුදුසුය.සෝයා යනු අත්‍යවශ ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ලම අඩංගු ඉතා හොද  ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයකි, (එක්සත් ජනපද ආහාර හා ඖෂධ පරිපාලනයට අනුව:)&lt;ref name=&quot;fda-chd&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=26 October 1999 |title=Food Labeling: Health Claims; Soy Protein and Coronary Heart Disease; Docket No. 98P–0683 |url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-1999-10-26/pdf/99-27693.pdf |publisher=US Food and Drug Administration; Federal Register, Vol. 64, No. 206 |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;

සෝයා බෝංචි වල ඉහළ ප්‍රෝටීන් අන්තර්ගතයක් ඇතත්, සෝයා බෝංචි වල ඉහළ මට්ටමේ ප්‍රතිපෝෂක අඩංගු වන අතර එමඟින් ආහාර දිරවීම වළක්වයි.&lt;ref name=&quot;pmid16001874&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Gilani GS, Cockell KA, Sepehr E|year=2005|title=Effects of antinutritional factors on protein digestibility and amino acid availability in foods|url=https://www.researchgate.net/publication/7742226|journal=[[Journal of AOAC International]]|volume=88|issue=3|pages=967–987|doi=10.1093/jaoac/88.3.967|pmid=16001874|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි පිසීමෙන් ප්‍රෝටීස් නිෂේධක අඩු වන අතර ටෝෆු සහ සෝයා කිරි වැනි සෝයා නිෂ්පාදනවල අඩු ප්ම‍රතිපෝෂක ට්ටමක පවතී.&lt;ref name=&quot;pmid16001874&quot; /&gt; වැඩි කාලයක් ජලයේ ගිල්වා තැබීම තැම්බීම ආදිය මගින් ප්‍රතිපෝෂක ක්‍රියාකාරීත්වය අවම කර නිසි පොෂක අශෝෂණය පහසු කළ එැකිය.

සෝයා ප්‍රෝටීන් වල ප්‍රෝටීන දිරවීමේ නිවැරදි කළ ඇමයිනෝ අම්ල ලකුණු (PDCAAS) යනු මිනිස් වර්ධනයට සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මස්, බිත්තර  වල පෝෂණ සමාන වේ.
==== ඇමයිනෝ අම්ල ====
සෝයාවල අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ල අඩංගුය.ලයිසීන් 6.4%ක් ලියුසීන් 7.7%ක් අයිසොලිසීන් 4.8%ක් හිස්ටිඩීන් 2.5%ක් මෙතියොනීන් 1.4ක් ෆීනයිල් ඇලනීන් 5.1ක් ත්‍රියොනීන් 4.0%ක් ට්‍රිප්ටොෆෑන් 1.3ක් සහ වැනීන් 5.0% අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල ලෙසද ආජිනීන් 7.6%ක් ඇස්පටික් අම්ලය 11.7%ක් ග්ලුටමික් අම්ලය 19.0%ක් ග්ලයිසීන් 4.4%ක් ප්‍රොලින් 5.2%ක් සෙරින් 5.4%    ටි‍රොසින් 3.8%ක් ඇලනීන් 4.4%ක් සිස්ටීන්1.3% අත්‍යවශ්‍ය නොවනඇමයිනෝ අම්ල ලෙසද අඩංගුවේ.

== මූලාශ්‍ර ==
[[ප්‍රවර්ගය:බෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:Harv and Sfn no-target errors]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using div col with small parameter]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජපන්-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:චීන-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:කොරියානු-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>2fpe1i9ioy69ijgvdzrezqqa2np3lty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇෆ්ලැටොක්සින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158721</id>
    <revision>
      <id>800340</id>
      <parentid>800079</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45751" sha1="gkm1fnysh81njlin89yq857i266j7e7" xml:space="preserve">[[ගොනුව:(–)-Aflatoxin_B1_Structural_Formulae_V.1.svg|දකුණ|thumb| ඇෆ්ලැටොක්සින් බී &lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwCw&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; හි රසායනික ව්‍යුහය]]
'''ඇෆලොටොක්සීන්''' යනු  විෂ සහිත පිළිකා කාරක යක් සහ විකෘති කාරක යක් වන අතර ඒවා ඇතැම් දිලීර මගින් නිපදවනු ලැබේ, විශේෂයෙන් '''ඇස්පිරගස්''' ''(Aspergillus)'' විශේෂ යට අයත් '''ඇස්පිරගස් ෆ්ලේවස්''' (''Aspergillus flavus)'' සහ '''ඇස්පිරගස් පැරසිටිකස්''' ''(Aspergillus parasiticus)'' මගින් නිපදවනු ලැබේ. USDA ට අනුව ලෝකයේ වඩාත් භයානක පිළිකාකාරකයක් වේ &quot; &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.fsis.usda.gov/food-safety/safe-food-handling-and-preparation/food-safety-basics/molds-food-are-they-dangerous |access-date=2024-06-18 |archive-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005173928/https://www.fsis.usda.gov/food-safety/safe-food-handling-and-preparation/food-safety-basics/molds-food-are-they-dangerous }}&lt;/ref&gt;  මෙම දිලීරය පස, දිරාපත් වන වෘක්ෂලතා සහ විවිධ ප්‍රධාන ආහාර ද්‍රව්‍ය සහ පිදුරු, [[බඩ ඉරිඟු]], රටකජු, [[කෝපි (පානය)|කෝපි]], [[තිරිඟු]], මෙනේරි, බඩ ඉරිඟු, මඤ්ඤොක්කා , සහල්, [[බත්|මිරිස්]], [[මිරිස්|කපු]] ඇට, ගස් ගෙඩි, [[තල (ඇට ආහාරයට ගන්නා)|තල ඇට]], තල ඇට වැනි විවිධ ප්‍රධාන ආහාර ද්‍රව්‍යවල වර්ධනය වේ., ධාන්ය සහ තෙල් බීජ ආශ්‍රිතව මෙම දිලීරය බහුලව වැ්ධනයවේ. ඕනෑම බෝගයක් හෝ ආහාරයක් මත පාහේ වර්ධනය වියහැක. එවැනි දූෂිත ආහාර සැකසූ විට හෝ පරිභෝජනය කරන විට, ඇෆ්ලැටොක්සින් ශරීරයට ඇතුල් වේ. ඒවා සුරතල් සතුන්ගේ සහ මිනිස් ආහාරවල මෙන්ම කෘෂිකාර්මික සතුන් සඳහා ආහාර ද්‍රව්‍යවල ද අඩංගුවිය හැක. දූෂිත ආහාර ලබා දෙනදී වර්ධනය කළ සතුන්ගේ මස් නිරි බිත්තර වල ඉහළ ප්‍රතිශතවලින් ඇෆ්ලැටොක්සීන් අඩංගුවේ. නිදසුනක් වශයෙන්, දූෂිත කුකුළු ආහාර නිසා පාකිස්තානයේ බොහෝ පිරිසක් පිළිකා රෝග වලට ගොදුරුවී ඇත්. 

ළමුන් විශේෂයෙන් ඇෆ්ලැටොක්සින් නිරාවරණයට ගොදුරු වේ, එය ප්‍රතිශක්තිකරණ මර්දනය, වර්ධනය අඩාල වීම, &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Khlangwiset P, Shephard GS, Wu F|date=October 2011|title=Aflatoxins and growth impairment: a review|journal=Critical Reviews in Toxicology|volume=41|issue=9|pages=740–55|doi=10.3109/10408444.2011.575766|pmid=21711088}}&lt;/ref&gt; ප්‍රමාද වූ සංවර්ධනය,  ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස්, &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 September 2014 |title=Aflatoxicosis |url=https://www.business.qld.gov.au/industries/farms-fishing-forestry/agriculture/biosecurity/animals/diseases/guide/aflatoxicosis#:~:text=Aflatoxicosis%20is%20a%20fungal%20toxicosis,without%20adequate%20drying%20and%20aeration}}&lt;/ref&gt; ආහාර නරක් වීම සහ අක්මා පිළිකා වලට සම්බන්ධ වේ. සමහර අධ්‍යයනයන් ළමා මන්ධ මානසික බව සහ ඇෆ්ලැටොක්සින් අතර   සම්බන්ධයක් ඇතිබව පර්යේෂකයන් අනාවරණය කරගෙන ඇත.. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Voth-Gaeddert LE, Stoker M, Torres O, Oerther DB|date=April 2018|title=Association of aflatoxin exposure and height-for-age among young children in Guatemala|journal=International Journal of Environmental Health Research|volume=28|issue=3|pages=280–292|bibcode=2018IJEHR..28..280V|doi=10.1080/09603123.2018.1468424|pmid=29706087}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Turner PC, Collinson AC, Cheung YB, Gong Y, Hall AJ, Prentice AM, Wild CP|date=October 2007|title=Aflatoxin exposure in utero causes growth faltering in Gambian infants|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2007-10_36_5/page/1119|journal=International Journal of Epidemiology|volume=36|issue=5|pages=1119–25|doi=10.1093/ije/dym122|pmid=17576701|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; නමුත් සියල්ල තුළ හඳුනාගත නොහැකි විය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Mitchell NJ, Hsu HH, Chandyo RK, Shrestha B, Bodhidatta L, Tu YK, Gong YY, Egner PA, Ulak M, Groopman JD, Wu F|date=2017|title=Aflatoxin exposure during the first 36 months of life was not associated with impaired growth in Nepalese children: An extension of the MAL-ED study|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=2|pages=e0172124|bibcode=2017PLoSO..1272124M|doi=10.1371/journal.pone.0172124|pmc=5315312|pmid=28212415|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Chen C, Mitchell NJ, Gratz J, Houpt ER, Gong Y, Egner PA, Groopman JD, Riley RT, Showker JL, Svensen E, Mduma ER, Patil CL, Wu F|date=March 2018|title=Exposure to aflatoxin and fumonisin in children at risk for growth impairment in rural Tanzania|journal=Environment International|volume=115|pages=29–37|bibcode=2018EnInt.115...29C|doi=10.1016/j.envint.2018.03.001|pmc=5989662|pmid=29544138}}&lt;/ref&gt; තවද, එවැනි පරීක්ෂණ සිදුවෙමින් පවතින නමුත්, ළමා වියේ මන්ධ මානසික බව සහ ඇෆ්ලැටොක්සින් නිරාවරණය අතර හේතු සම්බන්ධයක් තවමත්  රෝග අධ්‍යයනයන් මගින් නිශ්චිතව පෙන්වා දී නොමැත. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Smith LE, Prendergast AJ, Turner PC, Mbuya MN, Mutasa K, Kembo G, Stoltzfus RJ|date=December 2015|title=The Potential Role of Mycotoxins as a Contributor to Stunting in the SHINE Trial|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=61|issue=Suppl 7|pages=S733–7|doi=10.1093/cid/civ849|pmc=4657594|pmid=26602301}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hoffmann|first=V.|last2=Jones|first2=K.|last3=Leroy|first3=J. L.|date=2018|title=The impact of reducing dietary aflatoxin exposure on child linear growth: a cluster randomised controlled trial in Kenya|journal=BMJ Global Health|volume=3|issue=6|pages=e000983|doi=10.1136/bmjgh-2018-000983|pmc=6278920|pmid=30588341|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Hoffmann V, Jones K, Leroy J|date=December 2015|title=Mitigating aflatoxin exposure to improve child growth in Eastern Kenya: study protocol for a randomized controlled trial|journal=Trials|volume=16|pages=552|doi=10.1186/s13063-015-1064-8|pmc=4669614|pmid=26634701|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; වැඩිහිටියන්ට  වැඩි, නමුත් අවදානම ද ඇත. කිසිදු සත්ව විශේෂයකට ඇෆලොටොක්සීන් සදහා  ප්‍රතිශක්තිකරණයක් ඇති බව නොදනී. ඇෆලැටොක්සීන්(Aflatoxins) වඩාත් ප්‍රබල පිළිකා කාරක ද්රව්ය අතර වේ.  ශරීරයට ඇතුළු වූ පසු, ඇෆ්ලැටොක්සින් අක්මාව මගින් ප්‍රතික්‍රියාශීලී ඉපොක්සයිඩ් අතරමැදි බවට පරිවෘත්තීය කර හෝ අඩු හානිකර ඇෆ්ලැටොක්සින් එම් &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; බවට පත් විය හැක.

ඇෆ්ලැටොක්සින් විෂ වීම බොහෝ විට සිදුවන්නේ ආහාර මගින් ශරීරගත වීමෙනි, නමුත් ඇතැම් විෂ සහිත ඇෆ්ලැටොක්සින් සංයෝගය, B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, සම හරහා ද විනිවිද යා හැක. 

එක්සත් ජනපද ආහාර හා ඖෂධ පරිපාලනය (FDA) ආහාර හෝ ආහාරවල ඇති ඇෆ්ලැටොක්සින් සඳහා ක්‍රියාකාරී මට්ටම් 20 සිට 300 ppb වේ.  නිරාවරණය වැලැක්වීම සඳහා පූර්ව ආරක්ෂණ පියවරක් ලෙස FDA හට මිනිස් සහ සුරතල් ආහාර නැවත කැඳවීම් ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබී ඇත.

&quot;ඇෆ්ලොටොක්සීන්&quot; යන පදය ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ සමහර සංයෝග මුලින්ම සොයා ගන්නා ලද ''Aspergillus flavus'' විශේෂයේ නමෙනි. 1950 සහ 1960 ගණන් වලදී එංගලන්තයේ නොදන්නා ලක්ෂණ සහිත නව රෝගයක් හඳුනා ගන්නා ලද අතර එය කළුකුම් සතුන් ගේ මරණ අනුපාතය වැඩි කළේය. පසුව, 1960 දී එංගලන්තයේ ඇෆ්ලැටොක්සින් කළුකුම් සහ කුකුල්ලුන්ගේ අධික මරණ ඇති කරන අද්භූත කළුකුම් 'X ' රෝගය  ලෙස හඳුනා ගන්නා ලදී.  Aflatoxins mycotoxins හි ප්‍රධාන කාණ්ඩ වලින් එකක් වන අතර ''Aspergillus flavus'' හැරුණු විට ''Aspergillus parasiticus'', ''Aspergillus pseudocaelatus'', ''Aspergillus pseudonomius'' සහ ''Aspergillus nomius'' වැනි විශේෂව ද ඇෆලැටොක්සීන්  සංයෝග නිපමවයි. &lt;ref&gt;J. Varga, J.C. Frisvad, R.A. Samson: &quot;Two new aflatoxin producing species, and an overview of Aspergillus section Flavi&quot;, Stud Mycol. &lt;/ref&gt;

== ප්රධාන වර්ග සහ ඒවායේ පරිවෘත්තීය ==
Aflatoxin B &lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwZw&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; වඩාත්ම විෂ සහිත ලෙස සලකනු ලබන අතර එය ''Aspergillus flavus'' සහ ''Aspergillus parasiticus'' යන දෙකින්ම නිෂ්පාදනය කරයි. Aflatoxin M &lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwbQ&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; ''Aspergillus parasiticus'' මගින් නිපදවයි. aflatoxin M &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ද නිපදවනු ලබන්නේ ආසාදිත අක්මාව තුලයි.aflatoxin M1 ලෙස කිරිවල බහුලව අඩංගුවේ.

* ''A. flavus'' සහ ''A. parasiticus'' විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද Aflatoxin B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; සහ B &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (AFB).
* Aflatoxin G &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; සහ G &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (AFG), සමහර II ''A. ෆ්ලේවුස්'' සහ ''Aspergillus parasiticus'' &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Geiser DM, Dorner JW, Horn BW, Taylor JW|date=December 2000|title=The phylogenetics of mycotoxin and sclerotium production in Aspergillus flavus and Aspergillus oryzae|url=https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=35468&amp;content=PDF|url-status=dead|journal=Fungal Genetics and Biology|volume=31|issue=3|pages=169–79|doi=10.1006/fgbi.2000.1215|pmid=11273679|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126201540/https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=35468&amp;content=PDF|archive-date=2021-01-26|access-date=2018-12-29}}&lt;/ref&gt; විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලදී.
* ඇෆ්ලැටොක්සින් එම් &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (ඒඑෆ්එම් &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ), මිනිසුන් සහ සතුන් තුළ ඇෆ්ලැටොක්සින් බී &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; පරිවෘත්තීය ( එන්ජී මට්ටම්වල නිරාවරණය මවකගේ කිරි වලින් පැමිණිය හැකිය)
* Aflatoxin M &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, දූෂිත ආහාර වලින් පෝෂණය වන ගවයින්ගේ කිරි වල  අඩංගුවේ 
* Aflatoxicol (AFL): ලැක්ටෝන් වළල්ල බිඳ දැමීමෙන් නිපදවන වෙයි 
* Aflatoxin Q &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (AFQ &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ), AFB &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; හි ප්‍රධාන පරිවෘත්තීය අනෙකුත් ඉහළ පෘෂ්ඨවංශීන්ගේ ''in vitro'' අක්මාව තුල පවතී. 

AFM, AFQ, සහ AFL ඉපොක්සයිඩ් බවට පත්වීමේ හැකියාව රඳවා ගනී. එසේ වුවද, ඒවා පරිවෘත්තීය නොවන විෂ වලට වඩා විකෘතිතා ඇති කිරීමේ හැකියාව බෙහෙවින් අඩු බව පෙනේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Neal GE, Eaton DL, Judah DJ, Verma A|date=July 1998|title=Metabolism and toxicity of aflatoxins M1 and B1 in human-derived in vitro systems|url=https://archive.org/details/toxicology-and-applied-pharmacology_1998-07_151_1/page/152|journal=Toxicology and Applied Pharmacology|volume=151|issue=1|pages=152–8|doi=10.1006/taap.1998.8440|pmid=9705898}}&lt;/ref&gt;

== දූෂණය තත්ත්වයන් ==
Aflatoxins නිපදවනු ලබන්නේ ''Aspergillus flavus'' සහ ''Aspergillus parasiticus'' යන දෙවර්ගයම වන අතර ඒවා ස්වභාවධර්මයේ බහුලව පැතිරී ඇති 'වල්පැලෑටි' දිලීරවල පොදු ආකාරයකි. එම දිලීර තිබීමෙන් සෑම විටම ඇෆ්ලැටොක්සින් හානිකර මට්ටම් පවතින බව නොපෙන්වන නමුත් සැලකිය යුතු අවදානමක් පෙන්නුම් කරයි. අස්වනු නෙලීමට පෙර හෝ ගබඩා කිරීමේදී, විශේෂයෙන් අධික ආර්ද්‍රතාවය සහිත පරිසරයකට හෝ නියඟය වැනි ආතති සහගත තත්වයන්ට දිගු කලක් නිරාවරණය වීමෙන් පසුව,  ආහාර තුල දිලීර ගනාවාස ඇතිවී ආහාර  දූෂණය වේ. [[ගෝලීය තාපනය|දේශගුණික විපර්යාසවල]] ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[බඩ ඉරිඟු|බඩඉරිඟු]] වැනි භෝග වල ඇෆ්ලැටොක්සින් දූෂණය ඉතා ඉහළ මට්වැටමක පවතී.බඩ ඉරිගු ප්‍රධාන වශයෙන් සත්ව ආහාරයක් ලෙස යොදා ගන්නා බැවින් මස් බිත්තර කිරි වැවි ආහාරවල ඉහළ ප්‍රතිශත වලින් ඇෆ්ලැටොක්සීන් අඩංගු විය හැත. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Jina|last2=Hennessy|first2=David A|last3=Tack|first3=Jesse|last4=Wu|first4=Felicia|date=1 May 2022|title=Climate change will increase aflatoxin presence in US Corn|journal=Environmental Research Letters|volume=17|issue=5|pages=054017|bibcode=2022ERL....17e4017Y|doi=10.1088/1748-9326/ac6435|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Battilani|first=P.|last2=Toscano|first2=P.|last3=Van der Fels-Klerx|first3=H. J.|last4=Moretti|first4=A.|last5=Camardo Leggieri|first5=M.|last6=Brera|first6=C.|last7=Rortais|first7=A.|last8=Goumperis|first8=T.|last9=Robinson|first9=T.|date=July 2016|title=Aflatoxin B1 contamination in maize in Europe increases due to climate change|journal=Scientific Reports|volume=6|issue=1|pages=24328|bibcode=2016NatSR...624328B|doi=10.1038/srep24328|pmc=4828719|pmid=27066906|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

''Aspergillus''  පස, දිරාපත් වන වෘක්ෂලතා, පිදුරු සහ ධාන්‍ය  මත වැඩේ.ක්ෂුද්‍ර ජීව විද්‍යාත්මක පිරිහීමකට ලක් වේ, නමුත් එහි වර්ධනයට හිතකර තත්වයන් ඇති විට එය සියලු වර්ගවල කාබනික උපස්ථර ආක්‍රමණය කරයි. ඇෆ්ලැටොක්සින් නිෂ්පාදනය සඳහා හිතකර කොන්දේසි අතර ඉහළ තෙතමනය (අවම වශයෙන් 7%) සහ 55 සිට උෂ්ණත්වය ඇතුළත් වේ.&amp;nbsp;°F (13&amp;nbsp;°C) සිට 104 දක්වා&amp;nbsp;°F (40&amp;nbsp;°C) [ප්රශස්ත 27 සිට 30 දක්වා&amp;nbsp;°C (81 සිට 86 දක්වා&amp;nbsp;°F)]. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Risk of aflatoxin contamination increases with hot and dry growing conditions {{!}} Integrated Crop Management |url=https://crops.extension.iastate.edu/encyclopedia/risk-aflatoxin-contamination-increases-hot-and-dry-growing-conditions |access-date=2021-06-13 |website=crops.extension.iastate.edu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Storing nuts at a low temperature (refrigeration) reduces aflatoxin levels and mold and yeast counts for 3–6 months {{!}} News {{!}} Postharvest – Fruits, Vegetables and Ornamentals |url=https://www.postharvest.biz/en/news/storing-nuts-at-a-low-temperature-refrigeration-reduces-aflatoxin-levels-and-mold-and-yeast-counts-for-3-6-months/_id:80408/ |access-date=2021-06-13 |website=www.postharvest.biz}}&lt;/ref&gt; සියලුම ප්‍රධාන ධාන්‍ය භෝග වලින් සහ රටකජු බටර් සහ ගංජා වැනි විවිධ ප්‍රභවයන්ගෙන් ඇෆ්ලැටොක්සින් අඩංගුවී ඇත. ඇෆ්ලැටොක්සින් වලින් නිතිපතා දූෂිත වන ප්‍රධාන භාණ්ඩ අතරට මඤ්ඤොක්කා, මිරිස්, බඩ ඉරිඟු, කපු ඇට, මෙනේරි, රටකජු, සහල්, බඩ ඉරිඟු, සූරියකාන්ත බීජ, ගස් ගෙඩි, තිරිඟු සහ මිනිස් හෝ සත්ව පරිභෝජනය සඳහා ගන්නා කරන විවිධ කුළුබඩු ඇතුළත් වේ. සතුන්ට දූෂිත ධාන්‍ය ලබා දෙන විට ඇෆ්ලොටොක්සීන් පරිවර්තන නිෂ්පාදන සමහර විට බිත්තර, කිරි නිෂ්පාදන සහ මස් වල දක්නට ලැබේ.  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pradeepkiran|first=Jangampalli Adi|name-list-style=vanc|date=December 2018|title=Analysis of aflatoxin B1 in contaminated feed, media, and serum samples of Cyprinus carpio L. by high-performance liquid chromatography|journal=Food Quality and Safety|volume=2|issue=4|pages=199–204|doi=10.1093/fqsafe/fyy013|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[කෙන්යාව|කෙන්යාවේ]] සහ [[මාලි]] හි සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ බඩ ඉරිඟු වියළීම සහ ගබඩා කිරීම සඳහා වන ප්‍රධාන පිළිවෙත් ඇෆ්ලැටොක්සින් වලට නිරාවරණය වීම අවම කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවන බවයි. 

දිලීර නාශක සමඟ ප්රතිකාර නොකළ කාබනික භෝග, ඇෆ්ලැටොක්සින් සමඟ දූෂණය වීමට වැඩි අවදානමක් ඇත. 

== වැළැක්වීම ==
ආහාර සැපයුමේ ඇති ඇෆ්ලැටොක්සින් අවදානම සීමා කිරීමේ මූලික මාධ්‍යයක් වන්නේ වාණිජ භාණ්ඩ සැපයුම් දාමයේ [[ආහාර ස‍්වස්ථතාව|ආහාර සනීපාරක්ෂාවයි]], එනම් ආහාර සැකසුම් කම්හල්වල භාවිතය සඳහා පුස් ධාන්ය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ මිශ්‍රණයට එකතු කිරීමට පෙර ඇෆ්ලැටොක්සින් මට්ටම් සඳහා අමුද්‍රව්‍ය කාණ්ඩ පරීක්ෂා කිරීම වැනි. FDA වැනි නියාමන ආයතන පිළිගත හැකි මට්ටම් සඳහා සීමාවන් නියම කරයි. බොහෝ කලාපවල ශක්‍ය ඒකාබද්ධ අස්වනු නෙලීම සඳහා අවශ්‍ය වන ධාන්‍ය වියළීම, ගබඩා කර ඇති ධාන්‍ය ප්‍රථමයෙන් අධික ලෙස තෙත් වීම වැළැක්වීම මගින් මෙම ප්‍රයත්නය සඳහා මූලික අඩිතාලම දමයි.

කෘෂිකාර්මික හා පෝෂණ අධ්‍යාපනයෙන් අඩු සහ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටවල ඇෆ්ලැටොක්සින් වලට නිරාවරණය වීම අඩු කළ හැකි බව පෙන්වීමට ඇත්තේ ඉතා සීමිත සාක්ෂි පමණි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Visser ME, Schoonees A, Ezekiel CN, Randall NP, Naude CE|date=April 2020|title=Agricultural and nutritional education interventions for reducing aflatoxin exposure to improve infant and child growth in low- and middle-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2020|issue=4|pages=CD013376|doi=10.1002/14651858.cd013376.pub2|pmc=7141997|pmid=32270495}}&lt;/ref&gt;

== ව්යාධිවේදය ==
ඇෆ්ලැටොක්සින්වල උග්‍ර විෂ සහිත බලපෑම්වලට ප්‍රතිශක්තිකරණ කිසිදු සත්ව විශේෂයක් නොදනී. වැඩිහිටි මිනිසුන්ට ඇෆ්ලැටොක්සින් නිරාවරණය සඳහා ඉහළ ඉවසීමක් ඇති අතර කලාතුරකින් උග්‍ර ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් වලට ගොදුරු වේ,  නමුත් ළමයින් විශේෂයෙන් පීඩාවට පත් වන අතර ඔවුන්ගේ නිරාවරණය පහත සඳහන් සියලුම රෝග ලක්ෂණ වලට අමතරව වර්ධනය අඩාල වීමට සහ ප්‍රමාද වූ වර්ධනයට හේතු විය හැක. 

ඉහළ මට්ටමේ ඇෆ්ලැටොක්සින් නිරාවරණය උග්‍ර [[අක්මාව|අක්මා]] නෙරෝසිස් (උග්‍ර ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස්) ඇති කරයි, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පසුව අක්මාවේ සිරෝසිස් හෝ පිළිකා ඇති වේ. උග්‍ර අක්මාව අකර්මණ්‍ය වීම [[ලේ ගැලීම]], ශෝථය, ආහාර දිරවීමේ වෙනස්වීම්, පෝෂ්‍ය පදාර්ථ අවශෝෂණය සහ/හෝ පරිවෘත්තීය වෙනස්වීම් සහ මානසික වෙනස්කම් සහ/හෝ කෝමා වඅනි රෝග ඇති වේ. 

 සායනික නිරාවරණය උග්‍ර ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් තරම් භයානය රෝග ලක්ෂණ ඇති නොකරයි. නිදන්ගත නිරාවරණය අක්මාව සහ පිත්තාශයේ පිළිකා වර්ධනය වීමේ අවදානම වැඩි කරයි, &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Nogueira L, Foerster C, Groopman J, Egner P, [[Jill Koshiol|Koshiol J]], Ferreccio C|date=May 2015|title=Association of aflatoxin with gallbladder cancer in Chile|journal=JAMA|volume=313|issue=20|pages=2075–7|doi=10.1001/jama.2015.4559|pmc=7169945|pmid=26010638|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ඇෆ්ලැටොක්සින් පරිවෘත්තීය DNA වලට අන්තර් සම්බන්ධිත වන අතර ඉපොක්සයිඩ් කොටස හරහා භෂ්ම ඇල්කයිලේට් කළ හැක. මෙය DNA විකෘති ඇති විට සෛල චක්‍රය ප්‍රගතිය වැලැක්වීමේ වැදගත් ජානයක් වන ''p53'' ජානයේ විකෘති ඇති කරයි, නැතහොත් apoptosis (වැඩසටහන්ගත සෛල මරණය) සංඥා කරයි. මෙම විකෘති සමහර පාදක යුගල ස්ථාන වලට අනෙක් ඒවාට වඩා බලපාන බව පෙනේ, නිදසුනක් ලෙස, p53 ජානයේ කෝඩෝන 249 හි තුන්වන පාදය අසල ඇති පාදවලට වඩා ඇෆ්ලැටොක්සින්-මැදිහත් වූ විකෘති වලට ගොදුරු විය හැකි බව පෙනේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Aguilar F, Hussain SP, Cerutti P|date=September 1993|title=Aflatoxin B1 induces the transversion of G→T in codon 249 of the p53 tumor suppressor gene in human hepatocytes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=90|issue=18|pages=8586–90|bibcode=1993PNAS...90.8586A|doi=10.1073/pnas.90.18.8586|pmc=47402|pmid=8397412|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් DNA-ඇල්කයිලේටින් කාරකයන් මෙන්, Aflatoxin B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ප්රතිශක්තිකරණ මර්දනයට හේතු විය හැකි අතර, එයට නිරාවරණය වීම [[මානව ප්‍රතිශක්ති ඌණතා වෛරසය|HIV]] ආසාදිත පුද්ගලයින්ගේ වැඩි වෛරස් බරක් සමඟ සම්බන්ධ වේ.  

ඇෆ්ලොටොක්සීන් ආශ්‍රිත රෝග වල ප්‍රකාශනය විශේෂ, වයස, පෝෂණය, ලිංගිකත්වය සහ අනෙකුත් විෂ ද්‍රව්‍යවලට සමගාමීව නිරාවරණය වීමේ හැකියාව වැනි සාධක මගින් බලපායි. ක්ෂීරපායීන්ගේ ප්‍රධාන ඉලක්කගත ඉන්ද්‍රිය අක්මාව වේ, එබැවින් ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් මූලික වශයෙන් රක්තපාත රෝගයකි. මිනිසුන් තුළ ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව වැඩි කරන කොන්දේසි අතර සීමිත ආහාර ලබා ගැනීම, ආහාර ද්‍රව්‍යවල පුස් වර්ධනයට හිතකර පාරිසරික තත්ත්වයන් සහ ඇෆ්ලැටොක්සින් අධීක්ෂණය සහ පාලනය සඳහා නියාමන පද්ධති නොමැතිකම ඇතුළත් වේ. 

කැරට්, parsnips, සැල්දිරි සහ parsley වැනි apiaceous දෙළුම් කරවිල එළවළු පළතුරුඅඩංගු ආහාර වේලක් දිනපතා පරිභොජනය මගින් ඇෆ්ලැටොක්සින් වලන් වන පිළිකා කාරක බලපෑම් අඩු කළ හැකිය.මෙම ආහාරවල ප්‍රතිඹක්සිකාරක බහුලව අඩංගුවීම ඊට හේතුවයි. 

ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් සඳහා නිශ්චිත ප්‍රතිවිරෝධයක් නොමැත. අක්මා රෝගයේ බරපතලකමට සරිලන රෝග ලක්ෂණ සහ ආධාරක සත්කාර සඳහා ඩෙක්ස්ට්‍රෝස් සහිත අභ්‍යන්තර තරල, ක්‍රියාකාරී විටමින් K, B විටමින් සහ ප්‍රමාණවත් කාබෝහයිඩ්‍රේට් අන්තර්ගතයක් සහිත සීමා සහිත නමුත් උසස් තත්ත්වයේ ප්‍රෝටීන් ආහාර ඇතුළත් විය හැකිය.

=== වෙනත් සතුන් තුළ ===
සුනඛයන් තුළ, ඇෆ්ලැටොක්සින් අක්මා රෝග ඇති කිරීමට හැකියාව ඇත. ඇෆ්ලැටොක්සින් නිරාවරණයේ අඩු මට්ටම් අක්මා අක්‍රියතාවයේ සලකුණු දිස්වීම සඳහා සති කිහිපයක් සිට මාස කිහිපයක් අඛණ්ඩව පරිභෝජනය කිරීම අවශ්‍ය වේ.  සමහර ලිපි මගින් සුනඛ ආහාරවල විෂ සහිත මට්ටම 100-300 ppb වන අතර ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් වර්ධනය සඳහා සති කිහිපයක් සිට මාස කිහිපයක් අඛණ්ඩව නිරාවරණය වීම හෝ පරිභෝජනය කිරීම අවශ්‍ය වේ.  සුවය ලැබූ සුනඛයන් පසුව ඇෆ්ලැටොක්සින් මගින් ඇතිවන රෝගයකට ගොදුරු වන බවට කිසිදු තොරතුරක් නොමැත.

කළුකුම් සතුන් ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් වලට බහුලව ගොදුරු වේ. මෙයට හේතුව කළුකුමාගේ අක්මාවේ ඇති aflatoxin B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; හි කාර්යක්ෂම සයිටොක්‍රෝම් P450 පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලිය සහ ඌනතාවයෙන් යුත් glutathione-S-transferase mediated detoxification හේතුවෙනි.  

ගර්භනී හැම්ස්ටර් පිළිබඳ සමහර අධ්‍යයනයන් මගින් ඇෆ්ලැටොක්සින් බී &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (4) නිරාවරණය වීම අතර සැලකිය යුතු සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරයි.&amp;nbsp;mg/kg, තනි මාත්‍රාවක්) සහ ඔවුන්ගේ පරම්පරාවේ සංවර්ධන විෂමතා පෙනුම. 

2005 දී ඩයමන්ඩ් පෙට් ෆුඩ්ස් විසින් දකුණු කැරොලිනාවේ ගැස්ටන් හි ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදනාගාරයේ නිෂ්පාදිත නිෂ්පාදනයක් තුළ ඇෆ්ලැටොක්සින් සොයා ගන්නා ලදී. &lt;ref&gt;[https://www.fda.gov/AboutFDA/CentersOffices/ORA/ORAElectronicReadingRoom/ucm061767.htm FDA Inspection Report-Diamond Gaston SC Plant 12/21/2005-1/19/2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917033437/http://www.fda.gov/AboutFDA/CentersOffices/ORA/ORAElectronicReadingRoom/ucm061767.htm |date=2011-09-17 }}.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.fda.gov/Safety/Recalls/ArchiveRecalls/2005/ucm111929.htm 2005 Recall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505210531/http://www.fda.gov/Safety/Recalls/ArchiveRecalls/2005/ucm111929.htm |date=2016-05-05 }}, FDA&lt;/ref&gt; ප්‍රාන්ත 23 ක, ඩයමන්ඩ් විසින් බඩ ඉරිඟු සමඟ සකස් කරන ලද සහ ගැස්ටන් පහසුකමේ නිෂ්පාදනය කරන ලද නිෂ්පාදන 19 ක් ස්වේච්ඡාවෙන් ආපසු කැඳවන ලදී. රසායනාගාර විසින් සිදු කරන ලද නිමි භාණ්ඩ සාම්පල 2,700 කට අධික සංඛ්‍යාවක් පරීක්ෂා කිරීමෙන් තහවුරු වූයේ වැඩිහිටි සුනඛ සූත්‍ර දෙකක දින කේත දෙකක් පමණක් විෂ වීමට හැකියාව ඇති බවයි. &lt;ref&gt;AKC Standard Article Contaminated Diamond Pet Food Products and 'Best By' Dates Narrowed [http://www.akcstandard.com/article/contaminated-dog-food-1-06.html/ Akcstandard.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707101136/http://www.akcstandard.com/article/contaminated-dog-food-1-06.html/|date=July 7, 2011}}&lt;/ref&gt;

2020 දෙසැම්බර් සහ 2021 ජනවාරි මාසවලදී, Midwestern Pet Foods විසින් මාරාන්තික ඇෆ්ලැටොක්සින් මට්ටම් අඩංගු සුනඛ ආහාර නැවත කැඳවන ලදී. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Medicine|first=Center for Veterinary|date=2021-01-12|title=FDA Alert: Certain Lots of Sportmix Pet Food Recalled for Potentially Fatal Levels of Aflatoxin|url=https://www.fda.gov/animal-veterinary/outbreaks-and-advisories/fda-alert-certain-lots-sportmix-pet-food-recalled-potentially-fatal-levels-aflatoxin|journal=FDA|language=en}}&lt;/ref&gt; 2021 ජනවාරි 12 වන විට ඇෆ්ලැටොක්සින් විෂ වීමෙන් සුනඛයන් 70 ක් පමණ මිය ගොස් ඇත &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Tyko |first=Kelly |title=Dog food recall expands: More than 70 dogs have died and 80 pets sick after eating Sportsmix pet food |url=https://www.usatoday.com/story/money/shopping/2021/01/12/recall-alert-midwestern-pet-foods-sportsmix-recalled-aflatoxin-risk/6642035002/ |access-date=2021-01-13 |website=USA TODAY |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== මිනිසුන් තුළ හඳුනා ගැනීම ==
මිනිසුන් තුළ ඇෆ්ලැටොක්සින් මට්ටම හඳුනා ගැනීම සඳහා බොහෝ විට භාවිතා කරන ප්‍රධාන තාක්ෂණික ක්‍රම දෙකක් තිබේ.

පළමු ක්‍රමය නම් AFB &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; - ගුවානීන් ආක්‍රමණය මැනීමයි. මෙම බිඳවැටීමේ නිෂ්පාදනයේ පැවැත්ම පෙන්නුම් කරන්නේ පසුගිය පැය 24 තුළ ඇෆ්ලැටොක්සින් බී &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ට නිරාවරණය වීමයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම තාක්ෂණය මෑත නිරාවරණය පමණක් මනිනු ලබයි. මෙම පරිවෘත්තීය අර්ධ ආයු කාලය හේතුවෙන්, AFB &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; -ගුවානින් මනින ලද මට්ටම දිනෙන් දින වෙනස් විය හැක, ආහාර මත පදනම්ව, එය දිගුකාලීන නිරාවරණය තක්සේරු කිරීම සඳහා සුදුසු නොවේ.

භාවිතා කර ඇති තවත් තාක්ෂණයක් වන්නේ AFB &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; - රුධිර සෙරුමයේ ඇල්බියුමින් ඇඩක්ට් මට්ටම මැනීමයි. මෙම ප්‍රවේශය සති කිහිපයක් හෝ මාස කිහිපයක් තුළ නිරාවරණයේ වඩාත් ඒකාබද්ධ මිනුමක් සපයයි.

== සිදුවීම් ==
[[ගොනුව:Aflatoxin_timeline.tif|thumb|599x599පික්| 1960-2021 සිට Aflatoxin කාලසටහන]]
වාණිජ රටකජු බටර්, ඉවුම් පිහුම් තෙල් (උදා: ඔලිව්, රටකජු සහ තල තෙල් පොල්තෙල් ) සහ [[විලවුන්|රූපලාවන්‍ය ද්‍රව්‍යවල]] ජාත්‍යන්තර ප්‍රභවයන් ඇෆ්ලැටොක්සින් වලින් දූෂිත වී ඇති බව හඳුනාගෙන ඇත.    සමහර අවස්ථාවන්හිදී, ද්‍රව වර්ණදේහ විද්‍යාව - ටැන්ඩම් ස්කන්ධ වර්ණාවලීක්ෂය (LC-MS/MS) සහ වෙනත් විශ්ලේෂණාත්මක ක්‍රම මගින් තෝරාගත් නිෂ්පාදන සාම්පලවලින් 48% සිට 80% දක්වා පරාසයක ඇෆ්ලැටොක්සින් හඳුනාගත හැකි ප්‍රමාණවලින් අනාවරණය විය. මෙම දූෂිත ආහාර නිෂ්පාදන බොහොමයක, ඇෆ්ලැටොක්සින් එක්සත් ජනපද ආහාර හා ඖෂධ පරිපාලනයේ (FDA) හෝ වෙනත් නියාමන ආයතනයක ආරක්ෂිත සීමාවන් ඉක්මවා ඇත.   

* 1960 එංගලන්තයේ කළුකුම්'X' රෝගය පැතිරීම සහ Aflatoxin සොයා ගැනීම
* 1961 රටකජු වල විෂ සහිත බව හඳුනා ගත් ''Aspergillus flavus''
* 1962 TLC විශ්ලේෂණයේ දී හඳුනාගෙන ඇති Aflatoxins, Aflatoxin B සහ G හි භෞතික රසායනික ගුණාංග සහ ස්ඵටිකරූපී aflatoxins හුදකලා කිරීම සහ සංස්ලේෂණය කිරීම පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් සිදු කරන ලදී.
* 1963 Aflatoxin B2, G1 සහ G2 Difurocoumarin ව්‍යුත්පන්නයන් ලෙස හඳුනාගෙන රසායනිකව සංලක්ෂිත විය.
* 1965 FDA විසින් aflatoxins 30 μg/kg සඳහා පළමු නියාමනය අනුමත කරන ලදී.
* 1966 කිරි විෂ AFM1 සහ AFM2 ලෙස නම් කරන ලද අතර AFM1 කිරි, මුත්රා, වකුගඩු සහ අක්මාව තුළ ඇතිබව අනාවරණය විය.
* 1973 පෝලන්තය: ඇෆ්ලැටොක්සින් නිපදවන අච්චු අඩංගු කැසිමීර් IV ජැගිලෝන්ගේ සොහොන් ගෙය විවෘත කිරීමෙන් පසු 10 දෙනෙක් මිය ගියහ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://gazetakrakowska.pl/gdy-otwarto-grob-krolewski-zaczela-dzialac-klatwa-jagiellonczyka/ar/3441137|title=Gdy otwarto grób królewski, zaczęła działać klątwa Jagiellończyka|last=Staff|date=19 May 2014|work=Gazeta Krakowska|access-date=18 January 2023|trans-title=When the royal tomb was opened, the Jagiellon curse began its work}}&lt;/ref&gt;
* 2004 කෙන්යාව: දූෂිත බඩඉරිඟු ශරීරගත වීමෙන් ඇති වූ ඇෆ්ලැටොක්සිසෝසිස් රෝගයේ උග්‍ර ව්‍යාප්තිය නිසා මරණ 125 ක් සිදු විය. 
* පෙබරවාරි-මාර්තු 2013: රුමේනියාව, සර්බියාව, ක්‍රොඒෂියාව බටහිර යුරෝපයට ආනයනය කරන ලදී - 2013 ඇෆ්ලැටොක්සින් දූෂණය .
* 2013 පෙබරවාරි: අයෝවා දූෂණය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/usa-corn-aflatoxin-idUSL1N0BP9SP20130225|title=Dog food recall underscores toxic danger in drought-hit U.S. corn|date=February 25, 2013|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;
* 2014 (අඛණ්ඩව පවතී): [[නේපාලය]] සහ [[බංග්ලාදේශය]], නවජ නිරාවරණ, පෙකණි වැල රුධිරයේ දක්නට ලැබේ. &lt;ref name=&quot;scidev&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.scidev.net/south-asia/health/news/aflatoxin-threat-in-nepal-bangladesh.html|title=Aflatoxin threat in Nepal, Bangladesh|date=2014-12-17|work=SciDev.Net South Asia|access-date=2016-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225435/http://www.scidev.net/south-asia/health/news/aflatoxin-threat-in-nepal-bangladesh.html|archive-date=2016-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 2019 කෙන්යාව: දූෂණය හේතුවෙන් බඩ ඉරිඟු පිටි සන්නාම පහක් නැවත කැඳවනු ලැබීය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50407159|title=How safe is Kenya's staple food?|last=Mutahi|first=Basillioh|date=2019-11-15|access-date=2019-11-15|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* 2021 එක්සත් ජනපදය: මැදපෙරදිග සුරතල් සතුනගේ ආහාර විෂවීම වීම නිසා සුනඛයන් 70 දෙනෙකුගේ මරණයට පත් විය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55659116|title=US pet food recalled after 70 dogs die and others fall sick|date=2021-01-14|work=BBC News|access-date=2021-01-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* 2021 ශ්‍රී ලංකාව: ආනයනික පොල් තෙල් තුල සීමාව ඉක්මවා ඇෆ්ලැඓාක්සීන් ඇතිබව තහවුරු කරගන්නා ලදී. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.themorning.lk/customs-to-probe-coconut-oil-allegation|title=Coconut oil stocks containing aflatoxins in market|date=2021-03-26|work=themorning.lk|access-date=2021-03-26|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* 2024 දකුණු අප්‍රිකාව: ජාතික පාරිභෝගික කොමිසම ඇෆලැටොක්සීන් බහුල විවිධ රටකජු සහ බටර් ඇතුලු කිරි නිෂ්පාදන නැවත කැඳවන ලදී.

== මේවාත් බලන්න ==

* ඇෆ්ලැටොක්සින් සම්පූර්ණ සංස්ලේෂණය
* 2013 ඇෆ්ලැටොක්සින් දූෂණය
* සත්ව ආහාරවල ඇති මයිකොටොක්සින්
* Nixtamalization
* Sterigmatocystin, සම්බන්ධ විෂ ද්රව්යයක්
* ඇස්පර්ගිලස් ක්ෂීරපායින් තුළ රෝග ඇති කළ හැකි වෙනත් ක්‍රම:
** ඇස්පර්ගිලෝසිස්
** ප්‍රාථමික සමේ ඇස්පර්ගිලෝසිස්

== මූලාශ ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|32em}}
[[ප්‍රවර්ගය:Webarchive template wayback links]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>gkm1fnysh81njlin89yq857i266j7e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සූලූ භාෂාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163453</id>
    <revision>
      <id>800306</id>
      <parentid>797496</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6580" sha1="96n1u6a004xcpxk13w2y3r9l31ilds2" xml:space="preserve">{{යළියොමුව|සූලූ}}
{{Infobox language
| name             = සූලූ
| nativename       = ''isiZulu''
| pronunciation    = {{IPA-zu|isízṳːlu|}}
| states           = [[South Africa]], [[Lesotho]]
| region           = {{Plainlist|
* [[KwaZulu-Natal]] and southern [[Mpumalanga]]; scattered communities elsewhere
}}
| ethnicity        = [[Zulu people]]
| speakers         = {{sigfig|13|2}} million
| date             = 
| ref              = e18
| speakers2        = [[L2 speakers]]: {{sigfig|15.7|2}} million (2002)&lt;ref&gt;Webb, Vic. 2002. &quot;Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development&quot;, ''Impact: Studies in language and society'', 14:78&lt;/ref&gt;
| familycolor      = Niger-Congo
| fam2             = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]]
| fam3             = [[Volta-Congo languages|Volta-Congo]]
| fam4             = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]]
| fam5             = [[Bantoid languages|Bantoid]]
| fam6             = [[Southern Bantoid languages|Southern Bantoid]]
| fam7             = [[Bantu languages|Bantu]]
| fam8             = [[Southern Bantu]]
| fam9             = [[Nguni languages|Nguni]]-[[Tswa-Ronga|Tsonga]]
| fam10            = [[Nguni languages|Nguni]]
| fam11            = [[Zunda languages|Zunda]]
| dia1             = KwaZulu Natal Zulu
| dia2             = Transvaal Zulu
| dia3             = Qwabe
| dia4             = Cele
| nation           = {{RSA}}
| agency           = [[Pan South African Language Board]]
| script           = [[Latin script|Latin]] ([[Zulu alphabet]])&lt;br&gt;[[Zulu Braille]]&lt;br&gt;[[Ditema tsa Dinoko]]
| sign             = [[Signed Zulu]]
| iso1             = zu
| iso2             = zul
| iso3             = zul
| glotto           = zulu1248
| glottorefname    = Zulu
| guthrie          = S.42
| lingua           = [http://linguasphere.info/?page=linguascale&amp;linguacode=99-AUT-fg 99-AUT-fg] incl.&lt;br&gt;varieties 99-AUT-fga to 99-AUT-fge
| map              = South Africa Zulu speakers proportion map.svg
| mapcaption       = Proportion of the South African population that speaks Zulu at home
{{div col}}
{{legend|#EDF8E9|0–20%}}
{{legend|#BAE4B3|20–40%}}
{{legend|#74C476|40–60%}}
{{legend|#31A354|60–80%}}
{{legend|#006D2C|80–100%}}
{{colend}}
| notice           = IPA
}}
{{Infobox NC name||||||root=Zulu|person=umZulu|people=amaZulu|language=isiZulu|country=[[kwaZulu]]}}

'''සූලූ භාෂාව''' ({{en|Zulu}}) යනු, දකුණුදිග අප්‍රිකාවේ ජන කොටසක් වන [[Zulu people|සූලූ ජාතිකයන්ගේ]] භාෂාව වෙයි.

== අමතර අවධානයට ==
{{Portal|South Africa|Languages}}
* [[Impi]]
* [[Shaka|Shaka kaSenzangakhona]]
* [[Tsotsitaal]] – a Zulu-based [[creole language]] spoken in [[Soweto]]
* [[Xhosa language]]
* [[Northern Ndebele language]]

== සටහන් ==
{{notelist}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{interwiki|code=zu}}
{{Wikibooks|Zulu}}
{{Wikivoyage|Zulu phrasebook|Zulu|a phrasebook}}
{{commons category}}
*{{WALS|zul|Zulu}}
*{{UDHR|zuu|Zulu}} &lt;!-- Leave the Яг 639-3 as is. That's how OHCHR named it --&gt;
*[http://salanguages.com/isizulu/ South African Languages: IsiZulu]{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://zipangz.homestead.com/untitled4.html A short English–isiZulu–Japanese phraselist] incl. sound file
*[http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Zulu_Swadesh_list Zulu Swadesh list of basic vocabulary wordРЬs] (from Wiktionary's [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-list appendix])
*[http://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-zulu/en/zul/ Counting in Zulu]

=== පාඨමාලා ===
*[https://www.linguashop.com/learn-zulu/ TeachMe! Zulu – PDF Zulu workbook]
*[http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ Zulu With Dingani – Online beginner's course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728025632/http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ |date=28 July 2016 }}
*[http://www.unisa.ac.za/Free_online_course/Zulu/Zulu.html University Of South Africa, free online course]
*[https://web.archive.org/web/20050306060945/http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ Sifunda isiZulu!]

=== ව්‍යාකරණ ===
*[http://learn101.org/zulu.php Zulu Grammar with Audio!]

=== ශබ්දකෝෂ ===
*[https://isizulu.net/ isiZulu.net Zulu–English Online Dictionary]
*[https://web.archive.org/web/20040413044749/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ Zulu–English Dictionary]

=== පුවත් පත් ===
*[https://www.isolezwe.co.za/ Isolezwe]
*[https://ilanganews.co.za/ Ilanga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240717114810/https://ilanganews.co.za/ |date=2024-07-17 }}
*UmAfrika
*[https://web.archive.org/web/20120206125747/http://isizulu.news24.com/ Izindaba News24]

=== පරිගණක මෘදුකාංග ===
* [https://web.archive.org/web/20070114015602/http://translate.org.za/content/view/1610/54/ Spell checker for OpenOffice.org and Mozilla], [https://web.archive.org/web/20070324112647/http://translate.org.za/content/view/17/32/ OpenOffice.org], [https://web.archive.org/web/20070210160756/http://translate.org.za/content/view/1611/54/ Mozilla Firefox web-browser], and [https://web.archive.org/web/20070324203655/http://translate.org.za/content/view/1612/54/ Mozilla Thunderbird email program] in Zulu
* [https://web.archive.org/web/20070114015602/http://translate.org.za/ Translate.org.za] Project to translate Free and Open Source Software into all the official languages of South Africa including Zulu
*[http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu PanAfrican L10n wiki page on Zulu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214010255/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu |date=2024-12-14 }}

=== සාහිත්‍යය සහ සංස්කෘතිය ===
*[https://web.archive.org/web/20051027002008/http://literature.kzn.org.za/lit/index.html KwaZulu-Natal Literary Map]

{{Languages of Lesotho}}
{{Languages of South Africa}}
{{Languages of Swaziland}}
{{Languages of Mozambique}}
{{Narrow Bantu languages (Zones N–S)}}

{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:සූලූ භාෂාව| ]]
[[Category:Subject–verb–object languages]]
[[Category:Agglutinative languages]]
[[Category:Languages of South Africa]]

{{lang-stub}}</text>
      <sha1>96n1u6a004xcpxk13w2y3r9l31ilds2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාලු වල රසදිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164094</id>
    <revision>
      <id>800345</id>
      <parentid>798317</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44335" sha1="dxvudp2z76dtzw7co799c30s2cl0z5s" xml:space="preserve">[[ගොනුව:MercuryFoodChain.svg|thumb| ෆොසිල ඉන්දන දහනය සහ යකඩ නිස්සාරණයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් රසදිය පරිසරයට මුදාහැරෙයි.මීට අමතරව ඉලෙක්ට්‍රොනනික අපද්‍රව්‍ය මගින්ද රසදිය පරිසරයට මුදා හැරේ ජල මූලාශ්‍ර වලට මුදාහැරෙන රසදිය මසුන්ගේ සිරුරු තුලට ඇතුල්වේ.එසේ එක්වන රසදිය ආහාර දාම ඹස්සේ ඉහළ පුරුක් දක්වා ගමන් කරයි.පරිසර දූශනය ඉහලයාමත් සමග මෙම තත්වය කෙමෙන් වර්ධනය වීම දැකගත හැක.]]
රසදිය අඩංගු [[මාළු]] විශේෂයෙන් ගැබ්ගෙන ඇති කාන්තාවන්, කිරි දෙන මව්වරුන් සහ කුඩා දරුවන් ට ඉතා අහිතකරය.මසුන්ගේ හා ඉස්සන් කකුළුවන් වැනි බාහිර කවච ඇති ජලජ ජීවීන් තුලද බහුලව රසදිය අඩංගුවේ. මෙතිල් රසදිය ඉතා විෂ සහිත කාබනික සංයෝගයකි. රසදිය ප්‍රධාන වශයෙන්ම මිනිස් සිරුරට ඇතුලු වන්නේ මසුන් සහ වෙනත් මුහුදු ආහාර මගිනි..ඉතා විෂ සහිත බැර ලෝහයක් වන රසදිය මිනිහාට සතුන්ට මෙන්ම මුලු පරිසර පද්ධතියටම හානිදායකය.&lt;ref name=&quot;park&quot;&gt;{{Cite journal|last=Park|first=K. S.|last2=Seo|first2=Y.-C.|last3=Lee|first3=S.J.|last4=Lee|first4=J.H.|year=2008|title=Emission and Speciation of Mercury from various Combustion Sources|journal=Powder Technology|volume=180|issue=1–2|pages=151–156|doi=10.1016/j.powtec.2007.03.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=US EPA |first=OCSPP |date=2015-09-03 |title=Health Effects of Exposures to Mercury |url=https://www.epa.gov/mercury/health-effects-exposures-mercury |access-date=2022-12-27 |website=www.epa.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;

පාලිත පරිසරයක් තුල ඇතිකරන මසුන් තුල උවද රසදිය අඩංගු විය හැක.පාලිත පරිසරයක් තුල ඇති කරන  මුහුදු ජීවීන්ට ලබාදෙන  ආහාර තුල රසදිය අඩංගුවිය හැක.ශාක සහ සත්ව ප්ලවාංග පරිභෝජනය කරන මත්ස්‍යයන් හරහා මෙන්ම දිය යට අවසාදිත වැනි ආහාර නොවන ප්‍රභවයන් හරහා රසදිය පැමිණිය හැක. 

මාලු නිෂ්පාදනවල විවිධ ප්‍රමාණවලින් බැර ලෝහ අඩංගු බව පෙන්වා දී ඇත, විශේෂයෙන් රසදිය සහ බැර ලෝහ මෙන්ම වෙනත් [[ජල දූෂණය|ජල]]  දූෂක ආහාර දාම ඹස්සේ මසුන්ගේ සිරුරට ඇතුල්වේ. කෙළවල්ලා, [[මෝරා]], තලපතා, සැමන් සහ බොහෝ විලොපික මසුන් සහ බොහෝ කාලයක් ජීවත්වන මසුන් තුල ඉහල මට්ටමක රසදිය අඩංගුවේ. &lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nutrition|first=Center for Food Safety and Applied|date=2022-02-25|title=Mercury Levels in Commercial Fish and Shellfish (1990-2012)|url=https://www.fda.gov/food/metals-and-your-food/mercury-levels-commercial-fish-and-shellfish-1990-2012|journal=FDA|language=en}}&lt;/ref&gt;  ආහාර දාමවල ඉහල පුරුක් සහ උග්‍ර විලොපිකයන් වන ඩොල්පින් තල්මසුන් වැනි මුහුදු ක්ෂීරපායින් තුලද ඉහල ප්‍රතිශතවලින් රසදිය හා වෙනත් බැර ලෝහ පවතී.

== ජෛව විශාලනය ==
මිනිස් සිරුරට රසදිය ඇතුලුවන ප්‍රධානම ආකාරය වන්නේ මසුන් ආහාරයට ගැනීමය.&lt;ref name=&quot;EPAMercuryStudyIII&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=December 1997|location=[[Washington, D.C.]]|url=http://www.epa.gov/ttn/oarpg/t3/reports/volume3.pdf|archive-date=2011-02-03|chapter-url=United States Environmental Protection Agency}}&lt;/ref&gt; [[රසදිය]] සහ මෙතිල් රසදිය ඉතා සුලු ප්‍රමානවලින් මුහුදු ජලයේ  පවතී. [[ඇල්ගී|ඈල්ගී]]  මගින් මුහුදු ජලයේ දියවී ඇති රසදිය උරාගනී.මෙසේ රසදිය උරාගත් ඇල්ගී ශාක භක්ශක මසුන් ආහාරයට ගනී එමගින් ඇල්ගීවල පැවති රසදිය ශාකභක්ශක මසුන්ගේ සිරුරට ඇතුලුවේ.ශාකභක්ශක මසුන්ව ආහාරයට ගන්නා මසුන්ට ආදී වශයෙන් ආහාර දාමය ඹස්සේ  ඉහල පුරුක් වෙත රසදිය ගලා යයි.අනෙකුත් බැර ලෝහද මෙ ආකාරයෙන්ම ආහාර දාම ඹස්සේ ගමන් කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Croteau|first=M.|last2=Luoma|first2=S. N.|last3=Stewart|first3=A. R|year=2005|title=Trophic transfer of metals along freshwater food webs: Evidence of cadmium biomagnification in nature|url=https://archive.org/details/limnology-and-oceanography_2005-09_50_5/page/1511|journal=Limnol. Oceanogr.|volume=50|issue=5|pages=1511–1519|bibcode=2005LimOc..50.1511C|doi=10.4319/lo.2005.50.5.1511}}&lt;/ref&gt; මෙතිල් රසදිය ජලයේ අද්‍රාව්‍ය නිසා සතුන්ගේ සිරුරෙන් බැහැරව නොයයි.එනිසා රසදිය සත්ව පටක .තුල තැන්පත්වේ.&lt;ref name=&quot;cocoros&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cocoros|first=G.|last2=Cahn|first2=P. H.|last3=Siler|first3=W.|year=1973|title=Mercury concentrations in fish, plankton and water from three Western Atlantic estuaries|url=http://www.feedmethefacts.com/wp-content/uploads/2010/04/cocoros_and_cahn_19731.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=5|issue=6|pages=641–647|bibcode=1973JFBio...5..641C|doi=10.1111/j.1095-8649.1973.tb04500.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211065046/http://feedmethefacts.com/wp-content/uploads/2010/04/cocoros_and_cahn_19731.pdf|archive-date=2014-02-11}}&lt;/ref&gt; ආහාර දාම වල ඉහල පුරුක්වල සිටින මසුන් වැඩි කාලයක් ජීවත්වන මසුන් සමකාසන්න ජලජ පරිසරවල සිටින මසුන් තුල ඉහල සාන්ද්‍රණයකින් යුත් රසදිය අඩංගුවේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2017-09-23 |title=Mercury: What it does to humans and what humans need to do about it |url=https://www.iisd.org/ela/blog/commentary/mercury-humans-humans-need/ |access-date=2020-07-13 |website=IISD Experimental Lakes Area}}&lt;/ref&gt; වයස්ගත මසුන් තුල ඉහල ප්‍රතිශත වලින් රසදිය අඩංගුවේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; විලොපික මසුන් මුහුදු ලිහිණියන් මුහුදු රාජාලියන් වැනි මාංශභක්ෂක සතුන්ගේ සිරුරු තුලද ඉහල රසදිය මට්ටමක් තිබිය හැක.

=== ජලජ රසදිය දූෂණය ===
රසදිය ජලජ පරිසරයට එක්වන ප්‍රධාන ක්‍රම තුනක් ඇත.ඒවා නම් [[ගිනි කඳු|ගිනිකඳු]] සහ භූතාප සහ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් ය.මේ අතරින් මානව ක්‍රියාකාරකම් වර්ථමානයේ ඉතා ඉහල අගයක් ගනී. &lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2013 |title=Global Mercury Assessment 2013: Sources, Emissions, Releases and Environmental Transport |url=http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401110408/http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |archive-date=2014-04-01 |access-date=18 Apr 2014 |publisher=UNEP Chemicals Branch, Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt;

මානව ක්‍රියාකාරකම් අතර ෆොසිල ඉන්දන දහනය, [[සිමෙන්ති]] නිෂ්පාදනය, ඛනිජ තෙල් නිස්සාරණය, ඛනිජ කැණීම් ඉලෙක්ට්‍රොනික අපද්‍රව්‍ය සායනික අපද්‍රව්‍ය සහ වෙනත් අපද්‍රව්‍ය ජලයට මුදා හැරීම දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2013 |title=Global Mercury Assessment 2013: Sources, Emissions, Releases and Environmental Transport |url=http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401110408/http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |archive-date=2014-04-01 |access-date=18 Apr 2014 |publisher=UNEP Chemicals Branch, Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt; 2010 වසරේ සිදු කරන ලද අද්‍යනයන්ට අනුව මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා පරිසරයට නිකුත්වී ඇති රසදිය ප්‍රමාණය මෙක්ට්‍රික් ටොන් 1,960 ඉක්මවයි.මෙ අතරින් වැඩිම රසදිය ප්‍රමාණයක් පරිසරයට එක්වී ඇත්තේ ෆොසිල ඉන්දන දහනයෙනි.&lt;ref name=&quot;UNEP&quot; /&gt;

අවසානයේ මත්ස්‍යයන් තුළට ඇතුළු වන රසදියවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් (ඇස්තමේන්තුගත 40%ක්) ගල් අඟුරු දහන බලාගාර සහ ක්ලෝරීන් නිෂ්පාදන කම්හල්වලින් නිකුත්වී ඇත. &lt;ref name=&quot;nrdc01&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=March 10 |last2=Menon |first2=2016 Shanti |date=10 March 2016 |title=Mercury Guide |url=https://www.nrdc.org/stories/mercury-guide |access-date=2022-07-27 |website=NRDC |language=en}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ රසදිය දූෂණය වීමේ ප්‍රධානතම ප්‍රභවය ගල් අඟුරු ඉන්ධන බලාගාරය. &lt;ref name=&quot;everynyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/08/20/science/earth/20brfs-MERCURYFOUND_BRF.html|title=Mercury Found in Every Fish Tested, Scientists Say|last=Dean|first=Cornelia|date=2009-08-20|work=The New York Times|access-date=2022-07-27|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;  ගල් අගුරු වල රසදිය අඩංගු වන අතර විදුලිය නිපදවීම සඳහා එය දහනය කරන විට රසදිය දුමාරයක් ලෙස වායුගෝලයට මුදා හැරේ. පසුව මේවා වර්ෂා ජලය සමග ජල මූලාශ වලට එකතුවේ. &lt;ref name=&quot;nrdc01&quot; /&gt;

පසේ අඩංගු රසදිය ශාක වලට අවශෝෂණය කර ගන්නා බැවින් ලැව් ගිනි සහ දර දහනයේදී රසදිය වාතයට එකතුවේ.පසුව වර්ෂා ජලය සමග නැවත පොළව මතුපිටට පැමිණේ.මෙම රසදිය ගංගා ඇළ දොළ ඹස්සේ ගලාවිත් අවසානයේ මහ සයුරට එක්වේ. 2008 වසරේ සිදු කරන ලද අධ්‍යනයන්ට අනුව ටොන් 3,700 පමණ රසදිය ප්‍රමාණයක් ගංගා ඹස්සේ මුහුදට එක්වනබව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2013 |title=Global Mercury Assessment 2013: Sources, Emissions, Releases and Environmental Transport |url=http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401110408/http://www.unep.org/PDF/PressReleases/GlobalMercuryAssessment2013.pdf |archive-date=2014-04-01 |access-date=18 Apr 2014 |publisher=UNEP Chemicals Branch, Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt; මෙසේ සයුරට එක්වන රසදිය යම් ප්‍රමාණයක් මෙතිල් රසදිය බවට පත්වේ.&lt;ref name=&quot;UNEP&quot; /&gt;

ගෝලීය වෂයෙන් වැඩිම  රසදිය ප්‍රමාණයක් පරිසරයට මුදා හරින්නේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය විසිනි.එය ගෝලීය මට්ටමෙන්  50% ක් පමණවේ.&lt;ref name=&quot;epa_mats&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=21 Dec 2011 |title=Mercury and Air Toxics Standard |url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/bd4379a92ceceeac8525735900400c27/bd8b3f37edf5716d8525796d005dd086!OpenDocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327131113/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/bd4379a92ceceeac8525735900400c27/bd8b3f37edf5716d8525796d005dd086%21OpenDocument |archive-date=27 March 2014 |access-date=7 April 2014 |publisher=US EPA}}&lt;/ref&gt; ඝානාව වැනි රටවල් රන් නිස්සාරණයේදී වැඩිම රසදිය ප්‍රමාණයක් මුදාහරින රටකි.&lt;ref name=&quot;adimado&quot;&gt;{{Cite journal|last=Adimado|first=A|date=2002|title=Mercury in Human Blood, Urine, Hair, Nail, and Fish from the Ankobra and Tano River Basins in Southwestern Ghana|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-environmental-contamination-and-toxicology_2002-03_68_3/page/339|journal=Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology|volume=68|issue=3|pages=339–46|bibcode=2002BuECT..68..339A|doi=10.1007/s001280259|pmid=11993807|id={{ProQuest|18913728}}}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt;

රසදිය බොහෝ විට ගල් අඟුරු බලාගාරවලින් පිටකරන අතර ඔක්සිකරණය වූ රසදිය බොහෝ විට [[ඉන්සිනරේට්කිරීම|දහන යන්ත්‍රවලින්]] නිකුත්වේ. තෙල්වලින් ක්‍රියාත්මක වන බලාගාර ද පරිසරයට රසදිය එක්කරයි. &lt;ref name=&quot;park&quot;&gt;{{Cite journal|last=Park|first=K. S.|last2=Seo|first2=Y.-C.|last3=Lee|first3=S.J.|last4=Lee|first4=J.H.|year=2008|title=Emission and Speciation of Mercury from various Combustion Sources|journal=Powder Technology|volume=180|issue=1–2|pages=151–156|doi=10.1016/j.powtec.2007.03.006}}&lt;/ref&gt; එබැවින් රසදිය [[ස්වභාවික පරිසරය|පරිසරයට]] මුදාහරින ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වන්නේ බලශක්ති කර්මාන්තයයි . 

=== ජලජ රසදිය දූෂණය ===
ජලජීවී වගාව හෙවත් පාලිත තත්වයන් යටතේ ජලජ ජීවීන් ඇති කිරීමේදීද එම ජීවීන්ට දෙන ආහාර වල රසදිය අඩංගු විය හැක.ආහාර වලින් පමණක් නොව මසුන් ගේ සිරුරු තුලට ආස්‍රැතිය මගින්ද ජලයේ දියවී ඇති රසදිය හා වෙනත් බැරලෝහ ඇතුලුවේ.පාලිත පරිසර තත්ව යටතේ ඇතැම් මසුන් සහ ඉස්සන් කකුළුවන් වැනි අපෘෂ්ටවංශින් ද මිනිස් ආහාර පිනිස ඇති කරයි.

හවායි සමුද්‍රීය පර්යේෂණ ආයතනයේ ({{බස-en|Hawaii Institute of Marine Biology}}) අධ්‍යන වාර්ථාවන්ට අනුව මුහුදු ජීවීන් තුල රසදිය ඊයම් ආසනික් වැනි බැර ලෝහ ඉහුලව අඩංගුවේ.

රසදිය මිරිදිය ජලය තුලත් අඩංගුවේ.කර්මාන්තශාලා වලින් පරිසරයට මුදාහරින අපද්‍රව්‍ය තීන්ත ආරෝග්‍යශාලා වලින් ඉවතලන සායනික අපද්‍රව්‍ය ඉලෙක්ට්‍රොනික අප ද්‍රව්‍ය ජල මුලාශ්‍ර වලට මුදා හැරේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2017-09-23 |title=Mercury: What it does to humans and what humans need to do about it |url=https://www.iisd.org/ela/blog/commentary/mercury-humans-humans-need/ |access-date=2020-07-13 |website=IISD Experimental Lakes Area}}&lt;/ref&gt; මෙම රසදිය බැක්ටීරියා මගින් මෙතිල් රසදිය බවට හරවයි.ආහාර දාම ඹස්සේ ඉහළ පුරුක් වෙත ගමන් කරන්නේ මෙම මෙතිල් රසදියයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== සෞඛ්ය බලපෑම් සහ ප්රතිඵල ==

=== අසමාන බලපෑම් ===
මත්ස්‍යයන්ගේ රසදිය අන්තර්ගතය සියලු දෙනාට එකසේ බලපාන්නේ නැත. ඇතැම් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් මෙන්ම කුඩා දරුවන් ද මෙතිල් රසදිය විෂ වීමෙන් පීඩා විඳීමට වැඩි ඉඩක් ඇත.මසුන් වැඩිපුර ආහාරයට ගන්නා පුද්ගලයන්ට රසදිය මගින් ඇති කරන අහිතකර විපාක බහුලය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්, ආසියානු, පැසිෆික් දූපත් වැසියන්  වැනි මසුන් බහුලව අනුභව කරන පෙදෙස්වල හඳුනා ගන්නා ලද කාන්තාවන්ගෙන්  නිර්දේශිත රසදිය මාත්‍රාව  ඉක්මවා රසදිය පැවති බව සොයාගෙන ඇත. &lt;ref name=&quot;wallace&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wallace|first=Sharon D.|date=7 Sep 2012|title=Using Information Technology to Reduce a Health Risk: Effect of a Mercury Calculator on Consumer Fish Choices and Test of a Model for Technology Acceptance by Fish Consumers|url=http://pqdtopen.proquest.com/pqdtopen/doc/1269701440.html?FMT=ABS|url-status=live|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20140507031126/http://pqdtopen.proquest.com/pqdtopen/doc/1269701440.html?FMT=ABS|archive-date=2014-05-07|access-date=8 Apr 2014}}&lt;/ref&gt; උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයේ [[ෆාරෝ දිවයින්|ෆාරෝ දූපත්]] වල ළමුන් සම්බන්ධයෙන් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කළේ ගර්භණී සමයේදී මව්වරුන්  තල්මසුන්ගේ මස් අනුභව කිරීමෙන් ඹවුන්ගේ දරුවන්ට ස්නායු ආබාධ ඇති වන බවයි &lt;ref name=&quot;med_letter&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2010|title=Mercury in Fish|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2010-05_115_5/page/1077|journal=Obstetrics &amp; Gynecology|volume=115|issue=5|pages=1077–1078|doi=10.1097/AOG.0b013e3181db2783}}&lt;/ref&gt; ( ෆාරෝ දූපත්වල තල්මසුන් බලන්න). 2020 NBER පත්‍රිකාවක් මගින් සොයාගෙන ඇත්තේ කොලොම්බියාවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ රසදිය ප්‍රමාණය වැඩි කාලවලදී උපත ලබන දරුවන් තුල අධ්‍යාපනික හැකියාව සහ ක්‍රියාශ්‍රීලී බව අඩු බවයි සොයාගෙන ඇත.රසදිය බහුල මසුන් ආහාරයට ගන්නා දරුවන්ට බුදධි වර්ධනය අඩුවීම ස්නායු ආබාධ ඇතිවීම ආදී විවිධ සංකූලතා ඇතිවන බව පරික්ෂණ මගින් තහවුරු කරඇත . &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rosenzweig|first=Mark R|last2=Villagran|first2=Rafael J. Santos|date=2020|title=Is Fish Brain Food or Brain Poison? Sea Surface Temperature, Methyl-mercury and Child Cognitive Development|url=http://www.nber.org/papers/w26957|series=Working Paper Series|doi=10.3386/w26957}}&lt;/ref&gt;

==== නියාමනය සහ සෞඛ්යය ====
විවිධ අධ්‍යයනයන් මගින් මත්ස්‍යයන් තුළ එකතු වී ඇති රසදිය සාන්ද්‍රණය ඉහළ මට්ටමක පවතින බව පෙන්වා දී ඇති අතර, සිද්ධීන් බොහෝ විට වාර්තා නොවන අතර මසුන්ගේ රසදිය මානව විෂ සහිත සහසම්බන්ධ කිරීමේ දුෂ්කරතාවයක් ඇති කරයි. පාරිසරික ගැටළු පුළුල් පරාසයක ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි, නමුත් කර්මාන්තශාලා හෝ ඉදිකිරීම් ප්‍රදේශ මගින් පරිසරයට මුදා හරින දූෂක සමඟ සම්බන්ධ වන  අවස්ථා පරිසරයට පමණක් නොව මිනිස් යහපැවැත්මට ද බලපාන [[මහජන සෞඛ්‍යය|මහජන සෞඛ්‍ය]] ගැටලු ඇති කරයි. නිශ්චිත ප්‍රමාණයකින් හෝ මාත්‍රාවකින් [[මිනිස් සිරුර|මිනිස් සිරුරට]] විෂ සහිත ද්‍රව්‍ය කාලයත් සමඟ කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් ඇති නොකර ශරීරයයේ තිබිය හැකිය. රසදිය යනු යම් කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ ශරීරය එය සමුච්චය වන විට ක්ෂණික ශාරීරික රෝග ලක්ෂණ ඇති කරන විශේෂිත විෂකි.

එක්සත් ජනපදයේ, පාරිසරික ආරක්ෂණ ඒජන්සිය මිනිස් රුධිරයේ ඇති රසදිය ප්‍රමාණය [[මරණය|මාරාන්තික]] සෞඛ්‍ය ප්‍රතිවිපාක ඇති කිරීමට හැකිබව පෙන්වාදේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jorgensen|first=Budtz|last2=Grandjean|first2=P|last3=Weihe|first3=P|year=2007|title=amounts|journal=Environmental Health Perspectives|volume=115|issue=3|pages=323–327|doi=10.1289/ehp.9738|pmc=1849938|pmid=17431478}}&lt;/ref&gt; දරු ප්‍රසූතියේ කාන්තාවන්ගේ රුධිර රසදිය සාන්ද්‍රණය විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් මෙතිල් රසදිය (MeHg) වලට නිරාවරණය වීම ප්‍රධාන වශයෙන් මසුන් පරිභෝජනය හරහා සිදුවන බව ලේඛනගත කර ඇත. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Weiss |first=Davidson |title=Children |url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/Supplement_3/1023.full.pdf}}&lt;/ref&gt; ගැබිනි කාන්තාවන් සහ කුඩා දරුවන්ට විශේෂයෙන් අමු මාළු ආහාරයට ගැනීම නිරදේශනොකරයි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Eating Fish: What Pregnant Women and Parents Should Know |url=https://www.fda.gov/Food/FoodborneIllnessContaminants/Metals/ucm393070.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801230600/https://www.fda.gov/Food/FoodborneIllnessContaminants/Metals/ucm393070.htm |archive-date=1 August 2017 |access-date=1 May 2018 |website=www.fda.gov |publisher=FDA}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපදයේ, EPA මගින් මිනිසුන්ට මාරාන්තික නොවන රසදිය මට්ටම් පිළිබඳ උපදෙස් සපයයි. මෙතිල් රසදිය ඉහළ මට්ටමකට නිරාවරණය වීමේ රෝග ලක්ෂණ අතරට බාධා වූ පෙනීම, ශ්‍රවණය සහ කථනය, ස්නායු ආබාධ සහ මාංශ පේශි දුර්වලතාවය දැක්විය හැක. වෛද්‍ය අධ්‍යයනයන් මත්ස්‍ය පරිභෝජනය සහ සෞඛ්‍ය ගැටලු අතර සහසම්බන්ධය පරීක්ෂා කර ඇත. ඇමරිකානු අධ්‍යයනයන් මගින් මත්ස්‍ය පරිභෝජනය සහ [[Child development|ළමා සංවර්ධනය]] කෙරෙහි එහි බලපෑම පිළිබඳ සාක්ෂි ඉදිරිපත් කර ඇත. මානව ක්‍රියාකාරකම් සාගර ජීවීන් තුළ එකතු වන රසදිය මුදා හරින බව දිගු අධ්‍යයනයන් ගෙන් සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oken|first=Emily|last2=Bellinger|first2=D. C.|year=2008|title=Fish Consumption Effects|journal=Current Opinion in Pediatrics|volume=20|issue=2|pages=178–183|doi=10.1097/MOP.0b013e3282f5614c|pmc=2581505|pmid=18332715}}&lt;/ref&gt;මත්ස්‍ය පරිභෝජනය පිළිබඳ ගැටළු විසඳීම, මිනිස් සිරුරේ රසදිය ප්‍රභවයන් හඳුනා ගැනීමට සෞඛ්‍ය නිලධාරීන් විසින්සිදු කරයි. විශේෂයෙන් ස්වදේශික ඇමරිකානු ගෝත්‍රිකයන් රසදිය අධික ලෙස නිරාවරණය වීමකට ගොදුරු වේ. එක්සත් ජනපදයේ මෙම [[ආදිවාසීන්|ස්වදේශික ජනයා]] රටේ වෙනත් ඕනෑම කණ්ඩායමකට වඩා රසදිය විෂ වීමෙන් හා රෝගාබාධවලින් පීඩා විඳින බව අධ්‍යයනයන් විසින් පෙන්වාදී ඇත. මෙයට හේතුව ඹවුන් මසුන් වැඩිපුර ආහාරයට එක්කර ගැනීමයි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=O'neill |first=Catherine |title=Natives |url=http://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/staev19&amp;div=8&amp;g_sent=1&amp;collection=journals#84 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043003/http://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals%2Fstaev19&amp;div=8&amp;g_sent=1&amp;collection=journals#84 |archive-date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;

රසදියවලට නිරාවරණය වන දරුවන් විශේෂයෙන් වැඩිහිටියන්ට  වඩා අහිතකර ප්‍රතිවිපාකයනට ගොදුරුවේ. &lt;ref name=&quot;landrigan&quot;&gt;{{Cite journal|last=Landrigan|first=Philip|last2=Rauh|first2=Virginia A.|last3=Galvez|first3=Maida P.|date=2010|title=Environmental Justice and the Health of Children|journal=Mount Sinai Journal of Medicine|volume=77|issue=2|pages=178–187|doi=10.1002/msj.20173|pmc=6042867|pmid=20309928}}&lt;/ref&gt; මෙතිල් රසදිය නිසා දරුවන්ගේ වරධනය බාලවීම මොළයේ වර්ධනය බාලවීම සංජානන ආබාධ ස්නායු ආබාධ වැනි දිගු කාලීන ප්‍රතිවිපාක වලට භාජනයවේ. &lt;ref name=&quot;landrigan&quot; /&gt; රසදිය නිසා තරුණයන්ට සිදුවන හානිය සම්බන්ධයෙන් අවධානය යොමු කිරීමේදී විශෙෂයෙන් ගර්භනී කාන්තාවන්ට ඇතිවන බලපෑම ඉතා ඉහලය.පූර්ව ප්‍රසව අවදියේ  මෙතිල් රසදිය නිසා දරුගැබේ වර්ධනය අඩාල වීම ශාරීරික සහ මානසික ආබාධ සහිත දරුවන් බිහිවීම සිදුවිය හැක.එසේම වකුගඩු අකර්මන්‍ය වීම පිළිකා වැනි රෝග වැඩිහිටියන්ට ඇතිවේ &lt;ref name=&quot;burger2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Burger|first=Joanna|last2=Gochfeld|first2=Michael|date=2011|title=Mercury and Selenium Levels in 19 Species of Saltwater Fish from New Jersey as a Function of Species, Size, and Season|journal=Science of the Total Environment|volume=409|issue=8|pages=1418–1429|bibcode=2011ScTEn.409.1418B|doi=10.1016/j.scitotenv.2010.12.034|pmc=4300121|pmid=21292311}}&lt;/ref&gt;

ආර්ථික වශයෙන් ගත්තල වෙළඳපොළෙන් [[මාළු (ආහාරය)|මාළු]] මිලදී ගැනීමේ හැකියාව මත රසදිය නිරාවරණයේ වෙනසක් ඇති බවක් නොපෙනේ. කෙසේ වෙතත් ආර්ථික ශක්තිය වැඩි ප්‍රද්ගලයින් ආහාර දාම වල ඉහල පුරුක් නියෝජනය කරන ලොකු මාලු වැඩිපුර මිලදී ගනී.මෙම මසුන් තුල රසදිය මට්ටම ඉහලය &lt;ref name=&quot;burger&quot;&gt;{{Cite journal|last=Burger|first=Joanna|date=Mar 2005|title=Mercury in Commercial Fish: Optimizing Individual Choices to Reduce Risk|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2005-03_113_3/page/266|journal=Environmental Health Perspectives|volume=113|issue=3|pages=266–271|doi=10.1289/ehp.7315|jstor=3436038|pmc=1253750|pmid=15743713}}&lt;/ref&gt;

==== ජාතිය අනුව ====
සමහර [[ස්වෛරීය රාජ්‍යය|රටවල]] [[සංස්කෘතිය|සංස්කෘතික]] වෙනස්කම් ඇති අතර එය වැඩි [[මාළු (ආහාරය)|මත්ස්‍ය පරිභෝජනයට]] තුඩු දෙන අතර එම නිසා මුහුදු ආහාර මෙතිල්ර් රසදිය වලට නිරාවරණය විය හැකිය. [[ඝානාව|ඝානාවේ]], දේශීය ජනගහනය සාම්ප්‍රදායිකව විශාල මාළු ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරන අතර එමඟින්ඹවුන්ගේ රුධිරගත රසදිය මට්ටම ඉතා ඉහල අගයක් ගනී. ඇමසෝනියානු ද්‍රෝණියේ [[වැසි සමය|වැසි]] සමයේදී ශාකභක්‍ෂක මත්ස්‍යයන් අනුභවය බහුලය. එය සමස්ත ආහාර ප්‍රමාණයෙන් 72.2% පමණවේ.ශාක භක්ෂක මසුන් උවද අධිකව ආහාරයට ගැනීම මගින් සිරුරට එක්වන මෙතිල් රසදිය මට්ටම වැඩිකරයිඇමසන් වනාන්තරයේ දිනපතා මාළු අනුභව කරන මිනිසුන්ගේ හිසකෙස්වල රසදිය අන්තර්ගතය වැඩි බව අධ්‍යන මගින් පෙන්වාදී ඇත.එම නිසා ඹවුන් අතර තට්ටය පෑදීම බහුලව දක්නට ලැබේ. 

මෑත ඉතිහාසයේ රසදිය විෂ වීමේ බරපතලම සිද්ධිය වාර්තා වූයේ 1950 හේදී ජපානයේ මිනමාටා නගරයෙන් ය. මිනමාටා විෂ වීම මගින් පෙන්නුම් කෙරෙන්නේ ප්‍රසව හා පශ්චාත් ප්‍රසවෙ  කාලය තුල මෙතිල් රසදිය ඉහළ මට්ටමකට නිරාවරණය වීම බරපතල ස්නායු ආබාධ ඇති කළ බවයි. මිනමාටා රෝගීන් [[මානසික ‍අක්‍රමතා|මානසික රෝග]] වලට ගොදුරුවීම නිදන් ගත ස්නායු ආබාධ ඇතිවීම දක්නට ලැබුණි. 

=== මිනමාටා රෝගය ===
1950 ගණන් වලදී, ජපානයේ [[කියුෂූ|කියුෂු]] දූපතේ මිනමාටා මුහුදු වෙරළේ වැසියන් සතුන්ගේ අමුතු හැසිරීම් දුටුවේය. බළලුන්  වෙව්ලීම, අමුතු ආකාරයෙන් නැටීම සහ කෑගැසීම් පෙන්නුම් කළහ. වසර කිහිපයක් ඇතුළත, මෙය අනෙකුත් සතුන් තුළ නිරීක්ෂණය විය; කුරුල්ලෝ අහසින් වැටීම වැනි අසාමාන්‍ය සිදුවීම් වාරථා විය..පසුව මිනිසුන් තුලද අසාන්‍යතා වාර්ථා වීමත් සමග මේ පිළිබද පර්යේෂණ ආරම්භ විය. විශේෂයෙන් මසුන් බහුලව ආහාරයට ගන්නා පුද්ගලයන් තුල රෝග ලක්ෂණ  නිරීක්ෂණය විය. 1956 දී පමණ මිනිස් රෝග ලක්ෂණ පෙනෙන්නට පටන් ගත් විට පරීක්ෂණයක් ආරම්භ විය. 1957 දී මසුන් ඇල්ලීම නිල වශයෙන් තහනම් කරන ලදී. වයිනයිල් ක්ලෝරයිඩ් වැනි [[ප්ලාස්ටික්]] නිපදවන පෙට්‍රෝ රසායනික සමාගමක් වන චිසෝ කෝපරේෂන් දශක ගණනාවක් තිස්සේ බැර ලෝහ අපද්‍රව්‍ය මුහුදට මුදා හරින බව සොයා ගන්නා ලදී. ඔවුන් තම සංස්ලේෂණයේදී උත්ප්‍රේරක ලෙස රසදිය සංයෝග භාවිතා කළහ. මිනිසුන් 5,000 ක් පමණ මිය ගිය අතර සමහර විට 50,000 ක් දෙනා තුල රසදිය විෂ වීම ඇතිවූ බව විශ්වාස කෙරේ. ජපානයේ මිනමාටා හි [[රසදිය වසවීම|රසදිය විෂ වීම]] දැන් මිනමාටා රෝගය ලෙස හැඳින්වේ.

== දූෂණය මට්ටම් ==

=== වඩාත්ම දූෂිත මාළු විශේෂ ===
මාළු [[Eating|පරිභෝජනයෙන්]] අනතුරුදායක මට්ටම විශේෂ සහ ප්රමාණය මත රඳා පවතී. සමුච්චිත රසදිය මට්ටම් ඉහළ යාමේ හොඳම පුරෝකථනය ප්‍රමාණයයි. මැකෝ මෝරා වැනි [[මෝරා|මෝරුන්ගේ]] රසදිය ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී. නිව් ජර්සි වෙරළබඩ මත්ස්‍යයන් පිළිබඳ කරන ලද අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කළේ නියැදි මසුන්ගෙන් තුනෙන් එකක රසදිය මට්ටම් මිලියනයකට කොටස් 0.5 ට වඩා වැඩි බවත්, මෙම මාළු නිතිපතා ආහාරයට ගන්නා පාරිභෝගිකයින්ට  සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් ඇති කළ හැකි මට්ටමක් පවතින බව දකුණු ඉතාලිය අවට ජලයෙන් අල්ලා ගන්නා ලද වෙළඳපල මසුන් පිළිබඳ තවත් අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ, නිසැකවම, වැඩි මාළු බර මාළු ශරීර පටකවල ඇති අතිරේක රසදිය සඳහා හේතු වන බවයි. තවද, මාළු [[කිලෝග්රෑමය|කිලෝග්‍රෑමයකට]] රසදිය [[කිලෝග්රෑමය|මිලිග්‍රෑම්]] වලින් මනිනු ලබන සාන්ද්‍රණය මාළු ප්‍රමාණය සමඟ ක්‍රමයෙන් වැඩිවේ. ඉතාලියේ වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ ඇන්ග්ලර් මත්ස්‍යයන් කිලෝග්‍රෑමයකට රසදිය මිලිග්‍රෑම් 2.2 ක් තරම් ඉහළ සාන්ද්‍රණයකින් හමු වූ අතර, එය කිලෝග්‍රෑමයකට රසදිය මිලිග්‍රෑම් 1 ක නිර්දේශිත සීමාවට වඩා වැඩි ය. වාර්ෂිකව, [[ඉතාලිය]] එහි මසුන්ගෙන් තුනෙන් එකක් පමණ අල්ලා ගන්නේ [[ආද්‍රියාතික් මුහුද|ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදෙන්]], මෙම ඇන්ග්ලර්ෆිෂ් හමු විය. 

යම් ආකාරයකට  ගොදුර පරිභෝජනය කරන මත්ස්‍යයන් තුළ අනෙකුත් විශේෂවලට වඩා රසදිය සාන්ද්‍රණය බෙහෙවින් වැඩි විය හැක. චීනයේ වෙරළට ඔබ්බෙන් ඇති ග්‍රාස් කාප්, බිග්හෙඩ් කාප් වලට වඩා අභ්‍යන්තර රසදිය රඳවා තබා ගනී. මෙයට හේතුව වන්නේ බිග්හෙඩ් කාප් පෙරහන් පෝෂක වන අතර තණකොළ කාප් නොවේ. මේ අනුව, බිග්හෙඩ් කාප් කුඩා ප්ලවාංග විශාල ප්‍රමාණයක් අනුභව කිරීමෙන් මෙන්ම මෙතිල් රසදිය සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් එකතු කරන අවසාදිත උරා ගැනීමෙන් වැඩි රසදිය එකතු කරයි. 

එක්සත් ජනපද රජයේ විද්‍යාඥයන් විසින් රසදිය දූෂණය වීම සඳහා රට වටා ඇති ජලධාරා 291 ක මාළු පරීක්‍ෂා කළහ. එක්සත් ජනපද අභ්‍යන්තර කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයට අනුව පරීක්‍ෂා කරන ලද සෑම මාළුවකම රසදිය ඔවුන් සොයා ගත්හ. ඔවුන් හුදකලා ග්‍රාමීය ජල මාර්ගවල මසුන්ගේ පවා රසදිය සොයා ගත්හ. පරීක්‍ෂා කරන ලද මසුන්ගෙන් සියයට 25ක රසදිය මට්ටම් තිබුණේ එක්සත් ජනපද පරිසර ආරක්ෂණ ඒජන්සිය විසින් නිතිපතා මාළු අනුභව කරන පුද්ගලයින් සඳහා තීරණය කරන ලද ආරක්‍ෂිත මට්ටමට වඩා ඉහළ අගයක් ගනී. 

2012 දී යුරෝපීය ආහාර සුරක්ෂිතතා අධිකාරිය (EFSA) යුරෝපීය රටවල් 20 කට අධික ආහාරවල රසායනික දූෂකයන් පිළිබඳව වාර්තා කළේය. සියලුම වයස් කාණ්ඩවල ආහාර වේලෙහි මෙතිල්මර්කරි සඳහා මූලික වශයෙන් වගකිව යුත්තේ මාළු මස් සහ මාළු නිෂ්පාදන බව ඔවුහු තහවුරු කළහ.

== මේකත් බලන්න ==

* ''රෝග විනිශ්චය බුධ: මුදල්, දේශපාලනය සහ විෂ''
* සාගරයේ රසදිය දූෂණය
* ටූනා වල රසදිය
* ආරක්ෂිත වරාය සහතික කළ මුහුදු ආහාර
* තල්මසුන් මස්

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|32em}}</text>
      <sha1>dxvudp2z76dtzw7co799c30s2cl0z5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සියෙරා ලියෝන් හි රජය සහ දේශපාලනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172508</id>
    <revision>
      <id>800299</id>
      <parentid>783683</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44323" sha1="gqsqs4a39cmjzgxw6f5obbm6z2zzxmn" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Coat of arms of Sierra Leone.svg|thumb|සියෙරා ලියොන්හි ලාංඡනය]]
{{multiple image
| width             = 230
| perrow            = 1/1
| image1            = 
| caption1          = [[Julius Maada Wonie Bio]], current president of Sierra Leone  (12 May 2018 - present)
| image2            = 
| caption2          = Official seal of the President of the Republic of Sierra Leone
}}සියෙරා ලියොන් යනු සෘජුව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ඒකමතික ව්‍යවස්ථාදායකයක් සහිත ව්‍යවස්ථාපිත ජනරජයකි. සියෙරා ලියොන් රජයේ වත්මන් ක්‍රමය පදනම් වී ඇත්තේ 1991 සියරා ලියොන් ව්‍යවස්ථාව මතය. සියෙරා ලියොන්හි අධිපති ඒකීය මධ්‍යම රජයක් සහ දුර්වල පළාත් පාලන ක්‍රමයක් ඇත. සියෙරා ලියොන් ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් සියෙරා ලියොන් රජයේ විධායක ශාඛාවට පුළුල් බලතල සහ බලපෑම් ඇත. ජනාධිපතිවරයා සියරා ලියොන්හි බලවත්ම රාජ්‍ය නිලධාරියා වේ.&lt;ref name=&quot;nyulawglobal.org&quot;&gt;Hanatu Kabbah (November 2006). [http://www.nyulawglobal.org/globalex/Sierra_Leone.htm Sierra Leone Legal System and Legal Research]. nyulawglobal.org&lt;/ref&gt;

ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා, රජයේ ප්‍රධානියා සහ සියෙරා ලියොන් සන්නද්ධ හමුදාවේ අණදෙන නිලධාරියා වේ. ජනාධිපතිවරයා විසින් අමාත්‍ය මණ්ඩලයක් පත් කර ප්‍රධානියා වන අතර එය පාර්ලිමේන්තුව විසින් අනුමත කළ යුතුය. ජනාධිපතිවරයා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන්නේ වසර පහක උපරිම වාර දෙකක් පමණි. ජනාධිපතිවරයා සියරා ලියොන් රජය තුළ ඉහළම සහ බලවත්ම තනතුරයි.

සියෙරා ලියොන් හි ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වීමට අපේක්ෂකයෙකු අවම වශයෙන් 55% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත යුතුය. කිසිදු අපේක්ෂකයෙකු 55% ලබා නොගන්නේ නම්, ඉහළම අපේක්ෂකයින් දෙදෙනා අතර දෙවන වටයේ දෙවන තරඟයක් පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frequently asked questions about election results |url=https://ecslmedia.ec.gov.sl/wp-content/uploads/2023/04/FAQ_Results.pdf |website=ecslmedia.ec.gov.sl |publisher=National Electoral Commission of Sierra Leone}}&lt;/ref&gt;

සියෙරා ලියොන් හි වත්මන් ජනාධිපති හිටපු හමුදා ජුන්ටා නායක ජුලියස් මාඩා බයෝ ය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2018/04/04/africa/sierra-leone-presidential-election-intl/index.html|title=Sierra Leone declares former junta head president|last=Adebayo|first=Bukola|work=CNN|access-date=5 April 2018}}&lt;/ref&gt; රටෙහි දැඩි ලෙස තරඟ කළ 2018 ජනාධිපතිවරණයේදී බයෝ විසින් පාලක සමස්ත මහජන කොංග්‍රසයේ (APC) සමුර කාමරා පරාජය කරන ලදී. බයෝ 2018 අප්‍රේල් 4 වන දින අගවිනිසුරු අබ්දුලායි චාම් විසින් දිවුරුම් දීමෙන් පසු ඉවත්ව යන ජනාධිපති අර්නස්ට් බායි කොරෝමා වෙනුවට බයෝ පත් විය. බයෝ යනු සියෙරා ලියොන් හි වත්මන් පාලක පක්ෂය වන සියෙරා ලියොන් මහජන පක්ෂයේ නායකයායි.

ජනාධිපතිවරයාට ඊළඟට සිටින්නේ සියරා ලියොන් රජයේ විධායක අංශයේ දෙවැනි ඉහළම රාජ්‍ය නිලධාරියා වන උප ජනාධිපතිවරයා ය. සියෙරා ලියොන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් නම් කර ඇති පරිදි, ජනාධිපතිවරයාගේ මරණය, ඉල්ලා අස්වීම හෝ ඉවත් කිරීම මත උප සභාපතිවරයා සියරා ලියොන් හි නව ජනාධිපති බවට පත්විය යුතුය.

=== පාර්ලිමේන්තුව ===
සියෙරා ලියොන් පාර්ලිමේන්තුව ආසන 149 කින් සමන්විත ඒකමණ්ඩලයකි. රටේ දිස්ත්‍රික්ක 16 බැගින් පාර්ලිමේන්තුව නියෝජනය කරයි. සභිකයින් 135 දෙනෙකු ජනාධිපතිවරණවලට සමගාමීව තේරී පත් වේ; අනෙකුත් ආසන 14 පුරවන්නේ රටේ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කවල ප්‍රධානීන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-01 |title=Parliament of Sierra Leone &gt; Home |url=http://www.parliament.gov.sl/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601231404/http://www.parliament.gov.sl/ |archive-date=1 June 2019 |access-date=2021-02-08}}&lt;/ref&gt; සියරා ලියොන් පාර්ලිමේන්තුව මෙහෙයවනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවේ කථානායකවරයා විසිනි, ඔහු පාර්ලිමේන්තුවේ සමස්ත නායකයා වන අතර පාර්ලිමේන්තුවේ වාඩි වී සිටින මන්ත්‍රීවරුන් විසින් සෘජුවම තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. සියරා ලියොන් පාර්ලිමේන්තුවේ වත්මන් කථානායකවරයා වන්නේ 2014 ජනවාරි 21 දින පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් විසින් තේරී පත් වූ අබාස් බන්දු ය.

සියෙරා ලියොන් පාර්ලිමේන්තුවේ වත්මන් සාමාජිකයින් 2023 සියෙරා ලියොන් මහ මැතිවරණයෙන් තේරී පත් විය. දැනට තේරී පත් වූ පාර්ලිමේන්තු ආසන 135න් 54ක් APC සතුව ඇති අතර සියරා ලියොන් මහජන පක්ෂයට (SLPP) ආසන 81ක් ඇත. සියෙරා ලියොන්හි වඩාත් ප්‍රමුඛ පක්ෂ දෙක වන APC සහ SLPP, 2023 සියෙරා ලියොන් පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී පාර්ලිමේන්තුවේ තේරී පත් වූ සෑම ආසනයක්ම සාමූහිකව දිනා ගත්හ. පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් වයස අවුරුදු විසිඑකකට වැඩි සියරා ලියොන්හි පුරවැසියෙකු විය යුතුය, ලියාපදිංචි ඡන්ද දායකයෙකු විය යුතුය, සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාව පිළිබඳ ප්‍රවීණයෙකු විය යුතුය.&lt;ref name=&quot;nyulawglobal.org&quot; /&gt;

1961 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, සියෙරා ලියොන් දේශපාලනය ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ දෙකකින් ආධිපත්‍යය දරයි: SLPP සහ APC. අනෙකුත් සුළු දේශපාලන පක්ෂ ද පවතින නමුත් සැලකිය යුතු සහයෝගයක් නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nec-sierraleone.org/Bulletin.html|title=Sierra Leone National Election Commission Bulletin|date=September–December 2011|access-date=25 February 2012|archive-url=https://swap.stanford.edu/20121114222820/http://www.nec-sierraleone.org/Bulletin.html|archive-date=14 November 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== අධිකරණය ===
[[File:Freetown_Court_1984.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Freetown_Court_1984.jpg|thumb|ෆ්‍රීටවුන් අගනුවර සියරා ලියොන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, රටේ ඉහළම සහ බලවත්ම අධිකරණය]]
සියෙරා ලියොන් හි අධිකරණ බලය පැවරී ඇත්තේ සියරා ලියොන් අගවිනිසුරුවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සහ රටේ ඉහළම අධිකරණය වන සියරා ලියොන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයෙන් සමන්විත අධිකරණයට ය, එනම් එහි තීන්දුවලට එරෙහිව අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කළ නොහැකි බවයි. අනෙකුත් අධිකරණවලට මහාධිකරණය, අභියාචනාධිකරණය, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණ සහ ග්‍රාමීය ගම්මානවල සම්ප්‍රදායික අධිකරණ ඇතුළත් වේ. ජනාධිපතිවරයා විසින් අධිකරණ තුන සඳහා විනිසුරුවරුන් පත් කරන අතර පාර්ලිමේන්තුව අනුමත කරයි. රට පුරා ඇති සියලුම සිවිල් සහ අපරාධ කටයුතු සම්බන්ධයෙන් අධිකරණ බලය ඇත. සියරා ලියොන් හි වත්මන් වැඩබලන අගවිනිසුරුවරයා වන්නේ ඩෙස්මන්ඩ් බබටුන්ඩේ එඩ්වර්ඩ් ය.

=== විදේශ සබඳතා ===

සියෙරා ලියොන් විදේශ කටයුතු සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා අමාත්‍යාංශය සියෙරා ලියොන් හි විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වගකීම දරයි. සියෙරා ලියොන් [[චීනය]], [[රුසියාව]],&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ambassade de la Fédération de Russie en République de Guinée |title=Russia and Sierra Leone diplomatic relations |url=http://guinea.mid.ru/web/guinee-fr/actualites-de-l-ambassade/-/asset_publisher/u42vl5IwZdlL/content/55th-anniversary-of-diplomatic-relations-between-russia-and-sierra-leone?inheritRedirect=false&amp;redirect=http%3A%2F%2Fguinea.mid.ru%2Fweb%2Fguinee-fr%2Factualites-de-l-ambassade%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_u42vl5IwZdlL%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816063823/https://guinea.mid.ru/web/guinee-fr/actualites-de-l-ambassade/-/asset_publisher/u42vl5IwZdlL/content/55th-anniversary-of-diplomatic-relations-between-russia-and-sierra-leone?inheritRedirect=false&amp;redirect=http%3A%2F%2Fguinea.mid.ru%2Fweb%2Fguinee-fr%2Factualites-de-l-ambassade%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_u42vl5IwZdlL%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1 |archive-date=16 August 2017 |access-date=2 May 2017 |website=mid.ru}}&lt;/ref&gt; [[ලිබියාව]], [[ඉරානය]] සහ [[කියුබාව]] ඇතුළු රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇත.

සියෙරා ලියොන් එක්සත් ජනපදය ඇතුළු බටහිර රටවල් සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වන අතර, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සාමාජිකත්වය හරහා එක්සත් රාජධානිය සහ අනෙකුත් පැරණි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත සමඟ ඓතිහාසික සබඳතා පවත්වා ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 2008 |title=Background Note: Sierra Leone |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5475.htm |access-date=7 October 2008 |publisher=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt; 2000 දී සිවිල් යුද්ධය අවසන් කිරීමට මැදිහත් වීමෙන් පසු පරිපාලන ආධාර සහ හමුදා පුහුණුව සමඟින්, හිටපු යටත් විජිතයට ආධාර සැපයීමේදී එක්සත් රාජධානිය ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත.

හිටපු ජනාධිපති සියාකා ස්ටීවන්ස්ගේ රජය බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව (ECOWAS) යටතේ අනෙකුත් බටහිර අප්‍රිකානු රටවල් සමඟ සමීප සබඳතා ඇති කර ගැනීමට උත්සාහ කර ඇත, එය වත්මන් රජය විසින් දිගටම කරගෙන යන ප්‍රතිපත්තියකි. සියරා ලියොන්, ලයිබීරියාව, අයිවරි කෝස්ට් සහ ගිනියාව සමඟ එක්ව මනෝ ගංගා සංගමය (MRU) පිහිටුවා ඇත. එය මූලික වශයෙන් සැලසුම් කර ඇත්තේ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ රටවල් හතර අතර කලාපීය ආර්ථික ඒකාබද්ධතාවය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහාය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |title=Welcome to the Mano River Union Website |url=http://www.manoriverunion.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706124624/http://www.manoriverunion.org/ |archive-date=6 July 2008 |access-date=7 October 2008 |publisher=Mano River Union}}&lt;/ref&gt;

සියෙරා ලියොන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සහ එහි විශේෂිත ආයතන වන අප්‍රිකානු සංගමය, අප්‍රිකානු සංවර්ධන බැංකුව (AFDB), ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානය (OIC) සහ නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ (NAM) සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Ministry of Foreign Affairs and International Relations |encyclopedia=Sierra Leone Encyclopedia |url=http://www.daco-sl.org/encyclopedia/1_gov/1_2mfa.htm |access-date=7 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223182542/http://www.daco-sl.org/encyclopedia/1_gov/1_2mfa.htm |archive-date=23 February 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; සියෙරා ලියොන් යනු එක්සත් ජනපද හමුදාව සඳහා (98 වගන්තිය යටතේ ආවරණය වන පරිදි) ආරක්ෂාව සඳහා ද්විපාර්ශ්වික ප්‍රතිශක්තිකරණ ගිවිසුමක් ඇති ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ සාමාජිකයෙකි.

2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව සියෙරා ලියොන් ලෝකයේ 66 වැනි සාමකාමී රට වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== හමුදා ===
සියෙරා ලියොන් හමුදාව, නිල වශයෙන් සියෙරා ලියොන් සන්නද්ධ හමුදා (RSLAF), සියෙරා ලියොන් දේශසීමාවේ භෞමික ආරක්ෂාව සහ එහි ජාත්‍යන්තර බැඳීම් රාමුව තුළ සියෙරා ලියොන්හි ජාතික අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වගකිව යුතු සියෙරා ලියොන්හි ඒකාබද්ධ සන්නද්ධ හමුදාවන් වේ. . 1961 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු සන්නද්ධ හමුදාවන් පිහිටුවන ලද්දේ, රට තුළ හිටපු බ්‍රිතාන්‍ය රාජකීය බටහිර අප්‍රිකානු දේශසීමා බලකායේ අංග පදනම් කරගෙන ය. සියෙරා ලියොන් සන්නද්ධ හමුදාවන් 15,500 ක් පමණ පුද්ගලයන්ගෙන් සමන්විත වන අතර, විශාලතම සියෙරා ලියොන් හමුදාව,&lt;ref&gt;[http://www.janes.com/extracts/extract/wafrsu/siers100.html Armed forces (Sierra Leone) Jane's Sentinel Security Assessments], June 2008&lt;/ref&gt; සියෙරා ලියෝන් නාවික හමුදාව සහ සියෙරා ලියොන් එයාර් වින්ග් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 July 2010 |title=Summary (Sierra Leone) – Jane's World Air Forces |url=http://www.janes.com/articles/Janes-World-Air-Forces/Summary-Sierra-Leone.html |access-date=22 August 2010 |publisher=Janes.com}}&lt;/ref&gt;

සියෙරා ලියොන් හි ජනාධිපතිවරයා හමුදා ප්‍රධානියා වන අතර ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති සහ සන්නද්ධ හමුදා සැකසීම සම්බන්ධයෙන් වගකිව යුතු ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා වේ.&lt;ref&gt;[http://www.sierraloaded.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Radio Democracy |url=http://radiodemocracy.sl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107132359/http://radiodemocracy.sl/ |archive-date=7 November 2014 |access-date=6 August 2023}}&lt;/ref&gt;

1961 දී සියෙරා ලියොන් නිදහස ලබා ගත් විට, රාජකීය සියෙරා ලියොන් හමුදා බලකාය බටහිර අප්‍රිකානු දේශසීමා බලකායේ සියෙරා ලියොන් බලඇණියෙන් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Kaplan&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tv9yAAAAMAAJ&amp;dq=Royal+Sierra+Leone+Military+Force&amp;pg=PA337 ''Area Handbook for Sierra Leone''], Irving Kaplan, U.S. Government Printing Office, 1976, page 337&lt;/ref&gt; ජාතික ප්‍රතිසංස්කරණ කවුන්සිලය බලයට ගෙන එමින් 1968 දී හමුදාව බලය අල්ලා ගත්තේය. 1971 අප්‍රේල් 19 වන දින, සියෙරා ලියොන් ජනරජයක් බවට පත් වූ විට, රාජකීය සියෙරා ලියොන් හමුදා බලකාය සියෙරා ලියොන් හමුදා බලකාය (RSLMF) ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Kaplan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Partners: Sierra Leone Armed Forces |url=http://www.daco-sl.org/encyclopedia/1_gov/1_6rslaf.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111070308/http://www.daco-sl.org/encyclopedia/1_gov/1_6rslaf.htm |archive-date=11 January 2010 |access-date=20 May 2012 |publisher=Daco-sl.org}}&lt;/ref&gt; 1979 සියෙරා ලියොන් නාවික හමුදාව පිහිටුවන තෙක් RSLMF තනි සේවා සංවිධානයක් ලෙස පැවතුනි. 1995 දී ආරක්ෂක මූලස්ථානය පිහිටුවන ලද අතර සියෙරා ලියොන් ගුවන් වින්ග් පිහිටුවන ලදී. RSLMF සියෙරා ලියොන් ජනරජයේ සන්නද්ධ හමුදා (AFRSL) ලෙස නම් කරන ලදී.

=== නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ===
සියෙරා ලියොන් හි නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම මූලික වශයෙන් වගකීම වන්නේ අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යවරයාට (ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද) වගකිව යුතු සියරා ලියොන් පොලිසියේ (SLP) ය. සියරා ලියොන් පොලිසිය 1894 දී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය විසින් පිහිටුවන ලදී. එය බටහිර අප්‍රිකාවේ පැරණිතම පොලිස් බලකායකි. එය අපරාධ වැළැක්වීම, ජීවිත හා දේපළ ආරක්ෂා කිරීම, වැරදිකරුවන් හඳුනා ගැනීම සහ නඩු පැවරීම, මහජන සාමය පවත්වා ගැනීම, ආරක්ෂාව සහ ආරක්ෂාව සහතික කිරීම සහ යුක්තිය සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ක්‍රියා කරයි. සියෙරා ලියොන් පොලිසියේ ප්‍රධානියා වන්නේ සියෙරා ලියොන් පොලිස් බලකායේ වෘත්තීය ප්‍රධානියා වන පොලිස්පතිවරයා වන අතර ඔහු සියෙරා ලියෝන් හි ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ.

සියෙරා ලියොන්හි දිස්ත්‍රික්ක 14 න් එක් එක් දිස්ත්‍රික්ක ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ අදාළ දිස්ත්‍රික්කයේ වෘත්තීය ප්‍රධානියා වන දිස්ත්‍රික් පොලිස් කොමසාරිස්වරයෙකු විසිනි. මෙම පොලිස් කොමසාරිස්වරු ෆ්‍රීටවුන් හි සියරා ලියොන් පොලිස් මූලස්ථානයේ සිටින පොලිස්පතිවරයා වෙත සෘජුවම වාර්තා කරති. වත්මන් පොලිස්පතිවරයා වන්නේ විලියම් ෆායියා සෙල්ලු වන අතර, ඔහු 2020 මාර්තු මාසයේ සිට එම තනතුරේ සිටි ඇම්බ්‍රෝස් සොවුලා වෙනුවට 2022 ජූලි 27 වන දින ජනාධිපති ජුලියස් මැඩ්ඩා බයෝ විසින් එම තනතුරට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://wwwhttps {{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}://radiodemocracy.sl/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107132359/http://radiodemocracy.sl/ |date=2014-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107132359/http://radiodemocracy.sl/ |date=2014-11-07 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 July 2022 |title=An Open Letter to Willam Fayia Sellu – Sierra Leone's new Inspector General of Police |url=https://www.thesierraleonetelegraph.com/an-open-letter-to-willam-fayia-sellu-sierra-leones-new-inspector-general-of-police/}}&lt;/ref&gt;

=== මානව හිමිකම් ===
1861 පුද්ගල පනතට එරෙහි වැරදි වල 61 වගන්තිය යටතේ පිරිමි සමලිංගික ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් නීති විරෝධී වන අතර ජීවිතාන්තය දක්වා සිරදඬුවම් නියම කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 2012 |editor=Lucas Paoli Itaborahy |title=State Sponsored Homophobia: A world survey of laws criminalising same-sex sexual acts between consenting adults |url=http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2012.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611181908/http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2012.pdf |archive-date=11 June 2012 |publisher=The International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974|title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal|last=Avery|first=Daniel|date=4 April 2019|work=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

අධික පොලිස් ම්ලේච්ඡත්වය ද නිරන්තර ගැටලුවකි. බන්ධනාගාර කැරලිකරුවන් මෙන් විරෝධතාකරුවන් ආරක්ෂක අංශ විසින් මරා දමා ඇත (පදෙඹ පාර බන්ධනාගාරයේ එක් සිද්ධියකදී රැඳවියන් 30 දෙනෙකු සහ එක් නිවැරදි කිරීමේ නිලධාරියෙකු ඝාතනය විය). COVID-19 අගුලු දැමීමේ කාලය තුළ මූලික අවශ්‍යතා ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරන පුද්ගලයින්ට පොලිසිය පහර දීමේ චෝදනා කිහිපයක් එල්ල විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SIERRA LEONE 2020 |url=https://www.amnesty.org/en/location/africa/west-and-central-africa/sierra-leone/report-sierra-leone/ |access-date=28 January 2022 |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක පාලන මුල පිරීම්වල නායකත්වය ===
සියෙරා ලියොන් යනු ලෝක ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කිරීමේ සම්මුතියක් කැඳවීමේ ගිවිසුමට අත්සන් කළ රටකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=2023-07-01 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&amp;d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=2023-07-03 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, 1968 දී, මානව ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වතාවට, පෘථිවි සම්මේලනය සඳහා වූ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව කෙටුම්පත් කිරීම සහ සම්මත කිරීම සඳහා ලෝක ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් රැස් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies &amp; Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |archive-date=19 July 2023 |access-date=2023-07-15 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA)}}&lt;/ref&gt; එවකට සියෙරා ලියොන් හි ජනාධිපති වූ මිල්ටන් මාර්ගායි ලෝක ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් කැඳවීමේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Amerasinghe|first=Terence P.|title=Emerging World Law, Volume 1|publisher=Institute for Economic Democracy|year=2009|isbn=978-1-933567-16-7|page=50|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
[[File:Districts_in_Sierra_Leone_2018.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Districts_in_Sierra_Leone_2018.svg|thumb|සියරා ලියොන් හි දිස්ත්‍රික්ක 14 සහ ප්‍රදේශ 2]]
සියෙරා ලියොන් ජනරජය කලාප පහකින් සමන්විත වේ: උතුරු පළාත, වයඹ පළාත, දකුණු පළාත, නැගෙනහිර පළාත සහ බස්නාහිර ප්‍රදේශය. පළාත් හතරක් තවදුරටත් දිස්ත්‍රික්ක 14කට බෙදා ඇත; බස්නාහිර පළාත දිස්ත්‍රික්ක දෙකකට බෙදා ඇත.

පළාත් දිස්ත්‍රික්ක ප්‍රධානීන් 186 කට බෙදා ඇති අතර, ඒවා සම්ප්‍රදායිකව ප්‍රධානීන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ අතර, 1896 දී සියෙරා ලියොන් ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය සංවිධානය කරන අවස්ථාවේ බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලනය විසින් පිළිගනු ලැබීය. පැරාමවුන්ට් ප්‍රධානීන් විශේෂයෙන් ගම් සහ කුඩා ග්‍රාමීය නගරවල බලපෑම් ඇති කරයි.&lt;ref name=&quot;Tristan&quot;&gt;[http://scholar.harvard.edu/files/jrobinson/files/history.pdf Tristan Reed and James A. Robinson, ''The Chiefdoms of Sierra Leone''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213173933/http://scholar.harvard.edu/files/jrobinson/files/history.pdf |date=2016-12-13 }}, ''Scholar'', Harvard University, 15 July 2013, accessed 30 April 2014&lt;/ref&gt; සෑම ප්‍රධානියාටම එකල පිළිගත් පාලක පවුල් ඇත; ප්‍රාදේශීය ප්‍රධානීන්ගෙන් සැදුම්ලත් ගෝත්‍රික අධිකාරිය, පාලක පවුල්වලින් පරම ප්‍රධානියා තෝරා ගනී.&lt;ref name=&quot;Tristan&quot; /&gt; සාමාන්‍යයෙන්, ප්‍රධානීන්ට &quot;බදු වැඩි කිරීමට, අධිකරණ පද්ධතිය පාලනය කිරීමට සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල වැදගත්ම සම්පත වන ඉඩම් වෙන් කිරීමට&quot; බලය ඇත.&lt;ref&gt;Daron Acemoglu, Tristan Reed. and James A. Robinson. [http://public-prod-acquia.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/pe_10_13_Robinson_0.pdf &quot;Chiefs: Economic Development and Elite Control of Civil Society in Sierra Leone&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101740/http://public-prod-acquia.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/pe_10_13_Robinson_0.pdf|date=5 March 2016}}, Stanford University, 29 August 2013, accessed 30 April 2014&lt;/ref&gt;

පළාත් පාලන සන්දර්භය තුළ දිස්ත්‍රික්ක පාලනය වන්නේ ප්‍රාදේශීය වශයෙන් ය. ප්‍රාදේශීය මට්ටමින් අධිකාරිය ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ කාර්යයන් ඉටු කිරීමට සෑම කෙනෙකුටම සෘජුවම තේරී පත් වූ ප්‍රාදේශීය දිස්ත්‍රික් සභාවක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Renner-Thomas 2010 6–7&quot;&gt;{{Cite book|last=Renner-Thomas|first=Ade|title=Land Tenure in Sierra Leone: The Law, Dualism and the Making of a Land Policy|publisher=AuthorHouse|year=2010|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RiIpW6vWVPoC&amp;pg=PA5|isbn=978-1-4490-5866-1|access-date=17 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ActionAid launches Perception survey as new local councils struggle to survive |url=http://www.actionaid.org/tanzania/index.aspx?PageID=3925 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925152420/http://www.actionaid.org/tanzania/index.aspx?PageID=3925 |archive-date=25 September 2022 |access-date=26 February 2011 |publisher=ActionAid}}&lt;/ref&gt; සමස්තයක් වශයෙන්, ප්‍රාදේශීය සභා 19 ක් ඇත: දිස්ත්‍රික් සභා 13 ක්, දිස්ත්‍රික්ක 12 ට එකක් සහ බස්නාහිර ප්‍රදේශ ග්‍රාමීය සඳහා එකක්, සහ මහ නගර සභා හයක් ද ප්‍රාදේශීය සභා තේරී පත් වී ඇත. බස්නාහිර ප්‍රදේශයේ නාගරික දිස්ත්‍රික්කය සඳහා පළාත් පාලන ආයතන ලෙස ක්‍රියාත්මක වන ෆ්‍රීටවුන් සහ බෝ, බොන්තේ, කෙනෙමා, කොයිදු සහ මාකේනි යන නගර සභා හයට ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Renner-Thomas 2010 6–7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sierra Leone |url=http://www.clgf.org.uk/regions/clgf-west-africa/sierra-leone/ |access-date=12 January 2018 |website=Commonwealth Local Government Forum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sierra Leone Human Development Report 2007 – Empowering Local Government for Sustainable Development and Poverty Reduction – The District Focus Approach to Development |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/sierraleone_nhdr_20071.pdf |access-date=12 January 2018 |website=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;

දිස්ත්‍රික් සභා ඒ ඒ පළාත් පාලන ආයතනවල අධීක්‍ෂණය යටතේ පවතින අතර, මහ නගර සභා සෘජුවම පළාත් පාලන හා ප්‍රජා සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය මගින් අධීක්ෂණය කරනු ලබන අතර, එම නිසා පරිපාලනමය වශයෙන් දිස්ත්‍රික් සහ පළාත් පාලනවලින් ස්වාධීන වේ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!දිස්ත්‍රික්කය
!ප්‍රධාන නගරය
!ප්‍රමානය (ව.කි)
!පළාත
!ජනගහනය
(2004 සංඝණනය)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Final Results 2004 population and housing census |url=http://www.sierra-leone.org/Census/ssl_final_results.pdf |access-date=17 June 2014 |publisher=Statistics Sierra Leone |page=3}}&lt;/ref&gt;
!ජනගහනය
(2015 සංඝණනය)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |date=March 2016 |title=Provisional Results |url=https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf |work=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census |publisher=Statistics Sierra Leone}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[බොම්බාලි දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|බොම්බාලි දිස්ත්‍රික්කය]]
|මාකේනි
|7,985
| rowspan=&quot;5&quot; |[[උතුරු පළාත, සියෙරා ලියෝන්|උතුරු]] 
[[උතුරු පළාත, සියෙරා ලියෝන්|පළාත]]
|408,390
|606,183&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Bombali – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6636 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[කොයිනාඩුගු දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|කොයිනාඩුගු දිස්ත්‍රික්කය]]
|කබාලා
|12,121
|265,758
|408,097&lt;ref name=&quot;Port Loko&quot;&gt;{{cite web |title=Port Loko |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6644 |access-date=20 May 2012 |publisher=World-gazetteer.com}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[පෝර්ට් ලොකෝ දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|පෝර්ට් ලොකෝ දිස්ත්‍රික්කය]]
|ලොකෝ වරාය
|5,719
|453,746
|614,063&lt;ref name=&quot;Port Loko&quot; /&gt;
|-
|[[ටොන්කොලිලි දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|ටොන්කොලිලි දිස්ත්‍රික්කය]]
|මග්බුරාකා
|7,003
|347,197
|530,776&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=Tonkolili – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6647 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[කම්බියා දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|කම්බියා දිස්ත්‍රික්කය]]
|කම්බියා
|3,108
|270,462
|343,686&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |title=Kambia – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6639 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[කෙනෙමා දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|කෙනෙමා දිස්ත්‍රික්කය]]
|කෙනෙමා
|6,053
| rowspan=&quot;3&quot; |[[නැගෙනහිර පළාත, සියෙරා ලියෝන්|නැගෙනහිර]] 
[[නැගෙනහිර පළාත, සියෙරා ලියෝන්|පළාත]]
|497,948
|609,873&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |title=Kenema – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6640 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[කොනෝ දිස්ත්රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|කොනෝ දිස්ත්‍රික්කය]]
|කොයිදු නගරය
|5,641
|335,401
|505,767&lt;ref name=&quot;World Gazetteer&quot;&gt;{{cite web |title=Kailahun – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6638 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[කයිලාහුන් දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|කයිලාහුන් දිස්ත්‍රික්කය]]
|කයිලාහුන්
|3,859
|358,190
|525,372&lt;ref name=&quot;World Gazetteer&quot; /&gt;
|-
|[[බෝ දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|බෝ දිස්ත්‍රික්කය]]
|බෝ
|5,219
| rowspan=&quot;4&quot; |[[දකුණු පළාත, සියෙරා ලියෝන්|දකුණු]] 
[[දකුණු පළාත, සියෙරා ලියෝන්|පළාත]]
|463,668
|574,201&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web |title=Bo – profile of geographical entity including name variants |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6635 |access-date=20 May 2012 |publisher=World Gazetteer}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[බොන්ත දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|බොන්ත දිස්ත්‍රික්කය]]
|මාට්රු ජොං
|3,468
|139,687
|200,730&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=Bonthe |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6637 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121216134834/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;geo=-6637 |archive-date=16 December 2012 |access-date=20 May 2012 |publisher=World-gazetteer.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[පුජෙහුන් දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|පුජෙහුන් දිස්ත්‍රික්කය]]
|පුජේහුන්
|4,105
|228,392
|345,577
|-
|[[මොයම්බ දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|මොයම්බ දිස්ත්‍රික්කය]]
|මොයම්බා
|6,902
|260,910
|318,064
|-
|[[බස්නාහිර ප්‍රදේශය නාගරික දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|බස්නාහිර ප්‍රදේශය නාගරික දිස්ත්‍රික්කය]]
|ෆ්‍රීටවුන්
|13
| rowspan=&quot;2&quot; |[[බටහිර ප්‍රදේශය, සියෙරා ලියෝන්|බටහිර]]
[[බටහිර ප්‍රදේශය, සියෙරා ලියෝන්|ප්‍රදේශය]]
|772,873
|1,050,301
|-
|[[බස්නාහිර  ප්‍රදේශය ග්‍රාමීය දිස්ත්‍රික්කය, සියෙරා ලියෝන්|බස්නාහිර ප්‍රදේශය ග්‍රාමීය දිස්ත්‍රික්කය]]
|වෝටර්ලූ
|544
|174,249
|442,951
|}
== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>gqsqs4a39cmjzgxw6f5obbm6z2zzxmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිට්-අප්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173665</id>
    <revision>
      <id>800334</id>
      <parentid>716617</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8910" sha1="nnsp79g3rroddijny4bn6rjn8k0bbnz" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Abdominal_Exercise_Training.jpg|thumb| සිට්-අප් ආකෘතිය]]
'''සිට්-අප්''' යනු උදරීය [[මිනිස් උදරය|මාංශ පේශි]] ශක්තිමත් කිරීමට, තද කිරීමට සහ තානය කිරීමට උදර විඳදරාගැනීමේ පුහුණු අභ්‍යාසයකි. එය [[ක්‍රච් (ව්‍යායාම)|රැලි වැටීමකට]] සමාන වේ (එය [[Rectus abdominis|ගුද මාර්ගයේ උදරය]] ඉලක්ක කර ගනිමින් [[උදරයේ බාහිර ආනත මාංශ පේශි|බාහිර]] හා [[උදරයේ අභ්යන්තර ආනත මාංශ පේශි|අභ්‍යන්තර ආනතිය]] ද ක්‍රියා කරයි), නමුත් වාඩි වී සිටින අයට සම්පූර්ණ චලිත පරාසයක් ඇති අතර අමතර මාංශ පේශි තත්ත්‍ව කරයි.

== ආකෘතිය ==
සිට්-අප්ස් ආරම්භ වන්නේ අභ්‍යාස කරන පුද්ගලයා පිටුපස බිම වැතිර සිටීමෙනි. සාමාන්යයෙන්, මෙය පපුව හරහා හෝ හිස පිටුපස අත්වලින් සිදු කරනු ලැබේ. පිටුපස මාංශ පේශී සහ කොඳු ඇට පෙළේ ආතතිය අඩු කිරීම සඳහා දණ සහ ඇඟිලි නැමී ඇත. [[තට්ටම්|තට්ටම්වලට]] වඩා උසස් සියල්ල බිම ස්පර්ශ නොවන තෙක් ඉහළ සහ පහළ [[කශේරුකා]] දෙකම බිම සිට ඉහළට ඔසවා ඇත. සමහරක් අධික සම්පීඩන ලුම්බිම් බර නිසා වාඩි වී සිටීම අනතුරුදායක විය හැකි බව තර්ක කරයි,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McGill|first=Stuart M.|date=June 1999|title=Stability: from biomechanical concept to chiropractic practice|journal=Journal of the Canadian Chiropractic Association|volume=43|issue=2|pages=75–88|pmc=2485366}}&lt;/ref&gt; සහ ව්‍යායාම වැඩසටහන් වල [[ක්‍රච් (ව්‍යායාම)|ක්‍රංච්]] සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය විය හැක.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://archive.org/details/lowbackdisorders0000mcgi}}{{Page needed|date=November 2010}}&lt;/ref&gt; වාඩි වී සිටීම සඳහා විකල්ප උදර අභ්‍යාස සිදු කිරීම ඇත්ත වශයෙන්ම වාඩි වී සිටීමේ හැකියාව වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Childs|first=John D.|last2=Teyhen|first2=Deydre S.|last3=Benedict|first3=Timothy M.|last4=Morris|first4=Jamie B.|last5=Fortenberry|first5=Andrew D.|last6=McQueen|first6=Rene M.|last7=Preston|first7=Janice B.|last8=Wright|first8=Alison C.|last9=Dugan|first9=Jessica L.|last10=George|first10=Steven Z.|year=2009|title=Effects of Sit-up Training versus Core Stabilization Exercises on Sit-up Performance|url=https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2009-11_41_11/page/2072|journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise|volume=41|issue=11|pages=2072–2083|doi=10.1249/MSS.0b013e3181a84db2|pmid=19812508|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

වාඩි වී සිටීමෙන් ඉණෙහි ඇති මේදය [[ස්ථාන අඩු කිරීම|අඩු වීමක්]] සිදු නොවේ.&lt;ref name=&quot;Kravitz&quot;&gt;{{Cite journal|last=Katch|first=Frank I.|last2=Clarkson|first2=P. M.|last3=Kroll|first3=W.|last4=McBride|first4=T.|last5=Wilcox|first5=A.|date=September 1984|title=Effects of sit up exercise training on adipose cell size and adiposity|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02701367.1984.10609359|journal=Research Quarterly for Exercise and Sport|volume=55|issue=3|pages=242–47|doi=10.1080/02701367.1984.10609359}}&lt;/ref&gt; &quot;[[සෘජු උදරීය මාංශ පේශි|සික්ස් පැක්]]&quot; ලබා ගැනීම සඳහා උදරීය [[මාංශ පේශි අධි රුධිර පීඩනය|මාංශ පේශී අධි මානසික]] පුහුණුව සහ උදරය හරහා මේදය නැතිවීම යන දෙකම අවශ්‍ය වේ - එය කළ හැක්කේ සමස්තයක් ලෙස ශරීරයෙන් මේදය නැති කිරීමෙන් පමණි.
[[ගොනුව:US_Navy_030523-N-1485H-003_Seabees_conduct_their_sit-up_portion_of_the_Navy_Physical_Readiness_Test.jpg|thumb|224x224px| සීබීස් සිට්-අප් විචලනයක් පවත්වයි]]
හිසේ සිට තවත් පහළට දෑත් තැබීමෙන් චලනය පහසු කර ගත හැකිය. මෙයට ඇති සාමාන්‍ය විචලනයන් අතර අත්ල උරහිස් ඉදිරිපස තැබීමට අත් හරස් කිරීම&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sit-up (arms crossed) |url=http://exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/BWSitUpX.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt; සහ අත්ල බිම තබා දෙපසට පහළට දිගු කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sit-up (arms down) |url=http://exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/BWSitUpAD.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt; ආනතිය වාඩිවීම&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Incline Sit-up (arms crossed)(2qqa) |url=http://exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/BWInclineSitUpX.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt; පහසු කිරීම සඳහා 'උරහිස් මත ආයුධ' විචලනය ද භාවිතා වේ.

වඩාත් තීව්‍ර චලිතය සාක්ෂාත් කරගනු ලබන්නේ බර සහිත වාඩි වීම,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Weighted Sit-up |url=http://www.exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/WtSitUp.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt; බෙල්ල පිටුපස දෑත් සහිත ආනත වාඩිවීම්&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Incline Sit-up |url=http://exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/BWInclineSitUp.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt; සහ ඊටත් වඩා දැඩි බර සහිත ආනතිය වාඩි වීමෙනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Weighted Incline Sit-up (arms crossed) |url=http://exrx.net/WeightExercises/RectusAbdominis/WtInclineSitUpX.html |access-date=20 November 2014}}&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්ය අවදානම් ==
නුසුදුසු ස්වරූපයක් සහිතව, සම්පූර්ණ වාඩි වී සිටීම පිටුපස වේදනාව සහ පහළ පිටුපස ආරුක්කු ඇතිවීමට හේතු වන අතර, [[පිටුපස තුවාල|පිටුපස තුවාල වීමේ]] අවදානම වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;[http://www.unm.edu/~lkravitz/Article%20folder/abdominal.html Abdominal Training]&lt;/ref&gt;

2015 වර්ෂයේ දී, එක්සත් ජනපද සන්නද්ධ හමුදාවන්හි සෑම ශාඛාවක්ම පහළ පිටුපස තුවාල වීමේ ඉහළ අනුපාත හේතුවෙන්, වාඩි වී සිටීම සහ හැපීම් ඉවත් කිරීමට පටන් ගෙන ඇති බව අනාවරණය විය. ඒවා ලෑලි මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Mull |first=Amanda |date=28 May 2022 |title=The Sit-Up is over |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2022/05/sit-ups-crunches-lower-back-pain/639437/ |access-date=31 May 2022 |website=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;

== මේකත් බලන්න ==

* [[ක්‍රච් (ව්‍යායාම)]]
* [[ලෑල්ල (ව්‍යායාම)]]
* [[Squat (ව්‍යායාම)]]

== මූලාශ්‍ර ==

[[ප්‍රවර්ගය:ඇරොබොයික් අභ්‍යාස]]</text>
      <sha1>nnsp79g3rroddijny4bn6rjn8k0bbnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මායා ශිෂ්ටාචාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176500</id>
    <revision>
      <id>800350</id>
      <parentid>798269</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82556" sha1="6gmfr0kxudizk44kblla7mva3rnsve9" xml:space="preserve">{{Infobox archaeological culture|name=මායා ශිෂ්ටාචාරය|map=Mayamap.png|region=[[මායා කලාපය]], [[මෙසෝඇමෙරිකා]]|typesite=[[Uaxactun]], [[Dzibilchaltun]]|period=[[Mesoamerican chronology#Preclassic Era or Formative Period|Mesoamerican Preclassic Period]] to [[Mesoamerican chronology#Colonial Period, 1521–1821|Colonial Period]]|dates={{circa|ක්‍රි.පූ. 2000 }}– ක්‍රි.ව 1697|precededby=[[මෙසෝඇමෙරිකාහි පුරාවිද්‍යා කාලය | පුරාවිද්‍යා කාලය]]}}{{බහුවිධ රූපය
| align             = right
| direction         = vertical
| width             = 250
| image1            = Chichen Itza 3.jpg
| caption1          = [[එල් කැස්ටිලෝ, චිචෙන් ඉට්සා|එල් කැස්ටිලෝ]], [[චිචෙන් ඉට්සා]]
| image2            = The Temple of The Grand Jaguar (6782073775).jpg
| caption2          = [[ටිකල් පන්සල I|මහා ජගුවාර්ගේ පන්සල]], [[ටිකල්]]
}}
'''මායා ශිෂ්ටාචාරය''' ({{IPAc-en|ˈ|m|aɪ|ə}}) යනු [[පුරාණ ඉතිහාසය|පුරාතනයේ]] සිට [[Early modern period|මුල් නූතන යුගය]] දක්වා පැවති [[මධ්‍ය-ඇමරිකාව|මෙසෝඇමරිකානු]] ශිෂ්ටාචාරයකි. එය [[Maya architecture#Pyramids and temples|එහි පැරණි විහාරස්ථාන]] සහ [[Glyph|ග්ලයිෆ්]] (ස්ක්රිප්ට්) මගින් හැඳින්වේ. [[Maya script|මායා අක්ෂර]] යනු [[Pre-Columbian era|පූර්ව-කොලොම්බියානු]] [[ඇමරිකාවන්|ඇමරිකාවේ]] වඩාත් සංකීර්ණ සහ ඉතා දියුණු [[අක්ෂර ක්‍රම|ලේඛන පද්ධතියයි]] . ශිෂ්ටාචාරය [[Maya art|එහි කලාව]], [[Maya architecture|ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය]], [[Maya numerals|ගණිතය]], [[Maya calendar|දින දර්ශනය]] සහ [[Maya astronomy|තාරකා විද්‍යාත්මක ක්‍රමය]] සඳහා ද ප්‍රසිද්ධය.

මායා ශිෂ්ටාචාරය වර්ධනය වූයේ [[Maya Region|මායා කලාපයේ]], අද ගිනිකොනදිග [[මෙක්සිකෝව]], සියලුම [[ගුවාටමාලා|ග්වාටමාලා]] සහ [[බෙලීස්]] සහ [[හොන්දුරාස්|හොන්ඩුරාස්]] සහ [[එල් සැල්වදෝරය|එල් සැල්වදෝරයේ]] බටහිර කොටස් වලින් සමන්විත ප්රදේශයකි. එයට [[Yucatán Peninsula|යුකැටන් අර්ධද්වීපයේ]] [[Mayan Lowlands|උතුරු පහත්බිම්]] සහ [[Sierra Madre de Chiapas|සියෙරා මැඩ්‍රේ]] හි [[Guatemalan Highlands|ග්වාටමාලා කඳුකරය]], මෙක්සිකානු [[චියපාස්|චියාපාස්]] ප්‍රාන්තය, දකුණු [[ගුවාටමාලා|ග්වාතමාලාව]], එල් සැල්වදෝරය සහ පැසිෆික් මුහුදු තීරයේ දකුණු පහත් බිම් ඇතුළත් වේ. අද, ඔවුන්ගෙන් පැවත එන්නන්, සාමූහිකව මායා ලෙස හැඳින්වේ, පුද්ගලයන් මිලියන 6 කට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාවක්, ඉතිරිව ඇති [[Mayan languages|මායා භාෂා]] විසිඅටකට වඩා කතා කරන අතර, ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් සිටි ප්‍රදේශයේම වාසය කරති.

පූ 2000 ට පෙර [[Mesoamerican chronology#Archaic Era|පුරාණ යුගයේ]] කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ මුල් ගම්මානවල පළමු වර්ධනයන් දක්නට ලැබුණි. පූර්ව සම්භාව්‍ය යුගය ( {{Circa|2000 BC to 250 AD}} ) මායා ප්‍රදේශයේ ප්‍රථම සංකීර්ණ සමාජ පිහිටුවීම සහ [[බඩ ඉරිඟු]], [[Phaseolus vulgaris|බෝංචි]], [[Cucurbita|ස්කොෂ්]] සහ [[මිරිස්]] ඇතුළු [[Maya cuisine|මායා ආහාරයේ]] ප්‍රධාන භෝග වගා කිරීම සිදු විය. පළමු [[Maya city|මායා නගර]] ක්‍රි.පූ. 750 දී පමණ වර්ධනය වූ අතර, ක්‍රි.පූ. 500 වන විට මෙම නගරවල විචිත්‍රවත් [[Stucco|ස්ටූකෝ]] මුහුණත සහිත විශාල විහාරස්ථාන ඇතුළු ස්මාරක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හිමි විය. ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවස වන විට මායා ප්‍රදේශයේ හයිරොග්ලිෆික් ලිවීම භාවිතා විය. ප්‍රාග් සම්භාව්‍ය යුගයේ දී, [[Petén Basin|පීටන් ද්‍රෝණියේ]] විශාල නගර ගණනාවක් වර්ධනය වූ අතර, [[Kaminaljuyu|කමිනල්ජුයු]] නගරය [[Guatemalan Highlands|ග්වාතමාලා කඳුකරයේ]] ප්‍රමුඛත්වයට පත් විය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 250 දී පමණ ආරම්භ වී, සම්භාව්‍ය යුගය බොහෝ දුරට නිර්වචනය වන්නේ මායාවරුන් [[Mesoamerican Long Count calendar|දිගු ගණන් කළ දිනයන්]] සහිත මූර්ති ස්මාරක මතු කරන විටය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ මායා ශිෂ්ටාචාරය සංකීර්ණ [[Trade in Maya civilization|වෙළඳ ජාලයක්]] මගින් සම්බන්ධ වූ බොහෝ [[City-state|නගර රාජ්යයන්]] වර්ධනය විය. මායා පහත්බිම්වල මහා ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනෙකු වන [[Tikal|ටිකාල්]] සහ [[Calakmul|කැලැක්මුල්]] නගර බලවත් විය. සම්භාව්‍ය යුගයේදී මධ්‍යම මෙක්සිකානු නගරයක් වන [[Teotihuacan|ටියෝටිහුකාන්]] මායා රාජවංශික දේශපාලනය තුළ ආක්‍රමණශීලී මැදිහත්වීමක් ද දක්නට ලැබුණි. 9 වන ශතවර්ෂයේදී, මධ්‍යම මායා ප්‍රදේශයේ පුලුල්ව පැතිරුනු [[Classic Maya collapse|දේශපාලන බිඳවැටීමක්]] ඇති වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[සිවිල් යුද්ධ]], නගර අත්හැරීම සහ ජනගහනය උතුරු දෙසට මාරු විය. පශ්චාත් සම්භාව්‍ය යුගයේදී උතුරේ [[Chichen Itza|චිචෙන් ඉට්සාගේ]] නැගීම සහ ග්වාතමාලා කඳුකරයේ ආක්‍රමණශීලී [[Kʼicheʼ kingdom of Qʼumarkaj|Kʼicheʼ රාජධානිය]] ව්‍යාප්ත විය. 16 වන ශතවර්ෂයේදී, [[Spanish Empire|ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය]] මෙසෝඇමරිකානු කලාපය යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලද අතර, 1697 දී අවසන් මායා නගරය වූ [[Nojpetén|නොජ්පෙටෙන්]] බිඳවැටීම දිගු ව්‍යාපාර මාලාවක් දුටුවේය.

සම්භාව්‍ය යුගයේ පාලනය &quot;දිව්‍ය රජු&quot; යන සංකල්පය මත කේන්ද්‍රගත විය, ඔහු මනුෂ්‍යයන් සහ අද්භූත රාජධානිය අතර මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස ක්‍රියා කරයි. රජකම සාමාන්‍යයෙන් (නමුත් තනිකරම නොවේ)&lt;ref&gt;The Ancient Maya Kinship System, Per Hage. The University of New Mexico 2003&lt;/ref&gt; [[Patrilineal|පීතෘමූලික]] වූ අතර බලය සාමාන්‍යයෙන් [[Primogeniture|වැඩිමහල් පුත්‍රයා වෙත පැවරිණි]] . අනාගත රජෙකු සාර්ථක යුද නායකයෙකු මෙන්ම පාලකයෙකු වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලදී. සංවෘත අනුග්‍රහක පද්ධති මායා දේශපාලනයේ ප්‍රමුඛ බලවේගය විය, නමුත් අනුග්‍රහය රාජධානියක දේශපාලන සැකැස්ම කෙරෙහි බලපාන ආකාරය නගර-රාජ්‍යයෙන් නගර-රාජ්‍යයට වෙනස් විය. සම්භාව්‍ය යුගයේ අගභාගය වන විට, රදළ පැලැන්තියේ විශාලත්වය වර්ධනය වූ අතර, රජුගේ කලින් තිබූ සුවිශේෂී බලය අඩු විය. මායා [[Wood|ලී]], [[Jade use in Mesoamerica|ජේඩ්]], [[Obsidian use in Mesoamerica|අබ්සිඩියන්]], පිඟන් [[Maya ceramics|මැටි]], මූර්තිමත් ගල් ස්මාරක, ස්ටූකෝ සහ සිහින්ව පින්තාරු කරන ලද බිතුසිතුවම් ඇතුළුව දිරාපත් වන සහ නොදිරන ද්‍රව්‍ය භාවිතා කරමින් නවීන කලා ආකෘතීන් දියුණු කරන ලදී.

මායා නගර ඓන්ද්‍රීයව ව්‍යාප්ත වීමට නැඹුරු විය. නගර මධ්‍යස්ථාන චාරිත්‍රානුකූල සහ පරිපාලන සංකීර්ණ වලින් සමන්විත වූ අතර, නේවාසික දිස්ත්‍රික්කවල අක්‍රමවත් හැඩැති ව්‍යාප්තියකින් වටවී ඇත. නගරයක විවිධ ප්‍රදේශ බොහෝ විට සම්බන්ධ වී ඇත්තේ [[Sacbe|මාර්ග මාර්ග]] මගිනි. වාස්තු විද්‍යාත්මකව, නගර ගොඩනැගිලිවලට [[Palace|මාලිගා]], [[Mesoamerican pyramids|පිරමිඩ-පන්සල්]], [[Mesoamerican ballcourt|උත්සවාකාර බෝල්කෝට්]] සහ තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සඳහා විශේෂයෙන් පෙළගස්වා ඇති ව්‍යුහයන් ඇතුළත් විය. මායා ප්‍රභූන් සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත වූ අතර, හයිරොග්ලිෆික් ලිවීමේ සංකීර්ණ පද්ධතියක් වර්ධනය කළහ. ඔවුන්ගේ ලේඛන පද්ධතිය පූර්ව-කොලොම්බියානු අමෙරිකා මහාද්වීපයේ තිබූ වඩාත්ම දියුණු ලේඛන පද්ධතිය විය. මායාවරු ඔවුන්ගේ ඉතිහාසය සහ චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර පිළිබඳ දැනුම [[Maya codices|තිරපිටපත් පොත්වල]] සටහන් කර ඇති අතර, ඒවායින් අවිවාදිත උදාහරණ තුනක් පමණක් ඉතිරිව ඇති අතර ඉතිරි ඒවා ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් විනාශ කර ඇත. මීට අමතරව, මායා ග්‍රන්ථ සඳහා උදාහරණ විශාල ප්‍රමාණයක් [[Maya stelae|ශිලා]] සහ පිඟන් මැටි මත සොයාගත හැකිය. මායාවරුන් ඉතා සංකීර්ණ අන්තර් සම්බන්ධිත චාරිත්‍ර දින දර්ශන මාලාවක් වර්ධනය කළ අතර, මානව ඉතිහාසයේ පැහැදිලි [[0 (number)|ශුන්‍යයේ]] මුල්ම අවස්ථාවන් ඇතුළත් ගණිතය භාවිතා කළහ. ඔවුන්ගේ ආගමේ කොටසක් ලෙස මායාවරු [[Human sacrifice in Maya culture|මිනිස් බිලි]] පූජා කළහ.

== නිරුක්තිය ==
&quot;මායා&quot; යනු මෙම ප්‍රදේශයේ වාසය කළ විවිධ ජනවර්ග සාමූහිකව හැඳින්වීමට භාවිතා කරන නූතන යෙදුමකි, මන්ද මායා ජනයාට ඔවුන්ගේ ඉතිහාසයේ අතිමහත් බහුතරයක් සඳහා පොදු වාර්ගික අනන්‍යතාවයක් හෝ දේශපාලන එකමුතුවක් පිළිබඳ හැඟීමක් නොතිබුණි.&lt;ref&gt;Restall and Asselbergs 2007, p. 4.&lt;/ref&gt; [[Yucatán Peninsula|යුකැටන් අර්ධද්වීපයේ]] මුල් ස්පාඤ්ඤ සහ [[Mayan languages|මායා භාෂා]] යටත්විජිත මූලාශ්‍ර &quot;මායා&quot; යන පදය භාවිතා කළේ [[Yucatec Maya|යුකැටෙක් මායා]] කතා කරන භාෂාව සහ එම පදය ව්‍යුත්පන්න වූ එවකට අතහැර දැමූ [[Mayapan|මායාපාන්]] නගරය අවට ප්‍රදේශය යන දෙකම දැක්වීමටය. සමහර යටත් විජිත මායා-භාෂා මූලාශ්‍ර වෙනත් මායා කණ්ඩායම් හැඳින්වීමට &quot;මායා&quot; භාවිතා කර ඇත, සමහර විට ස්පාඤ්ඤ පාලනයට වඩා ප්‍රතිරෝධී මායා කණ්ඩායම් ගැන සඳහන් කිරීම.&lt;ref&gt;Restall and Gabbert 2017, p. 92–97.&lt;/ref&gt;

== භූගෝල පිහිටීම ==
[[ගොනුව:Maya_civilization_location_map_-_geography.svg|thumb|මායා ප්‍රදේශය]]
මායා ශිෂ්ටාචාරය ගිනිකොනදිග මෙක්සිකෝව සහ උතුරු මධ්‍යම ඇමරිකාව ඇතුළු පුළුල් භූමි ප්‍රදේශයක් අත්පත් කරගෙන සිටියේය. මෙම ප්‍රදේශයට සමස්ත යුකැටන් අර්ධද්වීපය සහ වර්තමාන ග්වාතමාලා සහ බෙලීස් යන රටවල මෙන්ම හොන්ඩුරාස් සහ එල් සැල්වදෝරයේ බටහිර කොටස් ද ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;SharerTraxler06p262&quot;&gt;Sharer and Traxler 2006, p. 26.&lt;/ref&gt; අර්ධද්වීපයේ වැඩි කොටසක් සෑදී ඇත්තේ කඳු හෝ කඳු කිහිපයක් සහ සාමාන්‍යයෙන් පහත් වෙරළ තීරයක් සහිත විශාල තැනිතලාවකිනි.&lt;ref name=&quot;Thompson 1966, p. 252&quot;&gt;Thompson 1966, p. 25.&lt;/ref&gt; මායාවරුන්ගේ භූමිය [[මධ්‍ය-ඇමරිකාව|Mesoamerica]]&lt;ref name=&quot;Foster02p52&quot;&gt;Foster 2002, p. 5.&lt;/ref&gt; වලින් තුනෙන් එකක් ආවරණය කරන ලද අතර මායාවරුන් [[ඔල්මෙක්|Olmecs]], [[Mixtec|Mixtecs]], Teotihuacan සහ [[Aztec|Aztecs]] ඇතුළත් අසල්වැසි සංස්කෘතීන් සමඟ ගතික සබඳතාවයක නියැලී සිටියහ.&lt;ref&gt;Sharer and Traxler 2006, p. 29. Foster 2002, p. 5.&lt;/ref&gt; මුල් සම්භාව්‍ය යුගයේදී, ටිකාල් සහ කමිනල්ජුයු යන මායා නගර මධ්‍යම මෙක්සිකෝවේ උස්බිම් දක්වා විහිදුණු ජාලයක ප්‍රධාන මායා කේන්ද්‍ර විය;&lt;ref&gt;Marcus 2004b, pp. 342.&lt;/ref&gt; Teotihuacan හි Tetitla සංයෝගයේ ප්‍රබල මායා පැවැත්මක් විය.&lt;ref&gt;Taube 2004, p. 273.&lt;/ref&gt; මායා නගරය වන චිචෙන් ඉට්සා සහ දුරස්ථ [[Toltec|ටෝල්ටෙක්]] අගනුවර වන [[Tula (Mesoamerican site)|ටූලා]] අතර විශේෂයෙන් [[Maya-Toltec controversy at Chichen Itza|සමීප සම්බන්ධතාවයක්]] තිබුණි.&lt;ref&gt;Kristan-Graham and Kowalski 2007, pp. 13–14.&lt;/ref&gt;

Petén කලාපය ඝන වනාන්තර සහිත පහත් බිම් හුණුගල් තැනිතලාවකින් සමන්විත වේ;&lt;ref&gt;Lovell 2005, p. 17.&lt;/ref&gt; විල් දහහතරක දාමයක් පීටන්හි මධ්‍යම ජලාපවහන ද්‍රෝණිය හරහා දිව යයි.&lt;ref&gt;Sharer and Traxler 2006, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; දකුණින් තැනිතලාව ක්‍රමයෙන් ග්වාටමාලා කඳුකරය දෙසට නැඟේ.&lt;ref&gt;Rice and Rice 2009, p. 5.&lt;/ref&gt; ඝන [[Maya Forest|මායා වනාන්තරය]] උතුරු පෙටෙන් සහ බෙලීස්, [[ක්වින්ටනා රූ]], දකුණු [[කැම්පේචේ|කැම්පෙචේ]] සහ [[යුකටාන්|යුකැටන්]] ප්‍රාන්තයේ දකුණේ කොටසක් ආවරණය කරයි. උතුරු දෙසින්, වෘක්ෂලතාදිය ඝන පඳුරු වලින් සමන්විත පහත් වනාන්තරයට හැරේ.&lt;ref&gt;Quezada 2011, p. 17.&lt;/ref&gt;

[[Soconusco]] [[වෙරළබඩ කලාප|මුහුදු කලාපය]] පිහිටා ඇත්තේ Sierra Madre de Chiapas හි දකුණට,&lt;ref&gt;Lovell 2000, p. 400.&lt;/ref&gt; සහ පටු වෙරළබඩ තැන්නකින් සහ සියෙරා මැඩ්‍රේ කඳු පාමුල සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;Viqueira 2004, p. 21.&lt;/ref&gt; මායා කඳුකරය චියාපාස් සිට ග්වාතමාලාව දක්වා නැගෙනහිර දෙසට විහිදෙන අතර, [[Sierra de los Cuchumatanes|සියෙරා ඩි ලොස් කුචුමාටේන්ස්]] හි ඉහළම ස්ථානයට ළඟා වේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන පූර්ව-කොලොම්බියානු ජනගහන මධ්‍යස්ථාන වූයේ [[Valley of Guatemala|ග්වාතමාලා නිම්නය]] සහ [[කියුට්ස්අල්ටෙනගෝ|ක්වෙට්සාල්ටෙනන්ගෝ]] නිම්නය වැනි විශාලතම උස්බිම් නිම්නවල ය. දකුණු කඳුකරයේ, පැසිෆික් වෙරළ තීරයට සමාන්තරව ගිනිකඳු කේතු පටියක් ගමන් කරයි. උස්බිම් උතුරු දෙසට [[Verapaz, Guatemala|වේරාපාස්]] දක්වා විහිදෙන අතර ක්‍රමයෙන් නැගෙනහිරට බැස යයි.&lt;ref&gt;Sharer and Traxler 2006, pp. 34–36.&lt;/ref&gt;

== කෘෂිකර්මය ==
[[ගොනුව:Día_Internacional_de_los_Pueblos_Indígenas_(7852553230).jpg|දකුණ|thumb|[[බඩ ඉරිඟු]] [[Maya cuisine|මායාවරුන්ගේ ආහාරයේ]] [[Staple food|ප්‍රධාන]] ආහාරයක් විය.]]
පුරාණ මායාවරුන්ට ආහාර නිෂ්පාදනය සඳහා විවිධ වූ සහ නවීන ක්‍රම තිබුණි. [[Shifting cultivation|මාරුවෙන් මාරුවට වගා කිරීම]] (ස්විඩන්) කෘෂිකර්මාන්තය ඔවුන්ගේ ආහාරවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සපයන බව විශ්වාස කරන ලදී,&lt;ref&gt;Fisher 2014, p. 196.&lt;/ref&gt; නමුත් දැන් සිතන්නේ ස්ථිර [[Raised field|උස් කෙත්වතු]], [[Terrace (agriculture)|ටෙරස්]], දැඩි ගෙවතු වගාව, වන උද්‍යාන සහ කළමනාකරණය කරන ලද පුරන් වන විශාල ජනගහනයට සහාය වීම සඳහා තීරණාත්මක වන බවයි. සමහර ප්රදේශ වල සම්භාව්ය කාලය.&lt;ref&gt;Sharer and Traxler 2006, pp. 81–82. Demarest 2004, pp. 130–38. Ross 2011, p. 75.&lt;/ref&gt; ඇත්ත වශයෙන්ම, මෙම විවිධ කෘෂිකාර්මික පද්ධති පිළිබඳ සාක්ෂි අදටත් පවතී: ඇළ මාර්ග මගින් සම්බන්ධ කර ඇති උස් කෙත් ගුවන් ඡායාරූපවල දැකිය හැකිය.&lt;ref&gt;Adams, Brown and Culbert 1981, p. 1460.&lt;/ref&gt; සමකාලීන වැසි වනාන්තර විශේෂ සංයුතිය, පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගයේ ජනාකීර්ණ වූ ප්‍රදේශවල පුරාණ මායාවරුන්ට ආර්ථිකමය වටිනාකමක් ඇති විශේෂවල සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇත,&lt;ref&gt;Ross 2011, p. 75.&lt;/ref&gt; සහ විල් අවසාදිතවල පරාග වාර්තා යෝජනා කරන්නේ බඩ ඉරිඟු, [[Manioc|මඤ්ඤොක්කා]], [[Sunflower seed|සූරියකාන්ත බීජ]], කපු සහ වෙනත් අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 2500 සිට මෙසෝඇමරිකාවේ වන විනාශය ආශ්‍රිතව බෝග වගා කර ඇත.&lt;ref&gt;Colunga-García Marín and Zizumbo-Villarreal 2004, pp. S102–S103&lt;/ref&gt;

මායාවරුන්ගේ ආහාර වේලෙහි මූලික ආහාර වූයේ බඩ ඉරිඟු, බෝංචි සහ ස්කොෂ් ය. මේවා උද්‍යානවල වගා කරන ලද හෝ වනාන්තරයේ රැස් කරන ලද විවිධ ශාක වර්ග සමඟ පරිපූරණය කරන ලදී. [[Joya de Cerén]] හිදී, ගිනිකඳු පිපිරීමක් හේතුවෙන් මායාවරුන්ගේ නිවෙස්වල ගබඩා කර තිබූ ආහාර ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ වාර්තාවක් සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, ඒවා අතර මිරිස් සහ [[තක්කාලි]] ද විය. කපු ඇට කුඩු කිරීමේ ක්‍රියාවලියක යෙදී සිටියේය, සමහර විට පිසින තෙල් නිපදවීමට. මූලික ආහාර ද්‍රව්‍යවලට අමතරව, මායාවරු කපු, කොකෝවා සහ වැනිලා වැනි කීර්තිමත් භෝග ද වගා කළහ. කොකෝවා [[History of chocolate|චොකලට් බීම වර්ග]] පරිභෝජනය කරන ප්‍රභූන් විසින් විශේෂයෙන් අගය කරන ලදී.&lt;ref&gt;Foster 2002, p. 310.&lt;/ref&gt; වෙළෙඳාම සඳහා කපු අඹරා, ඩයි කර, වටිනා රෙදිපිළි වියන ලදී.&lt;ref&gt;Foster 2002, pp. 310–11.&lt;/ref&gt;

මායාවරුන්ට ගෘහාශ්‍රිත සතුන් සිටියේ ස්වල්පයකි; පූ 3000 වන විට [[Dogs in Mesoamerica|සුනඛයන්]] හීලෑ කරන ලද අතර, පසුකාලීන පෝස්ට් ක්ලැසික් විසින් [[Muscovy duck|මස්කොවි තාරාවන්]] හීලෑ කරන ලදී.&lt;ref&gt;Foster 2002, pp. 311–312.&lt;/ref&gt; [[Ocellated turkey|Ocellated turkes]] ගෘහාශ්‍රිතකරණයට නුසුදුසු නමුත්, වනයේ වටකර තර කර ගැනීම සඳහා පෑන සකස් කරන ලදී. මේ සියල්ල ආහාර සතුන් ලෙස භාවිතා කරන ලදී; බල්ලන් දඩයම් කිරීම සඳහා අතිරේකව භාවිතා කරන ලදී. මුවන් ද පෑන හා තර වූවා විය හැකි ය.&lt;ref&gt;Foster 2002, p. 312.&lt;/ref&gt;

== මායා අඩවි ==
බෙලීස්, එල් සැල්වදෝරය, ග්වාතමාලාව, හොන්ඩුරාස් සහ මෙක්සිකෝව යන රටවල් පහක් පුරා පැතිරී ඇති මායා අඩවි සිය ගණනක් ඇත.&lt;ref&gt;Coe 1999, p. 243.&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් කැපී පෙනෙන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හෝ මූර්ති සහිත ස්ථාන හයක් වන්නේ මෙක්සිකෝවේ Chichen Itza, Palenque, Uxmal සහ Yaxchilan, Guatemala හි Tikal සහ Honduras හි Copán ය. අනෙකුත් වැදගත්, නමුත් ළඟා වීමට අපහසු, අඩවි අතර Calakmul සහ El Mirador ඇතුළත් වේ. Uxmal පසු Puuc කලාපයේ ප්‍රධාන ස්ථාන වන්නේ [[Kabah (Maya site)|Kabah]], [[Labna]] සහ Sayil වේ. යුකැටන් අර්ධද්වීපයේ නැඟෙනහිර දෙසින් කෝබා සහ [[Tulum|ටූලුම්]] කුඩා අඩවිය වේ.&lt;ref&gt;Coe 1999, p. 244.&lt;/ref&gt; අර්ධද්වීපයේ පාදමේ Río Bec අඩවි වලට [[Becan]], Chicanná, [[Kohunlich]] සහ Xpuhil ඇතුළත් වේ. Palenque සහ Yaxchilan හැර Chiapas හි වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ස්ථාන වන්නේ Bonampak සහ Toniná වේ. ග්වාතමාලා කඳුකරයේ ඉක්සිම්චේ, කමිනල්ජුයු, [[Mixco Viejo|මික්ස්කෝ වීජෝ]] සහ කියුමාර්කාජ් (උටට්ලාන් ලෙසද හැඳින්වේ) වේ.&lt;ref&gt;Coe 1999, p. 245.&lt;/ref&gt; ග්වාතමාලාවේ උතුරු පෙටෙන් පහත් බිම්වල, ටිකාල් හැරුණු විට ප්‍රවේශය සාමාන්‍යයෙන් දුෂ්කර වුවද, බොහෝ ස්ථාන තිබේ. සමහර Petén අඩවි වන්නේ Dos Pilas, Seibal සහ Uaxactún වේ.&lt;ref&gt;Coe 1999, pp. 245–46.&lt;/ref&gt; Altun Ha, Caracol, සහ [[Xunantunich]] වැනි බෙලීස් හි වැදගත් ස්ථාන වේ.&lt;ref&gt;Coe 1999, p. 246.&lt;/ref&gt;

== ජාන ==
පර්යේෂකයන් 2024 දී චිචෙන් ඉට්සා හි මායා නගරයේ පැරණි පුද්ගලයින්ගේ ජාන විශ්ලේෂණය කළහ. PCA සහ මිශ්‍ර විශ්ලේෂණය මත පදනම්ව ඔවුන් නවීන ඇමරින්ඩියන් ජනගහනය (විශේෂයෙන් වර්තමාන මායා) සමඟ එකට එකතු වී ඇති බව ප්‍රතිඵලවලින් හෙළි විය. 53 ශේෂයන් සාමාන්‍යයෙන් 92% දේශීය ඇමරිකානු සංරචකයක් ලෙස ආකෘතිගත කර ඇති අතර යුරෝපීය ජානමය දායකත්වයෙන් 7% ක් සහ 0.03% අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barquera|first=Rodrigo|last2=Del Castillo-Chávez|first2=Oana|last3=Nägele|first3=Kathrin|last4=Pérez-Ramallo|first4=Patxi|last5=Hernández-Zaragoza|first5=Diana Iraíz|last6=Szolek|first6=András|last7=Rohrlach|first7=Adam Benjamin|last8=Librado|first8=Pablo|last9=Childebayeva|first9=Ainash|last10=Bianco|first10=Raffaela Angelina|last11=Penman|first11=Bridget S.|date=2024-06-06|title=Ancient genomes reveal insights into ritual life at Chichén Itzá|url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07509-7|journal=Nature|language=en|volume=630|issue=8018|pages=912–919|bibcode=2024Natur.630..912B|doi=10.1038/s41586-024-07509-7|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

== කෞතුකාගාර එකතු ==
[[ගොනුව:Nationalmuseum_für_Archäologie_und_Ethnologie,_Guatemala-20.jpg|දකුණ|thumb|[[ගෝතමාලා නගරය|ගෝතමාලා නගරයේ]] කෞතුකාගාර ජාතික ද ආර්කියෝලොජියා සහ එට්නොලොජියා]]
ඔවුන්ගේ එකතුවේ මායා කෞතුක වස්තු සහිත කෞතුකාගාර රාශියක් ලොව පුරා ඇත. Mesoamerican Studies හි දියුණුව සඳහා වූ පදනම එහි මායා කෞතුකාගාර දත්ත ගබඩාවේ කෞතුකාගාර 250කට අධික සංඛ්‍යාවක් ලැයිස්තුගත කරයි,&lt;ref&gt;Ros.&lt;/ref&gt; සහ යුරෝපීය මායානිස්ට් සංගමය යුරෝපයේ පමණක් කෞතුකාගාර 50කට අඩුවෙන් ලැයිස්තුගත කරයි.&lt;ref&gt;WAYEB.&lt;/ref&gt;

== මේකත් බලන්න ==
{{portal|Civilizations}}

* [[Entheogenics and the Maya|එන්තියෝජනික්ස් සහ මායා]]
* [[Huastec civilization|Huastec ශිෂ්ටාචාරය]]
* [[Index of Mexico-related articles|මෙක්සිකෝව ආශ්‍රිත ලිපිවල දර්ශකය]]
* [[Maya codices|මායා කේත]]
* [[Maya peoples|මායා ජනයා]]
* [[Maya music|මායා සංගීතය]]
* ''[[Songs of Dzitbalché|Dzitbalché ගේ ගීත]]''

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ==
{{Refbegin|30em|indent=yes}}
*{{cite book|author=Abrams, Elliot M.|title=How the Maya Built Their World: Energetics and Ancient Architecture|year=1994|publisher=University of Texas Press|location=Austin|isbn=978-0-292-70461-9|oclc=29564628|url=https://books.google.com/books?id=hsYZJkPV9jkC}}
*{{cite book|author1=Adams, Richard E. W.|title=Prehistoric Mesoamerica|url=https://books.google.com/books?id=gWZ3nQ2ObtEC|edition=3rd|orig-year=1977|year=2005|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=978-0-8061-3702-5|oclc=58975830}}
*{{cite journal|author1=Adams, R. E. W.|author2=W. E. Brown|author3=T. Patrick Culbert|date=25 September 1981|title=Radar mapping, Archaeology, and Ancient Maya Land Use|url=http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Remote%20sensing/Radar%20Mapping,%20Archeology,%20and%20Ancient%20Maya%20Land%20Use.pdf|url-status=dead|journal=Science|series=New Series|volume=213|issue=4515|pages=1457–1463|bibcode=1981Sci...213.1457A|doi=10.1126/science.213.4515.1457|issn=1095-9203|oclc=863047799|pmid=17780866|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312203501/http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Remote%20sensing/Radar%20Mapping,%20Archeology,%20and%20Ancient%20Maya%20Land%20Use.pdf|archive-date=12 March 2015|access-date=12 March 2015|s2cid=24698299}}
*{{cite journal|author=Andrews, Anthony P.|date=Winter 1984|title=The Political Geography of the Sixteenth Century Yucatan Maya: Comments and Revisions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_winter-1984_40_4/page/589|journal=Journal of Anthropological Research|volume=40|issue=4|pages=589–596|doi=10.1086/jar.40.4.3629799|issn=0091-7710|jstor=3629799|oclc=1787802|s2cid=163743879}}
*{{cite journal|author=Aoyama, Kazuo|date=July 2005|title=Classic Maya Warfare and Weapons: Spear, dart, and arrow points of Aguateca and Copan|journal=Ancient Mesoamerica|volume=16|issue=2|pages=291–304|doi=10.1017/S0956536105050248|issn=0956-5361|oclc=43698811|doi-access=free|s2cid=162394344}}
*{{cite journal|author=Arroyo, Bárbara|date=July–August 2001|title=El Poslclásico Tardío en los Altos de Guatemala|trans-title=The Late Postclassic in the Guatemalan Highlands|journal=Arqueología Mexicana|language=es|volume=IX|issue=50|pages=38–43|issn=0188-8218|oclc=40772247|editor=Enrique Vela}}
*{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/feb/03/scientists-discover-ancient-mayan-city-hidden-under-guatemalan-jungle|title=Scientists discover ancient Mayan city hidden under Guatemalan jungle|journal=The Guardian|access-date=4 February 2018|agency=Associated Press|year=2018}}
*{{cite journal|author=Becker, Marshall Joseph|year=2004|title=Maya Heterarchy as Inferred from Classic-Period Plaza Plans|journal=Ancient Mesoamerica|volume=15|pages=127–138|doi=10.1017/S0956536104151079|issn=0956-5361|oclc=43698811|s2cid=162497874}}
*{{cite book|author=Berlo, Janet Catherine|year=1989|chapter=Early Writing in Central Mexico: 'In Tlilli, In Tlapalli'' before A.D. 1000|pages=19–48|title=Mesoamerica after the Decline of Teotihuacan, A.D. 700–900|editor1=Richard A. Diehl|editor2=Janet Catherine Berlo|isbn=978-0-88402-175-9|oclc=18557289|location=Washington, D.C.|publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FLJxLlGkpiUC&amp;pg=PA30}}
*{{cite book|author1=Blanton, Richard E.|author2=Stephen A. Kowalewski|author3=Gary M. Feinman|author4=Laura M. Finsten|title=Ancient Mesoamerica: A Comparison of Change in Three Regions|publisher=Cambridge University Press|year=1993|orig-year=1981|location=Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=bwGHfuqnMeUC|isbn=978-0-521-44053-0|oclc=470193044}}
*{{cite journal|author=Blume, Anna|date=March 2011|title=Maya Concepts of Zero|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=155|issue=1|pages=51–88|issn=0003-049X|jstor=23056849|oclc=1480553}}
*{{cite journal|author=Bricker, Victoria R.|date=December 2007|title=A Quarter-Century of Mayan Linguistics|journal=Mexicon|volume=29|issue=6|pages=138–47|issn=0720-5988|jstor=23759758|oclc=5821915}}
*{{Cite book|author=Brittenham, Claudia|title=Style and substance, or why the Cacaxtla paintings were buried|journal=Res: Anthropology and Aesthetics|date=Spring–Autumn 2009|pages=135–55|volume=55/56 Absconding|editor=Francesco Pellizzi|issn=0277-1322|isbn=978-0-87365-854-6|oclc=601057415|publisher=The Peabody Museum of Archaeology and Ethnology and the Harvard Art Museum|location=Cambridge, Massachusetts|doi=10.1086/RESvn1ms25608840|s2cid=192220187|url=https://books.google.com/books?id=q9LtySAJUMwC&amp;pg=PA140}}
*{{cite book|author=Carmack, Robert M.|author-link=Robert M. Carmack|year=2001|title=Kikʼulmatajem le Kʼicheʼaabʼ: Evolución del Reino Kʼicheʼ|trans-title=Evolution of the Kʼiche Kingdom|location=Guatemala City, Guatemala|publisher=Cholsamaj|isbn=978-99922-56-22-0|oclc=253481949|language=es}}
*{{cite book|author=Carter, Nicholas P.|year=2014|chapter=Sources and Scales of Classic Maya History|title=Thinking, Recording, and Writing History in the Ancient World|pages=340–71|editor=Kurt Raaflaub|location=New York|publisher=Wiley-Blackwell}}
*{{cite journal|author=Caso Barrera, Laura|author2=Mario Aliphat Fernández|year=2006|title=Cacao, vanilla and annatto: three production and exchange systems in the Southern Maya lowlands, XVI–XVII centuries|journal=Journal of Latin American Geography|volume=5|issue=2|pages=29–52|doi=10.1353/lag.2006.0015|issn=1545-2476|jstor=25765138|oclc=356573308|s2cid=201743707}}
*{{cite journal|last1=Caso Barrera|first1=Laura|last2=Aliphat|first2=Mario|year=2007|editor-link=Juan Pedro Laporte|editor2=B. Arroyo|editor3=H. Mejía|title=Relaciones de Verapaz y las Tierras Bajas Mayas Centrales en el siglo XVII|trans-title=Relation between Verapaz and the Central Maya Lowlands in the 17th Century|url=http://asociaciontikal.com/pdf/04_-_Caso.06_-_www.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=XX (2006)|pages=48–58|oclc=173275417|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017041731/http://asociaciontikal.com/pdf/04_-_Caso.06_-_www.pdf|archive-date=17 October 2013|access-date=26 June 2014|editor=J. P. Laporte}}
*{{cite book|author1=Chase, Arlen F.|author2=Diane Z. Chase|title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology|chapter=Complex Societies in the Southern Maya Lowlands: Their Development and Florescence in the Archaeological Record|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8cBpAgAAQBAJ&amp;pg=PA255|pages=255–67|editor1=Deborah L. Nichols|editor2=Christopher A. Pool|year=2012|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-539093-3|oclc=761538187}}
*{{cite web |author=Christenson, Allen J. |year=2007 |title=Popul Vuh: Sacred Book of the Quiché Maya People |url=http://www.mesoweb.com/publications/Christenson/PopolVuh.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024062131/http://www.mesoweb.com/publications/Christenson/PopolVuh.pdf |archive-date=24 October 2014 |access-date=23 January 2010 |work=Mesoweb articles |publisher=Mesoweb: An Exploration of Mesoamerican Cultures |orig-year=2003}}
*{{cite book|author=Christie, Jessica Joyce|year=2003|title=Maya Palaces and Elite Residences: An interdisciplinary approach|url=https://archive.org/details/mayapalaceselite00chri|url-access=limited|chapter=Conclusions|pages=[https://archive.org/details/mayapalaceselite00chri/page/n327 315]–336|editor=Jessica Joyce Christie|isbn=978-0-292-71244-7|publisher=University of Texas Press|location=Austin|oclc=55889753|series=Linda Schele series in Maya and pre-Columbian studies}}
*{{cite journal|author1=Cioffi-Revilla, Claudio|author2=Todd Landman|date=December 1999|title=Evolution of Maya Polities in the Ancient Mesoamerican System|url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_1999-12_43_4/page/559|journal=International Studies Quarterly|volume=43|issue=4|pages=559–598|doi=10.1111/0020-8833.00137|issn=1468-2478|jstor=3014022|oclc=52067195}}
*{{cite book|author=Coe, Michael D.|author-link=Michael D. Coe|orig-year=1992|year=1994|title=Breaking the Maya Code|url=https://archive.org/details/breakingmayacode0000coem_n9r7|location=London|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-14-023481-7|oclc=31288285}}
*{{cite book|author=Coe, Michael D.|year=1999|title=The Maya|url=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|edition=Sixth|publisher=Thames &amp; Hudson|location=New York|isbn=978-0-500-28066-9|oclc=40771862}}
*{{cite book|author1=Colas, Pierre R.|author2=Alexander Voß|orig-year=2006|year=2011|chapter=Un juego de vida o muerte: El juego de pelota maya|trans-title=A Game of Life or Death: The Maya Ballgame|language=es|pages=186–91|publisher=Tandem Verlag|location=Potsdam, Germany|isbn=978-3-8331-6293-0|type=hardback|title=Los Mayas: Una Civilización Milenaria|editor=Nikolai Grube|oclc=828120761}}
*{{cite journal|author1=Colunga-García Marín, Patricia|author2=Daniel Zizumbo-Villarreal|date=Winter 2004|title=Domestication of Plants in Maya Lowlands|journal=Economic Botany|volume=58, Supplement|pages=S101–S110|doi=10.1663/0013-0001(2004)58[s101:dopiml]2.0.co;2|jstor=4256911|s2cid=25771956}}
*{{cite book|author=D'Arcy Harrison, Peter|year=2003|title=Maya Palaces and Elite Residences: An interdisciplinary approach|url=https://archive.org/details/mayapalaceselite00chri|url-access=limited|chapter=Palaces of the Royal Court at Tikal|pages=[https://archive.org/details/mayapalaceselite00chri/page/n110 98]–119|editor=Jessica Joyce Christie|isbn=978-0-292-71244-7|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|oclc=55889753|series=Linda Schele series in Maya and pre-Columbian studies}}
*{{cite journal|author1=Dahlin, Bruce H.|author2=Christopher T. Jensen|author3=Richard E. Terry|author4=David R. Wright|author5=Timothy Beach|date=December 2007|title=In Search of an Ancient Maya Market|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2007-12_18_4/page/363|journal=Latin American Antiquity|volume=18|issue=4|pages=363–84|doi=10.2307/25478193|issn=2325-5080|jstor=25478193|s2cid=161238112}}
*{{cite web |author=del Águila Flores, Patricia |year=2007 |title=Zaculeu: Ciudad Postclásica en las Tierras Altas Mayas de Guatemala |trans-title=Zaculeu: Postclassic City in the Maya Highlands of Guatemala |url=http://www.mcd.gob.gt/wp-content/uploads/2009/03/zaculeu-ciudad-postclasica-en-las-tierras-altas-mayas-de-guatemala.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084703/http://www.mcd.gob.gt/wp-content/uploads/2009/03/zaculeu-ciudad-postclasica-en-las-tierras-altas-mayas-de-guatemala.pdf |archive-date=21 July 2011 |access-date=6 August 2011 |publisher=Ministerio de Cultura y Deportes |location=Guatemala City, Guatemala |language=es |oclc=277021068}}
*{{cite book|author=Demarest, Arthur|author-link=Arthur Demarest|year=2004|title=Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization|url=https://archive.org/details/ancientmayarisef0000dema|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-53390-4|oclc=51438896}}
*{{cite journal|author1=Demarest, Arthur A.|author2=Tomás, Barrientos|author3=Federico Fahsen|year=2006|title=El apogeo y el Colapso del reinado de Cancuen: Resultados e interpretaciones del Proyecto Cancuen, 2004–2005|trans-title=The Apogee and Collapse of the Kingdom of Cancuen: Results and Interpretations of the Cancuen Project, 2004–2005|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/75_-_Demarest.05_-_Digital.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=XIX (2005)|pages=826–37|oclc=71050804|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190559/http://www.asociaciontikal.com/pdf/75_-_Demarest.05_-_Digital.pdf|archive-date=23 September 2015|editor-first1=J.P.|editor-last1=Laporte|editor-first2=B.|editor-last2=Arroyo|editor-first3=H.|editor-last3=Mejía}}
*{{cite book|author=Diehl, Richard A.|year=2004|title=The Olmecs: America's First Civilization|url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh|url-access=registration|series=Ancient peoples and places series|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London|isbn=978-0-500-02119-4|oclc=56746987}}
*{{cite journal|author=Doyle, James A.|date=December 2012|title=Regroup on &quot;E-Groups&quot;: Monumentality and Early Centers in the Middle Preclassic Maya Lowlands|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2012-12_23_4/page/355|journal=Latin American Antiquity|volume=23|issue=4|pages=355–79|doi=10.7183/1045-6635.23.4.355|issn=2325-5080|jstor=23645603|oclc=54395676|s2cid=164102473}}
*{{Cite book|author=Drew, David|year=1999|title=The Lost Chronicles of the Maya Kings|url=https://archive.org/details/lostchroniclesof0000drew_m2s5|publisher=Phoenix Press|location=London, UK|isbn=978-0-7538-0989-1|oclc=59565970}}
*{{cite journal|author=Ellsworth Hamann, Byron|date=March 2008|title=How Maya Hieroglyphs Got Their Name: Egypt, Mexico, and China in Western Grammatology since the Fifteenth Century|url=https://www.academia.edu/501178|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=152|issue=1|issn=0003-049X|oclc=1480557}}
*{{Cite journal|last=Emboden|first=William A.|date=1 January 1979|title=Nymphaea ampla and other Narcotics in Maya Ritual and Shamanism|journal=Mexicon|volume=1|issue=4|pages=50–52|issn=0720-5988|jstor=23757393|oclc=5821915}}
*{{cite book|editor=Kate Fitz Gibbon|author=Emmerich, André|chapter=Improving the Odds: Preservation through Distribution|title=Who Owns the Past?: Cultural Policy, Cultural Property, and the Law|year=2005|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-3687-3|oclc=57893247|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PigTNxl30ZgC&amp;pg=PA251|location=New Brunswick, New Jersey and London}}
*{{cite book|author=Estrada-Belli, Francisco|year=2011|title=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|publisher=Routledge|location=Abingdonm and New York|isbn=978-0-415-42994-8|oclc=614990197}}
*{{cite web |author=Finley, Michael John |title=Maya Astronomy |url=http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/text/extmayaastronomy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023100627/http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/text/extmayaastronomy.htm |archive-date=23 October 2020 |access-date=2020-08-24 |website=ircamera.as.arizona.edu |publisher=Department of Astronomy and Steward Observatory, University of Arizona}}
*{{cite journal|author=Fisher, Chelsea|date=December 2014|title=The role of infield agriculture in Maya cities|journal=Journal of Anthropological Archaeology|volume=36|pages=196–210|doi=10.1016/j.jaa.2014.10.001}}
*{{cite book|author=Foias, Antonia E.|year=2014|orig-year=2013|title=Ancient Maya Political Dynamics|isbn=978-0-8130-6089-7|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|oclc=878111565}}
*{{cite journal|author=Forsyth, Donald W.|year=1993|editor2=H. Escobedo|editor3=S. Villagrán de Brady|title=La arquitectura Preclásica en Nakbe: Un estudio comparativo de dos periodos.|trans-title=The Preclassic Architecture of Nakbe: A Comparative Study of Two Periods|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/08.92%20-%20Forsyth.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=VI (1992)|pages=113–21|oclc=30671693|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904131853/http://www.asociaciontikal.com/pdf/08.92%20-%20Forsyth.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=21 July 2010|editor1=J. P. Laporte}}
*{{cite book|author=Foster, Lynn|title=Handbook to Life in the Ancient Maya World|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000fost_z4c8|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-518363-4|oclc=57319740}}
*{{cite book|author=Fox, John W.|orig-year=1987|year=2008|title=Maya Postclassic state formation|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK and New York|isbn=978-0-521-10195-0|oclc=297146853}}
*{{cite book|author=Freidel, David A.|author-link=David Freidel|author2=Linda Schele|author2-link=Linda Schele|author3=Joy Parker|year=1993|title=Maya Cosmos: Three Thousand Years on the Shaman's Path|url=https://archive.org/details/mayacosmosthreet0000frei|url-access=registration|publisher=William Morrow &amp; Co.|location=New York|isbn=978-0-688-10081-0|oclc=27430287}}
*{{cite book|author=Fuente, Beatriz de la|author2=Leticia Staines Cicero|author3=Alfonso Arellano Hernández|name-list-style=amp|year=1999|chapter=Art: Sentries of Eternity|editor=A. Arellano Hernández|title=The Mayas of the Classic Period|location=Mexico City, Mexico|publisher=Consejo Nacional para la Cultura y las Artes ([[National Council for Culture and the Arts|CONACULTA]])|pages=141–226|isbn=978-970-18-3005-5|oclc=42213077|display-editors=etal}}
*{{cite book|author=Gillespie, Susan D.|author-link=Susan D. Gillespie|year=1991|chapter=Ballgames and Boundaries|editor1=Vernon Scarborough|editor2=David R. Wilcox|title=The Mesoamerican Ballgame|location=Tucson, Arizona|publisher=University of Arizona Press|pages=[https://archive.org/details/mesoamericanball0000unse/page/317 317–45]|isbn=978-0-8165-1360-4|oclc=51873028|chapter-url=https://archive.org/details/mesoamericanball0000unse/page/317}}
*{{Cite journal|author=Gillespie, Susan D.|author-link=Susan D. Gillespie|date=September 2000|title=Rethinking Ancient Maya Social Organization: Replacing &quot;Lineage&quot; with &quot;House&quot;|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-09_102_3/page/467|journal=American Anthropologist|volume=102|issue=3|pages=467–484|doi=10.1525/aa.2000.102.3.467|issn=0002-7294|jstor=683405|oclc=1479294}}
*{{cite book|author=Guillemín, Jorge F.|year=1965|title=Iximché: Capital del Antiguo Reino Cakchiquel|publisher=Tipografía Nacional de Guatemala|location=Guatemala City, Guatemala|oclc=1498320|language=es|trans-title=Iximche: Capital of the Ancient Kaqchikel Kingdom}}
*{{cite journal|author1=Hammond, Norman|author2=Duncan Pring|author3=Rainer Berger|author4=V. R. Switsur|author5=A. P. Ward|date=15 April 1976|title=Radiocarbon chronology for early Maya occupation at Cuello, Belize|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-15_260_5552/page/579|journal=Nature|volume=260|issue=5552|pages=579–581|bibcode=1976Natur.260..579H|doi=10.1038/260579a0|issn=0028-0836|s2cid=4270766}}
*{{cite journal|author=Hansen, Richard D.|author-link=Richard D. Hansen|year=1991|editor2=S. Villagrán|editor3=H. Escobedo|editor4=D. de González|editor5=J. Valdés|title=Resultados preliminares de las investigaciones arqueológicas en el sitio Nakbe, Petén, Guatemala|trans-title=Preliminary Results of the Archaeological Investigations of Nakbe, Peten, Guatemala|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/23.88%20-%20Richard%20Hansen%20-%20en%20PDF.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=II (1988)|pages=163–178|oclc=27267772|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707182102/http://www.asociaciontikal.com/pdf/23.88%20-%20Richard%20Hansen%20-%20en%20PDF.pdf|archive-date=7 July 2011|access-date=21 July 2010|editor1=J.P. Laporte}}
*{{cite book|author=Hansen, Richard D.|year=1998|chapter=Continuity and Disjunction: The Pre-Classic Antecedents of Classic Maya Architecture|editor=Stephen D. Houston|title=Function and Meaning in Classic Maya Architecture|location=Washington, DC|publisher=[[Dumbarton Oaks Research Library and Collection]]|pages=49–122|isbn=978-0-88402-254-1|oclc=318200121|chapter-url=http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/classicmaya/maya02.pdf|access-date=10 June 2015|archive-date=10 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610081621/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/classicmaya/maya02.pdf|url-status=dead}}
*{{cite book|author=Hohmann-Vogrin|orig-year=2006|year=2011|chapter=Unidad de espacio y tiempo: la arquitectura Maya|language=es|pages=194–215|trans-title=Unity of Space and Time: Maya Architecture|publisher=Tandem Verlag|location=Potsdam|isbn=978-3-8331-6293-0|type=hardback|title=Los Mayas: Una Civilización Milenaria|editor=Nikolai Grube|oclc=828120761}}
*{{cite journal|author1=Houston, Stephen|author2=John Robertson|author3=David Stuart|date=June 2000|title=The Language of Classic Maya Inscriptions|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2000-06_41_3/page/321|journal=Current Anthropology|volume=41|issue=3|pages=321–356|doi=10.1086/300142|issn=0011-3204|jstor=10.1086/300142|pmid=10768879|s2cid=741601}}
*{{cite journal|author=Hutson, Scott R.|date=December 2011|title=The Art of Becoming: The Graffiti of Tikal, Guatemala|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2011-12_22_4/page/403|journal=Latin American Antiquity|volume=22|issue=4|pages=403–426|doi=10.7183/1045-6635.22.4.403|issn=2325-5080|jstor=23072567|s2cid=163256732}}
*{{cite book|author=Jackson, Sarah E.|title=Politics of the Maya Court: Hierarchy and Change in the Late Classic Period|url=https://archive.org/details/politicsofmayaco0000jack|year=2013|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman, Oklahoma|isbn=978-0-8061-4341-5|oclc=813300656}}
*{{cite book|author=Jones, Grant D.|year=1998|title=The Conquest of the Last Maya Kingdom|url=https://books.google.com/books?id=PeOWl54Mt7UC&amp;pg=RA2-PT82|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, California|isbn=978-0-8047-3522-3}}
*{{cite book|author=Justeson, John|year=2010|title=The Archaeology of Measurement: Comprehending Heaven, Earth and Time in Ancient Societies|chapter=Numerical cognition and the development of 'zero' in Mesoamerica|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TzrNgAsJY1MC&amp;pg=PA43|pages=43–53|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-11990-0|oclc=501396677}}
*{{cite web |author1=Kettunen, Harri |author2=Helmke, Christopher |year=2008 |title=Introduction to Maya Hieroglyphs: Workshop handbook |url=http://www.mesoweb.com/resources/handbook/WH2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808134017/http://www.mesoweb.com/resources/handbook/WH2008.pdf |archive-date=8 August 2014 |access-date=8 March 2015 |work=Mesoweb articles |publisher=[[Mesoweb]]: An Exploration of Mesoamerican Cultures}}
*{{cite web |author1=Kettunen, Harri |author2=Helmke, Christopher |year=2014 |title=Introduction to Maya Hieroglyphs: Workshop handbook |url=http://www.mesoweb.com/resources/handbook/WH2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501144227/http://www.mesoweb.com/resources/handbook/WH2008.pdf |archive-date=1 May 2015 |access-date=8 March 2015 |work=Mesoweb articles |publisher=[[Mesoweb]]: An Exploration of Mesoamerican Cultures |edition=14th}} [http://www.wayeb.org/download/resources/wh2014english.pdf Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207093955/https://www.wayeb.org/download/resources/wh2014english.pdf |date=2024-12-07 }}
*{{cite web |author=Kimbell Art Museum |year=2015 |title=Presentation of Captives to a Maya Ruler |url=https://www.kimbellart.org/collection/search/view/675?text=maya&amp;page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307004136/https://www.kimbellart.org/collection/search/view/675?text=maya&amp;page=1 |archive-date=7 March 2015 |access-date=7 March 2015 |publisher=Kimbell Art Museum |location=Fort Worth, Texas}}
*{{cite book|author=Koch, Peter O.|title=John Lloyd Stephens and Frederick Catherwood: Pioneers of Mayan Archaeology|publisher=McFarland|year=2013|isbn=978-0-7864-7107-2|oclc=824359844|location=Jefferson, North Carolina}}
*{{cite book|author1=Kristan-Graham, Cynthia|author2=Jeff Karl Kowalski|year=2007|chapter=Chichén Itzá, Tula, and Tollan: Changing Perspectives on a Recurring Problem in Mesoamerican Archaeology and Art History|pages=13–84|title=Twin Tollans: Chichén Itzá, Tula, and the Epiclassic to Early Postclassic Mesoamerican World|publisher=Trustees for Harvard University|location=Washington, DC|isbn=978-0-88402-323-4|oclc=71243931|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GZVUd9I0gpAC}}
*{{cite journal|author=Laporte, Juan Pedro|author-link=Juan Pedro Laporte|author2=Vilma Fialko|year=1994|editor2=H. Escobedo|title=Mundo Perdido, Tikal: Los enunciados actuales|trans-title=Mundo Perdido, Tikal: Current questions|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/31.93%20-%20Laporte%20y%20Fialko.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=VII (1993)|pages=335–48|oclc=33865804|archive-url=https://web.archive.org/web/20110915002143/http://www.asociaciontikal.com/pdf/31.93%20-%20Laporte%20y%20Fialko.pdf|archive-date=15 September 2011|access-date=26 February 2012|editor=J.P. Laporte}}
*{{cite journal|author=Looper, Matthew G.|year=1999|title=New Perspectives on the Late Classic Political History of Quirigua, Guatemala|url=https://archive.org/details/ancient-mesoamerica_fall-1999_10_2/page/263|journal=Ancient Mesoamerica|volume=10|issue=2|pages=263–280|doi=10.1017/S0956536199101135|issn=0956-5361|oclc=86542758|s2cid=161977572}}
*{{cite book|author=Looper, Matthew G.|year=2003|title=Lightning Warrior: Maya Art and Kingship at Quirigua|series=Linda Schele series in Maya and pre-Columbian studies|location=Austin|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-70556-2|oclc=52208614|url=https://archive.org/details/lightningwarrior0000loop}}
*{{Cite journal|author=Love, Michael|date=December 2007|title=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|journal=Journal of Archaeological Research|volume=15|issue=4|pages=275–328|doi=10.1007/s10814-007-9014-y|issn=1573-7756|s2cid=144511056}}
*{{cite book|author=Lovell, W. George|year=2000|chapter=The Highland Maya|editor1=Richard E.W. Adams|editor2=Murdo J. Macleod|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, Vol. II: Mesoamerica, part 2|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=392–444|isbn=978-0-521-65204-9|oclc=33359444}}
*{{cite book|author=Lovell, W. George|year=2005|title=Conquest and Survival in Colonial Guatemala: A Historical Geography of the Cuchumatán Highlands, 1500–1821|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Canada|edition=3rd|isbn=978-0-7735-2741-6|oclc=58051691|url=https://books.google.com/books?id=05wSqQiu52MC}}
*{{cite book|author1=Macri, Martha J.|author2=Matthew George Looper|year=2003|title=The New Catalog of Maya Hieroglyphs|volume=1: The Classic period inscriptions|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman, Oklahoma|series=The civilization of the American Indian series|isbn=978-0-8061-3497-0|oclc=773482216|url=https://books.google.com/books?id=tNO424luPRYC}}
*{{cite book|author=Marcus, Joyce|year=2004a|title=Ancient Maya Commoners|location=Austin|publisher=University of Texas Press|chapter-url=http://muse.jhu.edu/books/9780292797239/9780292797239-13.pdf|url=http://muse.jhu.edu/books/9780292797239|isbn=978-0-292-70571-5|oclc=60745417|url-access=subscription|via=[[Project MUSE]]|pages=255–84|chapter=Maya Commoners: The Stereotype and the Reality|editor1=Jon C. Lohse|editor2=Fred Valdez Jr.}}
*{{cite book|author=Marcus, Joyce|year=2004|chapter=The Maya and Teotihuacan|title=The Maya and Teotihuacan : reinterpreting early classic interaction|url=https://archive.org/details/mayateotihuacanr0000unse|pages=[https://archive.org/details/mayateotihuacanr0000unse/page/337 337]–356|editor=Geoffrey E. Braswell|orig-year=2003|publisher=University of Texas Press|location=Austin|isbn=978-0-292-70587-6|oclc=254181446}}
*{{cite book|author=Martin, Simon|author-link=Simon Martin (Mayanist)|author2=Nikolai Grube|year=2000|title=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|location=London and New York|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-05103-0|oclc=47358325|url=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart}}
*{{cite book|author1=Masson, Marilyn A.|author2=Carlos Peraza Lope|chapter=Commoners in Postclassic Maya society: Social versus economic class constructs|title=Ancient Maya Commoners|url=https://archive.org/details/ancientmayacommo0000unse|publisher=University of Texas Press|location=Austin|year=2004|pages=[https://archive.org/details/ancientmayacommo0000unse/page/197 197]–223|isbn=978-0-292-70571-5|oclc=803179517|editor=Jon C. Lohse|editor2=Fred Valdez Jr.}}
*{{cite journal|author=Masson, Marilyn A.|date=6 November 2012|title=Maya collapse cycles|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=45|pages=18237–18238|bibcode=2012PNAS..10918237M|doi=10.1073/pnas.1213638109|issn=1091-6490|jstor=41829886|pmc=3494883|pmid=22992650|doi-access=free}}
*{{cite book|author1=Masson, Marilyn A.|author2=Carlos Peraza Lope|chapter=Militarism, Misery and Collapse|title=Kukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán|chapter-url=https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ&amp;pg=PT805|url=https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ|publisher=University Press of Colorado|location=Boulder|year=2014|isbn=978-1-60732-319-8|oclc=892430422|editor1=Marilyn A. Masson|editor2=Carlos Peraza Lope}}
*{{cite book|author=Matthew, Laura E.|year=2012|title=Memories of Conquest: Becoming Mexicano in Colonial Guatemala|publisher=University of North Carolina Press|location=Chapel Hill|isbn=978-0-8078-3537-1|oclc=752286995|series=First Peoples|url=https://books.google.com/books?id=RVAFbknbo_EC|format=hardback}}
*{{cite journal|author=McVicker, Donald|date=January 1985|title=The &quot;Mayanized&quot; Mexicans|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1985-01_50_1/page/82|journal=American Antiquity|volume=50|issue=1|pages=82–101|doi=10.2307/280635|issn=2325-5080|jstor=280635|s2cid=163756728}}
*{{cite book|author=Milbrath, Susan|year=1999|title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars|location=Austin|publisher=University of Texas Press|chapter-url=https://muse.jhu.edu/books/9780292797932/9780292797932-11.pdf|url=https://muse.jhu.edu/books/9780292797932|isbn=978-0-292-75225-2|oclc=40848420|url-access=subscription|via=[[Project MUSE]]|pages=249–293|chapter=Stars, the Milky Way, Comets, and Meteors}}
*{{cite book|author=Miles, Susanna W.|chapter=An Analysis of the Modern Middle American Calendars: A Study in Conservation|title=Acculturation in the Americas|editor=Sol Tax|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|series=Proceedings and selected papers of the International Congress of Americanists|year=1952|oclc=180504894|pages=273–284}}
*{{cite book|author=Miller, Mary|author-link=Mary Miller (art historian)|year=1999|title=Maya Art and Architecture|location=London and New York|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20327-9|oclc=41659173|url=https://archive.org/details/mayaartarchitect00mill}}
*{{cite book|author=Miller, Mary|author2=Karl Taube|year=1993|title=The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya|publisher=Thames and Hudson|location=Londo|isbn=978-0-500-05068-2|oclc=901448866|url=https://archive.org/details/godssymbolsofa00mill}}
*{{cite book|author1=Oakley, Francis|author2=Rubin, Benjamin B.|title=Science and the World's Religions: Origins and Destinies|volume=1|chapter=Sacral Kingship and the Origins of Religious, Social, and Political Orders|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3MK5u1_7CLYC&amp;pg=PA69|pages=69–90|oclc=768417915|isbn=978-0-313-38732-6|year=2012|publisher=Praeger/ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|editor1=Patrick McNamara|editor2=Wesley J. Wildman}}
*{{cite book|author=Olmedo Vera, Bertina|year=1997|editor=A. Arellano Hernández|title=The Mayas of the Classic Period|location=Mexico City|publisher=Consejo Nacional para la Cultura y las Artes (CONACULTA)|pages=9–99|isbn=978-970-18-3005-5|oclc=42213077|display-editors=etal}}
*{{cite book|author=Phillips, Charles|title=The Complete Illustrated History of the Aztecs &amp; Maya: The definitive chronicle of the ancient peoples of Central America &amp; Mexico&amp;nbsp;– including the Aztec, Maya, Olmec, Mixtec, Toltec &amp; Zapotec|url=https://archive.org/details/aztecmayadefinit0000char|orig-year=2006|year=2007|publisher=Anness Publishing Ltd.|location=London|isbn=978-1-84681-197-5|oclc=642211652}}
*{{cite journal|author=Popenoe de Hatch, Marion|author2=Christa Schieber de Lavarreda|year=2001|editor2=A.C. Suasnávar|editor3=B. Arroyo|title=Una revisión preliminar de la historia de Takʼalik Abʼaj, departamento de Retalhuleu|trans-title=A Preliminary Revision of the History of Takalik Abaj, Retalhuleu Department|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/77.00.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=XIV (2000)|pages=990–1005|oclc=49563126|archive-url=https://web.archive.org/web/20091211140452/http://www.asociaciontikal.com/pdf/77.00.pdf|archive-date=11 December 2009|access-date=1 February 2009|editor=J.P. Laporte}}
*{{cite journal|author1=Pugh, Timothy W.|author2=Leslie G. Cecil|year=2012|title=The contact period of central Petén, Guatemala in color|url=http://scholarworks.sfasu.edu/sca/6/|journal=Social and Cultural Analysis, Department of|series=Faculty Publications|volume=Paper 6}}
*{{cite book|author=Quezada, Sergio|year=2011|title=La colonización de los mayas peninsulares|trans-title=The Colonisation of the Peninsula Maya|url=http://www.bibliotecabasica.yucatan.gob.mx/archivos_modulos/biblioteca/pdf_201106170236.pdf|isbn=978-607-7824-27-5|oclc=796677890|access-date=20 January 2013|series=Biblioteca Básica de Yucatán|location=Merida, Yucatan, Mexico|publisher=Secretaría de Educación del Gobierno del Estado de Yucatán|volume=18|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104200933/http://www.bibliotecabasica.yucatan.gob.mx/archivos_modulos/biblioteca/pdf_201106170236.pdf|archive-date=4 November 2013}}
*{{cite book|author=Recinos, Adrian|author-link=Adrián Recinos|orig-year=1952|year=1986|title=Pedro de Alvarado: Conquistador de México y Guatemala|trans-title=Pedro de Alvarado: Conqueror of Mexico and Guatemala|edition=2nd|location=Antigua Guatemala, Guatemala|publisher=CENALTEX Centro Nacional de Libros de Texto y Material Didáctico 'José de Pineda Ibarra'|oclc=243309954|language=es}}
*{{cite journal|author=Reents-Budet, Dorie|author2=Antonia E. Foias|author3=Ronald L. Bishop|author4=M. James Blackman|author5=Stanley Guenter|year=2007|editor2=B. Arroyo|editor3=H. Mejía|title=Interacciones políticas y el Sitio Ikʼ (Motul de San José): Datos de la cerámica|trans-title=Political Interactions and the Ikʼ Site (Motul de San Jose): Ceramic Data|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/87_-_Reents_et_al.pdf|url-status=dead|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|language=es|volume=XX (2006)|pages=1416–1436|oclc=173275417|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914133722/http://www.asociaciontikal.com/pdf/87_-_Reents_et_al.pdf|archive-date=14 September 2011|access-date=14 November 2009|editor=J.P. Laporte}}
*{{cite book|author=Restall, Matthew|author-link=Matthew Restall|author2=Florine Asselbergs|year=2007|title=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars|url=https://archive.org/details/invadingguatemal0000unse|publisher=Pennsylvania State University Press|location=University Parkv|isbn=978-0-271-02758-6|oclc=165478850}}
*{{cite book|author=Restall, Matthew|author-link=Matthew Restall|author2=Gabbert Wolfgang|year=2007|title=&quot;The Only True People&quot;: Linking Maya Identities Past and Present|publisher=University Press of Colorado.|isbn=978-1-60732-566-6}}
*{{cite book|author=Rice, Prudence M.|author2=Don S. Rice|year=2009|chapter=Introduction to the Kowoj and their Petén Neighbors|editor=Prudence M. Rice|editor2=Don S. Rice|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig00rice|url-access=limited|location=Boulder|publisher=University Press of Colorado|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig00rice/page/n25 3]–15|isbn=978-0-87081-930-8|oclc=225875268}}
*{{cite book|author=Rice, Prudence M.|author2=Don S. Rice|author3=Timothy W. Pugh|author4=Rómulo Sánchez Polo|year=2009|chapter=Defensive Architecture and the Context of Warfare at Zacpetén|editor=Prudence M. Rice|editor2=Don S. Rice|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig00rice|url-access=limited|location=Boulder|publisher=University Press of Colorado|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig00rice/page/n145 123]–140|isbn=978-0-87081-930-8|oclc=225875268}}
*{{cite web |author=Ros, Narin |title=Maya Museum Database |url=http://www.famsi.org/research/museum_database.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708162851/http://www.famsi.org/research/museum_database.html |archive-date=8 July 2014 |access-date=8 June 2015 |publisher=Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies}} [https://web.archive.org/web/20150608160339/http://research.famsi.org/museum_list.php?name=&amp;city=&amp;state=&amp;country=&amp;focus=&amp;x=13&amp;y=19 Full list from FAMSI]archived from [http://research.famsi.org/museum_list.php?name=&amp;city=&amp;state=&amp;country=&amp;focus=&amp;x=13&amp;y=19 the original] on 2015-06-08.
*{{cite book|author=Rosenwig, Robert M.|year=2010|title=The Beginnings of Mesoamerican Civilization: Inter-Regional Interaction and the Olmec|publisher=Cambridge University Press|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=hMMaL4L_vMsC|isbn=978-0-521-11102-7|oclc=402542556}}
*{{cite journal|author=Ross, Nanci J.|date=January 2011|title=Modern tree species composition reflects ancient Maya 'forest gardens' in northwest Belize|url=https://archive.org/details/ecological-applications_2011-01_21_1/page/75|journal=Ecological Applications|volume=21|issue=1|pages=75–84|doi=10.1890/09-0662.1|issn=1051-0761|jstor=29779638|pmid=21516889}}
*{{cite book|title=The Book of Chilam Balam of Chumayel|author=Roys, Ralph L.|location=Washington, D.C.|publisher=Carnegie Institution|year=1933|oclc=760592295}}
*{{cite journal|author=Salisbury, David|author2=Mimi Koumenalis|author3=Barbara Moffett|date=19 September 2002|title=Newly revealed hieroglyphs tell story of superpower conflict in the Maya world|url=http://exploration.vanderbilt.edu/print/pdfs/news/news_dospilas_feature.pdf|journal=Exploration: The Online Research Journal of Vanderbilt University|oclc=50324967|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102134600/http://exploration.vanderbilt.edu/print/pdfs/news/news_dospilas_feature.pdf|archive-date=2 November 2014|access-date=20 May 2015}}
*{{cite journal|author1=Saturno, William A.|author2=David Stuart|author3=Boris Beltrán|date=3 March 2006|title=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1281|journal=Science|series=New Series|volume=311|issue=5765|pages=1281–1283|bibcode=2006Sci...311.1281S|doi=10.1126/science.1121745|issn=1095-9203|jstor=3845835|oclc=863047799|pmid=16400112|doi-access=free|s2cid=46351994}}
*{{cite book|author=Schele, Linda|author-link=Linda Schele|author2=Peter Mathews|year=1999|title=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|publisher=Simon &amp; Schuster|location=New York|isbn=978-0-684-85209-6|oclc=41423034|url=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind}}
*{{cite web |author=SFU Museum of Archaeology and Ethnology |title=Featured Artifacts: Mayan Eccentric Flints |url=http://www.sfu.museum/hola/en/artifacts/featured/17/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102160800/http://www.sfu.museum/hola/en/artifacts/featured/17/ |archive-date=2 November 2014 |access-date=31 March 2015 |publisher=Simon Fraser University Museum of Archaeology and Ethnology |location=Burnaby, British Columbia, Canada}}
*{{cite book|author=Sharer, Robert J.|author-link=Robert Sharer|year=2000|chapter=The Maya Highlands and the Adjacent Pacific Coast|editor1=Richard E.W. Adams|editor2=Murdo J. Macleod|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, Vol. II: Mesoamerica, part 1|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=449–499|isbn=978-0-521-35165-2|oclc=33359444}}
*{{cite book|author=Sharer, Robert J.|author2=Loa P. Traxler|year=2006|title=The Ancient Maya|edition=6th, fully revised|location=Stanford, California|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4817-9|oclc=57577446|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar}}
*{{cite journal|author1=Šprajc, Ivan|date=2018|title=Astronomy, architecture, and landscape in Prehispanic Mesoamerica|journal=Journal of Archaeological Research|volume=26|issue=2|pages=197–251|doi=10.1007/s10814-017-9109-z|s2cid=149439162}}
*{{cite book|author=Stuart, David|author-link=David Stuart (Mayanist)|author2=George Stuart|year=2008|title=Palenque: Eternal City of the Maya|url=https://archive.org/details/palenqueeternalc0000stua|location=London|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-05156-6|oclc=227016561}}
*{{cite web |author=Szymanski, Jan |year=2013 |title=Between Death and Divinity. Rethinking the Significance of Triadic Groups in Ancient Maya Culture |url=https://depotuw.ceon.pl//bitstream/handle/item/358/Between%20Death%20and%20Divinity.pdf?sequence=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103025416/https://depotuw.ceon.pl//bitstream/handle/item/358/Between%20Death%20and%20Divinity.pdf?sequence=1 |archive-date=3 November 2014 |access-date=13 January 2014 |work=PhD Dissertation |publisher=University of Warsaw |location=Warsaw |format=PDF}}
*{{cite book|author=Taladoire, Eric|author2=Benoit Colsenet|year=1991|chapter='Bois Ton Sang, Beaumanoir': The Political and Conflictual Aspects of the Ballgame in the Northern Chiapas Area|editor=Vernon Scarborough|editor2=David R. Wilcox|title=The Mesoamerican Ballgame|location=Tucson|publisher=University of Arizona Press|pages=[https://archive.org/details/mesoamericanball0000unse/page/161 161–74]|isbn=978-0-8165-1360-4|oclc=51873028|chapter-url=https://archive.org/details/mesoamericanball0000unse/page/161}}
*{{cite book|author=Tanaka, Yuki|year=2008|title=A Comparative Study of Maya Hieroglyphic Writing and Japanese Orthography in the Quirigua Hieroglyphic Corpus|isbn=978-0-549-99989-8|location=Ann Arbor, Michigan}}
*{{cite book|author=Taube, Karl A.|year=2004|chapter=Tetitla and the Maya Presence at Teotihuacan|title=The Maya and Teotihuacan : reinterpreting early classic interaction|url=https://archive.org/details/mayateotihuacanr0000unse|pages=[https://archive.org/details/mayateotihuacanr0000unse/page/273 273]–314|editor=Geoffrey E. Braswell|orig-year=2003|publisher=University of Texas Press|location=Austin|isbn=978-0-292-70587-6|oclc=254181446}}
*{{cite book|author=Tedlock, Barbara|year=1992|title=Time and the Highland Maya|edition=Revised|orig-year=1982|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-1358-4|location=Albuquerque, New Mexico|oclc=45732799|url=https://books.google.com/books?id=UZnlFVVYe9sC}}
*{{cite journal|author=Thompson, J. Eric S.|author-link=J. Eric S. Thompson|date=July–September 1932|title=A Maya Calendar from the Alta Vera Paz, Guatemala|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_july-september-1932_34_3/page/449|journal=American Anthropologist|series=New Series|volume=34|issue=3|pages=449–454|doi=10.1525/aa.1932.34.3.02a00090|issn=0002-7294|jstor=661903|oclc=1479294}}
*{{cite journal|author=Thompson, J. Eric S.|year=1966|title=The Maya Central Area at the Spanish Conquest and Later: A Problem in Demography|journal=Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|issue=1966|pages=23–37|doi=10.2307/3031712|jstor=3031712}}
*{{cite book|author=Thompson, J. Eric S.|title=Maya History and Religion|url=https://archive.org/details/mayahistoryrelig0000thom|orig-year=1970|year=1990|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=978-0-8061-2247-2|oclc=715926981}}
*{{cite journal|author=Thompson, J. Eric S.|date=2 May 1974|title=Maya Astronomy|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|series=Series A, Mathematical and Physical Sciences|volume=276|issue=1257, The Place of Astronomy in the Ancient World|pages=83–98|bibcode=1974RSPTA.276...83T|doi=10.1098/rsta.1974.0011|issn=0261-0523|jstor=74276|s2cid=202574557}}
*{{cite journal|author=Tiesler, Vera|author2=Andrea Cucina|date=December 2006|title=Procedures in Human Heart Extraction and Ritual Meaning: A Taphonomic Assessment of Anthropogenic Marks in Classic Maya Skeletons|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2006-12_17_4/page/493|journal=Latin American Antiquity|volume=17|issue=4|pages=493–510|doi=10.2307/25063069|issn=2325-5080|jstor=25063069|s2cid=163730170}}
*{{cite web |author=Tobin, Thomas J. |year=2001 |title=The Construction of the Codex in Classic- and Postclassic-Period Maya Civilization |url=http://www.mathcs.duq.edu/~tobin/maya/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20021017172935/http://www.mathcs.duq.edu/~tobin/maya/ |archive-date=17 October 2002 |access-date=9 March 2015 |publisher=Duquesne University |location=Pittsburgh}}
*{{cite journal|author=Valdés, Juan Antonio|year=1994|editor2=H. Escobedo|editor3=S. Villagrán|title=El Grupo A de Uaxactun: Manifestaciones arquitectónicas y dinásticas durante el Clásico Temprano.|trans-title=Uaxactun Group A: Architectural Manifestations and Dynasties during the Early Classic|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/16.87%20-%20Juan%20Antonio%20Valdes%20-%20en%20PDF.pdf|journal=I Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1987|language=es|pages=98–111|oclc=31177419|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103025416/https://depotuw.ceon.pl//bitstream/handle/item/358/Between%20Death%20and%20Divinity.pdf?sequence=1|archive-date=3 November 2014|access-date=21 July 2010|editor=J.P. Laporte}}
*{{cite journal|author=Van Stone, Mark|year=2011|title=It's not the End of the World: emic evidence for local diversity in the Maya Long Count|journal=Proceedings of the International Astronomical Union|volume=7|issue=278|pages=186–191|bibcode=2011IAUS..278..186V|doi=10.1017/S1743921311012610|doi-access=free}}
*{{Cite journal|last=Van Stone|first=Mark|date=January 2016|title=What We Think We Know About Maya Mathematics and Astronomy|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016ASPC..501..265V/abstract|journal=Inspiration of Astronomical Phenomena VIII: City of Stars|language=en|volume=501|page=265|bibcode=2016ASPC..501..265V|issn=1050-3390}}
*{{cite book|author=Viqueira, Juan Pedro|year=2004|orig-year=1995|chapter=Chiapas y sus regiones|trans-chapter=Chiapas and its Regions|editor=Juan Pedro Viqueira|editor2=Mario Humberto Ruz|title=Chiapas: los rumbos de otra historia|trans-title=Chiapas: The courses of a different history|location=Mexico City|publisher=Centro de Investigaciones Filológicas with Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=RhAI3Js9zWcC&amp;pg=PA19|pages=19–40|isbn=978-968-36-4836-5|oclc=36759921|language=es}}
*{{cite web |author=WAYEB |title=Museums &amp; Collections |url=http://www.wayeb.org/resourceslinks/collections.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511132259/http://www.wayeb.org/resourceslinks/collections.php |archive-date=11 May 2015 |access-date=8 June 2015 |publisher=European Association of Mayanists (WAYEB)}}
*{{cite journal|author=Webster, David|date=March 2000|title=The Not So Peaceful Civilization: A Review of Maya War|journal=Journal of World Prehistory|volume=14|issue=1|pages=65–119|doi=10.1023/a:1007813518630|issn=1573-7802|jstor=25801154|s2cid=159563593}}
*{{cite book|author1=Webster, David|author2=William L. Fash Jr.|author3=Claude F. Baudez|author4=Berthold Riese|author5=William T. Sanders|jstor=41263469|title=The House of the Bacabs, Copan, Honduras|url=https://archive.org/details/webster-house-of-the-bacabs|journal=Studies in Pre-Columbian Art and Archaeology|issue=29|date=1989|pages=i–iv, 1–111, 113–116|publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University|isbn=978-0-88402-177-3|oclc=18557303}}
*{{cite web |author=Williams, Josh |year=2010 |title=Mississippian and Maya Eccentric Flints |url=http://art.missouristate.edu/arthist/exhibit1.php?E=2&amp;P=49 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102170643/http://apps.missouristate.edu/art/arthist/exhibit1.php?E=2&amp;P=49 |archive-date=2 November 2014 |access-date=29 December 2012 |publisher=Board of Governors, Missouri State University |location=Springfield}}
*{{cite book|author=Wise, Terence|author2=McBride, Angus|title=The Conquistadores|series=Men-at-Arms|volume=101|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-0-85045-357-7|oclc=12782941|location=Oxford and New York|orig-year=1980|year=2008}}
*{{cite book|author1=Witschey, Walter R. T.|author2=Clifford T. Brown|title=Historical Dictionary of Mesoamerica|url=https://books.google.com/books?id=59jPo4mhrOcC|year=2012|publisher=Scarecrow Press|location=Plymouth, Devon, UK|isbn=978-0-8108-7167-0|oclc=754105610}}
*{{cite magazine|author=Zorich, Zach|date=November–December 2012|title=The Maya Sense of Time|url=https://archive.org/details/sim_archaeology_november-december-2012_65_6/page/25|location=New York|publisher=Archaeological Institute of America|volume=65|issue=6|pages=25–29|issn=0003-8113|jstor=41804605|oclc=1481828|magazine=Archaeology}}
{{Refend}}

[[ප්‍රවර්ගය:මායා ශිෂ්ටාචාරය]]</text>
      <sha1>6gmfr0kxudizk44kblla7mva3rnsve9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාලියාවේ ජනවිකාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178117</id>
    <revision>
      <id>800328</id>
      <parentid>728080</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53051" sha1="o199vpasmewfzdlomvn1aluxwx06nag" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |ජනගහනය{{UN_Population|ref}}
|-
!වසර
!මිලියන
|-
|1950
|2.3
|-
|2000
|9.0
|-
|{{UN_Population|Year}}
|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Somalia}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
සෝමාලියාවේ විශ්වාසනීය ජනගහන දත්ත නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Linard|first1=Catherine|last2=Alegana|first2=Victor A.|last3=Noor|first3=Abdisalan M.|last4=Snow|first4=Robert W.|last5=Tatem|first5=Andrew J.|year=2010|title=A high resolution spatial population database of Somalia for disease risk mapping|journal=International Journal of Health Geographics|volume=9|issue=1|pages=45|bibcode=2010IJHGg...9...45L|doi=10.1186/1476-072X-9-45|pmc=2949749|pmid=20840751|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Zeid|first1=Alaa Abou|last2=Cochran|first2=James J.|year=2014|title=Understanding the crisis in Somalia|journal=Significance|volume=11|issue=1|pages=4–9|doi=10.1111/j.1740-9713.2014.00717.x|s2cid=153333081}}&lt;/ref&gt; 2021 දී රටේ ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය මිලියන 17.1 ක් පමණ විය;{{UN_Population|ref}} 1975 සංගණනයට අනුව මුළු ජනගහනය මිලියන 3.3 කි.&lt;ref&gt;&quot;[http://countrystudies.us/somalia/36.htm Somalia – population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511100023/http://countrystudies.us/somalia/36.htm|date=11 May 2011}}&quot;. [[Library of Congress Country Studies]].&lt;/ref&gt; 2013 සහ 2014 දී සිදු කරන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනගහන අරමුදලේ සමීක්ෂණයකට අනුව මුළු ජනගහනය 12,316,895 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 2014 |title=Population Estimation Survey 2014 for the 18 pre-war regions of Somalia |url=https://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804014649/http://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |archive-date=4 August 2017 |access-date=20 October 2020 |publisher=United Nations Population Fund |page=22}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රදේශවාසීන්ගෙන් 85%ක් පමණ ජනවාර්ගික සෝමාලි ජාතිකයන් වන අතර ඔවුන් ඓතිහාසිකව රටේ උතුරු ප්‍රදේශයේ වාසය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Abdullahi 2001 8_11&quot;&gt;{{Harvnb|Abdullahi|2001|pp=8–11}}.&lt;/ref&gt; ඔවුන් සාම්ප්‍රදායිකව සංචාරගත එඬේර වංශ, ලිහිල් අධිරාජ්‍ය, සුල්තාන් රාජ්‍ය සහ නගර රාජ්‍ය ලෙස සංවිධානය වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Abdullahi 2001 138&quot;&gt;{{Harvnb|Abdullahi|2001|p=138}}.&lt;/ref&gt; 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේ ඇති වූ සිවිල් ආරවුල් සෝමාලියානු ඩයස්පෝරාවේ ප්‍රමාණය විශාල ලෙස ඉහළ නැංවීය, හොඳම උගත් සෝමාලි ජාතිකයන් බොහෝ දෙනෙක් රට හැර ගිය බැවිනි.&lt;ref&gt;[http://www.innercitypress.com/UNPOSstrategy.doc Somali Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511121402/http://www.innercitypress.com/UNPOSstrategy.doc|date=11 May 2011}} – ''[[Inner City Press]]''&lt;/ref&gt;

සෝමාලියානු නොවන ජනවාර්ගික සුළුතර කණ්ඩායම් සෝමාලියාවේ ඉතිරි ජනගහනයෙන් සමන්විත වන අතර, ඔවුන් බොහෝ දුරට දකුණු ප්‍රදේශ වල සංකේන්ද්‍රනය වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Abdullahi 2001 8_11&quot; /&gt; ඔවුන්ට බ්‍රවානිස්, බන්ටස්, බජුනි, ඉතියෝපියානුවන් (විශේෂයෙන් ඔරොමෝස්), යේමනය, ඉන්දියානුවන්, පර්සියානුවන්, ඉතාලි ජාතිකයන් සහ බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයන් ඇතුළත් වේ. සෝමාලියාවේ විශාලතම වාර්ගික සුළුතර කණ්ඩායම වන බන්ටස් යනු අරාබි සහ සෝමාලියානු වෙළෙන්දන් විසින් ගිනිකොනදිග අප්‍රිකාවේ සිට ගෙන එන ලද වහලුන්ගෙන් පැවත එන්නන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Somali Bantu: Their History and Culture – People |url=http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html |access-date=21 February 2013 |publisher=Cal.org}}{{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; 1940 දී ඉතාලි සෝමාලිලන්තයේ ඉතාලියානුවන් 50,000ක් පමණ ජීවත් වූහ.&lt;ref&gt;Tripodi, Paolo. ''The Colonial Legacy in Somalia''. p. 66&lt;/ref&gt; බොහෝ යුරෝපීයයන් නිදහසෙන් පසු පිටව ගිය අතර, බටහිර ජාතිකයින් සුළු පිරිසක් තවමත් සෝමාලියාවේ සිටින අතර ප්‍රධාන වශයෙන් සෝමාලියාවේ ක්‍රියාත්මක වන ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සඳහා සේවය කරති.

[[File:Population_pyramid_of_Somalia_2015.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Population_pyramid_of_Somalia_2015.png|වම|thumb|වයස් කාණ්ඩයකට ජනගහනය]]
එක්සත් ජනපදය (විශේෂයෙන් මිනසෝටා ප්‍රාන්තයේ) සහ එක්සත් රාජධානියේ (විශේෂයෙන් ලන්ඩනයේ), ස්වීඩනය, කැනඩාව, නෝර්වේ, නෙදර්ලන්තය, ජර්මනිය, ඩෙන්මාර්කය, ෆින්ලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව, ස්විට්සර්ලන්තය, ඔස්ට්‍රියාව සහ ඉතාලිය වැනි විවිධ බටහිර රටවල මෙන්ම අරාබි අර්ධද්වීපයේ සහ අප්‍රිකානු ජාතීන් කිහිපයක්, උගන්ඩාව සහ දකුණු අප්‍රිකාව ලෙස සැලකිය යුතු සෝමාලියානු ඩයස්පෝරාවක් පවතී. සෝමාලියානු ඩයස්පෝරාව සෝමාලියාවේ දේශපාලනයට සහ සංවර්ධනයට ගැඹුරින් සම්බන්ධ වේ. සෝමාලියාවේ ජනාධිපති, මොහොමඩ් අබ්දුල්ලාහි මොහොමඩ්, හිටපු ඩයස්පෝරා සෝමාලි ජාතිකයෙකු වූ අතර, ඔහු 2019 දී ස්වේච්ඡාවෙන් අත්හැර දැමූ එක්සත් ජනපද පුරවැසිභාවය දැරීය.&lt;ref&gt;{{cite tweet|author=Villa Somalia|user=TheVillaSomalia|number=1156849940313903104|date=1 August 2019|title=Warsaxaafadeed ku saabsan celinta jinsiyaddii labaad ee Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane @M_Farmaajo.pic.twitter.com/AtMOPKyN3E|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802071052/https://twitter.com/TheVillaSomalia/status/1156849940313903104|url-status=live|archive-date=2019-08-02|language=et|access-date=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/somalias-president-renounces-us-citizenship|title=Somalia's president renounces US citizenship|date=2019-08-01|access-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801202242/https://www.washingtonexaminer.com/news/somalias-president-renounces-us-citizenship|archive-date=1 August 2019|language=en|website=The Washington Examiner|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

සෝමාලියාවේ ජනගහනය වාර්ෂිකව 1.75% ක වර්ධන වේගයකින් සහ පුද්ගලයන් 1000කට උපත් 40.87 ක උපත් අනුපාතයකින් ව්‍යාප්ත වෙමින් පවතී. සෝමාලියාවේ සමස්ථ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය එක් කාන්තාවකට උපදින දරුවන් 6.08කි (2014 ඇස්තමේන්තු අනුව), සීඅයිඒ වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක්ට අනුව ලොව සිව්වන ඉහළම අගයයි. බොහෝ ප්‍රදේශවාසීන් තරුණ, මධ්‍ය වයස අවුරුදු 17.7; ජනගහනයෙන් 44% ක් පමණ වයස අවුරුදු 0-14 අතර වේ, 52.4% වයස අවුරුදු 15-64 අතර වේ, සහ 2.3% පමණක් වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි වේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය දළ වශයෙන් සමතුලිත වන අතර, සමානුපාතිකව ස්ත්‍රීන් තරම් පිරිමි සංඛ්‍යාවක් ඇත.

සෝමාලියාවේ නාගරීකරණය පිළිබඳ විශ්වාසදායක සංඛ්‍යානමය තොරතුරු අල්පය. බොහෝ නගර ඉක්මනින් නගර බවට වර්ධනය වීමත් සමඟ වාර්ෂිකව 4.79% (2005-2010 ඇස්තමේන්තු) නාගරීකරණයේ අනුපාතයක් පෙන්නුම් කරමින් දළ ඇස්තමේන්තු කර ඇත. සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භයේ සිට බොහෝ වාර්ගික සුළුතරයන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලින් නාගරික මධ්‍යස්ථාන වෙත, විශේෂයෙන් මොගඩිෂු සහ කිස්මායෝ වෙත සංක්‍රමණය වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131024155331/http://www.persee.fr/articleAsPDF/ethio_0066-2127_2003_num_19_1_1051/article_ethio_0066-2127_2003_num_19_1_1051.pdf Bantu ethnic identities in Somalia]. (PDF). Retrieved 15 December 2011.&lt;/ref&gt; 2008 වන විට, ජාතියේ ජනගහනයෙන් 37.7% ක් නගර සහ නගරවල ජීවත් වන අතර, ප්‍රතිශතය සීඝ්‍රයෙන් වැඩි වේ.

=== භාෂා ===
සෝමාලි සහ අරාබි යනු සෝමාලියාවේ නිල භාෂා වේ.&lt;ref name=&quot;Frspc&quot;&gt;{{cite web |title=The Federal Republic of Somalia – Provisional Constitution |url=http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003021031/http://somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf |archive-date=3 October 2012 |access-date=13 March 2013}}&lt;/ref&gt; සෝමාලියානු භාෂාව සෝමාලියානු ජනතාවගේ මව් භාෂාව වන අතර එය ජාතියේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ජනවාර්ගික කණ්ඩායමයි. එය ඇෆ්රෝ-ඒෂියාටික් භාෂා පවුලෙහි කුෂිටික් ශාඛාවේ සාමාජිකයෙකු වන අතර, එහි ආසන්නතම ඥාතීන් වන්නේ ඔරොමෝ, අෆාර් සහ සහෝ භාෂා වේ.&lt;ref&gt;I. M. Lewis (1998) ''Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho'', Red Sea Press, p. 11, {{ISBN|1-56902-104-X}}.&lt;/ref&gt; 1900 ට පෙර සිට දිවෙන ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනයන් සමඟින් සෝමාලි යනු කුෂිටික් භාෂාවලින් හොඳම ලේඛනගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lecarme|Maury|1987|p=22}}.&lt;/ref&gt;

[[File:Somali_Stone.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somali_Stone.jpg|thumb|වදාද් අක්ෂර වින්‍යාසයේ 14 වන සියවසේ ගල් පුවරුව]]
සෝමාලියානු උපභාෂා ප්‍රධාන කණ්ඩායම් තුනකට බෙදා ඇත: උතුරු, බෙනාදිර් සහ මායි. උතුරු සෝමාලි (හෝ උතුරු-මැද සෝමාලි) සම්මත සෝමාලි සඳහා පදනම සාදයි. බෙනාඩිර් (වෙරළ සෝමාලි ලෙසද හැඳින්වේ) බෙනාඩිර් වෙරළ තීරයේ, අඩලේ සිට මොගඩිෂු ඇතුළු මර්කා සිට දකුණ දක්වා මෙන්ම ආසන්න අභ්‍යන්තරයේ ද කතා කරයි. වෙරළබඩ උපභාෂාවලට සම්මත සෝමාලි භාෂාවේ නොමැති අතිරේක ශබ්ද කෝෂ ඇත. මායි භාෂාව ප්‍රධාන වශයෙන් කතා කරන්නේ සෝමාලියාවේ දකුණු ප්‍රදේශයේ ඩිජිල් සහ මිරිෆල් (රහන්වේන්) ගෝත්‍රිකයන් විසිනි.&lt;ref&gt;Andrew Dalby (1998) ''Dictionary of languages: the definitive reference to more than 400 languages'', Columbia University Press, p. 571, {{ISBN|0-7136-7841-0}}.&lt;/ref&gt; බෙනාදිරි යනු සෝමාලිලන්තයේ කතා කරන ප්‍රධාන උපභාෂාව වන උතුරු සෝමාලි භාෂාවට වෙනස්ව රටේ කතා කරන ප්‍රධාන උපභාෂාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Blench |first1=Roger |author-link=Roger Blench |year=2006 |title=The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List |url=http://rogerblench.info/Language/Afroasiatic/General/AALIST.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007050740/http://rogerblench.info/Language/Afroasiatic/General/AALIST.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=25 April 2021 |page=3}}&lt;/ref&gt;

සෝමාලි භාෂාව පිටපත් කිරීම සඳහා වසර ගණනාවක් පුරා ලේඛන පද්ධති ගණනාවක් භාවිතා කර ඇත. මෙයින්, සෝමාලි හෝඩිය වඩාත් බහුලව භාවිතා වන අතර, උත්තරීතර විප්ලවවාදී කවුන්සිලය 1972 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී එය විධිමත් ලෙස හඳුන්වා දුන් දා සිට සෝමාලියාවේ නිල ලේඛන පිටපත විය.&lt;ref&gt;Economist Intelligence Unit (Great Britain) ''Middle East annual review'' (1975) p. 229&lt;/ref&gt; සෝමාලි භාෂාව ලිවීම සඳහා සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ භාවිතා කර ඇති අනෙකුත් අක්ෂර වින්‍යාසයන්හි දිගුකාලීනව ස්ථාපිත අරාබි අක්ෂර සහ වදාද්ගේ ලේඛන ඇතුළත් වේ. 20 වැනි සියවසේ වර්ධනය වූ දේශීය ලේඛන ක්‍රමවලට ඔස්මාන්‍යා, බෝරම සහ කද්දරේ අක්ෂර ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Laitin|1977|pp=86–7}}.&lt;/ref&gt;

සෝමාලියාවට අමතරව අරාබි භාෂාව සෝමාලියාවේ නිල ජාතික භාෂාවකි.&lt;ref name=&quot;Frspc&quot; /&gt; අරාබි ලෝකය සමඟ සියවස් ගණනාවක් පැරණි සබඳතා, අරාබි මාධ්‍යවල දුරදිග යන බලපෑම සහ ආගමික අධ්‍යාපනය හේතුවෙන් සෝමාලි ජාතිකයන් මිලියන 2ක් පමණ එය කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;ethnologue.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Somalia |url=https://www.ethnologue.com/country/so/languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308060654/https://www.ethnologue.com/country/so/languages |archive-date=8 March 2021 |access-date=2 February 2020 |website=Ethnologue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dubnov&quot;&gt;Helena Dubnov (2003) ''A grammatical sketch of Somali'', Kِppe, pp. 70–71.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Diana Briton Putman, Mohamood Cabdi Noor (1993) ''The Somalis: their history and culture'', Center for Applied Linguistics, p. 15.: &quot;Somalis speak Somali. Many people also speak Arabic, and educated Somalis usually speak either English or Italian as well. Swahili may also be spoken in coastal areas near Kenya.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fiona MacDonald et al. (2000) ''Peoples of Africa'', Vol. 10, Marshall Cavendish, p. 178.&lt;/ref&gt;

ඉංග්‍රීසි බහුලව කතා කරන අතර උගන්වනු ලැබේ. එය බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්ත ආරක්ෂක ප්‍රදේශයේ පරිපාලන භාෂාවක් වූ අතර ගෝලීයකරණය හේතුවෙන් දැන් සෝමාලියාව පුරා ද ප්‍රමුඛ වේ. ඉංග්‍රීසි යනු සෝමාලියාව පුරා බොහෝ විශ්ව විද්‍යාලවල ඉගැන්වීමේ මාධ්‍යය වන අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mogadishu University – Towards A Better Future |url=https://mu.edu.so/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802053349/https://mu.edu.so/ |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |website=Mogadishu University |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Puntland State University {{!}} PSU is an Agent of Change |url=https://psu.edu.so/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802100739/https://psu.edu.so/ |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; සහ සෝමාලියාවේ ක්‍රියාත්මක වන ප්‍රධාන රාජ්‍ය නොවන සංවිධානවල ප්‍රධාන වැඩ කරන භාෂාවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Somalia {{!}} Save the Children |url=https://somalia.savethechildren.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802100747/https://somalia.savethechildren.net/ |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |website=somalia.savethechildren.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Somalia |url=https://www.ri.org/reach/africa/somalia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802100748/https://www.ri.org/reach/africa/somalia |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |website=Relief International |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Where We Work {{!}} Care International |url=https://www.care-international.org/where-we-work/somalia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802100739/https://www.care-international.org/where-we-work/somalia |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |website=www.care-international.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Somalia {{!}} DRC |url=https://drc.ngo/where-we-work/east-africa/somalia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802100739/https://drc.ngo/where-we-work/east-africa/somalia |archive-date=2 August 2019 |access-date=2019-08-02 |website=drc.ngo |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; ඉතාලි සෝමාලිලන්තයේ සහ භාරකාර කාලය තුළ ඉතාලි භාෂාව නිල භාෂාවක් වූ නමුත් නිදහසින් පසු එහි භාවිතය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. එය දැන් වැඩිහිටි පරම්පරාවන්, රජයේ නිලධාරීන් සහ උගත් කවයන් අතර නිතර අසන්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Dubnov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ethnologue.com&quot; /&gt;

අනෙකුත් සුළුතර භාෂා අතරට බ්‍රවානිස් ජනතාව විසින් වෙරළ තීරයේ කතා කරන බන්ටු ස්වහීලී භාෂාවේ ප්‍රභේදයක් වන බ්‍රවානිස් මෙන්ම බජුනි සුළුතර ජනවාර්ගික කණ්ඩායමේ මව් භාෂාව වන කිබාජුනි ස්වහීලී උපභාෂාවද ඇතුළත් වේ.

=== නාගරික ප්‍රදේශ ===
{{Largest cities of Somalia}}

=== ආගම් ===
{{bar box|float=right|title=සෝමාලියාවේ ආගම් 2010&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web |title=The Global Religious Landscape|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-date=6 August 2013|publisher=Pew Research Center|access-date=27 December 2013|page=49}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=ආගම|right1=ප්‍රතිශතය|bars={{bar percent|ඉස්ලාම්|green|99.8}}
{{bar percent|වෙනත්|red|0.2}}}}[[File:Mosislsol2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mosislsol2.jpg|thumb|මොගඩිෂු හි ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා පල්ලිය හෝන් කලාපයේ විශාලතම මුස්ලිම් පල්ලිය වේ.]]Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයට අනුව, සෝමාලියාවේ ජනගහනයෙන් 99.8% ක් මුස්ලිම් ය. බහුතරය අයත් වන්නේ ඉස්ලාමයේ සුන්නි ශාඛාවට සහ ඉස්ලාමීය නීති විද්‍යාවේ ෂාෆි පාසලටය.&lt;ref name=&quot;Abdullahi 2001 12&quot;&gt;{{Harvnb|Abdullahi|2001|p=1}}.&lt;/ref&gt; ඉස්ලාමයේ අද්භූත නිකාය වන සූෆිවාදය ද බොහෝ ප්‍රාදේශීය ජමා (සාවියා) හෝ විවිධ තරිකා හෝ සූෆි නියෝගවල සභාවන් සමඟ හොඳින් ස්ථාපිත වී ඇත.&lt;ref&gt;I. M. Lewis (1998) ''Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society'', The Red Sea Press, pp. 8–9, {{ISBN|1-56902-103-1}}.&lt;/ref&gt; සෝමාලියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව එලෙසම ඉස්ලාමය ෆෙඩරල් සෝමාලියා ජනරජයේ රාජ්‍ය ආගම ලෙසත්, ඉස්ලාමීය ෂරියා නීතිය ජාතික නීති සම්පාදනය සඳහා මූලික මූලාශ්‍රය ලෙසත් අර්ථ දක්වා ඇත. ෂරියා හි මූලික මූලධර්මවලට නොගැලපෙන කිසිදු නීතියක් පැනවිය නොහැකි බව ද එහි නියම කරයි.&lt;ref name=&quot;Frspc&quot; /&gt;

ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සෝමාලියාවේ සුළුතර ආගමක් වන අතර, Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයට අනුව 2010 හි අනුගාමිකයින් ජනගහනයෙන් 0.1% ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් නියෝජනය කරයි. සෝමාලියාවේ කිතුනුවන්ගේ සංඛ්‍යාව පුද්ගලයන් 1,000ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/world/middleeast-africa/displaystory.cfm?story_id=14707279|title=Almost expunged: Somalia's Embattled Christians|date=2009-10-22|newspaper=The Economist|access-date=2009-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091025043912/http://www.economist.com/world/middleeast-africa/displaystory.cfm?story_id=14707279|archive-date=25 October 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මුළු රටටම එක කතෝලික රදගුරු පදවියක් ඇත, මොගඩිෂු රදගුරු පදවිය, 2004 දී කතෝලික භක්තිකයන් සියයක් පමණ සිටි බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{Catholic-hierarchy|diocese|dmgds|Diocese of Mogadiscio|23 January 2015}}&lt;/ref&gt;

1913 දී, යටත් විජිත යුගයේ මුල් භාගයේදී, සෝමාලියානු ප්‍රදේශ වල කිතුනුවන් සිටියේ නැත, බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්ත ආරක්ෂක ප්‍රදේශයේ කතෝලික දූත මණ්ඩල කිහිපයක පාසල් සහ අනාථ නිවාස වලින් පැමිණ සිටියේ 100-200 පමණ අනුගාමිකයන් පමණි.&lt;ref&gt;[[Charles George Herbermann]] (1913) ''The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church'', Vol. 14, Robert Appleton Co., p. 139.&lt;/ref&gt; එම කාලය තුළ ඉතාලි සෝමාලිලන්තයේ දන්නා කතෝලික දූත මණ්ඩල ද නොතිබුණි.&lt;ref&gt;Charles Henry Robinson (2007) [1915], ''History of Christian Missions'', Read Books, p. 356.&lt;/ref&gt; 1970 ගණන් වලදී, සෝමාලියාවේ එවකට මාක්ස්වාදී රජයේ පාලන සමයේදී, පල්ලිය විසින් පවත්වාගෙන ගිය පාසල් වසා දමා මිෂනාරිවරුන් ගෙදර යවන ලදී. 1989 සිට රට තුළ අගරදගුරුවරයෙකු නොසිටි අතර, සිවිල් යුද්ධයේදී මොගඩිෂු හි ආසන දෙව්මැදුරට දැඩි ලෙස හානි සිදුවිය. 2013 දෙසැම්බර් මාසයේදී අධිකරණ හා ආගමික කටයුතු අමාත්‍යාංශය විසින් රට තුළ ක්‍රිස්තියානි උත්සව පැවැත්වීම තහනම් කරමින් නියෝගයක් ද නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://mobile.nation.co.ke/news/Somalia-bans-Christmas-celebrations/-/1950946/2125192/-/format/xhtml/-/774d8c/-/index.html|title=Somalia bans Christmas celebrations|last=Khalif|first=Abdulkadir|date=25 December 2013|newspaper=Daily Nation|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211105011/http://mobile.nation.co.ke/news/Somalia-bans-Christmas-celebrations/-/1950946/2125192/-/format/xhtml/-/774d8c/-/index.html|archive-date=11 December 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයට අනුව, 2010 දී සෝමාලියාවේ ජනගහනයෙන් 0.1% ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ජන ආගම් අනුගාමිකයින් විය. මේවා ප්‍රධාන වශයෙන් සමන්විත වූයේ රටේ දකුණු ප්‍රදේශ වල සතුරුවාදය ක්‍රියාත්මක කරන සමහර සෝමාලියානු නොවන වාර්ගික සුළුතර කණ්ඩායම් වලින් ය. බන්ටු සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මෙම ආගමික සම්ප්‍රදායන් අග්නිදිග අප්‍රිකාවේ ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගෙන් උරුම විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 September 2002 |title=Refugees Vol. 3, No. 128, 2002 UNHCR Publication Refugees about the Somali Bantu |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3d9ac1502.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614220126/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3d9ac1502.pdf |archive-date=14 June 2011 |access-date=27 June 2010 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees}}&lt;/ref&gt;

මීට අමතරව, Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයට අනුව, 2010 දී සෝමාලියාවේ ජනගහනයෙන් 0.1% ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් යුදෙව් ආගම, හින්දු ආගම, බුද්ධාගම අනුගාමිකයින් හෝ කිසිදු ආගමකට සම්බන්ධ නැත.

=== සෞඛ්‍ය ===
[[File:Life_expectancy_in_Somalia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Life_expectancy_in_Somalia.svg|දකුණ|thumb|සෝමාලියාවේ ආයු අපේක්ෂාව, 1950 සිට 2019 දක්වා]]
1991 දී ෆෙඩරල් ආන්ඩුව බිඳ වැටෙන තුරු, සෝමාලියාවේ සෞඛ්‍ය සේවා අංශයේ ආයතනික සහ පරිපාලන ව්‍යුහය සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය විසින් අධීක්ෂණය කරන ලදී. ප්‍රාදේශීය වෛද්‍ය නිලධාරීන් යම් අධිකාරියක් භුක්ති වින්ද නමුත් සෞඛ්‍ය සේවය බොහෝ දුරට මධ්‍යගත විය. සෝමාලියාවේ හිටපු ජනාධිපති සියාඩ් බැරේ ගේ සමාජවාදී රජය 1972 දී පුද්ගලික වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ක්‍රම නවතා දමා ඇත.&lt;ref&gt;Maxamed Siyaad Barre (1970) ''My country and my people: the collected speeches of Major-General Mohamed Siad Barre'', President, the Supreme Revolutionary Council, Somali Democratic Republic, Vol. 3, Ministry of Information and National Guidance, p. 141.&lt;/ref&gt; ජාතික අයවැයෙන් වැඩි කොටසක් හමුදා වියදම් සඳහා වෙන් කරන ලද අතර, අනෙකුත් සේවාවන් අතර සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා සම්පත් ස්වල්පයක් ඉතිරි විය.&lt;ref name=&quot;Petletbet&quot;&gt;{{cite web |title=Better Off Stateless: Somalia Before and After Government Collapse |url=http://www.peterleeson.com/Better_Off_Stateless.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116082923/http://www.peterleeson.com/Better_Off_Stateless.pdf |archive-date=16 January 2011 |access-date=27 June 2010}}&lt;/ref&gt;

සෝමාලියාවේ මහජන සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය බොහෝ දුරට විනාශ වූයේ ඉන් පසුව ඇති වූ සිවිල් යුද්ධයේදීය. කලින් ජනසතු කරන ලද අනෙකුත් අංශ මෙන්ම, අවිධිමත් සපයන්නන් රික්තකය පුරවා ඇති අතර, පහසුකම් සඳහා ප්‍රවේශය සැලකිය යුතු වැඩි වීමක් පෙන්නුම් කරමින්, සෞඛ්‍ය සේවා පිළිබඳ පැරණි රජයේ ඒකාධිකාරය ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ANEITMIS&quot;&gt;{{cite web |date=1 October 2008 |title=Entrepreneurship and Statelessness: A Natural Experiment in the Making in Somalia |url=https://www.scribd.com/doc/22522103/Svrger-2008-Vol-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129025903/http://www.scribd.com/doc/22522103/Svrger-2008-Vol-4 |archive-date=29 November 2010 |access-date=30 December 2010 |publisher=Scribd.com}}&lt;/ref&gt; බොහෝ නව සෞඛ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථාන, සායන, රෝහල් සහ ෆාමසි ක්‍රියාවලිය තුළ ස්වදේශීය සෝමාලියානු මුල පිරීම් හරහා ස්ථාපිත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ANEITMIS&quot; /&gt; මෙම පහසුකම්වල වෛද්‍ය උපදේශන සහ ප්‍රතිකාර සඳහා වන පිරිවැය අඩුය, සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථානවල සංචාරයකට ඩොලර් 5.72 (ජනගහන ආවරණය 95% සමඟ), සහ බාහිර රෝගී සංචාරයකට ඩොලර් 1.89–3.97 සහ තෘතීයික රෝහල් හරහා ප්‍රාථමිකයේ ඇඳ දිනකට ඩොලර් 7.83–13.95.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 December 2010 |title=Estimates of Unit Costs for Patient Services for Somalia |url=https://www.who.int/choice/country/som/cost/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060626140831/http://www.who.int/choice/country/som/cost/en/index.html |archive-date=26 June 2006 |access-date=12 June 2011 |publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;

2005-2010 කාලපරිච්ඡේදය ගැටුම පුපුරා යාමට පෙර (1985-1990) අර්ධ දශකය සමඟ සසඳන විට, ආයු අපේක්ෂාව ඇත්ත වශයෙන්ම පිරිමින් සහ කාන්තාවන් සඳහා සාමාන්‍යයෙන් අවුරුදු 47 සිට පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 48.2 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 51 දක්වා වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot;&gt;UNDP (2001). Human Development Report 2001-Somalia. New York: UNDP.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Udasom&quot;&gt;{{cite web |date=20 September 1960 |title=UNdata – Somalia |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Somalia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180225171834/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Somalia |archive-date=25 February 2018 |access-date=12 June 2011 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; ඒ හා සමානව, සරම්ප වලට එරෙහිව පූර්ණ ප්‍රතිශක්තිකරණය ලබා ගත් වසරක් වයසැති දරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව 1985-1990 දී 30% සිට 2000-2005 දී 40% දක්වා වැඩි විය,&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wbunses&quot;&gt;World Bank and UNDP (2003). Socio-Economic Survey-Somalia-2004. Washington, D.C./New York: UNDP and World Bank.&lt;/ref&gt; සහ ක්ෂය රෝගය සඳහා එය 31% සිට 50% දක්වා 20% කින් පමණ වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wbunses&quot; /&gt;

අඩු උපත් බර සහිත ළදරුවන් සංඛ්‍යාව 1,000කට 16 සිට 0.3 දක්වා පහත වැටුණු අතර, එම කාල රාමුව තුළ සමස්තයක් ලෙස 15%ක පහත වැටීමකි.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref&gt;World Bank and UNDP (2003). Socio-Economic Survey-Somalia-1999. Washington, D.C./New York: UNDP and World Bank.&lt;/ref&gt; 1985-1990 කාලපරිච්ඡේදයට සාපේක්ෂව 2005 සහ 2010 අතර, උපත් 1,000කට ළදරු මරණ ද 152 සිට 109.6 දක්වා පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Udasom&quot; /&gt; සැලකිය යුතු කරුණක් නම්, උපත් 100,000කට මාතෘ මරණ අනුපාතය 1985-1990 අර්ධ දශකයේ පූර්ව යුද්ධයේ 1,600 සිට 2000-2005 කාලය තුළ 1,100 දක්වා පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref&gt;UNDP (2006). Human Development Report 2006. New York: UNDP.&lt;/ref&gt; පුද්ගලයන් 100,000 කට වෛද්‍යවරුන් සංඛ්‍යාව ද එම කාල සීමාව තුළ 3.4 සිට 4 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත,&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wbunses&quot; /&gt; සනීපාරක්ෂක සේවා සඳහා ප්‍රවේශය ඇති ජනගහනයේ ප්‍රතිශතය ද 18% සිට 26% දක්වා වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;Uhdrsom01&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wbunses&quot; /&gt;

වින්නඹු මාතාවන්ගේ ශ්‍රම බලකාය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනගහන අරමුදලේ දත්ත වලට අනුව, සෝමාලියාවේ වින්නඹු මාතාවන් (හෙද-වින්නඹු මාතාවන් ඇතුළුව) 429 ක් සිටින අතර, සජීවී උපත් 1,000 කට එක් වින්නඹු මාතාවක ඝනත්වය ඇත. සූතිකා ආයතන අටක් දැනට රට තුළ පවතින අතර ඉන් දෙකක් පුද්ගලික ආයතන වේ. වින්නඹු මාතාව රජය විසින් නියාමනය කරනු ලබන අතර, වෘත්තීය වශයෙන් පුහුණු වීමට බලපත්‍රයක් අවශ්‍ය වේ. බලපත්‍රලාභී පවුල් සෞඛ්‍ය සේවිකාවන් පිළිබඳව සොයා බැලීම සඳහා සජීවී ලේඛනයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ. මීට අමතරව, ලියාපදිංචි සාමාජිකයින් 350 ක් සිටින දේශීය පවුල් සෞඛ්‍ය සේවිකාවන්ගේ සංගමයක් මගින් රටෙහි වින්නඹු මාතාවන් නිල වශයෙන් නියෝජනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The State Of The World's Midwifery |url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120184853/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |archive-date=20 January 2012 |access-date=1 June 2016 |publisher=United Nations Population Fund}}&lt;/ref&gt;

2005 ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ ඇස්තමේන්තුවකට අනුව, සෝමාලියාවේ කාන්තාවන් සහ ගැහැණු ළමුන්ගෙන් 97.9%ක් පමණ කාන්තා ලිංගික ඡේදනයට භාජනය වී ඇත,&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 December 2010 |title=Prevalence of FGM |url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716094114/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/index.html |archive-date=16 July 2009 |access-date=30 December 2010 |publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt; විවාහයට පෙර චාරිත්‍රයක් ප්‍රධාන වශයෙන් අප්‍රිකාවේ අං සහ ආසන්න පෙරදිග ප්‍රදේශවලට ආවේණික වේ&lt;ref&gt;{{cite journal|author=[[Rose Oldfield Hayes]]|year=1975|title=Female genital mutilation, fertility control, women's roles, and the patrilineage in modern Sudan: a functional analysis|url=https://archive.org/details/sim_american-ethnologist_1975-11_2_4/page/617|journal=American Ethnologist|volume=2|issue=4|pages=617–633|doi=10.1525/ae.1975.2.4.02a00030|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Herbert L. Bodman, [[Nayereh Tohidi|Nayereh Esfahlani Tohidi]] (1998) ''Women in Muslim societies: diversity within unity'', Lynne Rienner Publishers, p. 41, {{ISBN|1-55587-578-5}}.&lt;/ref&gt; ප්‍රජාව තුළ කාන්තාවන් විසින් දිරිමත් කරන ලද, එය මූලික වශයෙන් නිර්මලකම ආරක්ෂා කිරීම, වේශ්‍යාකම වැළැක්වීම සහ පහරදීම් වලින් ආරක්ෂාව සැපයීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;Suzanne G. Frayser, Thomas J. Whitby (1995) ''Studies in human sexuality: a selected guide'', Libraries Unlimited, p. 257, {{ISBN|1-56308-131-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldenstein, Rachel. &quot;Female Genital Cutting: Nursing Implications&quot;. ''Journal of Transcultural Nursing''. 25.1 (2014): 95–101. Web. 19 February 2014.&lt;/ref&gt; 2013 වන විට, UNICEF සෝමාලියානු බලධාරීන් සමඟ එක්ව වාර්තා කළේ, සමාජීය සහ ආගමික දැනුවත් කිරීමේ ව්‍යාපාරයකින් පසුව, ස්වාධීන උතුරු පුන්ට්ලන්ඩ් සහ සෝමාලිලන්ඩ් ප්‍රදේශවල අවුරුදු 1 සිට 14 දක්වා ගැහැණු ළමුන්ගේ ව්‍යාප්තිය 25% දක්වා පහත වැටී ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2013/04/16/somalia-female-genital-mutilation-down.html|title=Somalia: Female genital mutilation down|date=16 April 2013|newspaper=The Jakarta Post|access-date=17 May 2013|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt; සෝමාලියාවේ පිරිමි ජනගහනයෙන් 93%ක් පමණ චර්මච්ඡේදනය කර ඇති බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Male Circumcision and AIDS: The Macroeconomic Impact of a Health Crisis by Eric Werker, Amrita Ahuja, and Brian Wendell :: NEUDC 2007 Papers :: Northeast Universities Development Consortium Conference |url=http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p02_ahuja.pdf |access-date=30 December 2010 |publisher=Center for International Development at Harvard University}}&lt;/ref&gt;

සෝමාලියාව මහාද්වීපයේ අඩුම HIV ආසාදන අනුපාතයන්ගෙන් එකකි. මෙයට හේතු වී ඇත්තේ සෝමාලියානු සමාජයේ මුස්ලිම් ස්වභාවය සහ සෝමාලිවරුන් ඉස්ලාමීය සදාචාරය පිළිපැදීමයි.&lt;ref name=&quot;RCTHIV&quot;&gt;{{cite journal|author=Ali-Akbar Velayati|author-link=Ali Akbar Velayati|author2=Valerii Bakayev|author3=Moslem Bahadori|author-link3=Moslem Bahadori|author4=Seyed-Javad Tabatabaei|author5=Arash Alaei|author6=Amir Farahbood|author7=Mohammad-Reza Masjedi|year=2007|title=Religious and cultural traits in HIV/AIDS epidemics in sub-Saharan Africa|url=http://ams.ac.ir/aim/07104/0012.pdf|journal=Archives of Iranian Medicine|volume=10|issue=4|pages=486–97|pmid=17903054|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413173845/http://ams.ac.ir/aim/07104/0012.pdf|archive-date=13 April 2008}}&lt;/ref&gt; 1987 දී සෝමාලියාවේ ඇස්තමේන්තුගත HIV ව්‍යාප්තිය අනුපාතය (පළමු සිද්ධි වාර්තා වර්ෂය) වැඩිහිටියන්ගෙන් 1%ක් වූ අතර,&lt;ref name=&quot;RCTHIV&quot; /&gt; UNAIDS හි 2012 වාර්තාවක් පවසන්නේ 2004 සිට 0.7% සිට 1% දක්වා ඇස්තමේන්තු කර ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mogadishu – HIV in a time of unrest |url=https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/july/20120726mogadishu |website=www.unaids.org}}&lt;/ref&gt;

සෞඛ්‍ය සේවාව දැන් බොහෝ දුරට පෞද්ගලික අංශයට සංකේන්ද්‍රණය වී ඇතත්, රටේ මහජන සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය යළි ගොඩනැගීමේ ක්‍රියාවලියක පවතින අතර එය සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. සෞඛ්‍ය අමාත්‍යවරයා කමර් අදන් අලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Regional Office And Its Partners – Somalia |url=http://www.emro.who.int/EMROInfo/moh/somalia.htm |access-date=30 December 2010 |publisher=Emro.who.int}}&lt;/ref&gt; වයඹ දිග සෝමාලියාවේ සෝමාලිලන්ඩ් ප්‍රදේශය මෙන්ම ස්වයං පාලන පුන්ට්ලන්ඩ් ප්‍රදේශය තමන්ගේම සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයක්&lt;ref&gt;[http://health.puntlandgovt.com/ Ministry of Health – Puntland State of Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417192409/http://health.puntlandgovt.com/|date=17 April 2018}}. Health.puntlandgovt.com. Retrieved 15 December 2011.&lt;/ref&gt; පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Somaliland – Government Ministries |url=http://somalilandgov.com/govt-ministries/ |access-date=30 December 2010 |publisher=Somalilandgov.com}}&lt;/ref&gt;

රටෙහි ඇති ප්‍රමුඛ සෞඛ්‍ය පහසුකම් සමහරක් වන්නේ නැගෙනහිර බාර්ඩෙරා මව්වරුන් සහ ළමා රෝහල, අබුද්වක් මාතෘ හා ළමා රෝහල, එඩ්නා අදන් මාතෘ රෝහල සහ බටහිර බාර්ඩෙරා මාතෘ ඒකකයයි.

=== අධ්‍යාපනය ===
අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය සෝමාලියාවේ අධ්‍යාපනය සඳහා නිල වශයෙන් වගකිව යුතු අතර, ජාතියේ ප්‍රාථමික, ද්විතීයික, තාක්ෂණික සහ වෘත්තීය පාසල් මෙන්ම ප්‍රාථමික හා තාක්ෂණික ගුරු පුහුණුව සහ විධිමත් නොවන අධ්‍යාපනය අධීක්ෂණය කරයි. රජයේ අයවැයෙන් 15%ක් පමණ වෙන් කරනු ලබන්නේ ශාස්ත්‍රීය උපදෙස් සඳහාය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 May 2004 |title=Somalia – Education Overview |url=http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511075522/http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |archive-date=11 May 2011 |access-date=30 December 2010 |publisher=Wes.org}}&lt;/ref&gt; ස්වයං පාලන පුන්ට්ලන්ඩ් සහ සෝමාලිලන්ඩ් සාර්ව ප්‍රදේශ ඔවුන්ගේම අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ පවත්වාගෙන යයි.
[[File:Mogauniv1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogauniv1.jpg|thumb|මොගඩිෂු විශ්ව විද්‍යාලයේ ප්‍රධාන මණ්ඩපය]]
සෝමාලියාවේ උසස් අධ්‍යාපනය දැන් බොහෝ දුරට පුද්ගලිකයි. මොගඩිෂු විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළු රටේ විශ්ව විද්‍යාල කිහිපයක් අප්‍රිකාවේ හොඳම විශ්ව විද්‍යාල 100 අතරට, කටුක පරිසරයක් තිබියදීත්, බිම් මට්ටමේ මුල පිරීම්වල ජයග්‍රහණයක් ලෙස ප්‍රශංසා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Somtroap&quot;&gt;{{cite web |title=Somalia: The Resilience of a People |url=http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626112218/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 |archive-date=26 June 2015 |access-date=30 December 2010 |publisher=The African Executive}}&lt;/ref&gt; දකුණේ උසස් අධ්‍යාපනය ලබා දෙන අනෙකුත් විශ්ව විද්‍යාලවලට බෙනාඩිර් විශ්ව විද්‍යාලය, සෝමාලියා ජාතික විශ්ව විද්‍යාලය, කිස්මායෝ විශ්ව විද්‍යාලය සහ ගෙඩෝ විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළත් වේ. පුන්ට්ලන්ඩ් හි, උසස් අධ්‍යාපනය සපයනු ලබන්නේ පුන්ට්ලන්ඩ් ප්‍රාන්ත විශ්ව විද්‍යාලය සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු විශ්ව විද්‍යාලය විසිනි. සෝමාලිලන්තයේ, එය අමූද් විශ්ව විද්‍යාලය, හර්ගීසා විශ්ව විද්‍යාලය, සෝමාලිලන්ත තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය සහ බුරාඕ විශ්ව විද්‍යාලය විසින් සපයනු ලැබේ.

කුර්ආන් පාසල් (දුග්සි කුරානය හෝ මලාඅමද් කුරානය ලෙසද හැඳින්වේ) සම්ප්‍රදායික ආගමික ඉගැන්වීමේ මූලික පද්ධතිය ලෙස පවතී. මූලික ආගමික සහ සදාචාරාත්මක උපදෙස් සපයන වඩාත් ස්ථායී දේශීය, විධිමත් නොවන අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් ලෙස හැඳින්වෙන, ඔවුන්ගේ ශක්තිය රඳා පවතින්නේ ප්‍රජා සහයෝගය සහ දේශීයව සාදන ලද සහ බහුලව පවතින ඉගැන්වීම් ද්‍රව්‍ය භාවිතය මත ය. අනෙකුත් අධ්‍යාපනික උප අංශවලට සාපේක්ෂව වැඩිම සිසුන් සංඛ්‍යාවක් උගන්වන කුර්ආන් ක්‍රමය බොහෝවිට නාගරික ප්‍රදේශවලට සාපේක්ෂව සෝමාලියානුවන්ට ප්‍රවේශ විය හැකි එකම ක්‍රමය වේ. ආගමික ඉගැන්වීම්වල අඩුපාඩු පියවා ගැනීම සඳහා, සෝමාලියානු රජය ස්වකීය පාර්ශ්වයෙන් පසුව, කුර්ආන් අධ්‍යාපනය නියාමනය කරනු ලබන පරිත්‍යාග සහ ඉස්ලාමීය කටයුතු අමාත්‍යාංශය පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Koranic School Project |url=http://www.pitt.edu/~ginie/somalia/pdf/koran.pdf |access-date=27 June 2010}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>o199vpasmewfzdlomvn1aluxwx06nag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජැමෙයිකාවේ භූගෝලය සහ පරිසරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179165</id>
    <revision>
      <id>800325</id>
      <parentid>734527</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>71775</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Red-billed streamertail( Trochilus polytmus) adult male 2.jpg]] → [[File:Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) adult male 2.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>800325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39980" sha1="00pfd3a0vq83jd56h7kgc1qjt0d2xcq" xml:space="preserve">[[File:Doctors-Cave-Beach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Doctors-Cave-Beach.jpg|thumb|ඩොක්ටර්ස් කේව් බීච් ක්ලබ් යනු මොන්ටෙගෝ බොක්කෙහි ජනප්‍රිය ගමනාන්තයකි.]]
[[File:Start_of_the_Blue_Mountains_just_north_of_Kingston,_Jamaica.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Start_of_the_Blue_Mountains_just_north_of_Kingston,_Jamaica.jpg|thumb|නිල් කඳු]]
ජැමෙයිකාව කැරිබියන් දූපත් වල තුන්වන විශාලතම දූපතයි.&lt;ref name=&quot;jamaica background&quot;&gt;{{cite web |title=County Background – Jamaica |url=http://www.bvsde.paho.org/bvsana/e/fulltext/perfiles/jamaica.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130153040/http://www.bvsde.paho.org/bvsana/e/fulltext/perfiles/jamaica.pdf |archive-date=30 November 2016 |access-date=11 October 2010 |publisher=Pan American Health Organization}}&lt;/ref&gt; එය 17° සහ 19°N අක්ෂාංශ සහ 76° සහ 79°W දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත. අභ්‍යන්තරයේ කඳු ආධිපත්‍යය දරයි: බටහිරින් ඩොන් ෆිගුරෙරෝ, සැන්ටා කෲස් සහ මැයි දින කඳු, මධ්‍යයේ වියළි වරාය කඳු සහ නැගෙනහිරින් ජෝන් ක්‍රෝ කඳු සහ නිල් කඳු, දෙවැන්න ජැමෙයිකාවේ උසම කන්ද වන නිල් කඳු මුදුන අඩංගු වේ, මීටර් 2,256.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Jamaica&quot;&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook – Jamaica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023238/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica |archive-date=11 January 2021 |access-date=29 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot;&gt;{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Jamaica |url=https://www.britannica.com/place/Jamaica |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930100130/https://www.britannica.com/place/Jamaica |archive-date=30 September 2019 |access-date=29 July 2019}}&lt;/ref&gt; ඒවා පටු වෙරළබඩ තැනිතලාවකින් වටවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Geogofjam&quot;&gt;{{cite web |title=Geography of Jamaica |url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/geography.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518020038/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/geography.htm |archive-date=18 May 2018 |access-date=11 October 2010 |publisher=Jamaica Gleaner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Jamaica&quot; /&gt; ජැමෙයිකාවේ නගර දෙකක් ඇත, පළමුවැන්න අගනුවර සහ ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානය වන කිංග්ස්ටන් වන අතර එය දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර දෙවැන්න උතුරු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති සංචාරක කටයුතු සඳහා කැරිබියන් හි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ නගරවලින් එකක් වන මොන්ටෙගෝ බොක්කයි. කිංග්ස්ටන් වරාය ලෝකයේ හත්වන විශාලතම ස්වාභාවික වරාය වන අතර,&lt;ref name=&quot;portauthority&quot;&gt;{{cite web |title=Port Authority History |url=http://www.portjam.com/nmCMS.php?p=history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110509235846/http://www.portjam.com/nmCMS.php?p=history |archive-date=9 May 2011 |access-date=11 October 2010 |publisher=Port Authority of Jamaica}}&lt;/ref&gt; එය 1872 දී නගරය අගනුවර ලෙස නම් කිරීමට දායක විය. අනෙකුත් කැපී පෙනෙන නගර අතර පෝට්මෝර්, ස්පාඤ්ඤ නගරය, සැවානා ලා මාර්, මැන්ඩෙවිල් සහ ඕචෝ රියෝස්, පෝර්ට් ඇන්ටෝනියෝ සහ නෙග්‍රිල් යන නිවාඩු නිකේතන නගර ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;majortownsandcities&quot;&gt;{{cite web |title=Jamaican Cities |url=http://www.my-island-jamaica.com/jamaican_cities.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917103147/http://www.my-island-jamaica.com/jamaican_cities.html |archive-date=17 September 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=My Island Jamaica}}&lt;/ref&gt;

සංචාරක ආකර්ෂණයන් අතර ශාන්ත ඈන් හි ඩන්ස් ගංගා දිය ඇල්ල, ශාන්ත එලිසබෙත් හි වයිඑස් දිය ඇල්ල, නිද්‍රාශීලී ගිනි කන්දක ආවාටයක් වන පෝට්ලන්ඩ් හි නිල් කලපුව,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 13, 2023 |title=Blue Lagoon |url=https://portlandmc.gov.jm/attractions/blue-lagoon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617151241/https://portlandmc.gov.jm/attractions/blue-lagoon |archive-date=June 17, 2022 |access-date=January 13, 2023 |website=[[Portland Parish|Portland]] Municipal Corporation}}&lt;/ref&gt; සහ දිවයිනේ පලිසඩෝස් ටොම්බොලෝ සෑදීමට උපකාරී වූ 1692 දී ප්‍රධාන භූමිකම්පාවක් සිදු වූ පෝර්ට් රෝයල් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;kingston&quot;&gt;{{cite web |date=23 March 2023 |title=Kingston tourist destinations |url=https://cheapholidayhacks.com/holidaydestinations/a-journey-through-the-caribbean-a-guide-to-its-culture-and-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206213505/https://cheapholidayhacks.com/holidaydestinations/a-journey-through-the-caribbean-a-guide-to-its-culture-and-history/ |archive-date=6 December 2023 |access-date=12 April 2023}}&lt;/ref&gt;

භූමිෂ්ඨ, ජලජ සහ සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිවල විවිධත්වය අතර වියළි හා තෙත් හුණුගල් වනාන්තර, වැසි වනාන්තර, ගංගා ආශ්‍රිත වනාන්තර, තෙත්බිම්, ගුහා, ගංගා, මුහුදු තෘණ ඇඳන් සහ කොරල් පර වේ. බලධාරීන් පරිසරයේ අතිමහත් වැදගත්කම සහ විභවය හඳුනාගෙන ඇති අතර වඩාත් &quot;සාරවත්&quot; ප්‍රදේශ කිහිපයක් &quot;ආරක්ෂිත&quot; ලෙස නම් කර ඇත. දිවයිනේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අතර කොක්පිට් කන්ට්‍රි, හෙල්ෂයර් කඳු සහ ලිච්ෆීල්ඩ් වනාන්තර රක්ෂිත ඇතුළත් වේ. 1992 දී, ජැමෙයිකාවේ පළමු සමුද්‍ර උද්‍යානය, වර්ග කිලෝමීටර් 15 කට ආසන්න (වර්ග සැතපුම් 5.8) ආවරණය කරමින්, මොන්ටෙගෝ බොක්කෙහි පිහිටුවන ලදී. පෝට්ලන්ඩ් බයිට් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය 1999 දී නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=CSI Activities (Portland Bight, Jamaica) |url=http://www.unesco.org/csi/act/jamaica/jamai2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309111105/http://www.unesco.org/csi/act/jamaica/jamai2.htm |archive-date=9 March 2013 |access-date=20 October 2012 |publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසරේ නිල් සහ ජෝන් ක්‍රෝ කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය වර්ග සැතපුම් 300 (කිලෝමීටර 780) ක් පමණ වන වනාන්තර ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි, එය දහස් ගණනක් ගස් හා පර්ණාංග විශේෂ සහ දුර්ලභ සතුන්ට සහාය වේ.

ජැමෙයිකාවේ වෙරළට ඔබ්බෙන් කුඩා දූපත් කිහිපයක් ඇත, විශේෂයෙන් පෝට්ලන්ඩ් බයිට් හි පරෙවි දූපත, ලුණු දූපත, ඩොල්ෆින් දූපත, දිගු දූපත, මහා එළුවා දූපත සහ කුඩා එළුවා දූපත සහ තවත් නැගෙනහිරින් පිහිටි ලයිම් කේ. ඊට බොහෝ දුරින් - දකුණු වෙරළට කිලෝමීටර 50-80ක් පමණ - ඉතා කුඩා මොරන්ට් කේ සහ පේද්‍රෝ කේ පිහිටා ඇත.

=== දේශගුණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_JAM_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_JAM_present.svg|thumb|ජැමෙයිකාවේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණය]]
ජැමෙයිකාවේ දේශගුණය නිවර්තන, උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත කාලගුණයක් ඇත, නමුත් ඉහළ අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ වඩාත් සෞම්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web |title=Jamaica Climate and Weather |url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Jamaica/Climate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627015148/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Jamaica/Climate/ |archive-date=27 June 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=Word Travels}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; ලිගුවානියා තැනිතලාව සහ පේද්‍රෝ තැනිතලාව වැනි දකුණු වෙරළ තීරයේ සමහර ප්‍රදේශ සාපේක්ෂව වියළි වැසි-සෙවණ ප්‍රදේශ වේ.&lt;ref name=&quot;Gleaner Climate&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Jamaica |url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/climate.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429091454/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/climate.htm |archive-date=29 April 2018 |access-date=11 October 2010 |publisher=Jamaica Gleaner}}&lt;/ref&gt;

ජැමෙයිකාව අත්ලාන්තික් නිවර්තන සුළි සුළං ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රධාන සංවර්ධන කලාපය තුළ පිහිටා ඇති අතර, මේ නිසා, දිවයින සමහර විට සැලකිය යුතු කුණාටු හානිවලට ලක් වේ.&lt;ref name=&quot;jamhurricanes&quot;&gt;{{cite web |title=Construction and Building in Jamaica |url=http://www.projects-abroad.org/volunteer-in-latin-america/building/jamaica/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205171026/http://www.projects-abroad.org/volunteer-in-latin-america/building/jamaica/ |archive-date=5 December 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=Projects Abroad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; චාලි සහ ගිල්බට් සුළි කුණාටු 1951 සහ 1988 දී පිළිවෙලින් ජැමෙයිකාවට සෘජුවම පහර දුන් අතර එමඟින් විශාල හානියක් සහ බොහෝ මරණ සිදුවිය. 2000 ගණන්වල (දශකය) අයිවන්, ඩීන් සහ ගුස්ටාව් සුළි කුණාටු ද දිවයිනට දැඩි කාලගුණයක් ගෙන ආවේය.

=== වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ ===
[[File:Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) adult male 2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) adult male 2.jpg|thumb|ජැමෙයිකාවේ ජාතික පක්ෂියා, රතු හොට සහිත ස්ට්‍රීමර්ටේල්.]]
[[File:Epicrates_subflavus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Epicrates_subflavus.jpg|thumb|ජැමෙයිකානු බෝවා]]
[[File:Stoplight-parrotfish.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stoplight-parrotfish.jpg|thumb|ජැමෙයිකානු ගිරා මාළුවා]]
ජැමෙයිකාවේ දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර, ශාක හා සතුන්ගෙන් පොහොසත් විවිධ පරිසර පද්ධති සඳහා සහාය වේ. සියවස් ගණනාවක් පුරා එහි ශාක ජීවිතය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇත; 1494 දී ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණි විට, කුඩා කෘෂිකාර්මික එළිපෙහෙළි කිරීම් හැර, රට ගැඹුරින් වනාන්තර විය. යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ගොඩනැගිලි සහ නැව් සැපයුම් සඳහා මහා දැව ගස් කපා, දැඩි කෘෂිකාර්මික වගාව සඳහා තැනිතලා, සැවානා සහ කඳු බෑවුම් ඉවත් කළහ.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; උක්, කෙසෙල් සහ පැඟිරි ගස් ඇතුළු බොහෝ නව ශාක හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt;

ජැමෙයිකාවේ ස්වදේශික සපුෂ්ප ශාක විශේෂ 3,000 ක් පමණ (ඉන් 1,000 කට වඩා ආවේණික වන අතර ඕකිඩ් විශේෂ 200 ක්), මල් නොදැරෙන ශාක විශේෂ දහස් ගණනක් සහ උද්භිද උද්‍යාන 20 ක් පමණ ඇති අතර, ඒවායින් සමහරක් වසර සිය ගණනක් පැරණි වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.mona.uwi.edu/lifesciences/cockpit.htm|title=LETTER OF THE DAY: Biologists speak on Cockpit mining|last=Aiken, Wilson, Vogel, Garraway PhD|first=Karl, Byron, Peter, Eric|date=21 January 2007|work=University of the West Indies|access-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712155740/http://www.mona.uwi.edu/lifesciences/cockpit.htm|archive-date=12 July 2010|location=University of the West Indies, Mona, Jamaica|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අධික වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන ප්‍රදේශවල උණ බම්බු, පර්ණාංග, කළුවර, මහෝගනී සහ රෝස්වුඩ් ශාක ද ඇත. පතොක් සහ ඒ හා සමාන වියළි ප්‍රදේශ ශාක දකුණු සහ නිරිතදිග වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබේ. බටහිර සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල විසිරී ඇති ගස් සහිත විශාල තණකොළ බිම් ඇත. ජැමෙයිකාව භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප තුනකට නිවහන වේ, ජැමෙයිකානු තෙතමනය සහිත වනාන්තර, ජැමෙයිකානු වියළි වනාන්තර සහ මහා ඇන්ටිලස් කඩොලාන.

කැරිබියන් දූපත් වලට ආවේණික වූ ජැමෙයිකාවේ සත්ත්ව විශේෂයට ආවේණික විශේෂ රාශියක් සහිත ඉතා විවිධාංගීකරණය වූ වනජීවීන් ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් සාගර දූපත් මෙන්ම, ගොඩබිම් ක්ෂීරපායින් බොහෝ දුරට වවුලන් විශේෂ කිහිපයක් වන අතර ඉන් අවම වශයෙන් ආවේණික විශේෂ තුනක් කොක්පිට් රටේ පමණක් දක්නට ලැබෙන අතර ඉන් එකක් අවදානමට ලක්ව ඇත. අනෙකුත් වවුලන් විශේෂ අතර අත්තික්කා කන සහ කෙස් සහිත වලිග සහිත වවුලන් ඇතුළත් වේ. ජැමෙයිකාවේ දැනට සිටින එකම වවුලන් නොවන දේශීය ක්ෂීරපායියා වන්නේ කෝනි ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන ජැමෙයිකානු හුටියා ය.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; වල් ඌරා සහ කුඩා ආසියානු මැංගුස් වැනි හඳුන්වා දුන් ක්ෂීරපායින් ද බහුලව දක්නට ලැබේ. ජැමෙයිකාව උරග විශේෂ 50 ක් පමණ වාසය කරයි,&lt;ref&gt;{{cite web |title=THE REPTILE DATABASE |url=http://www.reptile-database.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102083427/http://reptile-database.org/ |archive-date=2 November 2015 |access-date=7 April 2020 |work=reptile-database.org}}&lt;/ref&gt; එයින් විශාලතම වන්නේ ඇමරිකානු කිඹුලා ය; කෙසේ වෙතත්, එය කළු ගඟ සහ තවත් ප්‍රදේශ කිහිපයක පමණක් පවතී. ඇනෝල්ස්, ඉගුවානා සහ රේසර් වැනි සර්පයන් සහ ජැමෙයිකානු බෝවා (දිවයිනේ විශාලතම සර්පයා) වැනි කටුස්සන් කොක්පිට් රට වැනි ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබේ. ජැමෙයිකාවේ දේශීය සර්ප විශේෂ අටෙන් එකක්වත් විෂ සහිත නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amphibians and reptiles found in Cockpit Country jamaica |url=http://www.cockpitcountry.com/Amphibians%20%26%20Reptiles.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110142008/http://www.cockpitcountry.com/Amphibians%20%26%20Reptiles.html |archive-date=10 January 2012 |access-date=31 October 2011 |publisher=Cockpitcountry.com}}&lt;/ref&gt;

ජැමෙයිකාවේ පක්ෂි විශේෂ 289 ක් පමණ සිටින අතර ඉන් විශේෂ 27 ක් ආවේණික වන අතර ඉන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති කළු-බිල්ඩ් ගිරවුන් සහ ජැමෙයිකානු කළු කුරුල්ලා යන දෙකම කොක්පිට් රටේ පමණක් දක්නට ලැබේ. එය හම්මිං කුරුල්ලන් විශේෂ හතරකට (ඒවායින් තුනක් ලෝකයේ වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ) ආවේණික නිවහන වේ: කළු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්, ජැමෙයිකානු අඹ, වර්වේන් හම්මිංබර්ඩ් සහ රතු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්. &quot;ඩොක්ටර් කුරුල්ලා&quot; ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන රතු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්, ජැමෙයිකානු ජාතික සංකේතයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Doctor Bird – Jamaica Information Service |url=http://jis.gov.jm/symbols/jamaican-national-bird-the-doctor-bird/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321065148/http://jis.gov.jm/symbols/jamaican-national-bird-the-doctor-bird/ |archive-date=21 March 2018 |access-date=8 March 2018 |work=jis.gov.jm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; අනෙකුත් කැපී පෙනෙන විශේෂ අතර ජැමෙයිකානු ටෝඩි සහ මහා ෆ්ලෙමින්ගෝ ඇතුළත් වේ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=High Andean Flamingos (Jamaica) |url=https://www.cms.int/flamingos/en/country/jamaica |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203085427/https://www.cms.int/flamingos/en/country/jamaica |archive-date=3 February 2019 |access-date=2 February 2019 |publisher=Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (Germany)}}&lt;/ref&gt;

මිරිදිය කැස්බෑ විශේෂයක් ජැමෙයිකාවට ආවේණික වේ, ජැමෙයිකානු ස්ලයිඩර්. එය ජැමෙයිකාවේ සහ බහමාස් හි දූපත් කිහිපයක පමණක් දක්නට ලැබේ. ඊට අමතරව, බොහෝ වර්ගවල ගෙම්බන් දිවයිනේ බහුලව දක්නට ලැබේ, විශේෂයෙන් ගස් ගෙම්බන්.

ජැමෙයිකානු ජලයේ නැවුම් සහ ලුණු වතුර මත්ස්‍යයන්ගේ සැලකිය යුතු සම්පත් අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=All fishes reported from Jamaica |url=http://www.fishbase.org/Country/CountryChecklist.php?c_code=388&amp;vhabitat=all2&amp;csub_code= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909194629/http://www.fishbase.org/Country/CountryChecklist.php?c_code=388&amp;vhabitat=all2&amp;csub_code= |archive-date=9 September 2013 |access-date=14 October 2011 |work=fishbase.org}}&lt;/ref&gt; ලුණු වතුර මත්ස්‍යයන්ගේ ප්‍රධාන ප්‍රභේද වන්නේ කිංෆිෂ්, කොස්, මැකරල්, වයිටින්, බොනිටෝ සහ ටූනා ය. ඉඳහිට මිරිදිය සහ මෝය ආශ්‍රිත පරිසරයන්ට ඇතුළු වන මත්ස්‍යයන් අතර ස්නූක්, යුදෙව් මාළු, කඩොලාන ස්නැපර් සහ මල්ලට් ඇතුළත් වේ. ජැමෙයිකාවේ මිරිදියෙහි තම ජීවිතයෙන් වැඩි කාලයක් ගත කරන මත්ස්‍යයන් අතර සජීවී දරන්නන්, කිලිෆිෂ්, මිරිදිය ගොබි, කඳු මල්ලට් සහ ඇමරිකානු ඊල් විශේෂ රාශියක් ඇතුළත් වේ. තිලාපියා අප්‍රිකාවෙන් ජලජීවී වගාව සඳහා හඳුන්වා දී ඇති අතර ඒවා ඉතා සුලභ වේ. ජැමෙයිකාව අවට ජලයේ ඩොල්ෆින්, ගිරවුන් මාළු සහ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති මැනේටි ද දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nuwer |first=Rachel |author-link=Rachel Nuwer |title=Sea Cows Used To Walk on Land in Africa And Jamaica |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/sea-cows-used-to-walk-on-land-in-africa-and-jamaica-2742073/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402204116/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/sea-cows-used-to-walk-on-land-in-africa-and-jamaica-2742073/ |archive-date=2 April 2020 |access-date=7 April 2020 |website=Smithsonian Magazine}}&lt;/ref&gt;

ලෝකයේ විශාලතම සෙන්ටිපීඩ් වන ඇමසෝනියානු යෝධ සෙන්ටිපීඩ් ඇතුළු කෘමීන් සහ අනෙකුත් අපෘෂ්ඨවංශීන් බහුල වේ. දේශීය විශේෂ 35 ක් සහ උප විශේෂ 22 ක් ඇතුළුව සමනලුන් සහ සලබයන් විශේෂ 150 ක් පමණ ජැමෙයිකාවේ වාසය කරයි. එය බටහිර අර්ධගෝලයේ විශාලතම සමනලයා වන ජැමෙයිකානු ස්ලෝටේල්ගේ නිජබිම ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 June 2014 |title=Beautiful Butterflies – Jamaican Swallowtails Among Those on Display at IOJ |url=http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20140629/arts/arts1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041455/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20140629/arts/arts1.html |archive-date=24 January 2019 |access-date=23 January 2019 |website=Jamaica Gleaner |publisher=Jamaica Gleaner Newspaper}}&lt;/ref&gt;

=== ජලජ ජීවිතය ===
කොරල්පර පරිසර පද්ධති වැදගත් වන්නේ ඒවා මිනිසුන්ට ජීවනෝපාය, ආහාර, විනෝදාස්වාදය සහ ඖෂධීය සංයෝග සපයන අතර ඔවුන් ජීවත් වන භූමිය ආරක්ෂා කරන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite journal|last=Edwards|first=Peter E.T.|date=March 2009|title=Sustainable financing for ocean and coastal management in Jamaica: The potential for revenues from tourist user fees|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/14769/1/MPRA_paper_14769.pdf|url-status=dead|journal=Marine Policy|volume=33|issue=2|pages=376–385|bibcode=2009MarPo..33..376E|doi=10.1016/j.marpol.2008.08.005|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922024647/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/14769/1/MPRA_paper_14769.pdf|archive-date=22 September 2017|access-date=24 September 2019|s2cid=14123041}}&lt;/ref&gt; ජැමෙයිකාව එහි සංවර්ධනය සඳහා සාගරය සහ එහි පරිසර පද්ධතිය මත විශ්වාසය තබයි. කෙසේ වෙතත්, ජැමෙයිකාවේ සමුද්‍ර ජීවීන්ට ද බලපෑම් එල්ල වෙමින් පවතී. සමුද්‍ර ජීවීන්ට හොඳම සෞඛ්‍යයක් නොමැති වීමට දායක වන බොහෝ සාධක තිබිය හැකිය. ජැමෙයිකාවේ භූ විද්‍යාත්මක සම්භවය, භූ විෂමතා ලක්ෂණ සහ සෘතුමය ඉහළ වර්ෂාපතනය වෙරළබඩ සහ සාගර පරිසරයන්ට බලපාන ස්වාභාවික උපද්‍රව රාශියකට එය ගොදුරු වේ. මේවාට කුණාටු රළ, බෑවුම් බිඳවැටීම් (නායයෑම්), භූමිකම්පා, ගංවතුර සහ සුළි කුණාටු ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite web |date=June 2000 |title=Toward Developing a National Policy on Ocean and Coastal Zone Management |url=http://nepa.gov.jm/symposia_03/Policies/OceanandCoastalZoneManagementPolicy.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031022/http://nepa.gov.jm/symposia_03/Policies/OceanandCoastalZoneManagementPolicy.pdf |archive-date=25 December 2018 |access-date=2018-12-16 |website=nepa.gov.jm}}&lt;/ref&gt; ජැමෙයිකාවේ නෙග්‍රිල් සමුද්‍ර උද්‍යානයේ (NMP) කොරල්පර, ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති දැඩි සංවර්ධනයෙන් පසු පෝෂක දූෂණය සහ සාර්ව ඇල්ගී මල් පිපීම හේතුවෙන් වැඩි වැඩියෙන් බලපෑමට ලක්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lapointe|first1=B. E.|last2=Thacker|first2=K.|last3=Hanson|first3=C.|last4=Getten|first4=L.|date=July 2011|title=Sewage pollution in Negril, Jamaica: Effects on nutrition and ecology of coral reef macroalgae|url=https://www.researchgate.net/publication/225357464|url-status=live|journal=Chinese Journal of Oceanology and Limnology|volume=29|issue=4|page=775|bibcode=2011ChJOL..29..775L|doi=10.1007/s00343-011-0506-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520042531/https://www.researchgate.net/publication/225357464_Sewage_pollution_in_Negril_Jamaica_Effects_on_nutrition_and_ecology_of_coral_reef_macroalgae|archive-date=20 May 2021|access-date=2018-12-16|s2cid=84875443}}&lt;/ref&gt;[[File:RaftShilouette20221019_134124.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RaftShilouette20221019_134124.jpg|වම|thumb|වයිට් රිවර් රාෆ්ටින්]]
එම සාධකවලින් තවත් එකක් සංචාරක ව්‍යාපාරයට ඇතුළත් විය හැකිය: ජැමෙයිකාව ඉතා සංචාරක ස්ථානයක් වන බැවින්, දිවයින ලොව පුරා සිට මෙහි සංචාරය කරන බොහෝ පුද්ගලයින් ආකර්ෂණය කරයි. ජැමෙයිකානු සංචාරක කර්මාන්තය මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 32% ක් සහ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 36% ක් වන අතර එය බොහෝ දුරට හිරු, මුහුද සහ වැලි මත පදනම් වේ, මෙම ගුණාංග දෙක සෞඛ්‍ය සම්පන්න කොරල් පර පරිසර පද්ධති මත රඳා පවතී.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt; ජැමෙයිකාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරය නිසා, ජැමෙයිකාවට පමණක් නොහැකි බැවින් සංචාරකයා තම සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිය කළමනාකරණය කිරීමට මූල්‍යමය වශයෙන් උදව් කිරීමට කැමති දැයි බැලීමට ඔවුන් අධ්‍යයනයක් සකස් කර ඇත. සාගරය ලොව පුරා සියලුම රටවල් සම්බන්ධ කරයි, කෙසේ වෙතත්, සෑම කෙනෙකුම සහ සෑම දෙයක්ම සාගරයේ ගලායාමට සහ ජීවිතයට බලපායි. ජැමෙයිකාව විශේෂයෙන් එහි වෙරළ තීරයන් නිසා ඉතා සංචාරක ස්ථානයකි. ඔවුන්ගේ සාගර උපරිමයෙන් ක්‍රියාත්මක නොවන්නේ නම් ජැමෙයිකාවේ සහ එහි වෙසෙන ජනතාවගේ යහපැවැත්ම පිරිහීමට පටන් ගනී. OECD ට අනුව, සාගර සමස්ත ආර්ථිකයට වාර්ෂිකව ඩොලර් ට්‍රිලියන 1.5 ක අගය එකතු කිරීමේ දායකත්වයක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web |title=Oceans, Fisheries and Coastal Economies |url=http://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/oceans |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225030929/http://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/oceans |archive-date=25 December 2018 |access-date=2018-12-16 |website=World Bank}}&lt;/ref&gt; දූපතක සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ඔවුන්ගේ ආදායමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ලබා ගන්නේ ඔවුන්ගේ සාගරයෙන් ය.

=== දූෂණය ===
දූෂණය සිදුවන්නේ අපද්‍රව්‍ය, අපද්‍රව්‍ය පද්ධති සහ කසළ මගිනි. කෙසේ වෙතත්, මේ සියල්ල සාමාන්‍යයෙන් වැසි හෝ ගංවතුරෙන් පසු සාගරයට පැමිණේ. ජලයට එකතු වන සෑම දෙයක්ම සාගරයේ ගුණාත්මකභාවය සහ සමතුලිතතාවය වෙනස් කරයි. දුර්වල වෙරළබඩ ජල ගුණාත්මකභාවය ධීවර කර්මාන්තය, සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ සමුද්‍ර වගාව මෙන්ම සාගරයේ සහ වෙරළබඩ වාසස්ථානවල ජීව සම්පත්වල ජීව විද්‍යාත්මක තිරසාරභාවය අඩපණ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ජැමෙයිකාව ඔවුන්ගේ ජලය හරහා බොහෝ භාණ්ඩ ආනයනය කර අපනයනය කරයි. ජැමෙයිකාවට යන සමහර ආනයන අතරට ඛනිජ තෙල් සහ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන ඇතුළත් වේ. ගැටළු අතර මුහුදේ සිදුවන අනතුරු; ඛනිජ තෙල් සහ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන දේශීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රවාහනය හරහා කාන්දු වීමේ අවදානම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; තෙල් කාන්දුවීම් සාමාන්‍යයෙන් සාගරයේ දක්නට නොලැබෙන රසායනික ද්‍රව්‍ය සමඟ සාගර ජීවීන්ට බාධා කළ හැකිය. ජැමෙයිකාවේ ද වෙනත් ආකාරයේ දූෂණයක් සිදු වේ. ජැමෙයිකාවේ ඝන අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ යාන්ත්‍රණ දැනට ප්‍රමාණවත් නොවේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; වැසි බලයෙන් ඝන අපද්‍රව්‍ය ජලයට වැටේ. ඝන අපද්‍රව්‍ය වනජීවීන්ට, විශේෂයෙන් ජල මතුපිට පෝෂණය වන සහ පාවෙන සුන්බුන් ආහාර ලෙස වරදවා වටහා ගන්නා පක්ෂීන්, මාළු සහ කැස්බෑවන්ට ද හානිකර වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; උදාහරණයක් ලෙස, කුරුල්ලන්ගේ සහ කැස්බෑවන්ගේ ගෙල වටා ප්ලාස්ටික් සිරවී ඇති අතර, ඒවා වර්ධනය වීමට පටන් ගන්නා විට ආහාර ගැනීමට සහ හුස්ම ගැනීමට අපහසු වන අතර, එමඟින් ප්ලාස්ටික් ඔවුන්ගේ ගෙල වටා තද වේ. ප්ලාස්ටික්, ලෝහ සහ වීදුරු කැබලි මාළු අනුභව කරන ආහාර ලෙස වරදවා වටහා ගත හැකිය. සෑම ජැමෙයිකානුවෙක්ම දිනකට අපද්‍රව්‍ය කිලෝග්‍රෑම් 1 (රාත්තල් 2) ක් ජනනය කරයි; මෙයින් 70% ක් පමණක් ජාතික ඝන අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණ අධිකාරිය (NSWMA) විසින් එකතු කරනු ලැබේ - ඉතිරි 30% පුළුස්සා හෝ ගලි/ජල මාර්ගවල බැහැර කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6–10 June 2005 |title=MARINE DEBRIS: JAMAICA'S RESPONSE |url=http://www.un.org/Depts/los/consultative_process/documents/6_davis.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107223159/https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/documents/6_davis.pdf |archive-date=7 January 2020 |access-date=2018-12-16 |website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

=== පාරිසරික ප්‍රතිපත්ති ===
සාගරය සහ ජලයට යටින් ඇති ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. ඒකාබද්ධ වෙරළ කලාප කළමනාකරණයේ (ICZM) ඉලක්කය වන්නේ වෙරළබඩ පරිසර පද්ධතිවල ජෛව විවිධත්වය සහ ඵලදායිතාව පවත්වා ගනිමින් වෙරළබඩ සම්පත් මත යැපෙන මානව ප්‍රජාවන්ගේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; රට සංවර්ධනය කිරීම සඳහා සිදු කරනු ලබන සියලුම ඉදිකිරීම් නිසා ඌන සංවර්ධිත රටක් සංවර්ධනය කිරීම සාගර පරිසර පද්ධතියට බලපෑම් කළ හැකිය. බලගතු වෙළඳපොළ බලවේග මෙන්ම ජනගහනයේ සමහර අංශ අතර දරිද්‍රතාවය හේතුවෙන් අධික ලෙස ගොඩනැගීම සහ විනාශකාරී සූරාකෑම සාගර හා වෙරළබඩ සම්පත් පරිහානියට දායක වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ජනතාවගේ ජීවිතවලට පමණක් නොව සාගරයේ සහ එහි පරිසර පද්ධතියේ ජීවිතයට ද දායක වන භාවිතයන් සංවර්ධනය කිරීම. මෙම භාවිතයන් සමහරක් අතරට: තිරසාර ධීවර පිළිවෙත් සංවර්ධනය කිරීම, තිරසාර සමුද්‍ර වගා ශිල්පීය ක්‍රම සහ භාවිතයන් සහතික කිරීම, නැව්ගත කිරීමේ තිරසාර කළමනාකරණය සහ තිරසාර සංචාරක පිළිවෙත් ප්‍රවර්ධනය කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>00pfd3a0vq83jd56h7kgc1qjt0d2xcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800375</id>
      <parentid>800325</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>800375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39980" sha1="0y139mlkwfrj7hmrgyk3pql3w2g0trs" xml:space="preserve">[[File:Doctors-Cave-Beach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Doctors-Cave-Beach.jpg|thumb|ඩොක්ටර්ස් කේව් බීච් ක්ලබ් යනු මොන්ටෙගෝ බොක්කෙහි ජනප්‍රිය ගමනාන්තයකි.]]
[[File:Start_of_the_Blue_Mountains_just_north_of_Kingston,_Jamaica.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Start_of_the_Blue_Mountains_just_north_of_Kingston,_Jamaica.jpg|thumb|නිල් කඳු]]
ජැමෙයිකාව කැරිබියන් දූපත් වල තුන්වන විශාලතම දූපතයි.&lt;ref name=&quot;jamaica background&quot;&gt;{{cite web |title=County Background – Jamaica |url=http://www.bvsde.paho.org/bvsana/e/fulltext/perfiles/jamaica.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130153040/http://www.bvsde.paho.org/bvsana/e/fulltext/perfiles/jamaica.pdf |archive-date=30 November 2016 |access-date=11 October 2010 |publisher=Pan American Health Organization}}&lt;/ref&gt; එය 17° සහ 19°N අක්ෂාංශ සහ 76° සහ 79°W දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත. අභ්‍යන්තරයේ කඳු ආධිපත්‍යය දරයි: බටහිරින් ඩොන් ෆිගුරෙරෝ, සැන්ටා කෲස් සහ මැයි දින කඳු, මධ්‍යයේ වියළි වරාය කඳු සහ නැගෙනහිරින් ජෝන් ක්‍රෝ කඳු සහ නිල් කඳු, දෙවැන්න ජැමෙයිකාවේ උසම කන්ද වන නිල් කඳු මුදුන අඩංගු වේ, මීටර් 2,256.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Jamaica&quot;&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook – Jamaica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023238/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica |archive-date=11 January 2021 |access-date=29 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot;&gt;{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Jamaica |url=https://www.britannica.com/place/Jamaica |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930100130/https://www.britannica.com/place/Jamaica |archive-date=30 September 2019 |access-date=29 July 2019}}&lt;/ref&gt; ඒවා පටු වෙරළබඩ තැනිතලාවකින් වටවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Geogofjam&quot;&gt;{{cite web |title=Geography of Jamaica |url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/geography.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518020038/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/geography.htm |archive-date=18 May 2018 |access-date=11 October 2010 |publisher=Jamaica Gleaner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Jamaica&quot; /&gt; ජැමෙයිකාවේ නගර දෙකක් ඇත, පළමුවැන්න අගනුවර සහ ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානය වන කිංග්ස්ටන් වන අතර එය දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර දෙවැන්න උතුරු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති සංචාරක කටයුතු සඳහා කැරිබියන් හි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ නගරවලින් එකක් වන මොන්ටෙගෝ බොක්කයි. කිංග්ස්ටන් වරාය ලෝකයේ හත්වන විශාලතම ස්වාභාවික වරාය වන අතර,&lt;ref name=&quot;portauthority&quot;&gt;{{cite web |title=Port Authority History |url=http://www.portjam.com/nmCMS.php?p=history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110509235846/http://www.portjam.com/nmCMS.php?p=history |archive-date=9 May 2011 |access-date=11 October 2010 |publisher=Port Authority of Jamaica}}&lt;/ref&gt; එය 1872 දී නගරය අගනුවර ලෙස නම් කිරීමට දායක විය. අනෙකුත් කැපී පෙනෙන නගර අතර පෝට්මෝර්, ස්පාඤ්ඤ නගරය, සැවානා ලා මාර්, මැන්ඩෙවිල් සහ ඕචෝ රියෝස්, පෝර්ට් ඇන්ටෝනියෝ සහ නෙග්‍රිල් යන නිවාඩු නිකේතන නගර ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;majortownsandcities&quot;&gt;{{cite web |title=Jamaican Cities |url=http://www.my-island-jamaica.com/jamaican_cities.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917103147/http://www.my-island-jamaica.com/jamaican_cities.html |archive-date=17 September 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=My Island Jamaica}}&lt;/ref&gt;

සංචාරක ආකර්ෂණයන් අතර ශාන්ත ඈන් හි ඩන්ස් ගංගා දිය ඇල්ල, ශාන්ත එලිසබෙත් හි වයිඑස් දිය ඇල්ල, නිද්‍රාශීලී ගිනි කන්දක ආවාටයක් වන පෝට්ලන්ඩ් හි නිල් කලපුව,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 13, 2023 |title=Blue Lagoon |url=https://portlandmc.gov.jm/attractions/blue-lagoon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617151241/https://portlandmc.gov.jm/attractions/blue-lagoon |archive-date=June 17, 2022 |access-date=January 13, 2023 |website=[[Portland Parish|Portland]] Municipal Corporation}}&lt;/ref&gt; සහ දිවයිනේ පලිසඩෝස් ටොම්බොලෝ සෑදීමට උපකාරී වූ 1692 දී ප්‍රධාන භූමිකම්පාවක් සිදු වූ පෝර්ට් රෝයල් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;kingston&quot;&gt;{{cite web |date=23 March 2023 |title=Kingston tourist destinations |url=https://cheapholidayhacks.com/holidaydestinations/a-journey-through-the-caribbean-a-guide-to-its-culture-and-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206213505/https://cheapholidayhacks.com/holidaydestinations/a-journey-through-the-caribbean-a-guide-to-its-culture-and-history/ |archive-date=6 December 2023 |access-date=12 April 2023}}&lt;/ref&gt;

භූමිෂ්ඨ, ජලජ සහ සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිවල විවිධත්වය අතර වියළි හා තෙත් හුණුගල් වනාන්තර, වැසි වනාන්තර, ගංගා ආශ්‍රිත වනාන්තර, තෙත්බිම්, ගුහා, ගංගා, මුහුදු තෘණ ඇඳන් සහ කොරල් පර වේ. බලධාරීන් පරිසරයේ අතිමහත් වැදගත්කම සහ විභවය හඳුනාගෙන ඇති අතර වඩාත් &quot;සාරවත්&quot; ප්‍රදේශ කිහිපයක් &quot;ආරක්ෂිත&quot; ලෙස නම් කර ඇත. දිවයිනේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අතර කොක්පිට් කන්ට්‍රි, හෙල්ෂයර් කඳු සහ ලිච්ෆීල්ඩ් වනාන්තර රක්ෂිත ඇතුළත් වේ. 1992 දී, ජැමෙයිකාවේ පළමු සමුද්‍ර උද්‍යානය, වර්ග කිලෝමීටර් 15 කට ආසන්න (වර්ග සැතපුම් 5.8) ආවරණය කරමින්, මොන්ටෙගෝ බොක්කෙහි පිහිටුවන ලදී. පෝට්ලන්ඩ් බයිට් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය 1999 දී නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=CSI Activities (Portland Bight, Jamaica) |url=http://www.unesco.org/csi/act/jamaica/jamai2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309111105/http://www.unesco.org/csi/act/jamaica/jamai2.htm |archive-date=9 March 2013 |access-date=20 October 2012 |publisher=Unesco.org}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසරේ නිල් සහ ජෝන් ක්‍රෝ කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය වර්ග සැතපුම් 300 (කිලෝමීටර 780) ක් පමණ වන වනාන්තර ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි. එය දහස් ගණනක් ගස් හා පර්ණාංග විශේෂ සහ දුර්ලභ සතුන්ට සහාය වේ.

ජැමෙයිකාවේ වෙරළට ඔබ්බෙන් කුඩා දූපත් කිහිපයක් ඇත, විශේෂයෙන් පෝට්ලන්ඩ් බයිට් හි පරෙවි දූපත, ලුණු දූපත, ඩොල්ෆින් දූපත, දිගු දූපත, මහා එළුවා දූපත සහ කුඩා එළුවා දූපත සහ තවත් නැගෙනහිරින් පිහිටි ලයිම් කේ. ඊට බොහෝ දුරින් - දකුණු වෙරළට කිලෝමීටර 50-80ක් පමණ - ඉතා කුඩා මොරන්ට් කේ සහ පේද්‍රෝ කේ පිහිටා ඇත.

=== දේශගුණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_JAM_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_JAM_present.svg|thumb|ජැමෙයිකාවේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණය]]
ජැමෙයිකාවේ දේශගුණය නිවර්තන, උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත කාලගුණයක් ඇත, නමුත් ඉහළ අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ වඩාත් සෞම්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web |title=Jamaica Climate and Weather |url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Jamaica/Climate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627015148/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Jamaica/Climate/ |archive-date=27 June 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=Word Travels}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; ලිගුවානියා තැනිතලාව සහ පේද්‍රෝ තැනිතලාව වැනි දකුණු වෙරළ තීරයේ සමහර ප්‍රදේශ සාපේක්ෂව වියළි වැසි-සෙවණ ප්‍රදේශ වේ.&lt;ref name=&quot;Gleaner Climate&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Jamaica |url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/climate.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429091454/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/climate.htm |archive-date=29 April 2018 |access-date=11 October 2010 |publisher=Jamaica Gleaner}}&lt;/ref&gt;

ජැමෙයිකාව අත්ලාන්තික් නිවර්තන සුළි සුළං ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රධාන සංවර්ධන කලාපය තුළ පිහිටා ඇති අතර, මේ නිසා, දිවයින සමහර විට සැලකිය යුතු කුණාටු හානිවලට ලක් වේ.&lt;ref name=&quot;jamhurricanes&quot;&gt;{{cite web |title=Construction and Building in Jamaica |url=http://www.projects-abroad.org/volunteer-in-latin-america/building/jamaica/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205171026/http://www.projects-abroad.org/volunteer-in-latin-america/building/jamaica/ |archive-date=5 December 2010 |access-date=11 October 2010 |publisher=Projects Abroad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; චාලි සහ ගිල්බට් සුළි කුණාටු 1951 සහ 1988 දී පිළිවෙලින් ජැමෙයිකාවට සෘජුවම පහර දුන් අතර එමඟින් විශාල හානියක් සහ බොහෝ මරණ සිදුවිය. 2000 ගණන්වල (දශකය) අයිවන්, ඩීන් සහ ගුස්ටාව් සුළි කුණාටු ද දිවයිනට දැඩි කාලගුණයක් ගෙන ආවේය.

=== වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ ===
[[File:Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) adult male 2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) adult male 2.jpg|thumb|ජැමෙයිකාවේ ජාතික පක්ෂියා, රතු හොට සහිත ස්ට්‍රීමර්ටේල්.]]
[[File:Epicrates_subflavus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Epicrates_subflavus.jpg|thumb|ජැමෙයිකානු බෝවා]]
[[File:Stoplight-parrotfish.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stoplight-parrotfish.jpg|thumb|ජැමෙයිකානු ගිරා මාළුවා]]
ජැමෙයිකාවේ දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර, ශාක හා සතුන්ගෙන් පොහොසත් විවිධ පරිසර පද්ධති සඳහා සහාය වේ. සියවස් ගණනාවක් පුරා එහි ශාක ජීවිතය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇත; 1494 දී ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණි විට, කුඩා කෘෂිකාර්මික එළිපෙහෙළි කිරීම් හැර, රට ගැඹුරින් වනාන්තර විය. යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ගොඩනැගිලි සහ නැව් සැපයුම් සඳහා මහා දැව ගස් කපා, දැඩි කෘෂිකාර්මික වගාව සඳහා තැනිතලා, සැවානා සහ කඳු බෑවුම් ඉවත් කළහ.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; උක්, කෙසෙල් සහ පැඟිරි ගස් ඇතුළු බොහෝ නව ශාක හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt;

ජැමෙයිකාවේ ස්වදේශික සපුෂ්ප ශාක විශේෂ 3,000 ක් පමණ (ඉන් 1,000 කට වඩා ආවේණික වන අතර ඕකිඩ් විශේෂ 200 ක්), මල් නොදැරෙන ශාක විශේෂ දහස් ගණනක් සහ උද්භිද උද්‍යාන 20 ක් පමණ ඇති අතර, ඒවායින් සමහරක් වසර සිය ගණනක් පැරණි වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.mona.uwi.edu/lifesciences/cockpit.htm|title=LETTER OF THE DAY: Biologists speak on Cockpit mining|last=Aiken, Wilson, Vogel, Garraway PhD|first=Karl, Byron, Peter, Eric|date=21 January 2007|work=University of the West Indies|access-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712155740/http://www.mona.uwi.edu/lifesciences/cockpit.htm|archive-date=12 July 2010|location=University of the West Indies, Mona, Jamaica|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අධික වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන ප්‍රදේශවල උණ බම්බු, පර්ණාංග, කළුවර, මහෝගනී සහ රෝස්වුඩ් ශාක ද ඇත. පතොක් සහ ඒ හා සමාන වියළි ප්‍රදේශ ශාක දකුණු සහ නිරිතදිග වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබේ. බටහිර සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල විසිරී ඇති ගස් සහිත විශාල තණකොළ බිම් ඇත. ජැමෙයිකාව භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප තුනකට නිවහන වේ, ජැමෙයිකානු තෙතමනය සහිත වනාන්තර, ජැමෙයිකානු වියළි වනාන්තර සහ මහා ඇන්ටිලස් කඩොලාන.

කැරිබියන් දූපත් වලට ආවේණික වූ ජැමෙයිකාවේ සත්ත්ව විශේෂයට ආවේණික විශේෂ රාශියක් සහිත ඉතා විවිධාංගීකරණය වූ වනජීවීන් ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් සාගර දූපත් මෙන්ම, ගොඩබිම් ක්ෂීරපායින් බොහෝ දුරට වවුලන් විශේෂ කිහිපයක් වන අතර ඉන් අවම වශයෙන් ආවේණික විශේෂ තුනක් කොක්පිට් රටේ පමණක් දක්නට ලැබෙන අතර ඉන් එකක් අවදානමට ලක්ව ඇත. අනෙකුත් වවුලන් විශේෂ අතර අත්තික්කා කන සහ කෙස් සහිත වලිග සහිත වවුලන් ඇතුළත් වේ. ජැමෙයිකාවේ දැනට සිටින එකම වවුලන් නොවන දේශීය ක්ෂීරපායියා වන්නේ කෝනි ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන ජැමෙයිකානු හුටියා ය.&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; වල් ඌරා සහ කුඩා ආසියානු මැංගුස් වැනි හඳුන්වා දුන් ක්ෂීරපායින් ද බහුලව දක්නට ලැබේ. ජැමෙයිකාව උරග විශේෂ 50 ක් පමණ වාසය කරයි,&lt;ref&gt;{{cite web |title=THE REPTILE DATABASE |url=http://www.reptile-database.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102083427/http://reptile-database.org/ |archive-date=2 November 2015 |access-date=7 April 2020 |work=reptile-database.org}}&lt;/ref&gt; එයින් විශාලතම වන්නේ ඇමරිකානු කිඹුලා ය; කෙසේ වෙතත්, එය කළු ගඟ සහ තවත් ප්‍රදේශ කිහිපයක පමණක් පවතී. ඇනෝල්ස්, ඉගුවානා සහ රේසර් වැනි සර්පයන් සහ ජැමෙයිකානු බෝවා (දිවයිනේ විශාලතම සර්පයා) වැනි කටුස්සන් කොක්පිට් රට වැනි ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබේ. ජැමෙයිකාවේ දේශීය සර්ප විශේෂ අටෙන් එකක්වත් විෂ සහිත නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amphibians and reptiles found in Cockpit Country jamaica |url=http://www.cockpitcountry.com/Amphibians%20%26%20Reptiles.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110142008/http://www.cockpitcountry.com/Amphibians%20%26%20Reptiles.html |archive-date=10 January 2012 |access-date=31 October 2011 |publisher=Cockpitcountry.com}}&lt;/ref&gt;

ජැමෙයිකාවේ පක්ෂි විශේෂ 289 ක් පමණ සිටින අතර ඉන් විශේෂ 27 ක් ආවේණික වන අතර ඉන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති කළු-බිල්ඩ් ගිරවුන් සහ ජැමෙයිකානු කළු කුරුල්ලා යන දෙකම කොක්පිට් රටේ පමණක් දක්නට ලැබේ. එය හම්මිං කුරුල්ලන් විශේෂ හතරකට (ඒවායින් තුනක් ලෝකයේ වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ) ආවේණික නිවහන වේ: කළු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්, ජැමෙයිකානු අඹ, වර්වේන් හම්මිංබර්ඩ් සහ රතු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්. &quot;ඩොක්ටර් කුරුල්ලා&quot; ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන රතු-බිල්ඩ් ස්ට්‍රීමර්ටේල්, ජැමෙයිකානු ජාතික සංකේතයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Doctor Bird – Jamaica Information Service |url=http://jis.gov.jm/symbols/jamaican-national-bird-the-doctor-bird/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321065148/http://jis.gov.jm/symbols/jamaican-national-bird-the-doctor-bird/ |archive-date=21 March 2018 |access-date=8 March 2018 |work=jis.gov.jm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBJ&quot; /&gt; අනෙකුත් කැපී පෙනෙන විශේෂ අතර ජැමෙයිකානු ටෝඩි සහ මහා ෆ්ලෙමින්ගෝ ඇතුළත් වේ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=High Andean Flamingos (Jamaica) |url=https://www.cms.int/flamingos/en/country/jamaica |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203085427/https://www.cms.int/flamingos/en/country/jamaica |archive-date=3 February 2019 |access-date=2 February 2019 |publisher=Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (Germany)}}&lt;/ref&gt;

මිරිදිය කැස්බෑ විශේෂයක් ජැමෙයිකාවට ආවේණික වේ, ජැමෙයිකානු ස්ලයිඩර්. එය ජැමෙයිකාවේ සහ බහමාස් හි දූපත් කිහිපයක පමණක් දක්නට ලැබේ. ඊට අමතරව, බොහෝ වර්ගවල ගෙම්බන් දිවයිනේ බහුලව දක්නට ලැබේ, විශේෂයෙන් ගස් ගෙම්බන්.

ජැමෙයිකානු ජලයේ නැවුම් සහ ලුණු වතුර මත්ස්‍යයන්ගේ සැලකිය යුතු සම්පත් අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=All fishes reported from Jamaica |url=http://www.fishbase.org/Country/CountryChecklist.php?c_code=388&amp;vhabitat=all2&amp;csub_code= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909194629/http://www.fishbase.org/Country/CountryChecklist.php?c_code=388&amp;vhabitat=all2&amp;csub_code= |archive-date=9 September 2013 |access-date=14 October 2011 |work=fishbase.org}}&lt;/ref&gt; ලුණු වතුර මත්ස්‍යයන්ගේ ප්‍රධාන ප්‍රභේද වන්නේ කිංෆිෂ්, කොස්, මැකරල්, වයිටින්, බොනිටෝ සහ ටූනා ය. ඉඳහිට මිරිදිය සහ මෝය ආශ්‍රිත පරිසරයන්ට ඇතුළු වන මත්ස්‍යයන් අතර ස්නූක්, යුදෙව් මාළු, කඩොලාන ස්නැපර් සහ මල්ලට් ඇතුළත් වේ. ජැමෙයිකාවේ මිරිදියෙහි තම ජීවිතයෙන් වැඩි කාලයක් ගත කරන මත්ස්‍යයන් අතර සජීවී දරන්නන්, කිලිෆිෂ්, මිරිදිය ගොබි, කඳු මල්ලට් සහ ඇමරිකානු ඊල් විශේෂ රාශියක් ඇතුළත් වේ. තිලාපියා අප්‍රිකාවෙන් ජලජීවී වගාව සඳහා හඳුන්වා දී ඇති අතර ඒවා ඉතා සුලභ වේ. ජැමෙයිකාව අවට ජලයේ ඩොල්ෆින්, ගිරවුන් මාළු සහ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති මැනේටි ද දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nuwer |first=Rachel |author-link=Rachel Nuwer |title=Sea Cows Used To Walk on Land in Africa And Jamaica |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/sea-cows-used-to-walk-on-land-in-africa-and-jamaica-2742073/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402204116/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/sea-cows-used-to-walk-on-land-in-africa-and-jamaica-2742073/ |archive-date=2 April 2020 |access-date=7 April 2020 |website=Smithsonian Magazine}}&lt;/ref&gt;

ලෝකයේ විශාලතම සෙන්ටිපීඩ් වන ඇමසෝනියානු යෝධ සෙන්ටිපීඩ් ඇතුළු කෘමීන් සහ අනෙකුත් අපෘෂ්ඨවංශීන් බහුල වේ. දේශීය විශේෂ 35 ක් සහ උප විශේෂ 22 ක් ඇතුළුව සමනලුන් සහ සලබයන් විශේෂ 150 ක් පමණ ජැමෙයිකාවේ වාසය කරයි. එය බටහිර අර්ධගෝලයේ විශාලතම සමනලයා වන ජැමෙයිකානු ස්ලෝටේල්ගේ නිජබිම ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 June 2014 |title=Beautiful Butterflies – Jamaican Swallowtails Among Those on Display at IOJ |url=http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20140629/arts/arts1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041455/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20140629/arts/arts1.html |archive-date=24 January 2019 |access-date=23 January 2019 |website=Jamaica Gleaner |publisher=Jamaica Gleaner Newspaper}}&lt;/ref&gt;

=== ජලජ ජීවිතය ===
කොරල්පර පරිසර පද්ධති වැදගත් වන්නේ ඒවා මිනිසුන්ට ජීවනෝපාය, ආහාර, විනෝදාස්වාදය සහ ඖෂධීය සංයෝග සපයන අතර ඔවුන් ජීවත් වන භූමිය ආරක්ෂා කරන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite journal|last=Edwards|first=Peter E.T.|date=March 2009|title=Sustainable financing for ocean and coastal management in Jamaica: The potential for revenues from tourist user fees|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/14769/1/MPRA_paper_14769.pdf|url-status=dead|journal=Marine Policy|volume=33|issue=2|pages=376–385|bibcode=2009MarPo..33..376E|doi=10.1016/j.marpol.2008.08.005|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922024647/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/14769/1/MPRA_paper_14769.pdf|archive-date=22 September 2017|access-date=24 September 2019|s2cid=14123041}}&lt;/ref&gt; ජැමෙයිකාව එහි සංවර්ධනය සඳහා සාගරය සහ එහි පරිසර පද්ධතිය මත විශ්වාසය තබයි. කෙසේ වෙතත්, ජැමෙයිකාවේ සමුද්‍ර ජීවීන්ට ද බලපෑම් එල්ල වෙමින් පවතී. සමුද්‍ර ජීවීන්ට හොඳම සෞඛ්‍යයක් නොමැති වීමට දායක වන බොහෝ සාධක තිබිය හැකිය. ජැමෙයිකාවේ භූ විද්‍යාත්මක සම්භවය, භූ විෂමතා ලක්ෂණ සහ සෘතුමය ඉහළ වර්ෂාපතනය වෙරළබඩ සහ සාගර පරිසරයන්ට බලපාන ස්වාභාවික උපද්‍රව රාශියකට එය ගොදුරු වේ. මේවාට කුණාටු රළ, බෑවුම් බිඳවැටීම් (නායයෑම්), භූමිකම්පා, ගංවතුර සහ සුළි කුණාටු ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite web |date=June 2000 |title=Toward Developing a National Policy on Ocean and Coastal Zone Management |url=http://nepa.gov.jm/symposia_03/Policies/OceanandCoastalZoneManagementPolicy.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031022/http://nepa.gov.jm/symposia_03/Policies/OceanandCoastalZoneManagementPolicy.pdf |archive-date=25 December 2018 |access-date=2018-12-16 |website=nepa.gov.jm}}&lt;/ref&gt; ජැමෙයිකාවේ නෙග්‍රිල් සමුද්‍ර උද්‍යානයේ (NMP) කොරල්පර, ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති දැඩි සංවර්ධනයෙන් පසු පෝෂක දූෂණය සහ සාර්ව ඇල්ගී මල් පිපීම හේතුවෙන් වැඩි වැඩියෙන් බලපෑමට ලක්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lapointe|first1=B. E.|last2=Thacker|first2=K.|last3=Hanson|first3=C.|last4=Getten|first4=L.|date=July 2011|title=Sewage pollution in Negril, Jamaica: Effects on nutrition and ecology of coral reef macroalgae|url=https://www.researchgate.net/publication/225357464|url-status=live|journal=Chinese Journal of Oceanology and Limnology|volume=29|issue=4|page=775|bibcode=2011ChJOL..29..775L|doi=10.1007/s00343-011-0506-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520042531/https://www.researchgate.net/publication/225357464_Sewage_pollution_in_Negril_Jamaica_Effects_on_nutrition_and_ecology_of_coral_reef_macroalgae|archive-date=20 May 2021|access-date=2018-12-16|s2cid=84875443}}&lt;/ref&gt;[[File:RaftShilouette20221019_134124.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RaftShilouette20221019_134124.jpg|වම|thumb|වයිට් රිවර් රාෆ්ටින්]]
එම සාධකවලින් තවත් එකක් සංචාරක ව්‍යාපාරයට ඇතුළත් විය හැකිය: ජැමෙයිකාව ඉතා සංචාරක ස්ථානයක් වන බැවින්, දිවයින ලොව පුරා සිට මෙහි සංචාරය කරන බොහෝ පුද්ගලයින් ආකර්ෂණය කරයි. ජැමෙයිකානු සංචාරක කර්මාන්තය මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 32% ක් සහ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 36% ක් වන අතර එය බොහෝ දුරට හිරු, මුහුද සහ වැලි මත පදනම් වේ, මෙම ගුණාංග දෙක සෞඛ්‍ය සම්පන්න කොරල් පර පරිසර පද්ධති මත රඳා පවතී.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt; ජැමෙයිකාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරය නිසා, ජැමෙයිකාවට පමණක් නොහැකි බැවින් සංචාරකයා තම සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිය කළමනාකරණය කිරීමට මූල්‍යමය වශයෙන් උදව් කිරීමට කැමති දැයි බැලීමට ඔවුන් අධ්‍යයනයක් සකස් කර ඇත. සාගරය ලොව පුරා සියලුම රටවල් සම්බන්ධ කරයි, කෙසේ වෙතත්, සෑම කෙනෙකුම සහ සෑම දෙයක්ම සාගරයේ ගලායාමට සහ ජීවිතයට බලපායි. ජැමෙයිකාව විශේෂයෙන් එහි වෙරළ තීරයන් නිසා ඉතා සංචාරක ස්ථානයකි. ඔවුන්ගේ සාගර උපරිමයෙන් ක්‍රියාත්මක නොවන්නේ නම් ජැමෙයිකාවේ සහ එහි වෙසෙන ජනතාවගේ යහපැවැත්ම පිරිහීමට පටන් ගනී. OECD ට අනුව, සාගර සමස්ත ආර්ථිකයට වාර්ෂිකව ඩොලර් ට්‍රිලියන 1.5 ක අගය එකතු කිරීමේ දායකත්වයක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web |title=Oceans, Fisheries and Coastal Economies |url=http://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/oceans |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225030929/http://www.worldbank.org/en/topic/environment/brief/oceans |archive-date=25 December 2018 |access-date=2018-12-16 |website=World Bank}}&lt;/ref&gt; දූපතක සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ඔවුන්ගේ ආදායමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ලබා ගන්නේ ඔවුන්ගේ සාගරයෙන් ය.

=== දූෂණය ===
දූෂණය සිදුවන්නේ අපද්‍රව්‍ය, අපද්‍රව්‍ය පද්ධති සහ කසළ මගිනි. කෙසේ වෙතත්, මේ සියල්ල සාමාන්‍යයෙන් වැසි හෝ ගංවතුරෙන් පසු සාගරයට පැමිණේ. ජලයට එකතු වන සෑම දෙයක්ම සාගරයේ ගුණාත්මකභාවය සහ සමතුලිතතාවය වෙනස් කරයි. දුර්වල වෙරළබඩ ජල ගුණාත්මකභාවය ධීවර කර්මාන්තය, සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ සමුද්‍ර වගාව මෙන්ම සාගරයේ සහ වෙරළබඩ වාසස්ථානවල ජීව සම්පත්වල ජීව විද්‍යාත්මක තිරසාරභාවය අඩපණ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ජැමෙයිකාව ඔවුන්ගේ ජලය හරහා බොහෝ භාණ්ඩ ආනයනය කර අපනයනය කරයි. ජැමෙයිකාවට යන සමහර ආනයන අතරට ඛනිජ තෙල් සහ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන ඇතුළත් වේ. ගැටළු අතර මුහුදේ සිදුවන අනතුරු; ඛනිජ තෙල් සහ ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන දේශීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රවාහනය හරහා කාන්දු වීමේ අවදානම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; තෙල් කාන්දුවීම් සාමාන්‍යයෙන් සාගරයේ දක්නට නොලැබෙන රසායනික ද්‍රව්‍ය සමඟ සාගර ජීවීන්ට බාධා කළ හැකිය. ජැමෙයිකාවේ ද වෙනත් ආකාරයේ දූෂණයක් සිදු වේ. ජැමෙයිකාවේ ඝන අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ යාන්ත්‍රණ දැනට ප්‍රමාණවත් නොවේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; වැසි බලයෙන් ඝන අපද්‍රව්‍ය ජලයට වැටේ. ඝන අපද්‍රව්‍ය වනජීවීන්ට, විශේෂයෙන් ජල මතුපිට පෝෂණය වන සහ පාවෙන සුන්බුන් ආහාර ලෙස වරදවා වටහා ගන්නා පක්ෂීන්, මාළු සහ කැස්බෑවන්ට ද හානිකර වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; උදාහරණයක් ලෙස, කුරුල්ලන්ගේ සහ කැස්බෑවන්ගේ ගෙල වටා ප්ලාස්ටික් සිරවී ඇති අතර, ඒවා වර්ධනය වීමට පටන් ගන්නා විට ආහාර ගැනීමට සහ හුස්ම ගැනීමට අපහසු වන අතර, එමඟින් ප්ලාස්ටික් ඔවුන්ගේ ගෙල වටා තද වේ. ප්ලාස්ටික්, ලෝහ සහ වීදුරු කැබලි මාළු අනුභව කරන ආහාර ලෙස වරදවා වටහා ගත හැකිය. සෑම ජැමෙයිකානුවෙක්ම දිනකට අපද්‍රව්‍ය කිලෝග්‍රෑම් 1 (රාත්තල් 2) ක් ජනනය කරයි; මෙයින් 70% ක් පමණක් ජාතික ඝන අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණ අධිකාරිය (NSWMA) විසින් එකතු කරනු ලැබේ - ඉතිරි 30% පුළුස්සා හෝ ගලි/ජල මාර්ගවල බැහැර කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6–10 June 2005 |title=MARINE DEBRIS: JAMAICA'S RESPONSE |url=http://www.un.org/Depts/los/consultative_process/documents/6_davis.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107223159/https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/documents/6_davis.pdf |archive-date=7 January 2020 |access-date=2018-12-16 |website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

=== පාරිසරික ප්‍රතිපත්ති ===
සාගරය සහ ජලයට යටින් ඇති ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. ඒකාබද්ධ වෙරළ කලාප කළමනාකරණයේ (ICZM) ඉලක්කය වන්නේ වෙරළබඩ පරිසර පද්ධතිවල ජෛව විවිධත්වය සහ ඵලදායිතාව පවත්වා ගනිමින් වෙරළබඩ සම්පත් මත යැපෙන මානව ප්‍රජාවන්ගේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; රට සංවර්ධනය කිරීම සඳහා සිදු කරනු ලබන සියලුම ඉදිකිරීම් නිසා ඌන සංවර්ධිත රටක් සංවර්ධනය කිරීම සාගර පරිසර පද්ධතියට බලපෑම් කළ හැකිය. බලගතු වෙළඳපොළ බලවේග මෙන්ම ජනගහනයේ සමහර අංශ අතර දරිද්‍රතාවය හේතුවෙන් අධික ලෙස ගොඩනැගීම සහ විනාශකාරී සූරාකෑම සාගර හා වෙරළබඩ සම්පත් පරිහානියට දායක වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ජනතාවගේ ජීවිතවලට පමණක් නොව සාගරයේ සහ එහි පරිසර පද්ධතියේ ජීවිතයට ද දායක වන භාවිතයන් සංවර්ධනය කිරීම. මෙම භාවිතයන් සමහරක් අතරට: තිරසාර ධීවර පිළිවෙත් සංවර්ධනය කිරීම, තිරසාර සමුද්‍ර වගා ශිල්පීය ක්‍රම සහ භාවිතයන් සහතික කිරීම, නැව්ගත කිරීමේ තිරසාර කළමනාකරණය සහ තිරසාර සංචාරක පිළිවෙත් ප්‍රවර්ධනය කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>0y139mlkwfrj7hmrgyk3pql3w2g0trs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෙක්සිකෝවේ සංස්කෘතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179185</id>
    <revision>
      <id>800349</id>
      <parentid>781065</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62025" sha1="ehiqyz94th2cvu3mayz6jnky85gohq5" xml:space="preserve">[[File:211-ANIVERSARIO-DEL-GRITO-DE-INDEPENDENCIA_(3).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:211-ANIVERSARIO-DEL-GRITO-DE-INDEPENDENCIA_(3).jpg|දකුණ|thumb|The Cry of Dolores. සෑම වසරකම නිදහස් දිනයට පෙර දින, මෙක්සිකෝවේ ජනාධිපතිවරයා මෙක්සිකෝ නගරයේ ජාතික මාළිගාවේ බැල්කනියේ සිට.]]
මෙක්සිකානු සංස්කෘතිය සංක්‍රමණය, ජයග්‍රහණය සහ වෙළඳාම හරහා විවිධ ජනයා අතර අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳ දීර්ඝ හා සංකීර්ණ ඉතිහාසයක් පිළිබිඹු කරයි. සියවස් තුනක ස්පාඤ්ඤ පාලනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්පාඤ්ඤ සංස්කෘතිය විවිධ ස්වදේශික කණ්ඩායම් සමඟ මිශ්‍ර විය. යටත් විජිත යුගයේදී ස්වදේශික ජනගහනය ක්‍රිස්තියානි යුරෝපීය සංස්කෘතියට උකහා ගැනීමට ගත් උත්සාහයන් අර්ධ වශයෙන් සාර්ථක වූ අතර, බොහෝ පූර්ව-කොලොම්බියානු සිරිත් විරිත්, සම්ප්‍රදායන් සහ සම්මතයන් කලාපීයව (විශේෂයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල) පැවතීම හෝ සමමුහුර්ත වීම; අනෙක් අතට, බොහෝ ස්පාඤ්ඤ පදිංචිකරුවන් සංස්කෘතිය හෝ අන්තර් විවාහ හරහා දේශීය ප්‍රජාවන්ට ඒකාබද්ධ විය. කෙසේ වෙතත්, පන්ති, ජනවාර්ගිකත්වය සහ ජාතිය යන රේඛා ඔස්සේ ඉහළ මට්ටමේ ස්ථරීකරණයක් සුවිශේෂී උප සංස්කෘතීන් පවත්වාගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico - Health, Welfare, Poverty {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Mexico/Health-and-welfare |access-date=2024-06-04 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

දශක හතරක සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ යුද්ධයෙන් පසු සාපේක්ෂ සාමය ගෙන ආ පෝර්ෆිරියානු යුගය (එල් පෝර්ෆිරියාටෝ) (1876–1911), බොහෝ විට රජයේ සහාය ඇතිව දර්ශනය සහ කලාව වර්ධනය විය. එතැන් සිට, මෙක්සිකානු විප්ලවය අතරතුර උද්දීපනය වූ පරිදි, සංස්කෘතික අනන්‍යතාවය මෙස්ටිසාජේ හි අත්තිවාරම දමා ඇත: විවිධ ජාතීන් සහ සංස්කෘතීන් මිශ්‍ර කිරීම, එහි ස්වදේශික (එනම් ඇමරිකානු ඉන්දියානු) මූලද්‍රව්‍යය එහි හරය වේ.{{Citation needed|date=September 2024}} මෙක්සිකානු ජනතාව සෑදූ විවිධ ජනවාර්ගිකත්වයන් සැලකිල්ලට ගනිමින්, ලා රාසා කොස්මිකා (කොස්මික් ජාතිය) (1925) හි ජෝස් වස්කොන්සෙලෝස් මෙක්සිකෝව සහ ලතින් ඇමරිකාව සියලු ජාතීන්ගේ ද්‍රවාංකය ලෙස අර්ථ දැක්වීය (එමගින් මෙස්ටිසෝගේ අර්ථ දැක්වීම දිගු කරයි) ජීව විද්‍යාත්මකව පමණක් නොව සංස්කෘතික වශයෙන් ද.&lt;ref name=&quot;vasconcelos160&quot;&gt;{{Cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (translator)|title=La Raza Cósmica (The Cosmic Race)|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් මෙක්සිකානු බුද්ධිමතුන් &quot;මෙක්සිකානු සංස්කෘතියේ ජාතික ආචාර ධර්ම සොයා ගැනීමට&quot; උත්සාහ කරන ලෝ මෙක්සිකානෝගේ අදහස සමඟ පොරබදමින් සිටියහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Phelan|first1=John Leddy|date=1 August 1956|title=México y lo Mexicano|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1956-08_36_3/page/309|journal=Hispanic American Historical Review|volume=36|issue=3|pages=309–318|doi=10.1215/00182168-36.3.309|jstor=2509215|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; නොබෙල් ත්‍යාගලාභී ඔක්ටේවියෝ පාස් ද ලැබ්රින්ත් ඔෆ් සොලිටියුඩ් හි මෙක්සිකානු ජාතික චරිතයක් පිළිබඳ සංකල්පය ගවේෂණය කරයි.

=== කලාව ===
[[File:Diego_Rivera_and_Frida_Kahlo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Diego_Rivera_and_Frida_Kahlo.jpg|වම|thumb|ඩියාගෝ රිවේරා සහ ෆ්‍රීඩා කාලෝ, වඩාත් ප්‍රසිද්ධ මෙක්සිකානු කලාකරුවන් දෙදෙනෙකි.]]පින්තාරු කිරීම මෙක්සිකෝවේ පැරණිතම කලාවකි. මෙක්සිකානු භූමියේ ගුහා සිතුවම් වසර 7500 ක් පමණ පැරණි වන අතර එය බජා කැලිෆෝනියා අර්ධද්වීපයේ ගුහා වලින් සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/2002/12/12/ciencia/1292233.html Descubierta en una cueva de México la pintura rupestre más Antigua de América / EL MUNDO] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213061450/http://www.elmundo.es/2002/12/12/ciencia/1292233.html|date=February 13, 2009}}&lt;/ref&gt; පූර්ව-කොලොම්බියානු මෙක්සිකානු කලාව ගොඩනැගිලි සහ ගුහාවල, ඇස්ටෙක් කේතවල, පිඟන් මැටිවල, ඇඳුම් ආදියෙහි දක්නට ලැබේ; මේ සඳහා උදාහරණ වන්නේ බොනම්පක්හි මායා බිතුසිතුවම් හෝ ටියෝටිහුවාකාන්, කැකැක්ස්ට්ලා සහ මොන්ටේ ඇල්බන් හි දක්නට ලැබෙන බිතුසිතුවම් ය.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot;&gt;{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|url=https://books.google.com/books?id=fqdKCAAAQBAJ&amp;pg=PT38|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28643-6|page=38|date=13 April 2015}}&lt;/ref&gt; 16 වන සියවසේදී, අලුතින් ඉදිකරන ලද පල්ලි සහ ආරාමවල මුල් යටත් විජිත යුගයේදී ක්‍රිස්තියානි ආගමික තේමාවන් සහිත බිතුසිතුවම් වැදගත් මල් පිපීමක් ඇති කළේය. උදාහරණ ඇකොල්මන්, ඇක්ටොපන්, හියුජොට්සින්ගෝ, ටෙකමාචල්කෝ සහ සිනාකැන්ටෙපෙක් වලින් සොයාගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;mexorg&quot;&gt;{{cite web |last=Ekland |first=Charlote |title=Mexican Colonial Architecture |url=http://www.mexicanarchitecture.org/glossary/index.php?detail=121 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526112024/http://www.mexicanarchitecture.org/glossary/index.php?detail=121 |archive-date=May 26, 2012 |access-date=November 29, 2011 |publisher=Mexican Architecture}}&lt;/ref&gt;

බටහිර රටවල මුල් නූතන යුගයේ බොහෝ කලාවන් මෙන්, යටත් විජිත යුගයේ මෙක්සිකානු කලාව දහසයවන සහ දහහත්වන සියවස් වලදී ආගමික විය. දහහත්වන සියවසේ අගභාගයේ සිට, වඩාත් කැපී පෙනෙන ලෙස දහඅටවන සියවසේදී, ලෞකික චිත්‍ර සහ වාර්ගික වර්ගවල රූප, ඊනියා කැස්ටා සිතුවම් දර්ශනය විය.&lt;ref&gt;Katzew, Ilona. ''Casta Painting: Images of Race in Eighteenth-Century Mexico''.  New Haven: Yale University Press 2005&lt;/ref&gt; යටත් විජිත යුගයේ අගභාගයේ වැදගත් චිත්‍ර ශිල්පීන් වූයේ ජුවාන් කොරියා, ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි විලල්පන්ඩෝ සහ මිගෙල් කබ්රේරා ය. නිදහසින් පසු මුල් මෙක්සිකෝවේ, දහනව වන සියවසේ සිතුවම් කැපී පෙනෙන ආදර බලපෑමක් ඇති කළේය; භූ දර්ශන සහ චිත්‍ර මෙම යුගයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම ප්‍රකාශනය විය. හර්මෙනිගිල්ඩෝ බුස්ටෝස් යනු මෙක්සිකානු කලාවේ ඉතිහාස ලේඛනයේ වඩාත්ම අගය කරන ලද චිත්‍ර ශිල්පීන්ගෙන් කෙනෙකි. අනෙකුත් චිත්‍ර ශිල්පීන් අතර සන්තියාගෝ රෙබුල්, ෆීලික්ස් පාර්රා, ඉයුජීනියෝ ලැන්ඩෙසියෝ සහ ඔහුගේ කැපී පෙනෙන ශිෂ්‍යයෙකු වන භූ දර්ශන කලාකරු ජෝස් මාරියා වෙලාස්කෝ ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;Widdiefield, Stacie G. ''The Embodiment of the National in Late Nineteenth-Century Mexican Painting''. Tucson: University of Arizona Press 1996&lt;/ref&gt;[[File:Murales_Rivera_-_Markt_in_Tlatelolco_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Murales_Rivera_-_Markt_in_Tlatelolco_3.jpg|දකුණ|thumb|ඩියාගෝ රිවේරා විසින් රචිත බිතු සිතුවම පූර්ව-කොලොම්බියානු ඇස්ටෙක් නගරය වන ටෙනොච්ටිට්ලාන් පෙන්වයි. මෙක්සිකෝ නගරයේ පැලසියෝ නැෂනල් හි.]]ඩියාගෝ රිවේරා, ඩේවිඩ් ඇල්ෆාරෝ සික්විරෝස් සහ ජෝස් ක්ලෙමන්ට් ඔරොස්කෝ වැනි 20 වන සියවසේදී, මෙක්සිකානු බිතුසිතුවමේ &quot;ලොකු තිදෙනා&quot; ලෙස හැඳින්වෙන චිත්‍ර ශිල්පීන් ලොව පුරා පිළිගැනීමක් ලබා ගත්හ. මෙක්සිකානු රජය විසින් පොදු ගොඩනැගිලිවල බිත්ති මත මහා පරිමාණ ඓතිහාසික බිතුසිතුවම් පින්තාරු කිරීම සඳහා ඔවුන්ට පැවරූ අතර, එය මෙක්සිකානු විප්ලවය සහ මෙක්සිකානු සංස්කෘතික අනන්‍යතාවය පිළිබඳ ජනප්‍රිය සංජානන හැඩගැස්වීමට උපකාරී විය.&lt;ref&gt;Anreus, Robin Adèle Greeley, and Leonard Folgarait, eds. ''Mexican Muralism: A Critical History''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 2012.&lt;/ref&gt; ෆ්‍රීඩා කාලෝගේ බොහෝ දුරට පෞද්ගලික ප්‍රතිමූර්තිය බොහෝ දෙනා විසින් කාන්තා කලාකරුවෙකුගේ වැදගත්ම ඓතිහාසික කෘතිය ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;Lozano, Luis-Martin, ed. ''Frida Kahlo: The Complete Paintings''. Taschen 2021.{{ISBN|9783836574204}}&lt;/ref&gt;

21 වන සියවසේදී, මෙක්සිකෝ නගරය ලෝකයේ ඉහළම කලා කෞතුකාගාර සාන්ද්‍රණයකට නිවහන විය. එකතුකරන්නා ඉයුජීනියෝ ලෝපෙස් ඇලොන්සෝ විසින් ආරම්භ කරන ලද සහ කලා උපදේශක එස්තෙල්ලා ප්‍රොවාස් විසින් ශක්තිමත් කරන ලද, එවැනි ආකාරයේ විශාලතම එකතුව වන මියුසියෝ ජුමෙක්ස් වැනි ආයතන, ලතින් ඇමරිකාවේ සමකාලීන කලාව පිළිබඳ සංකල්පය වෙනස් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.frieze.com/article/urs-fischer-lovers-2022-review|title=Urs Fischer Spotlights Pluralistic Notions of Love|last=Amadour|first=Ricky|date=28 April 2022|work=Frieze|access-date=1 January 2024|issue=228|language=en|issn=0962-0672}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Greet|first1=Michele|url=https://books.google.com/books?id=DQpQDwAAQBAJ&amp;dq=esthella+provas+and+eugenio+lopez&amp;pg=PT220|title=Art Museums of Latin America: Structuring Representation|last2=Tarver|first2=Gina McDaniel|date=8 March 2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-77790-2|language=en}}&lt;/ref&gt; රුෆිනෝ ටමායෝ විසින් ආරම්භ කරන ලද මියුසියෝ ටමායෝ ආර්ටේ සමකාලීනය ද ප්‍රමුඛ ආයතනයක් ලෙස සලකනු ලබන අතර විදේශීය කලාකරුවන් පුළුල් ජනගහනයකට හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 June 2023 |title=Museo Tamayo celebrates contemporary art in Mexico City - The Yucatan Times |url=https://www.theyucatantimes.com/2023/06/museo-tamayo-celebrates-contemporary-art-in-mexico-city/ |access-date=1 January 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; කුරිමන්සුට්ටෝ සහ එෆ් එෆ් ප්‍රොජෙක්ට්,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kinsella |first=Eileen |date=3 May 2018 |title=Mexico City's kurimanzutto Gallery Opens a New York Outpost With a Scrappy Ode to the Big Apple |url=https://news.artnet.com/market/mexico-city-manhattan-kurimanzutto-gallery-opens-new-york-1277855 |access-date=1 January 2024 |website=Artnet News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kinsella |first=Eileen |date=23 November 2020 |title=Latin American Galleries Missing Out on Miami Beach Have Banded Together to Form Their Own Version of Art Basel in Mexico City |url=https://news.artnet.com/market/art-basel-miami-beach-in-mexico-city-1925437 |access-date=1 January 2024 |website=Artnet News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;ඇතුළු ජාත්‍යන්තර කලාභවන සඳහා ද රට කේන්ද්‍රස්ථානයක් වන අතර ගේබ්‍රියෙල් ඔරොස්කෝ, බොස්කෝ සෝඩි, ස්ටෙෆාන් බෘග්මන්, සහ මාරියෝ ගාර්ෂියා ටොරස් ඇතුළු ප්‍රමුඛ කලාකරුවන් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Davison |first=Tamara |date=1 August 2018 |title=Gabriel Orozco: The pioneer of Mexico's modern art movement |url=https://ec2-18-118-37-10.us-east-2.compute.amazonaws.com/gabriel-orozco/1147/ |access-date=1 January 2024 |website=Aztec Reports |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ===
මෙසෝඇමරිකානු ශිෂ්ටාචාරවල ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සරල සිට සංකීර්ණ දක්වා ශෛලියෙන් පරිණාමය විය. 1987 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස නම් කරන ලද ටියෝටිහුවාකන්, පුරාණ පිරමිඩ ඉදිකිරීමේ ප්‍රමුඛතම උදාහරණයකි. මායාවරුන්ගේ නගර නූතන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්ට කැපී පෙනෙන්නේ විශාල නාගරික මධ්‍යස්ථාන (විස්තීර්ණ ගල් ඉදිකිරීම් සහිත) සහ සාමාන්‍යයෙන් සංකීර්ණ මාර්ග ජාලයක් සහිත ඝන වනාන්තරයක් අතර ඒකාබද්ධතාවයේ උදාහරණ ලෙස ය. පූර්ව-කොලොම්බියානු මෙසෝඇමරිකාව ද ඔල්මෙක්, පුක් සහ ඕසමෙරිකන් ජනයාගෙන් සුවිශේෂී වාස්තු විද්‍යාත්මක බලපෑම් දුටුවේය.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot; /&gt;

[[File:Palacio_de_Bellas_Artes,_Mexico_City,_MX.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_de_Bellas_Artes,_Mexico_City,_MX.jpg|thumb|බොහෝ බිතුසිතුවම්, කලා කෘති සහ ප්‍රධාන රංගන අවකාශයක් සහිත පැලසියෝ ඩි බෙලාස් ආර්ට්ස් (ලලිත කලා මාලිගය)]]
ස්පාඤ්ඤ ආගමනයත් සමඟ, අරාබි බලපෑම් සහිත ග්‍රීක-ලතින් අනුපිළිවෙලෙහි වාස්තු විද්‍යාත්මක න්‍යායන් හඳුන්වා දෙන ලදී. මහාද්වීපයේ ස්පාඤ්ඤ පැවැත්මේ මුල් දශක කිහිපය තුළ, ඉහළ මට්ටමේ ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි ක්‍රියාකාරකම්, විශේෂයෙන් ඩොමිනිකන්වරුන් හෝ ෆ්‍රැන්සිස්කන්වරුන් වැනි භක්තිමත් නියෝග මගින්, බොහෝ විට රෝමනෙස්ක්, ගොතික් හෝ මුඩෙජාර් අංග සමඟ බොහෝ ආරාම ඉදිකිරීම අදහස් කළේය. ඊට අමතරව, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සහ ආදිවාසී ජනතාව අතර අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය ටෙක්විට්කි (නහුවාට්ල් වෙතින්: සේවකයා හෝ තනන්නා) වැනි කලාත්මක ශෛලීන් ඇති කළේය. වසර ගණනාවකට පසු, බැරොක් සහ මැනරිස්ට් ශෛලීන් විශාල ආසන දෙව්මැදුරන් සහ සිවිල් ගොඩනැගිලිවල පැවති අතර, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, මොසරාබික් ප්‍රවණතා සහිත හසින්ඩස් හෝ වංශවත් වතු ඉදිකරන ලදී.&lt;ref name=&quot;mexorg&quot; /&gt; 19 වන සියවසේදී, රට නිදහස ලබා ජනරජයක් ලෙස ස්ථාපිත වීමට උත්සාහ කිරීමත් සමඟ නව සම්භාව්‍ය ව්‍යාපාරය ඇති විය. ප්‍රසිද්ධ උදාහරණයක් වන්නේ 1829 දී නිම කරන ලද අනාථ නිවාසයක් සහ රෝහල් සංකීර්ණයක් වන හොස්පිසියෝ කබානාස් ය. කලා නවෝ සහ කලා ඩෙකෝ යනු ග්‍රීක-රෝම සහ පූර්ව-කොලොම්බියානු සංකේත සමඟ මෙක්සිකානු ජාතියේ අනන්‍යතාවය සනිටුහන් කිරීම සඳහා පැලසියෝ ඩි බෙලාස් ආර්ටෙස් නිර්මාණයට හඳුන්වා දුන් ශෛලීන් ය.&lt;ref name=&quot;lonely&quot;&gt;{{cite web |title=Palacio de Bellas Artes |url=http://www.lonelyplanet.com/mexico/mexico-city/sights/376019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313200055/http://www.lonelyplanet.com/mexico/mexico-city/sights/376019 |archive-date=March 13, 2014 |access-date=February 18, 2010 |publisher=Lonely Planet Guides}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ciudad_de_Mexico_-_1194_-_Auditorio_Nacional.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ciudad_de_Mexico_-_1194_-_Auditorio_Nacional.jpg|වම|thumb|ජාතික ශ්‍රවණාගාරය]]
20 වන සියවසේදී වර්ධනය වූ නව ජාතිකවාදී හැඟීමක් සමඟ, ශක්තිමත් මධ්‍යම රජයක් මෙක්සිකෝවේ නූතනත්වය සහ අනෙකුත් ජාතීන්ගෙන් වෙනස් වීම පෙන්වීමට ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය භාවිතා කිරීමට උත්සාහ කළ විධිමත් ප්‍රතිපත්ති නිකුත් කළේය. මෙක්සිකානු නූතනවාදී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ දියුණුව විශේෂයෙන් 1950 ගණන්වල මැද භාගයේ මෙක්සිකෝවේ ජාතික ස්වයං පාලන විශ්ව විද්‍යාලයේ ප්‍රධාන මණ්ඩපය වන මෙක්සිකෝ නගරයේ සියුඩාඩ් විශ්ව විද්‍යාලය ඉදිකිරීමේදී ප්‍රකාශ විය. මාරියෝ පානි, ඉයුජීනියෝ පෙෂාඩ් සහ එන්රික් ඩෙල් මොරල් ඇතුළු යුගයේ වඩාත්ම කීර්තිමත් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද මෙම ගොඩනැගිලිවල ඩියාගෝ රිවේරා, ඩේවිඩ් ඇල්ෆාරෝ සික්විරෝස් සහ හෝසේ චාවේස් මොරඩෝ යන කලාකරුවන්ගේ බිතුසිතුවම් ඇත. එතැන් සිට එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |date=29 June 2007 |title=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/news/364 |access-date=17 August 2013 |publisher=Whc.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

නූතන මෙක්සිකෝවේ &quot;කාබනික&quot; න්‍යාය වර්ධනය කළ පළමු පාරිසරික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්ගෙන් කෙනෙකි ජුවාන් ඕ'ගෝර්මන්, ෆ්‍රෑන්ක් ලොයිඩ් රයිට්ගේ ප්‍රවේශයන් තුළම භූ දර්ශනයට ගොඩනැගිලි ඒකාබද්ධ කිරීමට උත්සාහ කළ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arquitectura mexicana |url=http://www.arqhys.com/arquitectura-mexicana.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015150356/http://www.arqhys.com/arquitectura-mexicana.html |archive-date=15 October 2017 |access-date=15 January 2018 |website=www.arqhys.com}}&lt;/ref&gt; අතීතයේ විලාසයන්ට සමාන නොවන නව ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් සෙවීමේදී, එය බිතුසිතුවම් සිතුවම් සහ භූමි අලංකරණය සමඟ ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශනයක් අත්කර ගනී. ලුයිස් බැරගන් අවකාශයේ හැඩය මෙක්සිකෝවේ සහ මධ්‍යධරණී රටවල (ස්පාඤ්ඤය-මොරොක්කෝව) ග්‍රාමීය ස්වභාෂා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ආකාර සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය, විවිධ ස්වරවලින් ආලෝකය සහ සෙවන හසුරුවන වර්ණ ඒකාබද්ධ කරමින් ජාත්‍යන්තර අවමවාදය දෙස බැලීමට විවෘත කරයි. ඔහු 1980 දී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ඉහළම සම්මානය වන ප්‍රිට්ස්කර් ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;eighty&quot;&gt;{{Cite web |last=Endicott |first=Katherine |date=14 October 2006 |title=The Mexican garden revisited |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/10/14/HOG51LMROS1.DTL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919002659/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F10%2F14%2FHOG51LMROS1.DTL |archive-date=19 September 2011 |access-date=26 June 2009 |work=San Francisco Chronicle}}&lt;/ref&gt;

=== ආහාර පිසීම ===
[[File:Comida_en_la_Feria_del_Mole_2014_12.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Comida_en_la_Feria_del_Mole_2014_12.JPG|වම|thumb|ජනරජය පුරා දුසිම් ගණනක් වර්ග ඇති මෝල් සෝස්, මෙක්සිකානුඩෑඩ් හි සංකේතයක් ලෙස සැලකේ&lt;ref name=&quot;Mole&quot;&gt;{{cite web |title=El mole símbolo de la mexicanidad |url=http://www.cultura.gob.mx/turismocultural/cuadernos/pdf12/articulo4.pdf |access-date=27 September 2016 |publisher=CONACULTA}}&lt;/ref&gt; සහ මෙක්සිකෝවේ ජාතික ආහාරය ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Mole&quot; /&gt;]]
වර්තමාන මෙක්සිකානු ආහාරවල මූලාරම්භය ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත යුගයේදී ස්ථාපිත කරන ලද අතර එය ස්පාඤ්ඤයේ ආහාර සහ ස්වදේශික දේශීය අමුද්‍රව්‍ය මිශ්‍රණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=University of Puget Sound |title=History and influences of Mexican food. |url=http://projects.ups.edu/jlago/spring2003/250a/jlkeller/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208232651/http://projects.ups.edu/jlago/spring2003/250a/jlkeller/ |archive-date=8 December 2011}}&lt;/ref&gt; මෙක්සිකෝවට ආවේණික ආහාර අතර ඉරිඟු, ගම්මිරිස් එළවළු, කැලබසා, අලිගැටපේර, බතල, තුර්කිය, බෝංචි වර්ග රාශියක් සහ අනෙකුත් පලතුරු සහ කුළුබඩු ඇතුළත් වේ. ඒ හා සමානව, අද භාවිතා කරන සමහර ඉවුම් පිහුම් ශිල්පීය ක්‍රම පූර්ව-කොලොම්බියානු ජනයාගෙන් උරුම වී ඇත, එනම් ඉරිඟු නික්ස්ටමලීකරණය, බිම් මට්ටමේ උඳුන් වල ආහාර පිසීම, මොල්කජෙට් සහ මෙටේට් වලින් ඇඹරීම. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සමඟ ඌරු මස්, හරක් මස් සහ කුකුල් මස්; ගම්මිරිස්, සීනි, කිරි සහ එහි සියලුම ව්‍යුත්පන්නයන්, තිරිඟු සහ සහල්, පැඟිරි පලතුරු සහ මෙක්සිකානුවන්ගේ දෛනික ආහාර වේලෙහි කොටසක් වන තවත් අමුද්‍රව්‍ය සමූහයක් පැමිණියේය.

සහස්‍ර දෙකක් පැරණි සූපශාස්ත්‍ර සම්ප්‍රදායන්ගේ මෙම රැස්වීමෙන්, පොසෝල්, මෝල් සෝස්, බාබකෝවා සහ ටමලේ එහි වර්තමාන ආකාරවලින්, චොකලට්, විශාල පරාසයක පාන්, ටැකෝ සහ මෙක්සිකානු වීදි ආහාරවල පුළුල් පරාසයක් බිහි විය. ඇටෝල්, චැම්පුරාඩෝ, කිරි චොකලට් සහ අගුවාස් ෆ්‍රෙස්කා වැනි පාන වර්ග බිහි විය; ඇසිට්‍රෝන් වැනි අතුරුපස සහ ස්ඵටිකීකරණය කරන ලද රසකැවිලි, රොම්පෝප්, කැජෙටා, ජෙරිකායා සහ රටේ සෑම ප්‍රදේශයකම කන්‍යා සොහොයුරියන්ගේ කන්‍යාරාමවල නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රීතිමත් ආහාරවල පුළුල් පරාසයක් බිහි විය.

2005 දී, මෙක්සිකෝව යුනෙස්කෝවේ ලෝක උරුම අඩවිය සඳහා එහි ගැස්ට්‍රොනොමික් අපේක්ෂකත්වය ඉදිරිපත් කළ අතර, මේ සඳහා රටක් තම ගැස්ට්‍රොනොමික් සම්ප්‍රදාය ඉදිරිපත් කළ පළමු අවස්ථාව එයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=La Crónica de Hoy |date=20 September 2005 |title=Presentan en París candidatura de gastronomía mexicana |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109 |archive-date=23 October 2012 |access-date=19 January 2018}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිඵලය ඍණාත්මක විය, මන්ද කමිටුව මෙක්සිකානු ආහාරවල ඉරිඟු වල වැදගත්කම පිළිබඳව නිසි අවධානයක් යොමු නොකළ බැවිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=esmas.com |date=25 November 2005 |title=Cocina mexicana, fuera de la UNESCO |url=http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html |archive-date=23 October 2012}}&lt;/ref&gt; 2010 නොවැම්බර් 16 වන දින මෙක්සිකානු ගැස්ට්‍රොනොමි යුනෙස්කෝව විසින් අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමයක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;GastronomiaPatrimonio&quot;&gt;{{citation|title=Cocina, fiesta y cantos mexicanos reconocidos por UNESCO|date=16 November 2010|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024140247/http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html|publisher=[[El Universal (Mexico City)]] (newspaper)|access-date=19 January 2018|archive-date=24 October 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව, 2019 අප්‍රේල් මාසයේදී ලොව හොඳම අවන්හල් 50 සහ 2023 දී එලේනා රෙයිගඩාස් විසින් ලොව හොඳම කාන්තා සූපවේදියා ලෙස ඩැනියෙලා සොටෝ-ඉන්ස් නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{citation|title=Latina chef Daniela Soto-Innes is youngest to be named 'World's Best Female Chef'|date=26 April 2019|url=https://www.nbcnews.com/news/latino/latina-chef-daniela-soto-innes-youngest-be-named-world-s-n998946|website=NBC News|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt;

=== සාහිත්‍යය ===
[[File:Octavio_Paz_-_1988_Malmö.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Octavio_Paz_-_1988_Malm%C3%B6.jpg|thumb|සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනාගත් එකම මෙක්සිකානු ජාතික ඔක්ටේවියෝ පාස්]]
මෙක්සිකානු සාහිත්‍යයට එහි පූර්වගාමීන් මෙසෝඇමරිකාවේ ආදිවාසී ජනාවාසවල සාහිත්‍යය තුළ ඇත. පූර්ව-කොලොම්බියානු මෙක්සිකෝවේ කාව්‍යයට පොහොසත් සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායක් තිබූ අතර එය පුළුල් කාණ්ඩ දෙකකට බෙදා ඇත - ලෞකික සහ ආගමික. ඇස්ටෙක් කවි ගායනා කරන ලදී, ගායනා කරන ලදී, නැතහොත් කතා කරන ලදී, බොහෝ විට බෙරයක් හෝ වීණාවක් වාදනය කරමින්. ටෙනොච්ටිට්ලන් දේශපාලන අගනුවර වූ අතර, ටෙක්ස්කොකෝ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය විය; ටෙක්ස්කොකන් භාෂාව වඩාත් ම මිහිරි හා පිරිපහදු කළ එකක් ලෙස සැලකේ. හොඳම ප්‍රසිද්ධ පූර්ව-කොලොම්බියානු කවියා නෙසාහුල්කොයොට්ල් ය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Curl |first=John |date=20 August 2009 |title=Aztec Poetry (1): Introduction |url=https://www.mexicolore.co.uk/aztecs/home/aztec-poetry-1-intro |access-date=14 July 2019 |website=Aztecs at Mexicolore}}&lt;/ref&gt;

සහභාගිවන්නන් විසින් සහ පසුව ඉතිහාසඥයින් විසින් ඇස්ටෙක් අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගැනීම පිළිබඳ ඓතිහාසික වංශකථා තිබේ. බර්නාල් ඩයස් ඩෙල් කැස්ටිලෝගේ නව ස්පාඤ්ඤය යටත් කර ගැනීමේ සත්‍ය ඉතිහාසය අදටත් පුළුල් ලෙස කියවනු ලැබේ. ස්පාඤ්ඤ ජාතික කවියෙකු වන බර්නාඩෝ ද බල්බූනා, ග්‍රැන්ඩෙසා මෙක්සිකානු ග්‍රෑන්ඩියර් (1604) හි මෙක්සිකෝවේ ගුණධර්ම වර්ණනා කළේය. 17 වන සියවසේදී බැරොක් සාහිත්‍යය සමෘද්ධිමත් විය; මෙම යුගයේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලේඛකයින් වූයේ ජුවාන් රුයිස් ද ඇලර්කෝන් සහ ජුවානා ඉනෙස් ද ලා කෲස් ය. සෝර් ජුවානා ඇගේ කාලයේ ප්‍රසිද්ධ වූ අතර එය &quot;ටෙන් මියුස්&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{citation|last1=González Echevarría|first1=Roberto|title=Latin American literature|url=https://www.britannica.com/art/Latin-American-literature|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|access-date=14 July 2019|last2=Hill|first2=Ruth}}&lt;/ref&gt;

දහනව වන සියවසේ නාහුවා සම්භවයක් ඇති ලිබරල් ඉග්නාසියෝ මැනුවෙල් අල්ටමිරානෝ යනු යුගයේ වැදගත් ලේඛිකාවක් වන අතර, මෙක්සිකානු නිදහසේ වීරයා වන විසෙන්ට් රිවා පැලසියෝ සමඟ ඓතිහාසික නවකතා මාලාවක් මෙන්ම කවි ද රචනා කළ විසෙන්ට් රිවා පැලසියෝ, ජෝස් ජෝකින් ෆර්නැන්ඩෙස් ද ලිසාර්ඩි විසින් රචිත යටත් විජිත යුගයේ ප්‍රමාද නවකතාව වන ද මැන්ගි ගිරවා (&quot;එල් පෙරිකුයිලෝ සර්නියන්ටෝ&quot;), පළමු ලතින් ඇමරිකානු නවකතාව යැයි කියනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; නූතන යුගයේදී, මරියානෝ අසුවේලා විසින් රචිත &quot;මෙක්සිකානු විප්ලවයේ නවකතාව&quot; (ලොස් ද අබාජෝ, ඉංග්‍රීසි භාෂාවට &quot;ද අන්ඩර්ඩෝග්ස්&quot; ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත) කැපී පෙනේ. කවියෙකු සහ නොබෙල් ත්‍යාගලාභී ඔක්ටේවියෝ පාස්, නවකතාකරුවෙකු වන කාලෝස් ෆුවෙන්ටස්, ඇල්ෆොන්සෝ රෙයිස්, රෙනාටෝ ලෙඩක්, රචක කාලෝස් මොන්සිවායිස්, මාධ්‍යවේදිනියක් සහ මහජන බුද්ධිමතෙකු වන එලේනා පොනියාටොව්ස්කා සහ ජුවාන් රුල්ෆෝ (පෙද්‍රෝ පැරමෝ), මාර්ටින් ලුයිස් ගුස්මාන්, නෙලී කැම්පොබෙලෝ, (කාටුචෝ).

=== සිනමාව ===
[[File:Alfonso_Cuarón,_President_jury_Venezia_72_(25805089406)_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alfonso_Cuar%C3%B3n,_President_jury_Venezia_72_(25805089406)_(cropped).jpg|දකුණ|thumb|හොඳම අධ්‍යක්ෂවරයාට හිමි ඇකඩමි සම්මානය දිනාගත් පළමු මෙක්සිකානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදක ඇල්ෆොන්සෝ ක්වාරෝන්]]
1940 සහ 1950 ගණන්වල ස්වර්ණමය යුගයේ මෙක්සිකානු චිත්‍රපට, එම වසරවල හොලිවුඩයට සමාන දැවැන්ත කර්මාන්තයක් සහිත ලතින් ඇමරිකානු සිනමාවේ ශ්‍රේෂ්ඨතම උදාහරණ වේ. මෙක්සිකානු චිත්‍රපට අපනයනය කර ලතින් ඇමරිකාවේ සහ යුරෝපයේ ප්‍රදර්ශනය කරන ලදී. එමිලියෝ ෆර්නැන්ඩස් විසින් රචිත මාරියා කැන්ඩලේරියා (1943), 1946 දී කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේදී පාම් ඩි'ඕර් සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබූ පළමු චිත්‍රපටවලින් එකක් වූ අතර, දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු මෙම උත්සවය පැවැත්වූ පළමු අවස්ථාව එයයි. ප්‍රසිද්ධ ස්පාඤ්ඤ ජාතික අධ්‍යක්ෂක ලුයිස් බුනුවෙල් 1947 සහ 1965 අතර මෙක්සිකෝවේදී ලොස් ඔල්විඩාඩෝස් (1949) සහ විරිඩියානා (1961) වැනි ඔහුගේ විශිෂ්ට කෘති කිහිපයක් සාක්ෂාත් කර ගත්තේය. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ ප්‍රසිද්ධ නළු නිළියන් අතර මාරියා ෆීලික්ස්, පේද්‍රෝ ඉන්ෆන්ටේ, ඩොලොරස් ඩෙල් රියෝ, ජෝර්ජ් නෙග්‍රේට් සහ විකට නළු කැන්ටින්ෆ්ලස් ඇතුළත් වේ.

මෑතකදී, Como agua para chocolate (1992), Sex, Shame, and Tears (1999), Y tu mamá también (2001) සහ The Crime of Father Amaro (2002) වැනි චිත්‍රපට සමකාලීන විෂයයන් පිළිබඳ විශ්වීය කතා නිර්මාණය කිරීමේදී සාර්ථක වී ඇති අතර ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනීමට ලක් විය. මෙක්සිකානු අධ්‍යක්ෂවරුන් වන ඇලෙජැන්ඩ්‍රෝ ගොන්සාලෙස් ඉනාරිටු (Babel, Birdman, The Revenant, Bardo, False Chronicle of a Handful of Truths), ඇල්ෆොන්සෝ කුආරොන් (A Little Princess, Harry Potter and the Prisoner of Azkaban, Gravity, Roma), ගිලර්මෝ ඩෙල් ටොරෝ (Pan's Labyrinth, Crimson Peak, The Shape of Water, Nightmare Alley), තිර රචක ගිලර්මෝ අරියාගා සහ ඡායාරූප ශිල්පී එමානුවෙල් ලුබෙස්කි යනු වර්තමාන චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් අතර වඩාත් ප්‍රසිද්ධය.

=== සංගීතය සහ නැටුම් ===
[[File:Pedro_Infante_in_Habana,_Cuba,_c.1950s.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pedro_Infante_in_Habana,_Cuba,_c.1950s.jpg|alt=A black and white portrait of a middle aged man wearing a dark suit, glasses and looking down.|වම|thumb|පේද්‍රෝ ඉන්ෆන්ටේ හොඳම රැන්චෙරා ගායකයන්ගෙන් කෙනෙකි.]]
පූර්ව හිස්පැනික් යුගයේ සිට වර්තමානය දක්වා මෙක්සිකෝවට දිගු සංගීත සම්ප්‍රදායක් ඇත. යටත් විජිත යුගයේ සිට බොහෝ සංගීතය ආගමික අරමුණු සඳහා රචනා කර ඇත.&lt;ref&gt;Stevenson, Robert M. ''Music in Mexico: A Historical Survey''. New York: Thomas Y. Crowell 1952&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell, Craig. &quot;Music: Mesoamerica through Seventeenth Century&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 976–980&lt;/ref&gt;

යුරෝපීය ඔපෙරා සහ විශේෂයෙන් ඉතාලි ඔපෙරා සම්ප්‍රදායන් මුලින් මෙක්සිකානු සංගීත සංරක්ෂණාගාරවල ආධිපත්‍යය දැරූ අතර ස්වදේශික ඔපෙරා රචකයින්ට (ශෛලිය සහ විෂය කරුණු දෙකෙහිම) දැඩි ලෙස බලපෑම් කළද, 19 වන සියවසේ අග භාගය වන විට මෙක්සිකානු ජාතිකවාදයේ අංග දැනටමත් දර්ශනය වී තිබුණි. ඇනිසෙටෝ ඔර්ටෙගා ඩෙල් විලර්ගේ 1871 ගුවාටිමොට්සින් වැනි ඔපෙරා, එහි අවසාන ඇස්ටෙක් පාලකයා වූ කුආටෙමොක් විසින් මෙක්සිකෝව ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ ආදර කතාවකි. විසිවන සියවසේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ මෙක්සිකානු නිර්මාපකයා වන්නේ කාලෝස් චාවේස් (1899–1978) ය. ඔහු ස්වදේශීය තේමාවන් සහිත සංධ්වනි හයක් රචනා කළ අතර මෙක්සිකානු සංගීතය පුනර්ජීවනය කළ අතර ඕර්කෙස්ටා සින්ෆොනිකා නැෂනල් ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;Hess, Carol A. &quot;Carlos Antonio de Padua Chávez y Ramírez&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 242–43&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායික මෙක්සිකානු සංගීතයට මාරියාචි, බණ්ඩා, නොර්ටෙනෝ, රැන්චෙරා සහ කොරිඩෝ ඇතුළත් වේ. මෙක්සිකානු විප්ලවය (1910–20) අතරතුර කොරිඩෝ විශේෂයෙන් ජනප්‍රිය වූ අතර වර්තමාන යුගයේ නර්කොකොරිඩෝ ඇතුළත් වේ. 1960 සහ 1970 ගණන්වල තරුණ මෙක්සිකානුවන් විසින් රොක් ඇන්ඩ් රෝල් වැලඳ ගැනීම මෙක්සිකෝව එම යුගයේ අන්තර්ජාතික, ප්‍රතිසංස්කෘතික ව්‍යාපාරයට ගෙන ආවේය. මෙක්සිකෝවේ, ස්වදේශීය පාෂාණ සංස්කෘතිය 1960 ගණන්වල අගභාගයේ විශාල ප්‍රතිසංස්කෘතික හා දේශපාලන ව්‍යාපාරයට ඒකාබද්ධ වූ අතර, 1968 විරෝධතාවලින් අවසන් වූ අතර ප්‍රතිසංස්කෘතික කැරැල්ල වන ලා ඔන්ඩා (රැල්ල) වෙත හරවා යවන ලදී.&lt;ref&gt;Zolov, Eric. &quot;Counterculture&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 363–368&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zolov, Eric. ''Refried Elvis: The Rise of Mexican Counterculture''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 1999.&lt;/ref&gt;

එදිනෙදා පදනමක් මත බොහෝ මෙක්සිකානුවන් පොප්, රොක් සහ අනෙකුත් ඉංග්‍රීසි සහ ස්පාඤ්ඤ යන භාෂා දෙකෙන්ම සමකාලීන සංගීතයට සවන් දෙති. මෙක්සිකෝවේ ජන නැටුම් එහි සංගීතය සමඟ ගැඹුරින් කලාපීය සහ සාම්ප්‍රදායික වේ. 1952 දී ආරම්භ කරන ලද බැලට් ෆොක්ලොරිකෝ ඩි මෙක්සිකෝ, ප්‍රාග්-හිස්පැනික් යුගයේ සංගීතය සහ නර්තනය මෙක්සිකානු විප්ලවය හරහා පැලැසියෝ ඩි බෙලාස් ආර්ට්ස් හි කලාපීය ඇඳුමින් ඉදිරිපත් කරයි.&lt;ref&gt;&quot;An Introduction to the Ballet Folklórico de México&quot; ([https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/an-introduction-to-the-ballet-folklorico-de-mexico/]{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). Accessed 15 May 2022.&lt;/ref&gt;

=== මාධ්‍ය ===
[[File:TELEVISA_CHAPULTEPEC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TELEVISA_CHAPULTEPEC.jpg|thumb|මෙක්සිකෝ නගරයේ ටෙලිවීසා මූලස්ථානය]]
ටෙලිනොවෙලාස් නොහොත් සබන් ඔපෙරා, මෙක්සිකෝවේ ඉතා සාම්ප්‍රදායික වන අතර ඒවා බොහෝ භාෂාවලට පරිවර්තනය කර ලොව පුරා දක්නට ලැබේ. මෙක්සිකෝව අධ්‍යාපනික විනෝදාස්වාදයේ පුරෝගාමියෙකු වූ අතර, රූපවාහිනී නිෂ්පාදක මිගෙල් සබිඩෝ 1970 ගණන්වල &quot;සමාජ වෙනසක් සඳහා සබන් ඔපෙරා&quot; නිර්මාණය කළේය. &quot;සබිඩෝ ක්‍රමය&quot; පසුව ඉන්දියාව, පේරු, කෙන්යාව සහ චීනය ඇතුළු තවත් බොහෝ රටවල අනුගමනය කර ඇත.&lt;ref&gt;Hanna Rosin, &quot;Life Lessons: How Soap Operas Can Change the World&quot;, ''The New Yorker'', 5 June 2006, pp. 40–45.&lt;/ref&gt; රටේ ඉහළ උපත් අනුපාතය මැඩපැවැත්වීම සඳහා මෙක්සිකානු රජය 1970 ගණන්වල පවුල් සැලසුම් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ටෙලිනොවෙලාවක් සාර්ථකව භාවිතා කළේය.&lt;ref&gt;[[Gabriela Soto Laveaga|Soto Laveaga, Gabriela]], &quot;'Let's become fewer': Soap operas, contraception, and nationalizing the Mexican family in an overpopulated world.&quot; ''Sexuality Research and Social Policy''. September 2007, vol. 4, no. 3 pp. 19–33.&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ සහ ස්වදේශීය භාෂාවලින් විකාශනය වන ද්විභාෂා රජයේ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන දේශීය අධ්‍යාපනය සඳහා මෙවලමක් විය (1958–65) සහ 1979 සිට Instituto Nacional Indigenista විසින් ද්විභාෂා ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන ජාතික ජාලයක් ස්ථාපිත කර ඇත.&lt;ref&gt;Dillingham, A.S. ''Oaxaca Resurgent: Indigeneity, Development, and Inequality in Twentieth-Century Mexico''. Stanford: Stanford University Press 2021, 47–49, 69–70. {{ISBN|9781503627840}}&lt;/ref&gt;

නව විකාශන රූපවාහිනී නාලිකා නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ 2013 දී විදුලි සංදේශ කර්මාන්තයේ ප්‍රධාන ප්‍රතිසංස්කරණයක් සිදු විය. ජාල ගණන සම්බන්ධයෙන් දිගුකාලීන සීමාවක් පැවති අතර, ටෙලිවීසා අතථ්‍ය ඒකාධිකාරයක් සහිතව; ටීවී ඇස්ටෙකා සහ ඉමාජන් රූපවාහිනිය සමඟ. නව තාක්‍ෂණය විදේශීය චන්ද්‍රිකා සහ කේබල් සමාගම්වලට ඇතුළුවීමට ඉඩ දී ඇත. ඇනලොග් සිට සියලුම ඩිජිටල් සම්ප්‍රේෂණ වෙත සංක්‍රමණය වූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු රට බවට මෙක්සිකෝව පත්විය.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. accessed 4 May 2022&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා ===
[[File:Sobrevuelos_CDMX_IMG_5971_(25513748117).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sobrevuelos_CDMX_IMG_5971_(25513748117).jpg|වම|thumb|ඇස්ටෙකා ක්‍රීඩාංගනය, මෙක්සිකෝ නගරය]]
මෙක්සිකෝවේ සංවිධානාත්මක ක්‍රීඩාව බොහෝ දුරට දහනව වන සියවසේ අග භාගයේ සිට පැවත එන අතර, මුල් යටත් විජිත යුගය දක්වා දිවෙන දිගු ඉතිහාසයක් ඇත්තේ ගොන් පොර පමණි. මුල් ජනරජයේ දේශපාලන කැලඹිලි පෝර්ෆිරියාටෝ හි ස්ථාවරත්වය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වූ පසු, සංවිධානාත්මක ක්‍රීඩාව මහජන විනෝදාස්වාදයක් බවට පත් වූ අතර, නීති සහ බලධාරීන් විසින් පාලනය කරන ලද ව්‍යුහගත හා පිළිවෙලට සකස් කරන ලද ක්‍රීඩාවක් බවට පත්විය. බේස්බෝල් 1880 ගණන්වල එක්සත් ජනපදයෙන් සහ කියුබාව හරහා හඳුන්වා දෙන ලද අතර සංවිධානාත්මක කණ්ඩායම් නිර්මාණය විය. මෙක්සිකානු විප්ලවයෙන් පසුව, දේශපාලන කැලඹිලි සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිරූපයට එරෙහිව ක්‍රීඩා සඳහා රජය අනුග්‍රහය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Baker&quot;&gt;Baker, Shannon L. and William H. Beezley, &quot;Sports&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 1370-1372&lt;/ref&gt; මෙක්සිකෝවේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන්නේ සංගම් පාපන්දු ය.

1968 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල පැවැත්වීමේ උත්සාහය වූයේ ක්‍රීඩා උළෙල පැවැත්වූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු රට වීමත් සමඟ මෙක්සිකෝවේ කීර්තිය ජාත්‍යන්තරව ඔප් නැංවීමයි. ක්‍රීඩා උළෙල සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා රජය ක්‍රීඩා පහසුකම් සහ අනෙකුත් යටිතල පහසුකම් සඳහා බහුල ලෙස වියදම් කළ නමුත් එම වියදම් රජය සමාජ වැඩසටහන් සඳහා වියදම් නොකිරීම පිළිබඳව මහජන අතෘප්තියට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Baker&quot; /&gt; මෙක්සිකෝ නගරය 1968 දී XIX ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙල පැවැත්වූ අතර එය එසේ කළ පළමු ලතින් ඇමරිකානු නගරය බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=December 2003 |title=2016 Binational Olympics |url=http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043448/http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=7 October 2007 |publisher=San Diego Metropolitan}}&lt;/ref&gt; මෙක්සිකෝව 1970 FIFA ලෝක කුසලානය සහ 1986 FIFA ලෝක කුසලානය සඳහා සත්කාරකත්වය දැක්වූ අතර කැනඩාව සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ එක්ව 2026 FIFA ලෝක කුසලානය සඳහා සත්කාරකත්වය දරනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About CONCACAF |url=http://www.concacaf.com/about.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006070253/http://www.concacaf.com/about.asp |archive-date=6 October 2007 |access-date=7 October 2007 |publisher=The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF)}}&lt;/ref&gt; 1970 සහ 1986 තරඟාවලි සඳහා එහි පෙර සත්කාරකත්වය සමඟින්, මෙක්සිකෝව පිරිමි ලෝක කුසලානය තුන් වතාවක් සත්කාරකත්වය දරන හෝ සම සත්කාරකත්වය දරන පළමු රට බවට පත්වනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement|title=The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced|last=Wamsley|first=Laurel|date=June 16, 2022|access-date=April 16, 2023|publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;[[File:100_años_del_natalicio_del_Santo_-i---i-_(36184746106).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:100_a%C3%B1os_del_natalicio_del_Santo_-i---i-_(36184746106).jpg|thumb|එල් සැන්ටෝ, වඩාත් ප්‍රසිද්ධ මෙක්සිකානු ලුචඩෝර් වලින් එකකි]]
මෙක්සිකෝව වෘත්තීය බොක්සිං ක්‍රීඩාවේ ජාත්‍යන්තර බලවතෙකි.&lt;ref name=&quot;sports&quot;&gt;{{citation|title=Los mejores deportistas mexicanos de la historia|date=12 October 2018|url=https://www.marca.com/claro-mx/otros-deportes/2018/10/12/5bc012eb46163f49598b45b1.html|website=Marca Claro|trans-title=The best Mexican athletes in history|language=es|access-date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt; ඔලිම්පික් බොක්සිං පදක්කම් 14ක් මෙක්සිකෝව විසින් දිනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{citation|title=Los medallistas que ha tenido el Box Olímpico mexicano|date=15 August 2016|url=https://mexico.as.com/mexico/2016/08/16/album/1471303609_523251.html|website=Caliente.mx|trans-title=The Mexican Olympic boxing medal winners|language=es|access-date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt; මෙක්සිකානු වෘත්තීය බේස්බෝල් ලීගය ලීගා මෙක්සිකානා ඩි බෙයිස්බෝල් ලෙස නම් කර ඇත. සාමාන්‍යයෙන් එක්සත් ජනපදය, කැරිබියන් රටවල් සහ ජපානය තරම් ශක්තිමත් නොවූවත්, මෙක්සිකෝව කෙසේ වෙතත් ජාත්‍යන්තර බේස්බෝල් ශූරතා කිහිපයක්ම ලබාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{citation|title=México, una historia de éxito en la Serie Mundial de Ligas Menores|date=25 August 2010|url=https://www.mediotiempo.com/beisbol/mexico-historia-exito-serie-mundial-ligas-menores|website=Medio Tiempo|trans-title=Mexico, a history of success in the Minor League World Series|language=es|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=México es Campeón en el Mundial Sub-23 de beisbol|date=29 October 2018|url=https://www.mediotiempo.com/beisbol/mexico-es-campeon-en-el-mundial-sub-23-de-beisbol|website=Medio Tiempo|trans-title=Mexico is the World Baseball Champion in the Under-23 bracket|language=es|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt; ලුචා ලිබ්‍රේ (නිදහස් විලාසිතා වෘත්තීය මල්ලවපොර) යනු AAA, CMLL සහ වෙනත් ජාතික ප්‍රවර්ධනයන් සමඟින් ප්‍රධාන ජනකායක් ආකර්ෂණය කර ගන්නා ක්‍රීඩාවකි.&lt;ref name=&quot;sports&quot; /&gt;

සත්ව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරීන් ගොන් පොර තහනම් කිරීමට උත්සාහ කළද, එය රට තුළ ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් ලෙස පවතින අතර, සෑම විශාල නගරයකම පාහේ ගොන් පොර ඇත. 45,000 දෙනෙකුට අසුන් ගත හැකි මෙක්සිකෝ නගරයේ ප්ලාසා මෙක්සිකෝව ලොව විශාලතම ගොන් පොර පිටියයි.&lt;ref&gt;{{citation|title=LOS TOROS EN MÉXICO|url=https://www.donquijote.org/es/cultura-mexicana/tradiciones/toros/|website=Don Quijote|trans-title=Bullfighting in Mexico|language=es|access-date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>ehiqyz94th2cvu3mayz6jnky85gohq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බර්මියුඩාවේ භූගෝලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179717</id>
    <revision>
      <id>800329</id>
      <parentid>797384</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52472" sha1="0mt0bzrntlhwc2lmmfs15fw1xrdbxqd" xml:space="preserve">[[File:Gibb's_Hill_Lighthouse,_Bermuda_July_2015_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gibb's_Hill_Lighthouse,_Bermuda_July_2015_-_panoramio.jpg|thumb|2015 ජූලි මාසයේ ගිබ්ස් හිල් ප්‍රදීපාගාරයෙන් බර්මියුඩාවේ දර්ශනයක්]]
[[File:View_from_top_of_Gibbs_Lighthouse_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_from_top_of_Gibbs_Lighthouse_Bermuda.jpg|දකුණ|thumb|ගිබ්ස් හිල් ප්‍රදීපාගාරයේ මුදුනේ සිට දර්ශනයක්]]
[[File:Bermuda_oli_2014275_lrg-cropped.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_oli_2014275_lrg-cropped.png|දකුණ|thumb|ලෑන්ඩ්සැට් 8 චන්ද්‍රිකා රූපය]]
[[File:Bermuda_topographic_map-en.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_topographic_map-en.png|දකුණ|thumb|බර්මියුඩාවේ භූලක්ෂණාත්මක සිතියම]]
බර්මියුඩා යනු අත්ලාන්තික් සාගරයේ, සර්ගසෝ මුහුදට බටහිරින්, ආසන්නතම භූමි ප්‍රමාණය වන එක්සත් ජනපදයේ උතුරු කැරොලිනාවේ පිටත ඉවුරේ කේප් හැටෙරාස්&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Bermuda Islands |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica|Britannica Online]] |url=https://www.britannica.com/place/Bermuda |access-date=28 September 2015 |last=Rushe |first=George |series=Atlantic Ocean |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528082525/https://www.britannica.com/place/Bermuda |archive-date=28 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සිට නැගෙනහිර-ගිනිකොන දෙසින් දළ වශයෙන් නාවික සැතපුම් 578 (කිලෝමීටර  1,070; සැතපුම් 665) දුරින් පිහිටි අඩු-සාදන ගිනිකඳු සමූහයකි. එය ආසන්නතම භූමි ප්‍රමාණය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brief history of Bermuda |url=http://www.ducksters.com/geography/country.php?country=Bermuda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929153806/http://www.ducksters.com/geography/country.php?country=Bermuda |archive-date=29 September 2015 |access-date=28 September 2015 |website=Ducksters}}&lt;/ref&gt; එහි ඊළඟ ළඟම අසල්වැසියා වන්නේ කැනඩාවේ නෝවා ස්කොටියා කේප් සේබල් දූපත වන අතර එය බර්මියුඩාවට උතුරින් කිලෝමීටර 1,236 (සැතපුම් 768) කි. එය කියුබාවේ හවානා සිට උතුරු-ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර 1,759 (සැතපුම් 1,093), බ්‍රිතාන්‍ය වර්ජින් දූපත් වලට උතුරින් කිලෝමීටර 1,538 (සැතපුම් 956) සහ පුවර්ටෝ රිකෝවේ සැන් ජුවාන් සිට උතුරින් කිලෝමීටර 1,537.17 (සැතපුම් 955.15) දුරින් පිහිටා ඇත.

මෙම භූමිය දූපත් 181 කින් සමන්විත වන අතර මුළු භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 53.3 (වර්ග සැතපුම් 20.6) කි.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot;&gt;{{cite report|last=Rybeck|first=Lauren|title=Bermuda Fact Sheet|website=gotobermuda.com|publisher=Bermuda Tourism Authority|url=http://www.gotobermuda.com/sites/default/master/files/bermuda_meeting_guide_0.pdf|url-status=live|access-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222223618/http://www.gotobermuda.com/sites/default/master/files/bermuda_meeting_guide_0.pdf|archive-date=22 December 2016}}&lt;/ref&gt; විශාලතම දූපත වන්නේ මේන් අයිලන්ඩ් (බර්මියුඩා ලෙසද හැඳින්වේ) ය. විශාල හා ජනාකීර්ණ දූපත් අටක් පාලම් මගින් සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot; /&gt; භූමියේ උසම කඳු මුදුන මේන් අයිලන්ඩ් හි ටවුන් හිල් වන අතර එහි උස මීටර් 79 (අඩි 259) කි.&lt;ref name=&quot;highest_point&quot;&gt;{{cite web |title=Bermuda Geography |url=http://www.exchangerate.com/country_information_bermuda.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813025057/http://www.exchangerate.com/country_information_bermuda.html |archive-date=13 August 2021 |access-date=21 May 2010 |website=ExchangeRate.Com}}&lt;/ref&gt; භූමියේ වෙරළ තීරය කිලෝමීටර 103 (සැතපුම් 64) කි.

බර්මියුඩාව එහි නම ලබා දෙන්නේ බර්මියුඩා ත්‍රිකෝණයට වන අතර එය මුහුදු කලාපයක් වන අතර, පුරාවෘත්තයට අනුව, ගුවන් යානා සහ බෝට්ටු ගණනාවක් පැහැදිලි කළ නොහැකි හෝ අද්භූත තත්වයන් යටතේ අතුරුදහන් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;navy,1996&quot;&gt;{{cite report|title=Bermuda Triangle Fact Sheet|year=1998|series=Frequently Asked Questions|publisher=U.S. Department of Defense|url=http://www.dod.mil/pubs/foi/Reading_Room/UFO/195.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121111220/http://www.dod.mil/pubs/foi/Reading_Room/UFO/195.pdf|archive-date=21 November 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රධාන දර්ශන ===
බර්මියුඩාවේ රෝස වැලි සහිත වෙරළ තීරයන් සහ පැහැදිලි, නිල් සාගර ජලය සංචාරකයින් අතර ජනප්‍රියයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bermuda is known for&amp;nbsp;... |url=https://www.lonelyplanet.com/bermuda/planning/bermuda-is-known-for/a/nar/a6fece5d-ef7b-40c3-aa99-70376f50dc6c/357972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220003008/https://www.lonelyplanet.com/bermuda/planning/bermuda-is-known-for/a/nar/a6fece5d-ef7b-40c3-aa99-70376f50dc6c/357972 |archive-date=20 February 2019 |access-date=19 February 2019 |website=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ හෝටල් බොහොමයක් දිවයිනේ දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇත. එහි වෙරළ තීරයන්ට අමතරව, දර්ශන නැරඹීමේ ආකර්ෂණීය ස්ථාන ගණනාවක් තිබේ. ඓතිහාසික ශාන්ත ජෝර්ජ් යනු නම් කරන ලද ලෝක උරුම අඩවියකි. ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන්ට සාපේක්ෂව නොගැඹුරු ජලයේ (සාමාන්‍යයෙන් අඩි 30-40 හෝ මීටර් 9-12 ගැඹුර) අසීමිත දෘශ්‍යතාවක් සහිතව, බොහෝ සුන්බුන් සහ කොරල් පර ගවේෂණය කළ හැකිය. අසල ඇති බොහෝ ගල්පර ස්නෝකර්ලර් මගින් වෙරළේ සිට, විශේෂයෙන් චර්ච් බොක්කෙහි පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකිය.

බර්මියුඩාවේ වඩාත් ජනප්‍රිය නරඹන්නන්ගේ ආකර්ෂණය වන්නේ රාජකීය නාවික තටාකාගාරය වන අතර එයට බර්මියුඩා ජාතික කෞතුකාගාරය ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=la&amp;nbsp;Huta |first=David |date=28 May 2019 |title=10 Best Museums in Bermuda |url=https://www.cntraveler.com/gallery/best-museums-in-bermuda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231215908/https://www.cntraveler.com/gallery/best-museums-in-bermuda |archive-date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |website=Condé Nast Traveler |language=en}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ආකර්ෂණීය ස්ථාන අතර බර්මියුඩා මින්මැදුර, කෞතුකාගාරය සහ සත්වෝද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bermuda Aquarium, Museum and Zoo |url=http://www.bamz.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827165452/http://www.bamz.org/ |archive-date=27 August 2020 |access-date=20 June 2010 |website=Bamz.org}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩා දිය යට ගවේෂණ ආයතනය, උද්භිද උද්‍යාන සහ මාස්ටර්වර්ක්ස් බර්මියුඩා කලා කෞතුකාගාරය, ප්‍රදීපාගාර සහ ස්ටැලැක්ටයිට් සහ භූගත ලුණු ජල තටාක සහිත ක්‍රිස්ටල් ගුහා ඇතුළත් වේ. සමර්සෙට් පාලම ලොව කුඩාම ඇදගෙන යාමේ පාලම වන අතර අශ්වාරෝහක බොක්ක සහ වෝර්වික් ලෝන්ග් බොක්ක බර්මියුඩාවේ සුන්දර වෙරළ තීරයන් අතර වේ.

අනේවාසිකයින්ට දිවයිනේ මෝටර් රථ පැදවීම තහනම්ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Getting around in Bermuda |url=https://www.frommers.com/destinations/bermuda/planning-a-trip/getting-around |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828205928/https://www.frommers.com/destinations/bermuda/planning-a-trip/getting-around |archive-date=28 August 2021 |access-date=2021-08-28 |website=Frommer's (frommers.com)}}&lt;/ref&gt; පොදු ප්‍රවාහනය සහ කුලී රථ තිබේ, නැතහොත් අමුත්තන්ට පුද්ගලික ප්‍රවාහනය ලෙස භාවිතා කිරීම සඳහා ස්කූටර් කුලියට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot; /&gt;

=== භූ විද්‍යාව ===
[[File:NOAA_Ocean_Explorer_Bermuda_Geologic_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NOAA_Ocean_Explorer_Bermuda_Geologic_Map.png|thumb|NOAA සාගර ගවේෂක බර්මියුඩා භූ විද්‍යාත්මක සිතියම, එහි රතු පැහැයෙන් වල්සිංහැම් සැකැස්ම ද, දම් පැහැයෙන් නගර කන්ද සහ බෙල්මොන්ට් සැකැස්ම ද, කොළ පැහැයෙන් රොකී බොක්ක සහ සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම ද, සුදු පැහැයෙන් ගුවන් තොටුපළ හා සම්බන්ධ පිරවුමක් ද දැක්වේ.]]
බර්මියුඩාව හුණුගල් දූපත් 150 කට අධික සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වන අතර, විශේෂයෙන් ප්‍රධාන දූපත් පහක්, බර්මියුඩා වේදිකාවේ දකුණු මායිම දිගේ, බර්මියුඩා පදික වේදිකාවේ දක්නට ලැබෙන භූලක්ෂණාත්මක උස් කඳු තුනෙන් එකකි. මෙම බර්මියුඩා පදික වේදිකාව බර්මියුඩා නැගීම මත පිහිටා ඇති අතර එය අගාධ තැනිතලා වලින් වට වූ මැද ද්‍රෝණියේ ඉදිමකි. බර්මියුඩා පදික වේදිකාව ඊසාන දෙසින් නිරිත දෙසින් දළ වශයෙන් පෙළගස්වා ඇති භූලක්ෂණාත්මක උස් කඳු හතරෙන් එකකි. අනෙක් ඒවා සියල්ලම ජලයෙන් යටවී ඇති අතර, ඊසාන දෙසින් බෝඩිච් මුහුදු කන්ද සහ නිරිත දෙසින් චැලෙන්ජර් ඉවුර සහ ආගස් ඉවුර වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2009 |title=Origin of Bermuda and its Caves |url=https://www.oceanexplorer.woc.noaa.gov/explorations/09bermuda/background/bermudaorigin/bermudaorigin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320115156/https://www.oceanexplorer.woc.noaa.gov/explorations/09bermuda/background/bermudaorigin/bermudaorigin.html |archive-date=20 March 2021 |access-date=2021-09-10 |website=Ocean Explorer |series=U.S. [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |quote=Extending toward the ocean's surface are four northeast-to-southwest trending volcanic peaks, including the emergent Bermuda Pedestal and the submerged Challenger, Argus, and Bowditch seamounts (figure 1). The islands of Bermuda are located along the southeast margin of the largest peak, the Bermuda Pedestal.}}&lt;/ref&gt; මෙම නැගීමේ ආරම්භක නැගීම මැද සිට අග ඉයෝසීන් දක්වා සිදු වූ අතර එය මුහුදු මට්ටමට වඩා පහළට බැස ගිය පසු අග ඔලිගොසීන් විසින් අවසන් කරන ලදී. මෙම නැගීම හා සම්බන්ධ ගිනිකඳු පාෂාණ වන්නේ තෝලෙයිටික් ලාවා සහ ආක්‍රමණශීලී ලැම්ප්‍රොෆයිර් තහඩු වන අතර ඒවා සාමාන්‍යයෙන් දූපත් කාබනේට් මතුපිටට වඩා මීටර් 50 (අඩි 160) ක් පහළින් ගිනිකඳු බිම් මහලක් සාදයි.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot;&gt;{{Cite book|last1=Vacher|first1=H.L.|title=Geology and Hydrogeology of Bermuda, in Geology and Hydrogeology of Carbonate Islands, Developments in Sedimentology&amp;nbsp;54|last2=Rowe|first2=Mark|date=1997|publisher=elsevier Science B.V.|isbn=9780444516442|editor-last=Vacher|editor-first=H.L.|location=Amsterdam|pages=35–90|editor-last2=Quinn|editor-first2=T.}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ හුණුගල් කුඩා සමූහ ව්‍යාපාර සහිත ජෛව කැල්කරයිට් වලින් සමන්විත වේ. මුහුදු මට්ටමට ඉහළින් ඇති බර්මියුඩාවේ කොටස කාර්ස්ට් භූමි ප්‍රදේශයක් සහිත අයෝලියන් ක්‍රියාවලීන් මගින් තැන්පත් කරන ලද පාෂාණ වලින් සමන්විත වේ. මෙම ඉයෝලියන් ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රදේශයේ වර්ගය වන අතර අන්තර් ග්ලැසියරකරණයන් අතරතුර සෑදී ඇත (එනම්, ප්‍රධාන වශයෙන් කැල්සියම්-ස්‍රාවය කරන ඇල්ගී මගින් සාදන ලද හුණුගල් තොප්පියේ ඉහළ මට්ටම්, මුහුදු කන්ද ජලයෙන් යට වූ විට අන්තර් ග්ලැසියරකරණයේදී තරංග ක්‍රියාකාරිත්වය මගින් වැලි බවට කැඩී ගිය අතර, මුහුදු කන්දේ මුදුන මුහුදු මට්ටමට වඩා ඉහළින් ඇති විට ග්ලැසියරකරණයේදී, එම වැලි කඳු වලට ගසාගෙන ගොස් හුණුගල් වැලි ගලකට ඒකාබද්ධ කරන ලදී), සහ රතු පැලියෝසෝල් වලින් බැඳී ඇත, භූසෝල් හෝ ටෙරා රොසාස් ලෙසද හැඳින්වේ, එය සහරා වායුගෝලීය දූවිලි පෙන්නුම් කරන අතර ග්ලැසියර අවධීන්හිදී සෑදීම පෙන්නුම් කරයි. ස්තරටිග්‍රැෆික් තීරුව ආරම්භ වන්නේ වල්සිංහැම් සැකැස්මෙන් වන අතර එය කාසල් හාබර් ජියෝසෝල්, පහළ සහ ඉහළ නගර කඳු සැකැස්ම, හාබර් පාර ජියෝසෝල්, ඕර්ඩ් පාර ජියෝසෝල්, බෙල්මොන්ට් සැකැස්ම, ෂෝර් හිල්ස් ජියෝසෝල්, රොකී බොක්ක සැකැස්ම සහ සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම මගින් වෙන් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

පැරණි ඉයෝලියනයිට් කඳු වැටි (පැරණි බර්මියුඩා) පිටත වෙරළ තීරයට (තරුණ බර්මියුඩා) සාපේක්ෂව වටකුරු සහ යටපත් වේ. මේ අනුව, පශ්චාත් තැන්පත් කිරීමේ රූප විද්‍යාවට රසායනික ඛාදනය ඇතුළත් වන අතර, වෙරළබඩ ජල කඳන් පෙන්නුම් කරන්නේ බර්මියුඩාවේ වැඩි කොටසක් අර්ධ වශයෙන් ගිලී ඇති ප්ලයිස්ටොසීන කාර්ස්ට් බවයි. වොල්සිංහැම් සැකැස්ම පැහැදිලි උදාහරණයකි, එය කාසල් වරාය වටා ගුහා දිස්ත්‍රික්කය සෑදී ඇත. ඉහළ නගර කඳු සැකැස්ම ප්‍රධාන දූපතේ හරය වන අතර, නගර කන්ද, නැප්ටන් කන්ද සහ ශාන්ත ඩේවිඩ් ප්‍රදීපාගාරය වැනි කැපී පෙනෙන කඳු වන අතර, උසම කඳු වන ගිබ්ස් කඳු ප්‍රදීපාගාරය සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම නිසා වේ.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

බර්මියුඩාවේ ප්‍රධාන ජලධර දෙකක් ඇත, සවුත්හැම්ප්ටන් තුළ පිහිටා ඇති ලැන්ග්ටන් ජලධරය, රොකී බොක්ක සහ බෙල්මොන්ට් සංයුති සහ නගර කන්ද සැකැස්ම තුළ පිහිටා ඇති බ්‍රයිටන් ජලධරය. මිරිදිය කාච හතරක් බර්මියුඩාවේ සිදු වන අතර, මධ්‍යම කාචය ප්‍රධාන දූපතේ විශාලතම වන අතර එහි භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 7.2 (අක්කර 1,800) ක් සහ ඝණකම මීටර් 10 (අඩි 33) ට වඩා වැඩිය.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

=== දේශගුණය ===
බර්මියුඩාවේ තෙතමනය සහිත උපනිවර්තන දේශගුණයක් (කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණය: Cfa) ඇති අතර එය නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයට (කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණය: Af) සමීපව මායිම් වේ. බර්මියුඩාවේ සාගර බලපෑම හේතුවෙන් උතුරු ඇමරිකාවේ නැගෙනහිර වෙරළට වඩා යුරෝපයේ බටහිර වෙරළට සමාන වඩාත් මධ්‍යස්ථ දේශගුණයක් ඇති වන අතර එය උෂ්ණත්වය මධ්‍යස්ථ කරන ඉහළ සාපේක්ෂ ආර්ද්‍රතාවයකින් සංලක්ෂිත වන අතර සාමාන්‍යයෙන් මෘදු ශීත සහ ගිම්හාන සෘතු සහතික කරයි.

බර්මියුඩාව අසල ගල්ෆ් ඇළෙන් උණුසුම් වේ. ජනවාරි, පෙබරවාරි සහ මාර්තු මාසවලදී දූපත් වලට මධ්‍යස්ථව සිසිල් උෂ්ණත්වයක් අත්විඳිය හැකිය [සාමාන්‍ය 18 °C (64 °F)].&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |last=Forbes |first=Keith |title=Bermuda Climate and Weather |url=http://www.bermuda-online.org/climateweather.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230124839/http://bermuda-online.org/climateweather.htm |archive-date=30 December 2016 |access-date=28 October 2008 |website=[[The Royal Gazette (Bermuda)|The Royal Gazette]]}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ කිසිදා හිම, හිම හෝ කැටි කිරීමක් වාර්තා වී නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Hans W.|last1=Hannau|name-list-style=amp|first2=William|last2=Zuill|year=1994|title=Bermuda Islands in Colour|url=https://archive.org/details/bermudaislandsin0000hans|place=London, UK|publisher=Macmillan|isbn=9780333575970|page=[https://archive.org/details/bermudaislandsin0000hans/page/126 126]}}&lt;/ref&gt; දෘඪතා කලාපය 11b/12a වේ. වෙනත් වචන වලින් කිවහොත්, වාර්ෂික අවම උෂ්ණත්වය අපේක්ෂා කළ හැකි සීතලම අගය 10 °C (50 °F) පමණ වේ. එවැනි අක්ෂාංශයක් සඳහා මෙය ඉතා ඉහළ වන අතර ෆ්ලොරිඩා කීස් වලට වඩා අර්ධ කලාප ඉහළ අගයකි.

බර්මියුඩාවේ ගිම්හාන කාලයේ තාප දර්ශකය ඉහළ විය හැකි නමුත්, අගෝස්තු මැද භාගයේ උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 30 °C (86 °F) ඉක්මවයි. වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය 1989 අගෝස්තු මාසයේදී 34 °C (93 °F) විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Bendure|first1=Glenda|url=https://books.google.com/books?id=p_GL9qP9TM4C&amp;q=bermuda+temperature+record+August+1989|title=Bermuda|last2=Friary|first2=Ned|date=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-86450-137-7|pages=21|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 1, 2014 |title=Weather &amp; Climate |url=http://www.foreverbermuda.com/weather-climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612164449/http://www.foreverbermuda.com/weather-climate |archive-date=2021-06-12 |website=Forever Bermuda}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාව අවට අත්ලාන්තික් සාගරයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 22.8 °C (73.0 °F) වන අතර එය පෙබරවාරි මාසයේ 18.6 °C (65.5 °F) සිට අගෝස්තු මාසයේදී 28.2 °C (82.8 °F) දක්වා වේ.&lt;ref name=&quot;BWS1&quot;&gt;{{cite web |title=1981–2010 Monthly Stats |url=http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated22November2018.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214041623/http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated22November2018.xls |archive-date=14 December 2018 |access-date=13 December 2018 |publisher=Bermuda Weather Service}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාව ප්‍රධාන සංවර්ධන කලාපය තුළ පිහිටා ඇති අතර, බොහෝ විට බටහිර දෙසින් නැවත වක්‍ර වන සුළි කුණාටු වල මාර්ගයේ සෘජුවම පිහිටා ඇත, නමුත් ඒවා සාමාන්‍යයෙන් බර්මියුඩාවට ළඟා වන විට දුර්වල වීමට පටන් ගනී, එහි කුඩා ප්‍රමාණයෙන් අදහස් වන්නේ සෘජු සුළි කුණාටු-ශක්තිමත් ගොඩබිම් කඩා වැටීම් දුර්ලභ බවයි. දශක තුනකට පසු පළමු වරට එසේ සිදු වූ එමිලි සුළි කුණාටුව 1987 දී අනතුරු ඇඟවීමකින් තොරව බර්මියුඩාවට පහර දුන් විටය. බර්මියුඩාවට සැලකිය යුතු හානියක් සිදු කළ මෑත කාලීන සුළි කුණාටු වූයේ 2014 ඔක්තෝබර් 18 වන දින 2 වන කාණ්ඩයේ ගොන්සාලෝ සුළි කුණාටුව සහ 2016 ඔක්තෝබර් 14 වන දින 3 වන කාණ්ඩයේ නිකොල් සුළි කුණාටුව වන අතර, ඒ දෙකම දිවයිනට සෘජුවම බලපෑවේය. 2 වන කාණ්ඩයේ පෝලෙට් සුළි කුණාටුව 2020 දී දිවයිනට සෘජුවම බලපෑවේය. ඊට පෙර, 2003 සැප්තැම්බර් 5 වන දින ෆේබියන් සුළි කුණාටුව බර්මියුඩාවට සෘජුවම පහර දුන් අවසාන ප්‍රධාන සුළි කුණාටුව වූ අතර එහි සුළං වේගය පැයට සැතපුම් 120 (පැයට කිලෝමීටර 190), 3 වන කාණ්ඩයට වඩා වැඩි විය. 2024 අගෝස්තු 17 වන දින දුර්වල වන 1 වන කාණ්ඩයේ කුණාටුවක් ලෙස අර්නස්ටෝ සුළි කුණාටුව දිවයිනට සෘජුවම පහර දුන් මෑත කාලීන නිවර්තන සුළි කුණාටුවයි.

ගංගා හෝ මිරිදිය විල් නොමැති බැවින්, මිරිදිය ජලයේ එකම ප්‍රභවය වර්ෂාපතනය වන අතර එය වහලවල් සහ ජල පෝෂක ප්‍රදේශ මත එකතු වේ (හෝ භූගත කාච වලින් ලබා ගනී) සහ ටැංකිවල ගබඩා වේ. සෑම නිවසකම සාමාන්‍යයෙන් අවම වශයෙන් මෙම ටැංකි වලින් එකක්වත් එහි අත්තිවාරමේ කොටසක් සාදයි. නීතියට අනුව, සෑම නිවසකම වහලයෙන් නල මාර්ගයෙන් වැසි ජලය එක්රැස් කළ යුතුය. සාමාන්‍ය මාසික වර්ෂාපතනය ඔක්තෝබර් මාසයේ ඉහළම අගය වන අතර එය අඟල් 6 (මි.මී. 150) ට වඩා වැඩි වන අතර අප්‍රේල් සහ මැයි මාසවල අඩුම අගය වේ.

බර්මියුඩාවේ ජෛව ධාරිතාවට ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. 2016 දී, බර්මියුඩාවේ තම භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.14 ක්&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot;&gt;{{cite web |title=Country Trends |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=17&amp;type=BCpc,EFCpc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=17&amp;type=BCpc,EFCpc |archive-date=8 August 2017 |access-date=24 June 2020 |publisher=Global Footprint Network}}&lt;/ref&gt; ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 ට වඩා බෙහෙවින් අඩුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|display-authors=6|date=2018|title=Ecological footprint accounting for countries: Updates and results of the National Footprint accounts, 2012-2018|journal=Resources|language=en|volume=7|issue=3|pages=58|bibcode=2018Resou...7...58L|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2016 දී බර්මියුඩාව පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 7.5 ක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් බර්මියුඩාවේ අඩංගු ප්‍රමාණයට වඩා බොහෝ ජෛව ධාරිතාව භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, බර්මියුඩාවේ ජෛව ධාරිතාව හිඟයක් පවතී.&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot; /&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot; align=&quot;right&quot;&gt;
File:1904_view_of_eastern_Hamilton_Harbour_and_Paget_Parish_from_Fort_Hamilton,_Prospect_Camp,_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1904_view_of_eastern_Hamilton_Harbour_and_Paget_Parish_from_Fort_Hamilton,_Prospect_Camp,_Bermuda.jpg|1904 දී හැමිල්ටන් කොටුවේ සිට හැමිල්ටන් වරාය හරහා පැජට් පල්ලියේ කිහිරි සළුවලින් වැසුණු කඳුකරයේ දර්ශනයක්.
File:Bermuda_wv.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_wv.jpg|පැරණි ශාන්ත ජෝර්ජ් බලකොටුව අසල නේවාසික උපනගරයක්, ටවුන් කට් වෙරළේ &quot;ටවුන් කට් බැටරි&quot; හෝ &quot;ගේට්ස් ෆෝට්&quot; සහ පසුබිමේ ශාන්ත ජෝර්ජ් නගරය සහ එහි වරාය ඇත.
File:.jpgOfficers_of_3rd_Battalion,_The_Royal_Fusiliers_(City_of_London_Regiment),_at_Battalion_Training_at_Tucker's_Town,_Bermuda,_1905.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:.jpgOfficers_of_3rd_Battalion,_The_Royal_Fusiliers_(City_of_London_Regiment),_at_Battalion_Training_at_Tucker's_Town,_Bermuda,_1905.jpg|1905 දී බර්මියුඩාවේ ටකර්ස් නගරයේ බලඇණි පුහුණුවේදී, රාජකීය ෆියුසිලියර්ස් (ලන්ඩන් නගර රෙජිමේන්තුව) හි 3 වන බලඇණියේ නිලධාරීන්. බර්මියුඩාවේ දේශගුණය යනු සන්නද්ධ හමුදා සහ පොලිස් නිලධාරීන් විසින් වඩා බර සෞම්‍ය නිල ඇඳුම් පැළඳුම් පැළඳ සිටි අතර වසරේ වැඩි කාලයක් ඒවා පැළඳ සිටින බවයි.
File:Battalion_Training_at_Tucker's_Town_Bermuda_of_the_3rd_Battalion_Royal_Fusiliers.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battalion_Training_at_Tucker's_Town_Bermuda_of_the_3rd_Battalion_Royal_Fusiliers.jpg|3 වන බලඇණියේ රාජකීය ෆියුසිලියර්ස් හි බර්මියුඩාවේ ටකර්ස් නගරයේ බලඇණි පුහුණුව, උණුසුම් දේශගුණික නිල ඇඳුමක් ලෙස, ගිම්හාන නිල ඇඳුමක් ලෙස සැහැල්ලු කාකි සරඹ ඇඳගෙන.
&lt;/gallery&gt;{{Weather box
| location = බර්මියුඩා ([[එල්.එෆ්. වේඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]) (1991–2020 සාමාන්‍ය, අන්ත 1949–2023){{efn|2006 සිට 2023 දක්වා එම ස්ථානයේ දත්ත මත පදනම්ව ගණනය කරන ලද මධ්‍යන්‍ය මාසික උපරිම සහ අවම (එනම් මුළු මාසයක් හෝ වසරක් තුළ ඉහළම සහ අඩුම උෂ්ණත්ව කියවීම්)}}
| width = 70%
| single line = Y
| metric first = Y
| Jan high C = 20.7
| Feb high C = 20.4
| Mar high C = 20.5
| Apr high C = 22.1
| May high C = 24.3
| Jun high C = 27.2
| Jul high C = 29.6
| Aug high C = 30.1
| Sep high C = 29.1
| Oct high C = 26.7
| Nov high C = 23.8
| Dec high C = 21.8
| year high C = 24.7
| Jan low C = 15.9
| Feb low C = 15.4
| Mar low C = 15.6
| Apr low C = 17.3
| May low C = 19.8
| Jun low C = 22.7
| Jul low C = 24.9
| Aug low C = 25.2
| Sep low C = 24.4
| Oct low C = 22.2
| Nov low C = 19.3
| Dec low C = 17.3
| year low C = 20.0
| Jan mean C = 18.3
| Feb mean C = 17.9
| Mar mean C = 18.1
| Apr mean C = 19.7
| May mean C = 22.0
| Jun mean C = 25.0
| Jul mean C = 27.2
| Aug mean C = 27.7
| Sep mean C = 26.7
| Oct mean C = 24.4
| Nov mean C = 21.6
| Dec mean C = 19.6
| year mean C = 22.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 127.6
| Feb precipitation mm = 123.6
| Mar precipitation mm = 118.9
| Apr precipitation mm = 86.8
| May precipitation mm = 94.6
| Jun precipitation mm = 110.2
| Jul precipitation mm = 116.2
| Aug precipitation mm = 165.2
| Sep precipitation mm = 145.2
| Oct precipitation mm = 149.1
| Nov precipitation mm = 111.6
| Dec precipitation mm = 104.8
| year precipitation mm = 1,453.8
| unit precipitation days = 1 mm
| Jan precipitation days = 13.8
| Feb precipitation days = 12.6
| Mar precipitation days = 12.2
| Apr precipitation days = 8.9
| May precipitation days = 7.8
| Jun precipitation days = 9.9
| Jul precipitation days = 10.7
| Aug precipitation days = 13.2
| Sep precipitation days = 11.6
| Oct precipitation days = 12.1
| Nov precipitation days = 11.8
| Dec precipitation days = 11.7
| year precipitation days = 136.3
| Jan record high F = 77.7
| Feb record high F = 79.0
| Mar record high F = 79.0
| Apr record high F = 81.0
| May record high F = 86.0
| Jun record high C = 32.2
| Jul record high C = 33.1
| Aug record high F = 93.0
| Sep record high C = 33.2
| Oct record high F = 89.0
| Nov record high F = 84.0
| Dec record high F = 80.0
| Jan record low C = 7.2
| Feb record low C = 6.3
| Mar record low F = 45.0
| Apr record low F = 48.0
| May record low C = 12.1
| Jun record low C = 15.2
| Jul record low C = 16.1
| Aug record low F = 68.0
| Sep record low F = 66.0
| Oct record low F = 58.0
| Nov record low C = 12.4
| Dec record low C = 9.1
| Jan avg record high C = 23.4
| Feb avg record high C = 23.1
| Mar avg record high C = 23.5
| Apr avg record high C = 24.4
| May avg record high C = 26.5
| Jun avg record high C = 29.1
| Jul avg record high C = 30.7
| Aug avg record high C = 31.2
| Sep avg record high C = 30.6
| Oct avg record high C = 28.9
| Nov avg record high C = 26.3
| Dec avg record high C = 24.5
| year avg record high C = 31.3
| Jan avg record low C = 11.5
| Feb avg record low C = 11.6
| Mar avg record low C = 11.4
| Apr avg record low C = 14.0
| May avg record low C = 16.3
| Jun avg record low C = 19.4
| Jul avg record low C = 21.7
| Aug avg record low C = 22.5
| Sep avg record low C = 21.4
| Oct avg record low C = 19.0
| Nov avg record low C = 15.9
| Dec avg record low C = 13.6
| year avg record low C = 10.2
| Jan humidity = 73
| Feb humidity = 73
| Mar humidity = 73
| Apr humidity = 74
| May humidity = 79
| Jun humidity = 81
| Jul humidity = 80
| Aug humidity = 79
| Sep humidity = 77
| Oct humidity = 74
| Nov humidity = 72
| Dec humidity = 72
| year humidity = 
| Jan dew point C = 13.4
| Feb dew point C = 13.3
| Mar dew point C = 12.9
| Apr dew point C = 15.2
| May dew point C = 17.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.8
| Aug dew point C = 23.1
| Sep dew point C = 22.2
| Oct dew point C = 19.8
| Nov dew point C = 16.6
| Dec dew point C = 14.6
| Jan sun = 143.2
| Feb sun = 147.6
| Mar sun = 189.7
| Apr sun = 231.9
| May sun = 255.9
| Jun sun = 255.6
| Jul sun = 284.6
| Aug sun = 272.7
| Sep sun = 221.8
| Oct sun = 198.3
| Nov sun = 168.0
| Dec sun = 146.6
| year sun = 
| source = බර්මියුඩා කාලගුණ සේවය (සාමාන්‍ය උපරිම සහ අවම 2006–2023, ආර්ද්‍රතාවය 1995–2010, පිනි ලක්ෂ්‍යය 2002–2018, ඉර 1999–2019)&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1991-2020_Bermuda-78016_PrincipalNormals1991-2020.xlsx
| title =  Bermuda Principal Normals 1991–2020
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated_20190502.xlsx
| title =  1981-2010 Monthly Stats
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/2002_2018_DewPoint_Statistics_Updated_20190614.xlsx
| title =  2002-2018 Dew Point Statistics
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1949_1999_ClimateSummary.html
| title =  1949-1999 Climate Summary
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateReport/climateReport_AnnualData.asp
| title =  Climate Report - Annual Data
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;
}}

=== වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ ===
[[File:Juvenile_Bermuda_Cedar_at_Ferry_Reach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Juvenile_Bermuda_Cedar_at_Ferry_Reach.jpg|thumb|ෆෙරී රීච් හි තරුණ බර්මියුඩා දේවදාර ගසක්]]
[[File:White-eyed_vireo_(Vireo_griseus_bermudianus)_in_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:White-eyed_vireo_(Vireo_griseus_bermudianus)_in_Bermuda.jpg|thumb|සුදු ඇස් ඇති වීරෝ (Vireo griseus bermudianus)]]
සොයා ගන්නා විට, බර්මියුඩාව මිනිසුන්ගෙන් තොර වූ අතර බොහෝ දුරට ආධිපත්‍යය දැරුවේ බර්මියුඩා දේවදාර වනාන්තර වන අතර එහි වෙරළ තීරයේ කඩොලාන වගුරු බිම් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Britton |first=Lord Nathaniel |date=8 January 1918 |title=Flora of Bermuda |url=http://archive.org/details/floraofbermuda00brit |access-date=8 January 2021 |publisher=Scribner's sons |via=[[Internet Archive]] |place=[[New York, New York]]}}&lt;/ref&gt; වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 20% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 1,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 සිට නොවෙනස්ව පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bermuda |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BMU/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

දිවයිනේ වත්මන් සනාල ශාක විශේෂ 1,000 න් 165 ක් පමණක් ස්වදේශික ලෙස සැලකේ; එම නාමයෙන් හඳුන්වන දේවදාර ශාක විශේෂ ඇතුළුව ඒවායින් පහළොවක් ආවේණික වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Endemic Species |url=https://environment.bm/endemic-species |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215135412/https://environment.bm/endemic-species |archive-date=15 February 2020 |access-date=15 February 2020 |website=The Department of Environment and Natural Resources |language=en-GB |place=Bermuda}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ නිවර්තන දේශගුණය පදිංචිකරුවන්ට දිවයිනට ස්වදේශික නොවන ගස් හා ශාක විශේෂ රාශියක් හඳුන්වා දීමට ඉඩ සැලසීය.&lt;ref name=&quot;z277&quot;&gt;{{cite web |title=Bermuda » NNSS |url=https://www.nonnativespecies.org/overseas-territories/territory-pages/bermuda |access-date=2025-02-18 |website=Home » NNSS}}&lt;/ref&gt; අද වන විට, තල් ගස්, පලතුරු ගස් සහ කෙසෙල් වර්ග බොහොමයක් බර්මියුඩාවේ වැඩෙන නමුත්, වගා කරන ලද පොල් ගස් ස්වදේශික නොවන ලෙස සලකනු ලබන අතර ඒවා ඉවත් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;y376&quot;&gt;{{cite web |date=2016-02-12 |title=Coconut palm trees don’t suit us |url=https://www.royalgazette.com/letters-to-the-editor/article/20160212/coconut-palm-trees-dont-suit-us/ |access-date=2025-02-18 |website=The Royal Gazette}}&lt;/ref&gt; රටෙහි බර්මියුඩා උපනිවර්තන කේතුධර වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපය අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|display-authors=6|year=2017|title=An ecoregion-based approach to protecting half the terrestrial realm|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C.|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E.M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ සිටින එකම දේශීය ක්ෂීරපායින් වවුලන් විශේෂ පහක් වන අතර, ඒ සියල්ල නැගෙනහිර එක්සත් ජනපදයේ ද දක්නට ලැබේ: රිදී හිසකෙස් ඇති වවුලා ලැසියොනික්ටරිස් නොක්ටිවාගන්ස්, නැගෙනහිර රතු වවුලා ලැසියුරස් බොරියාලිස්, හොරි වවුලා ලැසියුරස් සිනෙරියස්, සෙමිනෝල් වවුලා ලැසියුරස් සෙමිනොලස් සහ ත්‍රිවර්ණ වවුලා පෙරිමියෝටිස් උපෆ්ලේවස්.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=Grady, F.V.|author2=Olson, S.L.|name-list-style=amp|year=2006|title=Fossil bats from Quaternary deposits on Bermuda (Chiroptera: Vespertilionidae)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2006-02_87_1/page/148|journal=Journal of Mammalogy|volume=87|issue=1|pages=148–152|doi=10.1644/05-MAMM-A-179R1.1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ අනෙකුත් බහුලව දන්නා සත්ත්ව විශේෂ අතරට එහි ජාතික පක්ෂියා වන බර්මියුඩා පෙට්‍රල් හෝ කැහෝ ඇතුළත් වන අතර එය 1620 ගණන්වල සිට වඳ වී ගොස් ඇතැයි සිතීමෙන් පසු 1951 දී නැවත සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite iucn|publisher=[[BirdLife International]]|date=2018|title=''Pterodroma cahow''|volume=2018|page=e.T22698088A132624115|doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22698088A132624115.en|access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt; ලාසරුස් විශේෂයක උදාහරණයක් ලෙස කැහෝ වැදගත් වේ, එබැවින් එහි වාසස්ථාන ප්‍රදේශ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ඇතුළුව එය ආරක්ෂා කිරීමට රජයට වැඩසටහනක් ඇත. තවත් ප්‍රසිද්ධ විශේෂයකට සුදු වලිග සහිත නිවර්තන කුරුල්ලා ඇතුළත් වේ, එය දේශීයව දිගු වලිගය ලෙස හැඳින්වේ. මෙම පක්ෂීන් පෙබරවාරි සිට මාර්තු දක්වා කාලය තුළ බෝ කිරීම සඳහා රට අභ්‍යන්තරයට පැමිණෙන අතර බර්මියුඩියානුවන්ගේ පැමිණෙන වසන්තයේ පළමු ලකුණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Longtail (White Tailed Tropicbird) |url=https://environment.bm/longtail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216042947/https://environment.bm/longtail |archive-date=16 February 2022 |access-date=2022-02-16 |website=The Department of Environment and Natural Resources |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩා පාෂාණ කටුස්සා (හෝ බර්මියුඩා පාෂාණ හම්) බර්මියුඩාවේ එකම ස්වදේශික පක්ෂි නොවන ගොඩබිම් පෘෂ්ඨවංශිකයා ලෙස බොහෝ කලක සිට සැලකේ, එහි වෙරළ තීරයේ බිත්තර දමන සමුද්‍ර කැස්බෑවන් වට්ටම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, විද්‍යාඥයින් මෑතකදී ජානමය DNA අධ්‍යයනයන් හරහා සොයාගෙන ඇත්තේ, කලින් දූපත් සමූහයට හඳුන්වා දී ඇතැයි සැලකූ දියමන්ති බැක් ටෙරපින් නම් කැස්බෑ විශේෂයක් ඇත්ත වශයෙන්ම මිනිසුන්ගේ පැමිණීමට පෙර සිටම පැවත එන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Diamondback Terrapin |url=http://www.conservation.bm/diamondback-terrapin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807051136/http://www.conservation.bm/diamondback-terrapin/ |archive-date=7 August 2014 |website=The Department of Conservation Services |place=Bermuda}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ මී මැසි විශේෂ තුනක් පමණක් වාර්තා වී ඇත. බටහිර මී මැස්සන් ඇපිස් මෙලිෆෙරා 1616 දී පමණ ඉංග්‍රීසි ජනපදිකයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kevan|first=D. Keith McE.|date=April 1981|title=The terrestrial arthropods of the Bermudas: an historical review of our knowledge|url=https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/anh.1981.10.1.1|journal=Archives of Natural History|language=en|volume=10|issue=1|pages=1–29|doi=10.3366/anh.1981.10.1.1|issn=0260-9541}}&lt;/ref&gt; එය දිවයිනේ මීමැසි පාලනයේ සංස්කෘතික වැදගත්කමේ ආරම්භය සනිටුහන් කරයි. දෙවන විශේෂයක් වන දහඩිය මී මැස්සන් වන ලැසියොග්ලොසම් සෙමිවිරිඩි අවසන් වරට වාර්තා වූයේ 1922 දී ය. මෑත කාලීන DNA විශ්ලේෂණයෙන් හෙළි වී ඇත්තේ බර්මියුඩාවේ කොළ කපන මී මැස්සන් මෙගාචයිල් ප්‍රූයිනා එක්සත් ජනපදයේ එම්. ප්‍රූයිනා ජනගහනයෙන් වෙනස් වූ අද්විතීය පරිණාමීය පෙළපතක් නියෝජනය කරන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rose|first1=Jennifer|last2=Gilbert|first2=M. Thomas P.|last3=Outerbridge|first3=Mark|last4=Morales|first4=Hernán E.|date=2024-08-30|title=Evolutionary genomics analysis reveals a unique lineage of Megachile pruina found in an isolated population in Bermuda|journal=Insect Conservation and Diversity|language=en|volume=17|issue=6|pages=1143–1155|doi=10.1111/icad.12776|issn=1752-458X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0mt0bzrntlhwc2lmmfs15fw1xrdbxqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බොනෙයාර් හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180662</id>
    <revision>
      <id>800338</id>
      <parentid>798128</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38102" sha1="ecl71ivmpoed3k91irs9taxtsyennlg" xml:space="preserve">[[File:RINCON_OPEN_AIR_MUSEUM,_BONAIRE.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RINCON_OPEN_AIR_MUSEUM,_BONAIRE.jpg|thumb|බොනෙයා හි රින්කොන්හි එළිමහන් කෞතුකාගාරයේ සංරක්ෂණය කර ඇති පතොක් වැටවල් සහිත සාම්ප්‍රදායික පැරණි නිවාස.]]

=== මුල් වැසියන් ===
4500 BP (ක්‍රි.පූ. 2550) දක්වා දිවෙන දූපත් වල ඇති වඩාත්ම නිවැරදි මිනිස් අවශේෂ කුරකාවෝ හි තිබී හමු විය. විවිධ දූපත් වල වඩාත් නිවැරදි වන්නේ අරුබා හි 4000 BP (ක්‍රි.පූ. 2050) සහ බොනෙයා හි 3300 BP (ක්‍රි.පූ. 1350) ය. මෙම පුද්ගලයින් දැනට පුරාවිද්‍යා ඉන්දියානුවන් යන යෙදුමෙන් හැඳින්වේ. අරවක් භාෂා පවුලට අයත් වංශයක් වන කැකෙටියෝ (අරාවැක්) ඉන්දියානුවන් ක්‍රි.ව. 500 දී පමණ දකුණු ඇමරිකාවේ සිට දූපත් වෙත පැමිණියහ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Van Buurt |first1=Gerard |title=Conservation of Caribbean Island Herpetofaunas Volume 1: Conservation Biology and the Wider Caribbean |date=2011 |isbn=978-90-04-19407-6 |editor1-last=Hailey |editor1-first=Adrian |pages=145–159 |chapter=Conservation of Amphibians and Reptiles in Aruba, Curaçao and Bonaire |doi=10.1163/ej.9789004183957.i-228.49 |editor2-last=Wilson |editor2-first=Byron S. |editor3-last=Horrocks |editor3-first=Julia A.}}&lt;/ref&gt; ක්‍රලෙන්ඩිජ්ක් හි ඊසාන දෙසින් සහ ලැක් බොක්ක අසල ඇතැම් ස්ථානවල කැකෙටියෝ සංස්කෘතියේ පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂ සොයාගෙන ඇත. කැකෙටියෝ පාෂාණ සිතුවම් සහ ශිලාලිපි ස්පෙලොන්ක්, ඔනිමා, සෙරු පුන්ගි සහ සෙරු ක්‍රිටා-කාබායි හි ගුහාවල සංරක්ෂණය කර ඇත.{{Citation needed|date=August 2020|reason=primary or secondary source needed}} කැක්වෙටියෝස් පෙනෙන පරිදි ඉතා උස මිනිසුන් විය.

=== ස්පාඤ්ඤ යුගය ===
1499 දී, ඇලොන්සෝ ද ඔජෙඩා කුරකාඕ සහ අසල්වැසි දූපතකට පැමිණියේ නිසැකවම බොනෙයාර් ය.{{citation needed|date=August 2020}} ඔජෙඩා සමඟ අමෙරිගෝ වෙස්පුචි සහ ජුවාන් ඩි ලා කෝසා ද විය.{{citation needed|date=August 2020}} 1500 බොනෙයාර්ගේ ඩි ලා කෝසාගේ මාප්පා මුන්ඩි පෙන්වන අතර එය ඉස්ලා දෝ පාලෝ බ්‍රසීල් හෝ &quot;බ්‍රසීලවුඩ් දූපත&quot; ලෙස හඳුන්වයි.{{citation needed|date=August 2020}} ABC දූපත් තුන නිෂ්ඵල බව ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් තීරණය කළේ ඒවායේ ලෝහ නිධි නොතිබූ බැවිනි, 1515 දී කැකෙටියෝවරුන් හිස්පැනියෝලා දූපතේ සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ හි තඹ පතල්වල වැඩ කිරීමට වහල්භාවයට පත් කරන ලදී; මුළු සංඛ්‍යාව 500 ත් 2,000 ත් අතර වන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Lopez 1996&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lopez|first1=Barry|date=1996|title=Searching for Depth in Bonaire|url=https://archive.org/details/sim_georgia-review_fall-1996_50_3/page/545|journal=The Georgia Review|volume=50|issue=3|pages=545–558|jstor=41401267}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Anderson-Córdova |first1=Karen F. |title=Surviving Spanish Conquest: Indian Fight, Flight, and Cultural Transformation in Hispaniola and Puerto Rico |date=2017 |publisher=The University of Alabama Press |isbn=978-0-8173-9090-7 |pages=120–149 [137] |chapter=The Voluntary and Forced Movement of Indians among the Islands and the Mainland |id={{Project MUSE|1950702|type=chapter}}}}&lt;/ref&gt;

1499 සිට ස්පාඤ්ඤය ආසන්න වශයෙන් සියවසක කාලයක් බොනෙයා යටත් විජිතයක් බවට පත් කළේය. ඒ හා සමානව, දිවයිනේ නම පිළිබඳ පැරණිතම යොමු දැක්වීමක් කැරකස් නගරයේ (වෙනිසියුලාව) ප්‍රධාන මහජන ලේඛනාගාරයේ ලේඛනාගාරයේ දක්නට ලැබේ. 1595 දෙසැම්බර් 9 දිනැති ලේඛනයක, &quot;ලාස් යස්ලස් ද කුරසාඕ, අරුබා වයි බොනෙයා&quot; හි කුරේට් සහ විකාර්, ඩොන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොන්ටෙසිනෝස්, කැරකස් හි පදිංචි පෙඩ්‍රෝ ගුටියෙරෙස් ද ලුගෝ වෙත ඔහුගේ කතෝලික මහරජතුමා වන II වන ඩොන් ෆෙලිපේ ගේ රාජකීය භාණ්ඩාගාරයෙන්, දූපත් වල පූජක සහ විකාර් තනතුර සඳහා ඔහුට අනුරූප වැටුප ලබා ගැනීම සඳහා ඇටෝර්නි බලයක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් කරයි.

[[File:OLD_FORT_ORANJE,_KRALENDIJK.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OLD_FORT_ORANJE,_KRALENDIJK.jpg|thumb|1639 දී ඉදිකරන ලද ක්‍රලෙන්ඩික්හි ඔරන්ජේ බලකොටුව]]
බොනෙයාගේ ආදිවාසී ජනගහනයේ අවශේෂ දිවයිනේ වත්මන් වැසියන්ගෙන් සමහරක් තුළ දැකිය හැකිය. ඇත්ත වශයෙන්ම, ජනගහනයෙන් බහුතරය මිශ්‍ර කළු සහ සුදු සම්භවයක් ඇති අය වන අතර, යුරෝපීයයන් (ලන්දේසි පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නන්) සහ අප්‍රිකානුවන් (වහලුන්ගෙන් පැවත එන්නන්) සුළුතරයන් වේ.

1526 දී, ජුවාන් මාර්ටිනෙස් ද ඇම්පියස් ABC දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස පත් කරන ලදී.{{citation needed|date=August 2020}} ඔහු මුල් කැකෙටියෝ ඉන්දියානු වැසියන් කිහිප දෙනෙකු බොනෙයාර් සහ කුරකාඕ වෙත ආපසු ගෙන ආවේය. ඇම්පියර්ස් ස්පාඤ්ඤයෙන් එළදෙනුන්, බූරුවන්, එළුවන්, අශ්වයන්, ඌරන් සහ බැටළුවන් ඇතුළු ගෘහාශ්‍රිත සතුන් ද ආනයනය කළේය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සිතුවේ බොනෙයාර් ස්වදේශිකයන් විසින් වැඩ කරන ගව වගාවක් ලෙස භාවිතා කළ හැකි බවයි. ගවයන් මස් වෙනුවට හම් සඳහා ඇති කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ වැසියන් බොහෝ දුරට රින්කන් හි අභ්‍යන්තර නගරයේ ජීවත් වූයේ එහි භූගෝලීය පිහිටීම මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ ප්‍රහාරවලින් සාපේක්ෂව ආරක්ෂිත වූ බැවිනි.

=== ලන්දේසි යුගය ===
1602 දී ලන්දේසි බටහිර ඉන්දීය සමාගම ආරම්භ කරන ලදී. 1623 සිට බටහිර ඉන්දීය සමාගමේ නැව් මස්, ජලය සහ දැව ලබා ගැනීම සඳහා බොනෙයා වෙත පැමිණියහ. ලන්දේසීන් එහි ස්පාඤ්ඤ සහ පෘතුගීසි සිරකරුවන් කිහිප දෙනෙකු ද අතහැර දැමූ අතර, මෙම ජනතාව ඇන්ට්‍රියෝල් නගරය ආරම්භ කළ අතර එය ස්පාඤ්ඤ අභ්‍යන්තරයේ (ඉංග්‍රීසි: ඇතුළත) කෙටි කිරීමකි. ලන්දේසීන් සහ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් 1568 සිට 1648 දක්වා අද අසූ අවුරුදු යුද්ධය ලෙස හඳුන්වනු ලබන යුද්ධයේදී සටන් කළහ. 1633 දී, ලන්දේසීන් - ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ට ශාන්ත මාර්ටන් දූපත අහිමි වූ පසු - කුරකාවෝ, බොනෙයා සහ අරුබා වලට පහර දීමෙන් පළිගත්හ. 1636 මාර්තු මාසයේදී බොනෙයා යටත් කර ගන්නා ලදී. ලන්දේසීන් 1639 දී ඔරංජේ කොටුව ඉදි කළහ.&lt;ref&gt;[[:nl:Fort Oranje (Bonaire)]]{{Circular reference|date=March 2019}}&lt;/ref&gt;

කුරකාවෝ වහල් වෙළඳාමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස මතු වූ අතර, බොනෙයා ලන්දේසි බටහිර ඉන්දීය සමාගමේ වතුයායක් බවට පත්විය. ලුණු දිවයිනේ ප්‍රධාන අපනයන නිෂ්පාදනයක් බවට පත්විය; ඉන්දියානුවන් සහ සිරකරුවන් සමඟ එක්ව අප්‍රිකානු වහලුන් සුළු පිරිසක් සේවයට යොදවන ලද අතර, බ්ලූ පෑන් වටා ඩයිවුඩ් සහ බඩ ඉරිඟු වගා කර සූර්ය ලුණු අස්වැන්න නෙළා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kennedy|first1=Cynthia M.|date=2007|title=The Other White Gold: Salt, Slaves, the Turks and Caicos Islands, and British Colonialism|url=https://archive.org/details/sim_historian_summer-2007_69_2/page/218|journal=The Historian|volume=69|issue=2|pages=218|doi=10.1111/j.1540-6563.2007.00178.x|jstor=24453659|doi-access=free|s2cid=144807834}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misevich |first1=Phil |title=The Rise and Demise of Slavery and the Slave Trade in the Atlantic World |last2=Mann |first2=Kristin |last3=Silva |first3=Daniel B. Domingues da |last4=Richardson |first4=David |last5=Vos |first5=Jelmer |last6=Mann |first6=Kristin |date=2016 |publisher=University of Rochester Press |isbn=978-1-78204-656-1 |page=76 |id={{Project MUSE|83663|type=book}}}}&lt;/ref&gt; සම්පූර්ණයෙන්ම ගල් වලින් ඉදිකරන ලද සහ මිනිසෙකුට කෙළින් සිටගෙන සිටීමට නොහැකි තරම් කෙටි වහල් නිවාස, තවමත් රින්කන් අවට ප්‍රදේශයේ සහ ලුණු ලේවා දිගේ පවතී. කුරකාඕ හි සාගතයක් සහ සමාජ නොසන්සුන්තාවයක් හේතුවෙන් ලන්දේසීන් විශාල වහලුන් සංඛ්‍යාවක් බොනෙයාර් වෙත ගෙන යාමට හේතු වූ 1710 ගණන්වල වහල් ජනගහනය වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;van Welie 2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=van Welie|first1=Rik|date=2008|title=Slave trading and slavery in the Dutch colonial empire: A global comparison|journal=New West Indian Guide / Nieuwe West-Indische Gids|volume=82|issue=1–2|pages=47–96|doi=10.1163/13822373-90002465|jstor=43390702|doi-access=free|s2cid=128869753}}&lt;/ref&gt; ඓතිහාසිකව, යටත් විජිත පරිපාලනයෙන් පිටත දිවයිනේ ලන්දේසි භාෂාව බහුලව කතා නොකළේය; 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී එහි භාවිතය වැඩි විය.&lt;ref&gt;''Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd''. van Putte, Florimon., 1999. Zutphen: de Walburg Pers&lt;/ref&gt; කුරකාඕ, අරුබා සහ බොනෙයාර් හි සිසුන්ට ප්‍රධාන වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ඉගැන්වූයේ 18 වන සියවසේ අගභාගයේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් කුරකාඕ, අරුබා සහ බොනෙයාර් අත්පත් කර ගන්නා තෙක්ය; 1815 දී ලන්දේසි පාලනය නැවත ආරම්භ වූ විට ස්පාඤ්ඤ භාෂාව ඉගැන්වීම යථා තත්ත්වයට පත් කරන ලදී.

නැපෝලියන් යුද්ධ අතරතුර, නෙදර්ලන්තය දෙවරක් බොනෙයා පාලනය අහිමි කර ගත්තේය, එක් වරක් 1800 සිට 1803 දක්වා සහ නැවත වරක් 1807 සිට 1816 දක්වා.&lt;ref name=&quot;van Welie 2008&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Map Room: Caribbean: Bonaire |url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/bonaire.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006075743/http://britishempire.co.uk/maproom/bonaire.htm |archive-date=6 October 2010 |access-date=10 October 2010 |publisher=British Empire}}&lt;/ref&gt; මෙම කාල පරතරයන් තුළ, බ්‍රිතාන්‍යයන්ට අසල්වැසි කුරකාවෝ දූපත සහ බොනෙයා පාලනය හිමි විය. 1814 ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි ගිවිසුම යටතේ ABC දූපත් නෙදර්ලන්තයට ආපසු ලබා දෙන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේදී, සුදු වෙළඳුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් බොනෙයා හි පදිංචි වූ අතර, 1810 දී ප්ලායා (ක්‍රලෙන්ඩිජ්ක්) ජනාවාසය ගොඩනඟා ගත්හ.

==== විමුක්තිය ====
1816 සිට 1868 දක්වා බොනෙයා රජයේ වතුයායක් ලෙස පැවතුනි. 1825 දී දිවයිනේ රජයට අයත් වහලුන් 300 ක් පමණ සිටියහ. ක්‍රමයෙන් බොහෝ වහලුන් නිදහස් කරන ලද අතර රජයට යම් සේවාවන් සැපයීමට බැඳී සිටින නිදහස් මිනිසුන් බවට පත්විය. ඉතිරි වහලුන් 1862 සැප්තැම්බර් 30 වන දින විමුක්ති රෙගුලාසිය යටතේ නිදහස් කරන ලදී. ඒ වන විට රජයේ වහලුන් 607 දෙනෙකු සහ පෞද්ගලික වහලුන් 151 දෙනෙකු නිදහස් කරන ලදී.

[[File:Bonaire_Red_Slave_Huts.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bonaire_Red_Slave_Huts.jpg|thumb|වහල් පැල්පත්]]

==== දෙවන ලෝක යුද්ධය ====
දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී නෙදර්ලන්තය ජර්මානු ආක්‍රමණය අතරතුර, බොනෙයා බ්‍රිතාන්‍යයේ සහ එක්සත් ජනපදයේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් විය. ඇමරිකානු හමුදාව ගුවන් හමුදා කඳවුරක් ලෙස ෆ්ලෙමින්ගෝ ගුවන්තොටුපළ ඉදි කළේය. 1940 මැයි 10 වන දින ජර්මනිය නෙදර්ලන්තය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසු බලධාරීන් යුද නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, ජර්මානු සහ ඔස්ට්‍රියානු පුරවැසියන් මෙන්ම ජර්මානු හිතවතුන් යැයි සැලකෙන ලන්දේසීන් ද බොනෙයා හි කඳවුරක සිර කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=van der Horst |first1=Liesbeth |title=Wereldoorlog in de West : Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba, 1940-1945 |date=2004 |publisher=Verloren |isbn=9789065507945 |location=Hilversum |pages=69–74 |language=nl}}&lt;/ref&gt; මෙයින් සමහරක් යුද්ධය පැවති කාලය පුරාම මෙම කඳවුරේ රැඳී සිටි අතර අනෙක් ඒවා යුද්ධයේ පළමු වසර තුළ ප්‍රධාන භූමියේ ඉදිකරන ලද නව කඳවුරු වෙත මාරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://bonairereporter.com/news/007PDFs/06-15-07.pdf|title=Imprisoned Innocents|author=Anonymous|date=15 June 2007|access-date=19 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708082341/http://bonairereporter.com/news/007PDFs/06-15-07.pdf|archive-date=8 July 2011|publisher=Bonaire Reporter|page=7|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sint Jago |first=Junnes E. |title=Wuiven vanaf de waranda |publisher=Gopher |year=2007 |isbn=9789051794960 |location=Utrecht |language=nl |oclc=150262823}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Captain |first1=Esther |title=Oorlogserfgoed overzee : de erfenis van de Tweede Wereldoorlog in Aruba, Curaçao, Indonesië en Suriname |date=2010 |publisher=Bakker |isbn=9789035135840 |location=Amsterdam |language=nl |chapter=De interneringen in Suriname en de Nederlandse Antillen}}&lt;/ref&gt; 1944 දී, ජූලියානා කුමරිය සහ එලිනෝර් රූස්වෙල්ට් බොනෙයා හි හමුදා බැලීමට ගියහ.

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී බොනෙයිරියානු නාවිකයින් සාමාන්‍යයට වඩා ඉහළ දායකත්වයක් ලබා දුන්හ. ජර්මානු යූ-බෝට්ටු අරුබා සහ කුරකාවෝ පිරිපහදු වටා නැව්ගත කිරීම ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ අතර එමඟින් මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ට දිවයිනේ සැලකිය යුතු ඉන්ධන නිෂ්පාදනය අහෝසි කළේය. බොනෙයිරියානු කාර්ය මණ්ඩල නැව් ද මෙම සටන්වලට සහභාගී විය. යුද්ධයෙන් පසු අතුරුදහන් වූ බොහෝ දෙනෙකු අතර, මෙම නැව්වල මියගිය බොනෙයිරියානුවන් 34 දෙනා ද වූහ (එවකට ලන්දේසි බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්හි අනෙකුත් දූපත් වලට වඩා). සතුරුකම් අතරතුර, ඩිවි ෆ්ලෙමින්ගෝ බීච් රිසෝට් සහ කැසිනෝ දැන් පිහිටා ඇති ස්ථානය ඇන්ටිලස් හි ජීවත් වන ජර්මානුවන් සහ ඔස්ට්‍රියානුවන් සඳහා සිර කඳවුරක් ලෙස සේවය කළේ ඔවුන් අවිශ්වාසයෙන් සිටි බැවිනි. මිත්‍ර පාක්ෂික ගුවන් බලඇණියට පැරෆින් සපයන අරුබා සහ කුරකාවෝ හි යෝධ තෙල් පිරිපහදු කඩාකප්පල් කිරීමට ඔවුන්ට හැකි බවට බියක් තිබුණි.{{citation needed|date=October 2023}}

කඳවුර 1940 සිට 1947 දක්වා ක්‍රියාත්මක විය. සමස්තයක් වශයෙන්, මෙම කාලය තුළ පුද්ගලයින් 461 දෙනෙකු නඩු විභාගයකින් තොරව සිරගත කරන ලද අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් සම්පූර්ණයෙන්ම අහිංසක වූහ. ඔවුන් අතර මෙඩාර්ඩෝ ද මාර්චේනා සහ එවකට ඔස්ට්‍රියානු පුරවැසියෙකු වූ ඡායාරූප ශිල්පී ෆ්‍රෙඩ් ෆිෂර් ද වූහ. බොහෝ ජර්මානු සිරකරුවන් නාසි ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් පලා ගොස් තිබුණි. නමුත් ජර්මානු යුද සිරකරුවන් ද සිටි අතර, ඔවුන්ගෙන් සමහරක් යුද්ධයෙන් පසුවද රැඳී සිටියහ. 1943 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, මදුරෝඩම්ගේ නමින් නම් කර ඇති ජෝර්ජ් මදුරෝගේ පියා, බොනෙයා හි ජර්මානු සිරකරුවන් සඳහා තම පුතා හුවමාරු කර ගන්නා ලෙස විල්හෙල්මිනා රැජිනගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. රජය ඉල්ලීම ලබා දුන්නේ නැත. යුද්ධයෙන් පසු, හිස් බැරැක්ක බොනෙයාගේ පළමු හෝටලය බවට පත් විය.

[[File:Aankomst_van_het_koninklijk_paar_op_het_vliegveld_van_Bonaire,_Bestanddeelnr_252-3827.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aankomst_van_het_koninklijk_paar_op_het_vliegveld_van_Bonaire,_Bestanddeelnr_252-3827.jpg|thumb|1955 දී ජූලියානා රැජින සහ බර්න්හාර්ඩ් කුමරුගේ රාජකීය සංචාරය]]

==== පශ්චාත් යුධ සමය ====
යුද්ධයෙන් පසු, බොනෙයාහි ආර්ථිකය අඛණ්ඩව සංවර්ධනය විය. ගුවන්තොටුපළ සිවිල් භාවිතය සඳහා පරිවර්තනය කරන ලද අතර, කලින් සිර කඳවුර බොනෙයා හි පළමු හෝටලය බවට පරිවර්තනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divi Flamingo Beach Resort Bonaire |url=http://www.divibonaire.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601090944/https://divibonaire.com/ |archive-date=1 June 2020 |access-date=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; ලන්දේසි ජාතික පියරේ ෂුන්ක් විසින් දිවයිනේ විශාල කාන්තා අතිරික්තය සඳහා අර්ධ විසඳුමක් වන ෂුන්ක්ගේ ක්ලෙඩින් කර්මාන්ත බොනෙයා ලෙස හැඳින්වෙන ඇඳුම් කර්මාන්ත ශාලාවක් ආරම්භ කරන ලදී. 1964 දී, ට්‍රාන්ස් වර්ල්ඩ් රේඩියෝව බොනෙයා වෙතින් විකාශනය ආරම්භ කළේය. රේඩියෝ නෙදර්ලන්ත වර්ල්ඩ්වයිඩ් 1969 දී බොනෙයා හි කෙටි තරංග සම්ප්‍රේෂක දෙකක් ඉදි කළේය. දෙවන ප්‍රධාන හෝටලය (බොනෙයා බීච් හෝටලය)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bonaire Beach Hotel |url=http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052216/http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm |archive-date=4 March 2016 |access-date=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; 1962 දී නිම කරන ලදී. ජාත්‍යන්තර ලුණු සමාගමේ අනුබද්ධිත ඇන්ටිලස් ජාත්‍යන්තර ලුණු සමාගම විසින් ලුණු බඳුන් පුළුල් කර නවීකරණය කරන ලද විට 1966 දී ලුණු නිෂ්පාදනය නැවත ආරම්භ විය. පහසුකම්වලින් කොටසක් කැරිබියන් මුහුද දක්වා විහිදෙන අතර සෝල්ට් පියර් ලෙස හැඳින්වෙන ජනප්‍රිය කිමිදුම් ස්ථානය සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cargill Salt Company |url=http://www.cargillsalt.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221043625/http://www.cargillsalt.com/ |archive-date=21 February 2009 |access-date=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; බොනෙයා පෙට්‍රෝලියම් සංස්ථාවේ (බොපෙක්) තෙල් පර්යන්තය 1975 දී ට්‍රාන්ස්-ෂිපින් තෙල් සඳහා විවෘත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bonaire Petroleum Company |url=http://www.rocargo.com/Bopec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070301191150/http://www.rocargo.com/Bopec.html |archive-date=2007-03-01 |access-date=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; දේශපාලනිකව බොනෙයා 1954 සිට 2010 දක්වා නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් හි කොටසක් බවට පත් විය; එය දැන් නෙදර්ලන්තය තුළ විශේෂ මහ නගර සභාවකි. 2011 දී දිවයින නිල වශයෙන් එක්සත් ජනපද ඩොලරය එහි මුදල් ඒකකය ලෙස පිළිගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 May 2010 |title=Introduction of the dollar on Bonaire, Saint Eustace, Saba |url=https://www.government.nl/latest/news/2010/05/18/introduction-of-the-dollar-on-bonaire-saint-eustace-saba |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202050/https://www.government.nl/latest/news/2010/05/18/introduction-of-the-dollar-on-bonaire-saint-eustace-saba |archive-date=26 June 2019 |access-date=26 June 2019}}&lt;/ref&gt;

=== නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් විසුරුවා හැරීම ===
2010 ඔක්තෝබර් 10 වන දින නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් විසුරුවා හරින ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, නෙදර්ලන්ත රජය කැරිබියන් නෙදර්ලන්තයේ හෝ බොනෙයා, ශාන්ත යුස්ටේටියස් සහ සාබා වලින් සමන්විත BES දූපත් වල රාජ්‍ය පරිපාලන කාර්යය භාර ගත්තේය. මෙම දූපත් තුන &quot;විශේෂ මහ නගර සභා&quot; (bijzondere gemeenten) ලෙස නව තත්ත්වය අත්පත් කර ගත් අතර, ඒවා නෙදර්ලන්තයේම කොටසක් බවට පත් කළේය, එය ලන්දේසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 134 වන වගන්තියේ දක්වා ඇති පරිදි &quot;මහජන ආයතනයේ&quot; (openbaar lichaam) ආකාරයකි. විශේෂ මහ නගර සභා පළාතක කොටසක් නොවේ.

විශේෂ මහ නගර සභාවක් ලෙස, බොනෙයා සාමාන්‍ය ලන්දේසි මහ නගර සභාවලට බෙහෙවින් සමාන ය, මන්ද එයට නගරාධිපතිවරයෙකු, ඇල්ඩර්මන්වරුන් සහ මහ නගර සභාවක් ඇති අතර බොහෝ ලන්දේසි නීතිවලට අනුව පාලනය වේ. ඇන්ටිලියන් නීතිය බොනෙයාගේ නාගරික නීතිය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අවස්ථා හැරුණු විට, 2010 ඔක්තෝබර් 10 න් පසු ඇන්ටිලියන් නීති බලාත්මක විය. එය ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති කරන බැවින් දිවයිනට එකවර සම්පූර්ණ ලන්දේසි නීති පද්ධතිය හඳුන්වා නොදීම වඩාත් සුදුසු යැයි විශ්වාස කෙරිණි. එබැවින්, ලන්දේසි නීති හඳුන්වා දෙනු ලබන්නේ අදියර වශයෙන් ය. නෙදර්ලන්තයේ ලන්දේසි පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණවලදී ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය ඇතුළුව පදිංචිකරුවන් ලන්දේසි පුරවැසියන්ට සමාන අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳින අතර බොනෙයා තමන්ගේම අද්විතීය සංස්කෘතිය රඳවා ගත්තේය. විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා; වැඩිදියුණු කළ සෞඛ්‍ය සේවා පහසුකම්; ගුරුවරුන් සඳහා අමතර පුහුණුවක් සහිත වඩා හොඳ අධ්‍යාපන පහසුකම්, නව ඉගැන්වීමේ ක්‍රම සහ නව පාසල් ගොඩනැගිලි; අඩු ආදායම්ලාභී පුද්ගලයින් සහ පවුල් සඳහා සමාජ නිවාස; මධ්‍යම වශයෙන් යවන ලද තනි පොලිස් බලකායක්, ගිනි නිවන දෙපාර්තමේන්තුවක් සහ ගිලන්රථ සේවාවක් ඇතුළුව නව හෝ වැඩිදියුණු කළ පහසුකම් සහ රජයේ ප්‍රතිලාභ සඳහා පදිංචිකරුවන්ට ප්‍රවේශය ඇත. මෙම දූපත් තුන නෙදර්ලන්තයේ භූමිය ලෙස සලකනු ලැබුවද, ඒවා යුරෝපීය සංගමයේ කොටසක් නොවන බැවින් යුරෝපීය සංගම් නීතියට යටත් නොවේ. ඒවා විදේශීය රටක් සහ භූමියක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bonaire, Saint Eustatius and Saba |url=http://ds-lands.com/bonaire-saint-eustatius-and-saba/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228104614/http://ds-lands.com/bonaire-saint-eustatius-and-saba/ |archive-date=February 28, 2013 |access-date=December 7, 2014 |publisher=DS World's Lands}}&lt;/ref&gt;

බොනෙයාගේ රාජ්‍ය නොවන සංවිධානය වන නොස් කේ බොනෙයාරු බෙක් (&quot;අපිට බොනෙයාරු නැවත අවශ්‍යයි&quot;), නෙදර්ලන්තය සමඟ වත්මන් ව්‍යවස්ථාමය සම්බන්ධතාවයට විරුද්ධ ය. 2004 බොනෙයාරු ජනමත විචාරණය සම්බන්ධයෙන්, එවැනි විධිවිධානයක් කිසි විටෙකත් ජනතාවගේ තේරීමක් නොවූ බව සංවිධානයේ අදහසයි. ලන්දේසි ස්වදේශ කටයුතු සහ රාජධානි සබඳතා අමාත්‍ය රොනල්ඩ් ප්ලාස්ටැක්, සංවිධානයට පිළිතුරු දෙමින්, &quot;ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීම සම්බන්ධයෙන් තීරණය කිරීමට බලය ඇත්තේ ලන්දේසි රජයට නොව කැරිබියානු නෙදර්ලන්තයේ දූපත් කවුන්සිලවලට&quot; පමණක් බව තහවුරු කළේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, සංවිධානය 2013 දී නව ජනමත විචාරණයකට පක්ෂව අත්සන් 3,500 කට වඩා රැස් කළේය. අමාත්‍ය ප්ලාස්ටැක් වෙත ලිපියක් යවමින්, නොස් කේ බොනෙයාරු බෙක් හි සභාපති ජේම්ස් ෆයිනීස්, &quot;ස්වයං නිර්ණ අයිතිය යටතේ නව ජනමත විචාරණයක්&quot; ඉල්ලා සිටියේය. 2015 සඳහා පොදු ආයතන ව්‍යුහය ඇගයීම සඳහා සූදානම් කිරීම් ආරම්භ කර ඇති නමුත් &quot;ව්‍යවස්ථාමය සබඳතාවල විය හැකි වෙනසක් එම ඇගයීමේ කොටසක් නොවන&quot; බව ෆයිනීස්ට උපදෙස් දෙමින් ප්ලාස්ටර්ක් ප්‍රතිචාර දැක්වීය.&lt;ref&gt;[http://www.bonairegov.nl/sites/default/files/uploads/2015010717.pdf Referendum bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223042333/http://www.bonairegov.nl/sites/default/files/uploads/2015010717.pdf|date=2015-12-23}}, government of Bonaire, 9 October 2015&lt;/ref&gt; නව ජනමත විචාරණය 2015 දෙසැම්බර් 18 වන දින පැවැත්විණි. &lt;ref&gt;{{cite web |date=August 18, 2014 |title=Dutch Minister Plasterk: Constitutional Referendum BES is Island Affair |url=http://www.bearingpointcaribbean.com/dutch-minister-plasterk-consitutional-referendum-bes-island-affair/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211024150/http://www.bearingpointcaribbean.com/dutch-minister-plasterk-consitutional-referendum-bes-island-affair/ |archive-date=2014-12-11 |access-date=December 7, 2014 |work=Government News |publisher=Bearing Point Caribbean}}&lt;/ref&gt; බොනෙයා සහ නෙදර්ලන්තය අතර වත්මන් සම්බන්ධතාවය ගැන ඔවුන් සතුටු නොවන බව ඡන්දය දුන් 65% ක් ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nrc.nl/nieuws/2015/12/19/bonaire-stemt-tegen-huidige-band-met-nederland|title=Bonaire stemt tegen huidige band met Nederland|last1=Posthumus|first1=Niels|date=19 December 2015|newspaper=NRC|access-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222091329/http://www.nrc.nl/nieuws/2015/12/19/bonaire-stemt-tegen-huidige-band-met-nederland|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.smn-news.com/st-maarten-st-martin-news/24458-the-conference-on-the-political-future-of-the-dutch-administered-caribbean-having-met-at-bonaire-west-indies-on-1st-december-2016.html The Conference on the Political Future of the Dutch-Administered Caribbean, Having met at Bonaire, West Indies on 1st December 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326062936/https://www.smn-news.com/st-maarten-st-martin-news/24458-the-conference-on-the-political-future-of-the-dutch-administered-caribbean-having-met-at-bonaire-west-indies-on-1st-december-2016.html|date=2019-03-26}}, St. Martin News Network, 15 December 2016&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>ecl71ivmpoed3k91irs9taxtsyennlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>දිලිත් ජයවීර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180708</id>
    <revision>
      <id>800380</id>
      <parentid>795302</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>800380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26142" sha1="t9c39sq3p5h6iohwglr9scka3qmwvnr" xml:space="preserve">{{short description|ශ්‍රී ලාංකික ව්‍යවසායකයෙකු සහ නීතිඥයෙකු}}
{{Infobox MP
| honorific-prefix    = [[The Honourable|ගරු]]
| name                = දිලිත් ජයවීර
| image               = Dilith Jayaweera.JPG
| imagesize           = 
| caption             = දිලිත් ජයවීර
| alt                 = 
| honorific-suffix    = [[Member of parliament|MP]]
| constituency_MP     = [[ජාතික ලැයිස්තු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීන්, ශ්‍රී ලංකාව|ජාතික ලැයිස්තුව]]
| parliament          = Sri Lanka
| majority            = 
| term_start          = 21 නොවැම්බර් 2024
| term_end            = 
| predecessor         = 
| successor           = 
| office3             = [[මව්බිම ජනතා පක්ෂය|මව්බිම ජනතා පක්ෂයේ නායකයා ලෙස]]
| term_start3         = සැප්තැම්බර් 2023
| term_end3           = 
| birth_name          = දිලිත් සුසන්ත ජයවීර
| birth_date          = {{birth date and age|df=yes|1967|9|18}}
| birth_place         = [[ගාල්ල]], ශ්‍රී ලංකාව
| education           = * [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය (ගාල්ල)|සාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය, ගාල්ල]]
* [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]
* [[ශ්‍රී ලංකා නීති විද්‍යාලය]]
| nationality         = ශ්‍රී ලාංකික
| occupation          = *දේශපාලනඥයා
* ව්‍යවසායකයා
* නීතිඥ
| spouse              = නෙළුම්
| party               =  [[සර්වජන බලය]]
| otherparty          =  [[මව්බිම ජනතා පක්ෂය]]
| known_for           = * පාර්ලිමේන්තු මංත්‍රී
* සභාපති – ජෝර්ජ් ස්ටුවර්ට් සමූහය, දෙරණ මැක්‍රෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට් (රූපවාහිනිය), දෙරණ මැක්‍රෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට් (රේඩියෝ), ලිබර්ටි ප්‍රකාශකයින්
* හිටපු අධ්‍යක්ෂ – සිට්‍රස් ලෙෂර් පීඑල්සී, කොළඹ ඉඩම් සහ සංවර්ධන පීඑල්සී
* ඒකාබද්ධ කළමනාකාර අධ්‍යක්ෂ – ට්‍රයඩ් (පුද්ගලික) සමාගම
| website             = {{url|georgesteuart.lk}}
}}
'''දිලිත් සුසන්ත ජයවීර''' (උපත 1967 සැප්තැම්බර් 18) යනු ශ්‍රී ලාංකික ව්‍යාපාරිකයෙක්, ව්‍යවසායකයෙක්, [[මාධ්‍ය හිමිකරුවෙක්|මාධ්‍ය අධිපති]], [[නීතිඥ]] සහ දේශපාලනඥයෙකි.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.lk/2023/09/11/top-businessman-dilith-jayaweera-officially-enters-politics/|title=Top Businessman Dilith Jayaweera officially enters politics|date=11 September 2023}}&lt;/ref&gt; ඔහු ජෝර්ජ් ස්ටුවර්ට් සමූහ ව්‍යාපාරයේ වත්මන් සභාපතිවරයා වන අතර [[ටීවී දෙරණ]] හි නිර්මාතෘ සහ ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා වේ. ඔහු 2023 සැප්තැම්බර් මාසයේදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර [[මව්බිම ජනතා පක්ෂය]] හි නිර්මාතෘ සහ නායකයා වේ.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

2011 දී, ඔහු LMD විසින් වසරේ හොඳම ව්‍යාපාරික පුද්ගලයින් 10 දෙනාගෙන් කෙනෙකු ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|title=LMD Top Ten Businesspeople_Dilith Jayaweera |url=http://lmd.lk/wp-content/uploads/2011/11/cov4.jpg |archive-url=https://archive.today/20120712015447/http://lmd.lk/wp-content/uploads/2011/11/cov4.jpg |url-status=dead |archive-date=12 July 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=LMD Top 10 Businesspeople 2011 |url=http://lmd.lk/2011/11/01/businesspeople-year-boty-2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109065229/http://lmd.lk/2011/11/01/businesspeople-year-boty-2011/ |archivedate=9 November 2011  }}&lt;/ref&gt; 2020 දී, LMD සඟරාව විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ ව්‍යාපාරිකයින්ගේ A-ලැයිස්තුවේ නම් කරන ලද ආයතනික නායකයින් 100 දෙනා අතරට ජයවීර ද ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lmd.lk/wp-content/uploads/2019/12/45-Dilith-Jayaweera.jpg|title=LMD 100 Club}}&lt;/ref&gt;

==අධ්‍යාපනය==
ජයවීර සිය ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය ගාල්ල [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය, ගාල්ල|ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් අතර පසුව [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය|කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයේ]] නීති පීඨයට සම්බන්ධ වූ අතර පසුව [[ශ්‍රී ලංකා නීති විද්‍යාලය]]ට සම්බන්ධ වූ අතර එහිදී ඔහු නීතිඥවරයෙකු ලෙස සුදුසුකම් ලැබීය. ඔහු වේල්ස් විශ්ව විද්‍යාලයෙන් MBA උපාධියක් ද ලබා ඇත.

==ව්‍යවසායකත්ව වෘත්තිය==
වෘත්තියෙන් නීතිඥයෙකු වූ ජයවීර, 1993 දී [[කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයේ]] නීති පීඨයේදී මුණගැසුණු වරුණි අමුණුගම සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන් ට්‍රයඩ් ඇඩ්වර්ටයිසින් (පුද්ගලික) සමාගම (Triad Advertising (Pvt.) Limited) ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of Triad Advertising|url=http://www.triad.lk/history.php|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216143907/http://www.triad.lk/history.php|archive-date=16 December 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Bottomline 18 March 2009|url=http://www.thebottomline.lk/2009/03/18/Mantra7.htm|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613012602/http://www.thebottomline.lk/2009/03/18/Mantra7.htm|archive-date=13 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

IV වන ඊලාම් යුද්ධයේදී [[එල්ටීටීඊ]] ට එරෙහිව ශ්‍රී ලංකා යුධ හමුදාව, නාවික හමුදාව සහ ගුවන් හමුදාවන්ගේ පැතිකඩ ඉහළ නැංවීම සඳහා [[ශ්‍රී ලංකා සන්නද්ධ හමුදා|ශ්‍රී ලංකා සන්නද්ධ හමුදා]] වෙනුවෙන් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යාපාරයක් වන '''අපි වෙනුවෙන් අපි''' නිවාස ව්‍යාපෘතියට ද ජයවීර අරමුදල් සැපයීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.apiwenuwenapi.com/|title=www.apiwenuwenapi.com - Apiwenuwenapi Housing Project is a programme of Ministry of Defence in Sri Lanka.|website=www.apiwenuwenapi.com}}&lt;/ref&gt;

පශ්චාත් යුධ ශ්‍රී ලංකා ආර්ථිකය තුළ, ජයවීර ආක්‍රමණශීලී ආයෝජකයෙකු ලෙස ප්‍රමුඛත්වයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Financial Times 7th June 2011 Dial Dilith for a Deal|url=http://www.ft.lk/2011/06/07/dial-%E2%80%98dilith%E2%80%99-for-a-deal/|access-date=22 November 2011|archive-url=https://archive.today/20120803030220/http://www.ft.lk/2011/06/07/dial-%E2%80%98dilith%E2%80%99-for-a-deal/|archive-date=3 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Echelon Magazine January 2013 Dilith shrugs off mafia controversy |url=http://www.echelon.lk/home/dilith-jayaweera-shrugs-off-mafia-controversy/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225105152/http://www.echelon.lk/home/dilith-jayaweera-shrugs-off-mafia-controversy/ |archivedate=25 February 2014  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://businesstoday.lk/cover_page.php?issue=257|title=Business Today December 2012 Cover Story}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ceylontoday.lk/22-45903-news-detail-difficult-to-be-financially-successful-without-making-enemies.html/|title=Ceylon Today 27 October 2013 Difficult to be financially successful without making enemies}}&lt;/ref&gt; – ඔහුගේ ආයෝජන අංශය වන Divasa Equity, Citrus Leisure PLC සහ [[Colombo Land and Development Company|Colombo Land &amp; Development Company PLC]] වැනි පොදු ලැයිස්තුගත සමාගම්වල බහුතර කොටස් හිමියෙකි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Financial Times 18 Oct 2011|url=http://www.ft.lk/2011/10/18/shareholders-give-thumbs-up-for-citrus-leisure/|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120140301/http://www.ft.lk/2011/10/18/shareholders-give-thumbs-up-for-citrus-leisure/|archive-date=20 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Daily FT 21 May 2011|url=http://www.ft.lk/2011/05/21/dilith-buys-controlling-20-stake-in-liberty-plaza-owning-firm-for-rs-835-m/|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830184324/http://www.ft.lk/2011/05/21/dilith-buys-controlling-20-stake-in-liberty-plaza-owning-firm-for-rs-835-m/|archive-date=30 August 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2011 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ජයවීර මහතා ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම වෙළඳ ආයතනය වන වසර 176 ක් පැරණි [[ජෝර්ජ් ස්ටුවර්ට් සමූහය]] භාර ගත්තේය. ජයවීර මහතා සිට්‍රස් ලෙෂර් පීඑල්සී, කලම්බු ලෑන්ඩ් පීඑල්සී සහ ට්‍රයඩ් (පුද්ගලික) සමාගම ඇතුළු සමාගම් කිහිපයක අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල තනතුරු දරා ඇති අතර ජෝර්ජ් ස්ටුවර්ට් සමාගම් සමූහයේ සභාපතිවරයා ද වේ.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Financial Times 12 Sept 2011|url=http://www.ft.lk/2011/09/12/dilith-nimal-strike-it-big/|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142858/http://www.ft.lk/2011/09/12/dilith-nimal-strike-it-big/|archive-date=22 February 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
ජයවීරගේ මාධ්‍ය ආයෝජන අතරට රූපවාහිනී නාලිකා දෙකක් ([[ටීවී දෙරණ|දෙරණ මැක්‍රෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට් (රූපවාහිනිය)]]), ජාතික ගුවන් විදුලි නාලිකාවක් ([[එෆ්එම් දෙරණ|දෙරණ මැක්‍රෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට් (රේඩියෝ)]]) සහ ජාතික පුවත්පත් තුනක් ([[ශ්‍රී ලංකාවේ පුවත්පත් ලැයිස්තුව|ලිබර්ටි ප්‍රකාශකයින්]]) ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aruna.lk/|title=අරුණ|website=Aruna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themorning.lk/|title=Latest in the News Sphere &amp;#124; The Morning|website=Latest in the News Sphere &amp;#124; The Morning}}&lt;/ref&gt; ජයවීර [[ජෝර්ජ් ස්ටුවර්ට් සමූහ ව්‍යාපාරය]] සමාගම් හරහා සංචාරක සහ විවේකය, ඖෂධ, දේපළ සහ නිෂ්පාදන වැනි කර්මාන්තවලට ද පිවිස ඇත.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://georgesteuart.lk/|title=George Steuart Group of Companies|website=georgesteuart.lk}}&lt;/ref&gt;

==දේශපාලන ජීවිතය==
බහුවිධ සහයෝගය සහ උපායමාර්ගික මාධ්‍ය බලපෑම හරහා දිලිත් ජයවීර [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]] ගේ [[2019 ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය|2019 ජනාධිපතිවරණ ව්‍යාපාරය]] තුළ සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Derana Chairman Dilith reveals the Kelaniya cobra that made Gota president!|date=9 January 2023 |url=https://mawratanews.lk/news/derane-dilith-reveals-the-kelaniya-cobra-that-made-gota-president-cobra-white-or-black-story-is-excellent-voice-cut-heres-the-story-video/}}&lt;/ref&gt; දිවයින පුරා රාජපක්ෂ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ දෘශ්‍යතාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි දියුණු කරන මාධ්‍ය උපාය මාර්ගයක් ජයවීර විසින් සංවිධානය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Citation|title=අද දෙරණ රාත්‍රී 10.00 පුවත් විකාශය 2019.11.17|url=https://www.youtube.com/watch?v=i8SfogofKI8|date=2019-11-17}}&lt;/ref&gt;

දිලිත් ජයවීර 2023 දී ශ්‍රී ලංකා දේශපාලනයට නිල වශයෙන් පිවිසියේ ඔහු [[මව්බිම ජනතා පක්ෂය]] (MJP) පිහිටුවා එහි නායකයා ලෙස පත් කිරීමත් සමඟ ය. පක්ෂයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ නායකයා ලෙස උපදේශක තනතුරකට පත් කරන ලද [[හේමකුමාර නානායක්කාර]] ගෙන් පසුව ඔහු එම තනතුරට පත් විය.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sundaytimes.lk/online/news-online/Dilith-Jayaweera-enters-politics/2-1143168|title=Dilith Jayaweera enters politics|website=Times Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Information of Recognized Political Parties |url=https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/pdf/pol_party_list/Officers/64_67.pdf |website=elections.gov.lk |publisher=Election Commission Legal, Investigation and Planning Division |language=ta, si}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asianmirror.lk/news/item/35451-dilith-jayaweera-assumes-leadership-of-mawbima-janatha-party,-eyes-national-elections|title=Dilith Jayaweera Assumes Leadership of Mawbima Janatha Party, Eyes National Elections|website=asianmirror.lk}}&lt;/ref&gt;නිවේදනයට පෙර, ජයවීර ඔහුගේ සමාගම් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල තනතුරු කිහිපයකින් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.lk/front-page/Dilith-the-politician-quits-from-several-listed-company-boards/44-752985|title=Dilith the politician quits from several listed company boards &amp;#124; Daily FT|website=www.ft.lk}}&lt;/ref&gt;

===2024 ජනාධිපතිවරණය===
2024 අගෝස්තු 4 වන දින, [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2024|2024 ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපතිවරණයේදී]] [[කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස ජයවීර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. සර්වජන බලය යනු ජයවීර විසින් නායකත්වය දුන් දේශපාලන සන්ධානයක් වූ අතර, එය [[ජාතික නිදහස් පෙරමුණ]], පිවිතුරු හෙළ උරුමය, [[මව්බිම ජනතා පක්ෂය]], [[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ]], [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] සහ ස්වාධීන මන්ත්‍රීවරුන්ගේ සංසදයෙන් සමන්විත විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dilith Jayaweera named Presidential Candidate of 'Sarvajana Balaya' |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=100990 |access-date=2024-08-31 |website=www.adaderana.lk |language=en}}&lt;/ref&gt; ජයවීර &quot;තරුව&quot; සංකේතය යටතේ තරඟ කිරීම සඳහා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයෙන් නාමයෝජනා ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dilith Jayaweera places deposits to contest Presidential Election |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=101192 |access-date=2024-09-09 |website=www.adaderana.lk |language=en}}&lt;/ref&gt;

පළමු වටයේදී ඡන්ද 122,396ක් ලබා ගනිමින් ජයවීර හයවන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref name=&quot;EC-22.09.2024-1&quot;&gt;{{cite web|url=https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2024/09/PRE_2024_Results/All_Island_Result.pdf |title=Presidential Election 2024 – All island result – Without preferences |publisher=Election Commission of Sri Lanka |date=22 September 2024 |accessdate=6 October 2024 |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006134849/https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2024/09/PRE_2024_Results/All_Island_Result.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ජයවීර [[ගම්පහ මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයෙන්]] [[2024 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|2024 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය]] සඳහා තරඟ කළ නමුත් ආසනයක් ලබා ගැනීමට අපොහොසත් විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු පාර්ලිමේන්තුවට ඇතුළු වූයේ ඔහුගේ පක්ෂය මැතිවරණයේදී ලබාගත් එකම [[ජාතික ලැයිස්තු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීන්, ශ්‍රී ලංකාව|ජාතික ලැයිස්තුව]] ආසනය හරහාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sarvajana Balaya nominates Dilith Jayaweera as national list MP |url=https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Sarvajana-Balaya-nominates-Dilith-Jayaweera-as-national-list-MP/108-296130 |access-date=2024-11-17 |website=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;

==මතභේද==
2011 දී කොළඹ දිසා විනිසුරුවරයා, TNL TV සභාපති සහ හිටපු ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] ගේ සහෝදරයා සහ ඔහුගේ අධ්‍යක්ෂවරයෙකුට එරෙහිව, ඉසිර රේඩියෝ නම් දේශීය ගුවන් විදුලි නාලිකාවකින් දිලිත් ජයවීරට අපහාස කිරීම වළක්වාලමින් වාරණ නියෝගයක් නිකුත් කළේය. ගුවන් විදුලි වැඩසටහනකදී කරන ලද අපහාසාත්මක අදහස් දැක්වීම සම්බන්ධයෙන් දිලිත් ජයවීර විසින් ශාන් වික්‍රමසිංහ සහ ඔහුගේ සම සත්කාරකයාට එරෙහිව ගොනු කරන ලද නඩුවක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙම නියෝගය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Financial Times 17 Nov 2011|url=http://www.ft.lk/2011/11/17/dilith-gets-enjoining-order-against-tnl-isira-radio/|access-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721051639/http://www.ft.lk/2011/11/17/dilith-gets-enjoining-order-against-tnl-isira-radio/|archive-date=21 July 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම විෂය පිළිබඳ පුවතක් පළ කිරීම සම්බන්ධයෙන් අපහාස කිරීම සඳහා ජයවීර බීබීසී සිංහල සේවයට ඉල්ලීම් ලිපියක් ද යවා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Financial Times|url=http://www.ft.lk/2011/11/15/dilith-sues-bbc-bbc-sinhala-service-for-sterling-pounds-10-m/|accessdate=15 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117210016/http://www.ft.lk/2011/11/15/dilith-sues-bbc-bbc-sinhala-service-for-sterling-pounds-10-m/|archive-date=17 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015 දී, මූල්‍ය අපරාධ විමර්ශන අංශය (FCID) විසින් පොම්ප-සහ-ඩම්ප් යෝජනා ක්‍රම හරහා කොටස් වෙළඳපොළ හැසිරවීම සම්බන්ධයෙන් ඔහු කළ විමර්ශනය කැපී පෙනෙන සිදුවීමක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-03-11 |title=Exposé: Tiran-Dilith And Sirisena: How The President Interfered To Prevent The Arrest Of Murder Suspect Wasantha Karannagoda |url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/expose-tiran-dilith-and-sirisena-how-the-president-interfered-to-prevent-the-arrest-of-murder-suspect-wasantha-karannagoda/ |access-date=2024-11-24 |website=Colombo Telegraph |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dilith Jayaweera Shrugs off Mafia Controversy - Echelon |url=https://echelon.lk/dilith-jayaweera-shrugs-off-mafia-controversy/ |access-date=2024-11-24 |website=echelon.lk |language=en}}&lt;/ref&gt; නමුත් තවමත් කිසිවක් ඔප්පු වී නොමැත.

2020-21 දී, විශේෂයෙන් [[COVID-19 වසංගතය|COVID-19]] වසංගතය අතරතුර, මෙම පරීක්ෂණ කට්ටලවලින් ලැබූ ලාභ සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු මතභේද සහ විවේචන ඇති විය. බෞද්ධ පූජක පක්ෂයේ සමහර සාමාජිකයින් ඇතුළු [[Citrus Leisure|Critics]] කියා සිටියේ සමාගම පරීක්ෂණ කට්ටල ඉහළ මිලකට පෞද්ගලික රෝහල්වලට විකිණීමෙන් අධික ලාභ උපයා ඇති බවයි. නමුත් එය තවමත් ඔප්පු වී නොමැත.

==පෞද්ගලික ජීවිතය==
දිලිත් ජයවීර විවාහ වී සිටින්නේ කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයේ ඔහුගේ සමකාලීනයෙකු වූ නෙළුම් සමඟ ය. දිලිත්, ඔහුගේ සහෝදරයන් තිදෙනා වන ලලිත්, ගයාන් සහ උපුල් සමඟ, ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළ තීරයේ [[ගාල්ලේ]] හැදී වැඩුණි. ඔහුගේ පියා ඉඩම් පිළිබඳ අතිරේක රෙජිස්ට්‍රාර්වරයෙකු වූ අතර ඔහුගේ මව පාසල් විදුහල්පතිනියක් වූවාය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lmd.lk/dilith-jayaweera/|title = Dilith Jayaweera| date=September 2019 }}&lt;/ref&gt;
 

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

{{Members of the 17th Parliament of Sri Lanka}}

{{DEFAULTSORT:Jayaweera, Dilith}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[Category:1967 births]]
[[Category:21st-century businesspeople]]
[[Category:Alumni of St. Aloysius' College, Galle]]
[[Category:Alumni of the University of Colombo]]
[[Category:Candidates in the 2024 Sri Lankan presidential election]]
[[Category:Mass media company founders]]
[[Category:Mass media owners]]
[[Category:Members of the 17th Parliament of Sri Lanka]]
[[Category:People from Galle]]
[[Category:Sinhalese people]]
[[Category:Sri Lankan businesspeople]]
[[Category:Sri Lankan lawyers]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ 17වන පාර්ලිමේන්තුවේ මන්ත්‍රීවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකික ව්‍යවසායකයන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Celebrities]]</text>
      <sha1>t9c39sq3p5h6iohwglr9scka3qmwvnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සතිෂ් පෙරේරා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181850</id>
    <revision>
      <id>800277</id>
      <parentid>786420</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11178" sha1="8trt5h9tb29rfvwzbp3312npm04d6t1" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = සතිෂ් පෙරේරා
| image = 
| birth_name = තොටගමගේ සතිෂ් පෙරේරා
| birth_date = {{Birth date|1969|05|29|df=y}}
| birth_place = 
| death_date = {{death date and age|2012|04|23|1969|05|29|df=y}}
| death_place = [[කොළඹ]], ශ්‍රී ලංකාව
| education = [[ආනන්ද විද්‍යාලය]]
| occupation = {{hlist|ගායක|ගී පද රචක|සංගීතඥ}}
| spouse = දිනේෂා පෙරේරා
| children = 1
| mother = කුමාරි ශෂී පෙරේරා
| father = [[ෂෙල්ටන් පෙරේරා]]
| relatives = අනුරාධා පෙරේරා (සහෝදරිය)
| module = {{Infobox musical artist
| embed           = yes
| instrument      = Vocals&lt;!--If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first--&gt;
| genre           = &lt;!--These music genres are all sourced under the section #Musical themes and genres--&gt;{{hlist|[[Pop music|Pop]]|[[Soul music|soul]]|{{nowrap|[[rhythm and blues]]}}|[[Indian classical music]]}}
| years_active    = 1989–2011
| label           = {{hlist|නිල්වලා|රන්සිළු|Evoke|}}
| associated_acts = 
}}
}}

'''තොටගමගේ සතිෂ් පෙරේරා''' (  1969 මැයි 29 - 2012 අප්‍රේල් 23) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලාංකික]] ගායකයෙක්, සංගීඥයෙක් සහ ගීත රචකයෙකි. ඔහු ජනප්‍රිය ගායකයෙකු වූ අභාවප්‍රාප්ත ෂෙල්ටන් පෙරේරාගේ පුත්‍රයා විය. &lt;ref name=&quot;sathishdead&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.adaderana.lk/news.php?nid=17844|title=Sathish Perera passes away|date=23 April 2012|work=Ada Derana|access-date=22 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122145049/http://www.adaderana.lk/news.php?nid=17844|archive-date=22 January 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== වෘත්තීය ජීවිතය ==
ඔහු සංගීත පවුලකින් පැවත ආවත්, 1989 දී ඔහුගේ පියා වයස අවුරුදු 49 දී හදිසියේ මිය යන තෙක් පෙරේරා සංගීත ක්ෂේත්‍රයට පිවිසියේ නැත. ඔහු තම පියාගේ උරුමය මත  ගායන වෘත්තිය ආරම්භ කළේය. ඔහු 1991 දී තම පියාගේ වඩාත් ජනප්‍රිය ගීත වන ''එගොඩහ යන්නෝ'' සහ ''අවසන් ලියුමයි හි'' නැවත මිශ්‍ර අනුවාදයක් නිකුත් කළේය. ගීත දෙකක් සමඟින්, ඔහු ජනප්‍රියත්වයට පත් වූ අතර එළිමහන් සංගීත සංදර්ශනවල පෙනී සිටියේය. &lt;ref name=&quot;sathish&quot;&gt;{{Cite news|url=http://magazine.lankahelp.com/2012/04/23/a-tribute-to-sathish-perera/|title=A tribute to Sathish Perera|date=23 April 2012|work=Lanka Help|access-date=22 January 2019|archive-date=22 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122201021/http://magazine.lankahelp.com/2012/04/23/a-tribute-to-sathish-perera/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

පෙරේරා විසින් ''පෙම් හසුන්'' සහ ''එගොඩහ යන්නෝ යන''  සංගීත ඇල්බම දෙකක් නිකුත් කරන ලදී. &quot;අවසන් ලියුමයි&quot;, &quot;සුන්දරයි ඔබ&quot;, &quot;කඩුළු වලින් පෙම් හසුන&quot;, &quot;මිහිරතී වසන්ත කාලේ&quot;, &quot;කණ්ඩලමේ වැව බලන්න&quot;, &quot;ආදරේට හදුවක් තරම්&quot; සහ &quot;මහ මුහුදු විමනේ&quot; වැනි ඔහුගේ පියාගේ සහ ඔහුගේම නිර්මාණ දෙකම ඔහුගේ ජනප්‍රිය ගීතවලට ඇතුළත් වේ. &lt;ref name=&quot;sathish&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sinhalachord.com/2012/04/sathish-perera-passes-away.html|title=Sathish Perera Passes Away|date=23 April 2012|work=sinhalachord|access-date=22 January 2019|archive-date=22 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122195526/http://www.sinhalachord.com/2012/04/sathish-perera-passes-away.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ පියා බොහෝ ජනප්‍රිය චිත්‍රපට සඳහා සම්මානලාභී පසුබිම් ගායකයෙකු වුවද, පෙරේරා පසුබිම් ගායනයෙන් සාර්ථක නොවීය. සතිෂ් පෙරේරා, රනිල් මල්ලවආරච්චි සහ ප්‍රියංකර පෙරේරා සමඟ එක්ව ඔවුන්ගේ අභාවප්‍රාප්ත පියවරුන් වන මිල්ටන් පෙරේරා, මිල්ටන් [[මිල්ටන් මල්ලවාරච්චි|මල්ලවආරච්චි]] සහ ෂෙල්ටන් පෙරේරා යන අයට උපහාර දැක්වීම සඳහා ''මිල්ටන්, මිල්ටන් සහ ෂෙල්ටන්'' යන සංගීත සංදර්ශනයක් පැවැත්වීය. &lt;ref name=&quot;sathish&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.onlanka.com/news/singer-sathis-perera-passes-away.html|title=Singer Satish Perera passes away|date=23 April 2012|work=onlanka|access-date=22 January 2019}}&lt;/ref&gt;

== ගීත ඇල්බම ==
=== සන්ෆ්ලවර් සමග සතිෂ් පෙරේරා ===
{{Track listing
| headline        = සන්ෆ්ලවර් සමග සතිෂ් පෙරේරා  ඇල්බමය 
| total_length    = 56:12
| title1          = එගොඩහ යන්නෝ
| length1         = 4:31
| title2          = මී පැණි දී රිදි ගන්න
| length2         = 3:36
| title3          = මිහිරැති වසන්ත කාලේ
| length3         = 3:28
| title4          = අයදින්නේ නෑ
| length4         = 3:02
| title5          = කිකිණි වැල්
| length5         = 3:30
| title6          = අන් හැමට හොරා
| length6         = 2:41
| title7          = නානම් දොරේ
| length7         = 2:55
| title8          = සිහිනයෙන් පවා
| length8         = 3:07
| title9          = අවසන් ලියුමයි
| length9         = 4:12
| title10         = අඹ දඹ නාරන්
| length10        = 4:02
| title11         = ණය වීලා
| length11        = 3:10
| title12         = මා හඩවන්නට
| length12        = 3:31
| title13          = ඔබේ නීල දෑස
| length13         = 3:55
| title14          = සිනා දෑසේ
| length14          = 4:04
| title15        = නිල් දෑස
| length15   = 3:10
| title16                 = මහ මුදුනු විමානේ
| length16  =3:16
}}
=== පෙම් හසුන් ===
{{Track listing
| headline        =  පෙම් හසුන් ඇල්බමය 
| total_length    = 53:03
| lyrics_credits  = yes
| music_credits   = yes
| title1          = කණ්ඩලමේ වැව
| length1         = 3:38
| lyrics1         = කවි කීර්ති හිමි
| music1          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title2          = පෙම් හසුන්
| length2         = 4:32
| lyrics2         = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| music2          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title3          = ගංගාවේ
| length3         = 4:14
| lyrics3         = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| music3          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title4          = සුන්දරයි ඔබ
| length4         = 3:53
| lyrics4         = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු
| music4          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title5          =සුවඳ හාදුවක්
| length5         = 3:28
| lyrics5         = චාමින්ද රත්නසූරිය
| music5          = [[රෝහණ වීරසිංහ]]
| title6          = ගෙවුනු වසන්තෙක
| length6         = 3:42
| lyrics6         = සත්‍යජිත් ලක්මාල්
| music6          = සුනෙත් කැළුම්
| title7          = පිපාසයට
| length7         = 3:02
| lyrics7         = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු
| music7          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title8          = මලින් බරවී
| length8         = 3:38
| lyrics8         = රවීන්ද්‍ර ප්‍රදීනාන්දු
| music8          = [[රෝහණ වීරසිංහ]]
| title9          = මොර සූරන
| length9         = 3:50
| lyrics9         = කවි කීර්ති හිමි
| music9          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title10         = සුවඳ රෝස
| length10        = 4:09
| lyrics10        = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| music10         = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title11         = පාට පිරුණු
| length11        = 3:52
| lyrics11        = ඒ.එස්. අලගියවන්න
| music11         = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title12         = ඔය රූ සොබා
| length12        = 4:08
| lyrics12        = අයෝධ්‍ය ප්‍රනාන්දු
| music12         = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
| title13          = කරදරයක් නම්
| length13         = 4:11
| lyrics13         = කවි කීර්ති හිමි
| music13          = [[රෝහණ වීරසිංහ]]
| title14          = ආදරේට හාදුවක්
| length14         = 2:39
| lyrics14         = කවි කීර්ති හිමි
| music14          = රොෂාන් ප්‍රනාන්දු
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

{{සිංහල සංගීතය}}
[[ප්‍රවර්ගය:සිංහල ගායකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:20 වන සියවස තුළ ශ්‍රී ලාංකික ගායකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:2012 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1969 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hCards]]
[[ප්‍රවර්ගය:Short description is different from Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:කෙටි විස්තරයක් සහිත ලිපි]]</text>
      <sha1>8trt5h9tb29rfvwzbp3312npm04d6t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඕස්ට්‍රේලියාවේ භූගෝලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184565</id>
    <revision>
      <id>800347</id>
      <parentid>763024</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39305" sha1="eafu5wxp0j5f7bfg10qc5ubssnxfywb" xml:space="preserve">=== පොදු ලක්ෂණ ===
[[File:Reliefmap_of_Australia.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reliefmap_of_Australia.png|alt=Map showing the topography of Australia, showing some elevation in the west and very high elevation in mountains in the south-east|දකුණ|thumb|ඕස්ට්‍රේලියාවේ භූ විෂමතා සිතියම (තද කොළ පැහැයෙන් අඩුම උන්නතාංශය සහ තද දුඹුරු පැහැයෙන් ඉහළම ස්ථානය නියෝජනය වේ.)]]
ඕස්ට්‍රේලියාව ඕස්ට්‍රේලියානු මහාද්වීපයේ ප්‍රධාන භූමිය, ටැස්මේනියා දූපත, කුඩා අක්වෙරළ දූපත් රාශියක් සහ ඈෂ්මෝර් සහ කාටියර් දූපත්, නත්තල් දූපත, කොකෝස් (කීලිං) දූපත්, කොරල් මුහුදු දූපත්, හර්ඩ් සහ මැක්ඩොනල්ඩ් දූපත් සහ නොර්ෆොක් දූපත යන දුරස්ථ අක්වෙරළ ප්‍රදේශ වලින් සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Remote Offshore Territories |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220230344/http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |archive-date=20 February 2025 |access-date=21 February 2025 |website=Australian Government, Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාව ඇන්ටාක්ටිකාවෙන් 42% ක් පමණ ඕස්ට්‍රේලියානු ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ලෙස ප්‍රකාශ කරයි, නමුත් මෙම හිමිකම් පෑම පිළිගනු ලබන්නේ තවත් රටවල් හතරක් පමණි.&lt;ref name=&quot;Scott 2021 4912&quot;&gt;{{Harvnb|Scott|2021|p=491}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රධාන භූමිය දකුණේ අක්ෂාංශ 9° සහ 44° අතර සහ නැගෙනහිරින් 112° සහ 154° අතර දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත. ඉන්දියානු සහ පැසිෆික් සාගරවලින් වටවී ඇති ඕස්ට්‍රේලියාව ආසියාවෙන් අරෆුරා සහ ටිමෝර් මුහුදෙන් වෙන් වී ඇති අතර, කොරල් මුහුද ක්වීන්ස්ලන්ත වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටා ඇති අතර ටැස්මන් මුහුද ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නවසීලන්තය අතර පිහිටා ඇත. ලොව විශාලතම කොරල් පරය වන මහා බාධක පරය, ඊසානදිග වෙරළ තීරයෙන් කෙටි දුරකින් පිහිටා ඇති අතර කිලෝමීටර් 2,300 (සැතපුම් 1,400) කට වඩා විහිදේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|p=58}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන භූමිය ලොව කුඩාම මහාද්වීපය වන අතර මුළු භූමි ප්‍රමාණය අනුව හයවන විශාලතම රට වේ.&lt;ref name=&quot;Blewett 2012 17&quot;&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|p=17}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාව සමහර විට ලෝකයේ විශාලතම දූපත ලෙස සැලකේ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|p=1}}&lt;/ref&gt; සහ බොහෝ විට &quot;දූපත් මහාද්වීපය&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|pp=1, 10, 27}}&lt;/ref&gt; එහි වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 35,877 (සැතපුම් 22,293) (සියලුම අක්වෙරළ දූපත් හැර) ඇත,&lt;ref name=&quot;Blewett 2012 17&quot; /&gt; සහ වර්ග කිලෝමීටර් 8,148,250 (වර්ග සැතපුම් 3,146,060) ක සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයක් හිමිකර ගනී. මෙම සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයට ඕස්ට්‍රේලියානු ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ඇතුළත් නොවේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oceans and Seas – Geoscience Australia |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620022412/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |archive-date=20 June 2009 |publisher=Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fitzroy_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fitzroy_Island.jpg|වම|thumb|මහා බාධක පරයේ ප්‍රධාන දූපත් සමූහය තුළ ඇති දූපත් 600 න් එකක් වන ෆිට්ස්රෝයි දූපත]]
ඕස්ට්‍රේලියාවේ වැඩි කොටසක් ශුෂ්ක හෝ අර්ධ ශුෂ්ක වේ.&lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Harvardnb|Blewett|2012|p=|pp=28-30}}&lt;/ref&gt; 2021 දී, ඕස්ට්‍රේලියාවේ ගෝලීය ස්ථිර තණබිම් සහ තණබිම් වලින් 10% ක් තිබුණි.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |title=World Food and Agriculture: Statistical Yearbook 2023 |date=2023 |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |isbn=978-92-5-138262-2 |language=en |doi=10.4060/cc8166en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |archive-date=15 December 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; වනාන්තර ආවරණය ඕස්ට්‍රේලියාවේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 17% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Australia |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රධාන භූමිය සාපේක්ෂව සමතලා වන අතර, සියලුම මහාද්වීප සඳහා මීටර් 870 (අඩි 2,850) හා සසඳන විට මීටර් 325 (අඩි 1,066) ක සාමාන්‍ය උසකින් යුක්ත වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|p=234}}&lt;/ref&gt; මහා බෙදීම් පරාසය නැගෙනහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ වැඩි කොටසක් දිගේ දිවෙන අතර, මධ්‍යම පහත් බිම් නැගෙනහිර උස්බිම් වලින් වෙන් කරයි.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=15 May 2014 |title=Highest Mountains |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321184228/http://ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |archive-date=21 March 2012 |access-date=2 February 2012 |publisher=Geoscience Australia}}&lt;/ref&gt; මීටර් 2,228 (අඩි 7,310) දී, කොස්කියුස්කෝ කන්ද ප්‍රධාන භූමියේ උසම කන්ද වේ. හර්ඩ් දූපතේ මීටර් 2,745 (අඩි 9,006) උසැති මවුසන් කඳු මුදුන සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශයේ මීටර් 3,492 (අඩි 11,457) සහ මීටර් 3,355 (අඩි 11,007) උසැති මවුන්ට් මැක්ලින්ටොක් සහ මෙන්සීස් කඳු මුදුන වඩාත් උසින් පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;[[File:Uluru,_helicopter_view,_cropped.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uluru,_helicopter_view,_cropped.jpg|දකුණ|thumb|මධ්‍යම ඕස්ට්‍රේලියාවේ අර්ධ ශුෂ්ක කලාපයේ උලුරු]]
නිව් සවුත් වේල්ස් සහ දකුණු ක්වීන්ස්ලන්තයේ අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශයෙන් වැඩි කොටසක් ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රිනා විල සහ දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ මුහුද දෙසට ජලය බැස යන ප්‍රධාන ගංගා පද්ධතිය වන්නේ මරේ-ඩාර්ලිං ය. මධ්‍යම සහ බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ කුඩා වෙරළබඩ ගංගා පද්ධති, ලේක් අයර් පද්ධතිය වැනි අභ්‍යන්තර ජලාපවහන පද්ධති සහ ලුණු විල් පද්ධති ද ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|pp=18–19}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ ගංගාවලට ඕනෑම මහාද්වීපයක මුහුදට අඩුම ජලාපවහනය ඇත. ප්‍රධාන භූමියේ පැතලි, ශුෂ්ක පැතිකඩ එහි ගංගා මන්දගාමීව ගමන් කරන අතර එමඟින් භූමියේ ලුණු එකතු වීමට හේතු වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|pp=30, 229}}&lt;/ref&gt; ලවණීකරණය ඕස්ට්‍රේලියාවේ පසට අහිතකර ලෙස බලපායි. එය ලෝක ප්‍රමිතීන්ට සාපේක්ෂව සාමාන්‍යයෙන් පෝෂ්‍ය පදාර්ථ වලින් දුර්වලය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|pp=229, 253}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාවේ ජනගහනය වෙරළබඩ මායිම්වල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. ජනගහනයෙන් 95% ක් පමණ වෙරළ තීරයේ සිට කිලෝමීටර 100 ක් ඇතුළත ජීවත් වෙති; ලෝක සාමාන්‍යය 39% කි.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|p=16}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ ජන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට ජනගහනය 3.5 ක් වන අතර,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |date=26 March 2024 |title=Regional population 2022-2023 |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |access-date=21 February 2025 |website=Australian Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; එය ලෝකයේ අඩුම එකකි.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, සෞම්‍ය ගිනිකොනදිග වෙරළ තීරයේ නගරවල ජනගහනයේ විශාල සාන්ද්‍රණයක් පවතින අතර, ජන ඝනත්වය මධ්‍යම මෙල්බර්න්හි වර්ග කිලෝමීටරයකට වැසියන් 38 ඉක්මවයි.&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;

=== භූ විද්‍යාව ===
[[File:Ausgeolbasic.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ausgeolbasic.jpg|දකුණ|thumb|ඕස්ට්‍රේලියාවේ මූලික භූ විද්‍යාත්මක කලාප (වයස අනුව)]]
කලින් රොඩීනියා සහ ගොන්ඩ්වානා සුපිරි මහාද්වීපවල කොටසක් වූ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|pp=109–110}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාව වසර මිලියන 35 කට පමණ පෙර ඇන්ටාක්ටිකාවෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වී උතුරු දෙසට පාවී යාම දිගටම කරගෙන ගියේය.&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Harvnb|Kennett|Chopping|Blewett|2018|p=4}}&lt;/ref&gt; අවසාන ග්ලැසියර සමය අවසන් වූ විට, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රධාන භූමිය නිව්ගිනියාවෙන් වසර 8,000 කට පමණ පෙර සහ ටස්මේනියාවෙන් වසර 6,000 කට පමණ පෙර වෙන් කළේය.&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාව ඕස්ට්‍රේලියානු භූගෝලීය තහඩුව තුළ හොඳින් පිහිටා ඇත. ප්‍රධාන භූමිය භූගෝලීය වශයෙන් සාපේක්ෂව ස්ථායී වන අතර, ප්‍රධාන කඳු ගොඩනැගීම්, ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු හෝ භූගෝලීය දෝෂ නොමැත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|p=11}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඕස්ට්‍රේලියානු තහඩුව වසරකට සෙන්ටිමීටර 6 සිට 7 දක්වා වේගයෙන් උතුරු-ඊසාන දෙසට ගමන් කරන අතර දැනට යුරේසියානු තහඩුව සහ පැසිෆික් තහඩුව සමඟ ගැටෙමින් පවතී.&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Harvnb|Kennett|Chopping|Blewett|2018|p=6}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වන අභ්‍යන්තර භූගෝලීය ආතතීන් භූගෝලීය වශයෙන් ස්ථාවර භූමිකම්පා ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සාපේක්ෂව ඉහළ භූ කම්පන ක්‍රියාකාරකම් වලට තුඩු දෙයි. 1901 සහ 2017 අතර කාලය තුළ 6 ට වඩා වැඩි මොහොතක විශාලත්වයකින් යුත් භූමිකම්පා 18 ක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt; 1989 නිව්කාසල් භූමිකම්පාව ඕස්ට්‍රේලියාවේ මාරාන්තිකම සිදුවීම වූ අතර පුද්ගලයින් 13 දෙනෙකු මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|p=15}}&lt;/ref&gt; නැගෙනහිර ප්‍රධාන භූමියේ වසර 4,600 කට පෙර ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු පැවති අතර,&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Harvnb|Kennett|Chopping|Blewett|2018|p=8}}&lt;/ref&gt; මෙය ආදිවාසී ස්ථාන නාම සහ නිර්මාණ කථා වලින් පිළිබිඹු වේ.&lt;ref&gt;Johnson, Sian (21 March 2020). [https://www.abc.net.au/news/2020-03-21/indigenous-stories-from-times-of-volcanic-eruptions/12003576 How Gunditjmara words and traditions hold stories of Victoria's rich volcanic history] ''[[ABC News (Australia)|ABC News]]''. Retrieved 25 March 2025.&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ, දුරස්ථ හර්ඩ් දූපතේ සහ මැක්ඩොනල්ඩ් දූපත් වල ගිනිකඳු හට ගනී.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Blewett|2012|p=22}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියානු මහාද්වීපික කබොල බටහිරින් පැරණිතම ආකියන් ආවාටවල සිට නැගෙනහිරින් තරුණ ඕරොජනික් සැකැස්ම දක්වා චක්‍ර තුනකින් නිර්මාණය විය (වසර මිලියන 541 සිට මිලියන 252 දක්වා ඉදිකරන ලදී).&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|p=130}}&lt;/ref&gt; පැරණිතම ඕස්ට්‍රේලියානු මතුපිට පාෂාණ ආකියන් යුගයට අයත් වේ. බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ සමහරක් වසර බිලියන 3.7 කට වඩා පැරණි වන අතර දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ අනෙක් ඒවා වසර බිලියන 3.1 කට වඩා පැරණි වේ. පෘථිවියේ පැරණිතම සර්කෝන් ස්ඵටික, වසර බිලියන 4.4 ක් පැරණි, බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් සොයාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් සියයට 80 ක් පමණ වසර මිලියන 250 ට අඩු අවසාදිත පාෂාණ සහ රෙගොලිත් වලින් ආවරණය වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;

=== දේශගුණය ===
[[File:Australia_Köppen.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Australia_K%C3%B6ppen.svg|දකුණ|thumb|ඕස්ට්‍රේලියාවේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණය&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|date=30 October 2018|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|volume=5|issue=1|page=180214|bibcode=2018NatSD...580214B|doi=10.1038/sdata.2018.214|pmc=6207062|pmid=30375988}}&lt;/ref&gt;]]
ඕස්ට්‍රේලියානු දේශගුණය ඊසානදිග සහ වයඹ දෙසින් තෙත් නිවර්තන කලාපයේ සිට මධ්‍යයේ ශුෂ්ක දක්වා විහිදේ. වෙරළබඩ දකුණ සෞම්‍ය හා තෙතමනය සහිත වන අතර ගිනිකොනදිග උස්බිම් සහ ටැස්මේනියාවේ ශීත ඍතුවේ කැටි ගැසීම සහ හිම ඇත. &quot;අශ්ව අක්ෂාංශ&quot; වල ඕස්ට්‍රේලියාවේ පිහිටීම මගින් දේශගුණයට බලපෑම් ඇති වන අතර එය ශුෂ්ක තත්වයන් ඇති කරයි.&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;{{Harvnb|Henderson|Johnson|2016|pp=18–20}}&lt;/ref&gt; සමස්තයක් වශයෙන්, ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රධාන භූමිය වියළිම ජනාවාස මහාද්වීපය වන අතර, සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 470 (අඟල් 19) කි.&lt;ref name=&quot;:112&quot; /&gt; රටෙන් 70% ක් පමණ ශුෂ්ක හෝ අර්ධ ශුෂ්ක වන අතර,&lt;ref name=&quot;:112&quot; /&gt; සහ 18% ක් පමණ කාන්තාර වේ.&lt;ref name=&quot;:722&quot;&gt;{{Cite web |date=15 May 2014 |title=Deserts |url=http://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/landforms/deserts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605132206/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |archive-date=5 June 2014 |access-date=13 August 2018 |work=Geoscience Australia |publisher=Australian Government}}&lt;/ref&gt;

එල් නිනෝ–දක්ෂිණ දෝලනය, ඉන්දියන් සාගර ඩයිපෝල් සහ දකුණු වළයාකාර මාදිලිය වැනි විවිධ පද්ධති මගින් ද දේශගුණයට බලපෑම් ඇති වේ.&lt;ref name=&quot;:37&quot;&gt;{{Cite web |title=State of the Climate 2024 |url=http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225033319/http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |archive-date=25 February 2025 |access-date=25 February 2025 |website=Australian Government, Bureau of Meteorology}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ වර්ෂාපතනයේ අසාමාන්‍ය විචල්‍යතාවයක් ඇති අතර එය නිතර නියඟ සහ ගංවතුරට හේතු වේ. නිවර්තන ඕස්ට්‍රේලියාවේ සුළි සුළං සහ වැසි අවපාත බහුලව දක්නට ලැබේ. ගිම්හාන මෝසම් වැසි උතුරු ඕස්ට්‍රේලියාවට සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් ගෙන එන අතර අඩු පීඩන සෛල දකුණේ ශීත වර්ෂාපතනයක් ගෙන එයි. උණුසුම්ම ප්‍රදේශ රටේ වයඹ දෙසින් වන අතර සිසිල්ම ප්‍රදේශ ගිනිකොන දෙසින් වේ. දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ ලැව්ගිනි තත්වයන් බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt;

හරිතාගාර වායු විමෝචනය වැඩිවීම නිසා ඇතිවන දේශගුණික විපර්යාස 1910 සිට ඕස්ට්‍රේලියානු උෂ්ණත්වය 1.5 °C කින් ඉහළ යාමට සහ අධික තාපය සහ අධික වර්ෂාපතන සිදුවීම් වැඩි වීමට හේතු වී තිබේ. 1970 සිට දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ අප්‍රේල් සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වර්ෂාපතනයේ අඩුවීමක් සහ 1950 ගණන්වල සිට දිගු ලැව්ගිනි සමයක් පවතී. 1970 ගණන්වල සිට උතුරු ඕස්ට්‍රේලියාවේ වර්ෂාපතනය වැඩි වී ඇත. 1982 සිට නිවර්තන සුළි සුළං සංඛ්‍යාව අඩු වී ඇති අතර 1950 ගණන්වල අග භාගයේ සිට ඇල්පයින් හිම අඩු වී ඇත. ඕස්ට්‍රේලියාව වටා මුහුදු මට්ටම ඉහළ යමින් පවතින අතර අවට සාගර වඩාත් ආම්ලික වෙමින් පවතී.&lt;ref name=&quot;:37&quot; /&gt;

=== ජෛව විවිධත්වය ===
[[File:Koala_climbing_tree.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koala_climbing_tree.jpg|alt=A koala holding onto a eucalyptus tree with its head turned so both eyes are visible|දකුණ|thumb|කෝලා සහ යුකැලිප්ටස්]]
ඕස්ට්‍රේලියාව මහා විවිධත්වය සහිත රටවල් 17 න් එකකි.&lt;ref name=&quot;:40&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Evans|first1=Megan C.|last2=Watson|first2=James E. M.|last3=Fuller|first3=Richard A.|last4=Venter|first4=Oscar|last5=Bennett|first5=Simon C.|last6=Marsack|first6=Peter R.|last7=Possingham|first7=Hugh P.|date=April 2011|title=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2011-04_61_4/page/282|journal=BioScience|volume=61|issue=4|page=282|doi=10.1525/bio.2011.61.4.8|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; එහි දිගු භූගෝලීය හුදකලාව නිසා, ඕස්ට්‍රේලියාවේ ජෛව විවිධත්වයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් අද්විතීය වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|pp=7–9}}&lt;/ref&gt; එහි උභයජීවීන්ගෙන් 94% ක් පමණ, එහි උරගයින් සහ සපුෂ්ප ශාක වලින් 93% ක්, එහි ක්ෂීරපායින්ගෙන් 69% ක් සහ එහි පක්ෂීන්ගෙන් 46% ක් ආවේණික වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|p=4}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ පුළුල් පරාසයක පරිසර පද්ධති ඇති අතර, ඉන් කලාප 89 ක් සහ උප කලාප 419 ක් ඕස්ට්‍රේලියානු ජෛව කලාප රාමුව තුළ හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|p=55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 June 2023 |title=Australia's bioregion framework |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303050656/https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |archive-date=3 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water}}&lt;/ref&gt;

2025 ජනවාරි මාසයේදී, ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික විශේෂ ලැයිස්තුවේ නම් කරන ලද විශේෂ 168,386 ක් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NSL Stats |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |archive-date=28 February 2025 |access-date=28 February 2025 |website=Australian National Species List}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඕස්ට්‍රේලියානු විශේෂවලින් 70% ක් සොයාගෙන වර්ගීකරණය කර නොමැති බවත් ඕස්ට්‍රේලියානු දේශීය විශේෂ 600,000 ක් තිබිය හැකි බවත් ගණන් බලා ඇත. සාමාන්‍යයෙන්, පෘෂ්ඨවංශීන් සහ සපුෂ්ප ශාක පිළිබඳ දැනුම අපෘෂ්ඨවංශීන් සහ දිලීර වලට වඩා හොඳය. ඕස්ට්‍රේලියාවේ දිලීර සහ කෘමීන්ගෙන් 10% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් නම් කර ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|pp=14–15}}&lt;/ref&gt;

ලොව දන්නා ශාක විශේෂවලින් 10% ක් පමණ ඕස්ට්‍රේලියාවේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|p=22}}&lt;/ref&gt; මේවායින් බොහොමයක් ශුෂ්ක දේශගුණයට, විචල්‍ය වර්ෂාපතනයට සහ පෝෂක-දුර්වල පසට අනුවර්තනය වී ඇත. කාන්තාර සහ සෙරික් පඳුරු බිම් ප්‍රධාන භූමියෙන් 70% ක් පමණ ආවරණය කරයි. ඇකේසියා, බැන්සියා සහ යුකැලිප්ටස් ඕස්ට්‍රේලියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල පැතිරී ඇත. බොහෝ ශාකවලට දෘඩ හා දිගුකාලීන කොළ ඇති අතර කාබන් වලින් පොහොසත්, පෝෂ්‍ය පදාර්ථ වලින් දුර්වල සහ ලැව්ගිනි වලට හොඳින් අනුගත වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|pp=9–11}}&lt;/ref&gt;

ලෝකයේ මාෂුපියල් විශේෂ 330 න් තුනෙන් දෙකක් පමණ ඕස්ට්‍රේලියාවට ආවේණික වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 2018 |title=What is a marsupial? |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228055517/https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |archive-date=28 February 2025 |access-date=28 February 2025 |website=Australan Museum}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු වැදෑමහ ක්ෂීරපායින් (අතිශයින් වවුලන්, මීයන් සහ මීයන්) ද ලොව ගොඩබිම් ක්ෂීරපායී විශේෂවලින් 47% ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|p=9}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ ලොව දන්නා උරග විශේෂවලින් 10% ක් පමණ ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|p=37}}&lt;/ref&gt; අපෘෂ්ඨවංශික විශේෂ 320,500 ක් පමණ ඇති අතර, ඉන් කෘමීන් විශාලතම පන්තිය වන අතර සියලුම සත්ව විශේෂවලින් 75% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|p=45}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ දන්නා දිලීර විශේෂ 15,000 කට වඩා ඇත, නමුත් තවත් දස දහස් ගණනක් පැවතීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|p=53}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාවේ වනජීවීන් ඔවුන්ගේ පරිසරයට බොහෝ අනුවර්තනයන් පෙන්වයි. බොහෝ ශාකවල කොළ පෝෂ්‍ය පදාර්ථ වලින් දුර්වල බැවින්, ඕස්ට්‍රේලියාවේ පැණි සහ පරාග පෝෂණය කරන මී පැණි පොසම් වැනි පක්ෂීන්, කෘමීන් සහ මාෂුපියල් විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත. යුකැලිප්ටස් කොළ පෝෂණය කිරීම සඳහා විශේෂිත වූ කෝලා ව්‍යතිරේකයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 July 2018 |title=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250302071105/https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |archive-date=2 March 2025 |access-date=2 March 2025 |website=Australian Museum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:55&quot;&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|pp=9–12}}&lt;/ref&gt; පෝෂණ දුර්වල ශාක හා විචල්‍ය වර්ෂාපතනය ද සර්පයන්, කටුස්සන් සහ කැන්ගරු සහ වොලබි වැනි පැනීමේ මාෂුපියල් ඇතුළු අඩු ශක්ති අවශ්‍යතා ඇති සතුන්ට හිතකර වේ. කෙසේ වෙතත්, ඕස්ට්‍රේලියාවේ මාෂුපියල් සතුන් සහ සමාන පරිසරවල ජීවත් වන අනෙකුත් මහාද්වීපවල වැදෑමහ ක්ෂීරපායින්ගේ අභිසාරී පරිණාමය පිළිබඳ සාක්ෂි තිබේ. නිදසුනක් වශයෙන්, වඳ වී ගිය තයිලසීන් (ටස්මේනියානු කොටියා) වැදෑමහ වෘකයා සමඟ සමානකම් ඇති අතර, අප්‍රිකාවේ රන් මවුලයන් සමඟ මාෂුපියල් මවුලයන් සහ අනෙකුත් ශුෂ්ක කලාපවල පැනීමේ මීයන් සමඟ පැනීමේ මීයන් සමානකම් තිබුණි.&lt;ref name=&quot;:55&quot; /&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාවේ මෙගාෆුනා ඇතුළු පෘෂ්ඨවංශීන්ගේ ප්‍රධාන වඳවීම් වසර 46 දහසකට පමණ පෙර සිදු වූ අතර, මෙම වඳවීම්වල මානව ක්‍රියාකාරකම් සහ දේශගුණික විපර්යාසවල භූමිකාව පිළිබඳව අඛණ්ඩ විද්‍යාත්මක විවාදයක් පවතී. වසර 4,000 සිට 5,000 දක්වා කාලයකට පෙර එම දූපතට ටස්මේනියානු කොටියාගේ සහ ටස්මේනියානු යක්ෂයාගේ පරාසය හැකිලීම, වැඩිවන මිනිස් ජනගහනය, ඩිංගෝ හඳුන්වාදීම සහ ගිනි හා නව ගල් මෙවලම් තාක්ෂණයන් වැඩි වශයෙන් භාවිතා කිරීම ඇතුළු ප්‍රධාන භූමියේ වෙනස්කම් සමඟ ද අනුකූල වේ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|pp=12–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Burrell |first1=Sue |last2=Eldridge |first2=Mark |date=11 July 2024 |title=Dingo |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250302234032/https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |archive-date=2 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=The Australian Museum}}&lt;/ref&gt;

පසුගිය සියවස් දෙක තුළ, ඕස්ට්‍රේලියාව වෙනත් ඕනෑම මහාද්වීපයකට වඩා ක්ෂීරපායී විශේෂ අහිමි කර ගෙන ඇත. සමස්තයක් වශයෙන්, ඕස්ට්‍රේලියානු විශේෂ 100 ක් වනයේ වඳ වී ගොස් හෝ වඳ වී ගොස් ඇති ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. 2021 ජුනි මාසයේදී, ඕස්ට්‍රේලියානු රජයන් විසින් සත්ව හා ශාක විශේෂ 1,000 කට වඩා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව හෝ බරපතල ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murphy|van Leeuwen|2021|pp=12, 18}}&lt;/ref&gt; වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂවලට ඇති ප්‍රධාන තර්ජන වන්නේ භූ දර්ශන වෙනස්වීම, පරිසර පද්ධති කඩාකප්පල් කිරීම, වල් බළලා සහ රතු නරියා වැනි හඳුන්වා දුන් විශේෂ සහ දේශගුණික විපර්යාසයි.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nipperess|2015|pp=16–17}}&lt;/ref&gt;

1999 ෆෙඩරල් පරිසර ආරක්ෂණ සහ ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණ පනත යනු තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වන නීතිමය රාමුවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 February 2025 |title=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303035240/https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |archive-date=3 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water}}&lt;/ref&gt; ජාතික රක්ෂිත පද්ධතිය යනු ඕස්ට්‍රේලියාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ජාලයයි. 2022 ජුනි 30 වන විට, එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 22% කට වඩා ආවරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Reserve System |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303040635/https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |archive-date=3 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ ස්වභාවධර්ම උපායමාර්ගය 2024–2030 යනු 2030 වන විට ඕස්ට්‍රේලියාවේ ජෛව විවිධත්ව හානිය ආපසු හැරවීම සහ ජෛව විවිධත්වය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්මුතිය සහ අනෙකුත් ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් යටතේ ප්‍රාන්තයේ බැඳීම් සපුරාලීම අරමුණු කරගත් ජාතික ජෛව විවිධත්ව සැලැස්මයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 September 2024 |title=Australia's Strategy for Nature 2024–2030 |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303041458/https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |archive-date=3 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 February 2025 |title=UN Convention on Biological Diversity |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303042129/https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |archive-date=3 March 2025 |access-date=3 March 2025 |website=Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>eafu5wxp0j5f7bfg10qc5ubssnxfywb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පැපුවා නවගිනියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184853</id>
    <revision>
      <id>800342</id>
      <parentid>764725</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84647" sha1="jmw2r2mqafbez88c1o2uy8w6rscycpq" xml:space="preserve">=== පළමු ජනාවාසකරණය ===
[[File:Female_gable_image,_Sawos_people,_Papua_New_Guinea,_Bishop_Museum,_1989.400.358.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Female_gable_image,_Sawos_people,_Papua_New_Guinea,_Bishop_Museum,_1989.400.358.JPG|alt=Wooden status of a woman sitting with her legs open|thumb|බිෂොප් කෞතුකාගාරයේ කාන්තා ගේබල් රූපය, සැවෝස් ජනයා, සාගර කලාව]]
පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලට අනුව, නවීන මිනිසුන් මුලින්ම නවගිනියාවට, ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණ ඇත්තේ මීට වසර 42,000 ත් 45,000 ත් අතර කාලයකට පෙරය. බෝගන්විල් හි ජනාවාස වසර 28,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ අතර, වඩාත් දුරස්ථ මැනස් දූපතේ ජනාවාස වසර 20,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ විය. මේවා අප්‍රිකාවේ සිට මිනිසුන්ගේ මුල්ම සංක්‍රමණවල කොටසක් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ජනගහනය පූර්ව ඉතිහාසය පුරාවටම ලෝකයේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් සාපේක්ෂව හුදකලා විය.&lt;ref name=&quot;Bourke2009&quot;&gt;{{cite book |author=R. Michael Bourke |url=https://press.anu.edu.au/publications/food-and-agriculture-papua-new-guinea |title=Food and Agriculture in Papua New Guinea |date=August 2009 |publisher=ANU Press |isbn=9781921536618 |editor1=R. Michael Bourke |chapter=History of Agriculture in Papua New Guinea |doi=10.22459/FAPNG.08.2009 |editor2=Tracy Harwood |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|11}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Connell |first1=James F. |title=Rethinking the Human Revolution: New Behavioural and Biological Perspectives on the Origin and Dispersal of Modern Humans |last2=Allen |first2=Jim |year=2007 |pages=395–410 |chapter=Pre-LGM Sahul (Australia-New Guinea) and the archaeology of early modern humans |access-date=14 May 2024 |chapter-url=http://ereserve.library.utah.edu/Annual/ANTHR/3331/OConnell/pre.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203092438/http://ereserve.library.utah.edu/Annual/ANTHR/3331/OConnell/pre.pdf |archive-date=3 December 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මීට වසර 10,000 කට පමණ පෙර මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම නිසා නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් වෙන් විය. එසේ වුවද, ඕස්ට්‍රේලියානු ආදිවාසීන් සහ නවගිනියානුවන් මීට වසර 37,000 කට පමණ පෙර සිටම එකිනෙකාගෙන් වෙන් වී සිටියහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Klein |first=Christopher |date=23 September 2016 |title=DNA Study Finds Aboriginal Australians World's Oldest Civilization |url=https://www.history.com/news/dna-study-finds-aboriginal-australians-worlds-oldest-civilization |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626025610/https://www.history.com/news/dna-study-finds-aboriginal-australians-worlds-oldest-civilization |archive-date=26 June 2022 |access-date=16 July 2022 |website=History |quote=Updated Aug 22, 2018}}&lt;/ref&gt;

මීට වසර 7000 කට පමණ පෙර, නවගිනියා කඳුකර ප්‍රදේශවල ස්වාධීනව කෘෂිකර්මාන්තය දියුණු විය. එමගින් එය ස්වාධීනව ශාක වගා කළ ලෝකයේ ප්‍රදේශ කිහිපයෙන් එකක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;Diamond, J. (March 1997). ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies''. W.W. Norton &amp; Company. {{ISBN|0-393-03891-2}}.&lt;/ref&gt; මහා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය ආරම්භ කිරීමට පෙර, සාගෝ, කැනේරියම් ඉන්ඩිකම් සහ කරූකා වැනි සමහර ශාක දැනටමත් වගා කර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Bourke20092&quot;&gt;{{cite book |author=R. Michael Bourke |url=https://press.anu.edu.au/publications/food-and-agriculture-papua-new-guinea |title=Food and Agriculture in Papua New Guinea |date=August 2009 |publisher=ANU Press |isbn=9781921536618 |editor1=R. Michael Bourke |chapter=History of Agriculture in Papua New Guinea |doi=10.22459/FAPNG.08.2009 |editor2=Tracy Harwood |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|13}} පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ලැපිටා සංස්කෘතියේ ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂාව කතා කරන ජනතාව මීට වසර 3,300 කට පෙර බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණි බවයි.&lt;ref name=&quot;Summerhayes20192&quot;&gt;{{cite journal|author=Glenn R. Summerhayes|year=2019|title=Austronesian Expansions and the Role of Mainland New Guinea: A New Perspective|url=https://www.jstor.org/stable/26792734|journal=Asian Perspectives|volume=58|issue=2|pages=250–260|doi=10.1353/asi.2019.0015|jstor=26792734|hdl-access=free|hdl=10125/76784}}&lt;/ref&gt;{{rp|252}} ඔවුන් එම අවස්ථාවේදී ප්‍රධාන භූමියේ ද පදිංචි වූවාද යන්න පැහැදිලි නැත, නමුත් ක්‍රි.පූ. 500 පමණ සිට ඔවුන් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි බවට ශක්තිමත් සාක්ෂි තිබේ.&lt;ref name=&quot;Summerhayes2019&quot;&gt;{{cite journal|author=Glenn R. Summerhayes|year=2019|title=Austronesian Expansions and the Role of Mainland New Guinea: A New Perspective|url=https://www.jstor.org/stable/26792734|journal=Asian Perspectives|volume=58|issue=2|pages=250–260|doi=10.1353/asi.2019.0015|jstor=26792734|hdl-access=free|hdl=10125/76784}}&lt;/ref&gt;{{rp|256}} මෙම ප්‍රජාවන් විශාල වෙළඳ ජාලයන් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කළහ.&lt;ref name=&quot;Gaffney2020&quot;&gt;{{cite journal|author1=Dylan Gaffney|author2=Karen Greig|author3=Debbie Stoddart|author4=Monica Tromp|author5=Judith H. Field|author6=Sindy Luu|author7=Adelle C. F. Coster|author8=Tristan Russell|author9=Herman Mandui|author10=Glenn R. Summerhayes|year=2020|title=Tropical Foodways and Exchange along the Coastal Margin of Northeastern New Guinea|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00934690.2020.1786285|journal=Journal of Field Archaeology|volume=45|issue=6|pages=498–511|doi=10.1080/00934690.2020.1786285|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; මෙම වෙළඳ ජාල හරහා කෙසෙල් සහ උක් නවගිනියාවේ සිට ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ගමන් කිරීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref name=&quot;Swadling2019&quot; /&gt;{{rp|52-53}}

ක්‍රි.ව. 300 පමණ වන විට වෙළඳාම දුර්ලභ විය, මන්ද භාණ්ඩ සඳහා වූ ඉල්ලුම මලුකු දූපත් සහ ටිමෝර වෙත මාරු විය. 16 වැනි සියවසේදී මෙම කලාපය කෙරෙහි යුරෝපීය අවධානය වැඩි වීමත් සමඟ, ටිඩෝරේ සුල්තාන් රාජ්‍යය කෙරෙහි ලන්දේසි බලපෑම වැඩි විය. ලන්දේසි බලධාරීන් නවගිනියාව ගැන වැඩි උනන්දුවක් දැක්වීමත් සමඟ, ඔවුන් බටහිර නවගිනියාවට හිමි සුල්තාන් රාජ්‍යයේ හිමිකම් තහවුරු කර පුළුල් කළහ.&lt;ref name=&quot;Swadling2019&quot; /&gt;{{rp|16-17}} 17 වැනි සියවසේ අග භාගයේදී ඩැමර් ගම්, මුහුදු පිපිඤ්ඤා, මුතු, කොප්පරා, බෙල්ලන් සහ කුරුලු පිහාටු වැනි භාණ්ඩ සඳහා ඉල්ලුම වැඩි වීමත් සමඟ නැවතත් නැගෙනහිර නවගිනියාවේ වෙළඳාම ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref name=&quot;Swadling2019&quot;&gt;{{cite book |last=Swadling |first=Pamela |url=https://open.sydneyuniversitypress.com.au/files/9781743325452.pdf |title=Plumes from Paradise |publisher=Sydney University Press |year=1996 |isbn=978-1743-32-545-2 |edition=2019 |ref=Swadling}}&lt;/ref&gt;{{rp|18}}

නවගිනියාවේ ප්‍රජාවන් ආර්ථික වශයෙන් වෙළඳ ජාල හරහා සම්බන්ධ වී තිබුණි. එසේ වුවද, සමහර දේශපාලන සන්ධාන හැරුණු විට, සෑම ප්‍රජාවක්ම ස්වාධීනව ක්‍රියා කළ අතර, ස්වයංපෝෂිත කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;May2004chapter4&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=4. Micronationalism in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|51}} භාණ්ඩ බොහෝ විට ස්ථාපිත දාම ඔස්සේ වෙළඳාම් කළ අතර, සමහර ගම්වැසියන් අසල්වැසි ගම්මානවල භාෂා දැන සිටියහ (කෙසේ වෙතත්, භාෂාව පමණක් දේශපාලන පක්ෂපාතිත්වයේ සලකුණක් නොවීය). සාගර ප්‍රදේශවල පුළුල් වෙළඳ ජාල ද පැවතිණි.&lt;ref name=&quot;May2022chapter8&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=8. Harmonising linguistic diversity in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|132–133}} මිනිසුන් මෙම මාර්ග ඔස්සේ වැඩි දුරක් ගමන් නොකළද, භාණ්ඩ දේශීය හුවමාරු හරහා දිගු දුරක් ගමන් කළ අතර, සංස්කෘතික පිළිවෙත් ද ඒ ඔස්සේ ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Allen1983&quot;&gt;{{cite journal|author=Bryant Allen|date=1983|title=Human geography of Papua New Guinea|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0047248483800104|journal=Journal of Human Evolution|volume=12|issue=1|pages=3–23|bibcode=1983JHumE..12....3A|doi=10.1016/s0047-2484(83)80010-4|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;{{rp|19–20}} මෙම සම්බන්ධතා තිබියදීත්, යුරෝපීය පාලනය යටතේ විශාල දේශපාලන ඒකක නිර්මාණය කිරීම සඳහා කිසිදු පූර්වාදර්ශයක් නොතිබූ අතර, බොහෝ අවස්ථාවලදී ඓතිහාසික වශයෙන් ප්‍රතිවිරෝධී සබඳතා හෝ කිසිදු සබඳතාවක් නොතිබූ ප්‍රජාවන් එකට ගෙන එන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2022chapter2&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=2. Political change in Papua New Guinea: Is it needed? Will it work? |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|11}}

=== යුරෝපීය බලපෑම ===
චීනයෙන් සහ අග්නිදිග ආසියාවෙන් නැව් පැමිණ නවගිනියා ප්‍රජාවන් සමඟ සම්බන්ධකම් පැවැත්වීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref name=&quot;Cornock2020&quot;&gt;{{cite book |author=Oliver Cornock |url=https://books.google.com/books?id=ZLFbEQAAQBAJ |title=The Report: Papua New Guinea 2020 |date=2020 |publisher=Oxford Business Group |isbn=9781912518562}}&lt;/ref&gt;{{rp|10}} ඇන්ටෝනියෝ ඩි ඇබ්‍රෙයූ නම් පෘතුගීසි ගවේෂකයා නවගිනියා දූපත සොයාගත් පළමු යුරෝපීයයා විය.&lt;ref name=&quot;Rottman2001&quot;&gt;{{cite book |author=Gordon L. Rottman |url=https://books.google.com/books?id=g7bOEAAAQBAJ |title=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study |date=2001 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=9780313075582}}&lt;/ref&gt;{{rp|152}} පෘතුගීසි වෙළෙන්දෝ දකුණු ඇමරිකානු බතල මොලුකාස් දූපත්වලට හඳුන්වා දුන්හ. එතැන් සිට එය 17 හෝ 18 වැනි සියවසේදී පැපුවා නවගිනියාවට ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත. එය මුලින්ම පැමිණියේ දකුණු වෙරළට වන අතර, පසුව රට අභ්‍යන්තරයේ කඳුකර ප්‍රදේශවලට පැතිරී, ප්‍රධාන ආහාරයක් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Swadling20192&quot;&gt;{{cite book |last=Swadling |first=Pamela |url=https://open.sydneyuniversitypress.com.au/files/9781743325452.pdf |title=Plumes from Paradise |publisher=Sydney University Press |year=1996 |isbn=978-1743-32-545-2 |edition=2019 |ref=Swadling}}&lt;/ref&gt;{{rp|165, 282–283}} බතල හඳුන්වාදීම, සමහරවිට වෙනත් කෘෂිකාර්මික වෙනස්කම් සමඟ, සාම්ප්‍රදායික කෘෂිකර්මාන්තය සහ සමාජය පරිවර්තනය කළේය. මෙය &quot;බිග් මෑන්&quot; නම් සමාජ ව්‍යුහය ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය. බතල කලින් ප්‍රධාන ආහාරය වූ තල බොහෝ දුරට ප්‍රතිස්ථාපනය කළ අතර, කඳුකර ප්‍රදේශවල ජනගහන වර්ධනයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.&lt;ref name=&quot;Denham2013&quot;&gt;{{cite journal|author1=Tim Denham|year=2013|title=Ancient and historic dispersals of sweet potato in Oceania|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-02-05_110_6/page/n23|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=6|pages=1982–1983|bibcode=2013PNAS..110.1982D|doi=10.1073/pnas.1221569110|pmc=3568348|pmid=23355678|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roullier2013&quot;&gt;{{cite journal|author1=C. Roullier|author2=R. Kambouo|author3=J. Paofa|author4=D. McKey|author5=V. Lebot|year=2013|title=On the origin of sweet potato (Ipomoea batatas (L.) Lam.) genetic diversity in New Guinea, a secondary centre of diversity|journal=Heredity|volume=110|issue=6|pages=594–604|bibcode=2013Hered.110..594R|doi=10.1038/hdy.2013.14|pmc=3656641|pmid=23531982}}&lt;/ref&gt;
[[File:New_Guinea_(1884-1919).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Guinea_(1884-1919).png|alt=Flag map showing New Guinea divided between the Netherlands (west), Germany (northeast), and the United Kingdom (southeast)|වම|thumb|1884 සිට 1919 දක්වා නවගිනියාව. ජර්මනිය සහ බ්‍රිතාන්‍යය නවගිනියාවේ නැගෙනහිර අර්ධය පාලනය කළහ.]]
1800 ගණන් වන විට ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන් සමඟ යම් වෙළඳාමක් පැවතුනි. 1860 ගණන්වලදී, &quot;බ්ලැක්බර්ඩිං&quot; වෙළඳාමේ කොටසක් ලෙස නවගිනියාවේ මිනිසුන් ක්වීන්ස්ලන්තයට සහ ෆීජීවලට වහලුන් ලෙස රැගෙන ගියහ. මෙය 1884 දී නතර කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory&quot;&gt;{{cite web |title=Papua New Guinea – a brief history |url=https://www.rnz.co.nz/collections/nff-png/about-png |access-date=21 May 2025 |publisher=Radio New Zealand}}&lt;/ref&gt; මෙසේ රැගෙන ගිය බොහෝ දෙනා වෙරළබඩ පැපුවා ප්‍රදේශයේ අය වූහ. නවගිනියාවට නැවත පැමිණි අය බටහිර සංස්කෘතිය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් ගෙන ආ අතර, විශාලතම බලපෑම වූයේ මෙලනීසියානු පිජින් භාෂාවක් වර්ධනය වීමයි, එය පසුව ටොක් පිසින් භාෂාව බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Lea2023&quot;&gt;{{cite book |author=David Lea |url=https://books.google.com/books?id=cvu6EAAAQBAJ |title=Papua New Guinea in the Twenty-First Century: The Struggle for Development and Independence |date=24 April 2023 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=9781666917390}}&lt;/ref&gt;{{rp|9–10}}

1847 සැප්තැම්බර් 15 වන දින මාරිස්ට් මිෂනාරිවරුන් පිරිසක් වුඩ්ලාර්ක් දූපතට ගිය විට ක්‍රිස්තියානි ආගම නවගිනියාවට හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenational.com.pg/lutheran-church-prepares-for-celebration/|title=Lutheran church prepares for celebration|date=12 April 2011|work=The National|access-date=28 April 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.licas.news/2021/03/10/history-of-evangelization-in-papua-new-guinea/|title=History of evangelization in Papua New Guinea|date=10 March 2021|work=LiCAS.news|access-date=28 April 2025}}&lt;/ref&gt; ආගම මෙන්ම බටහිර සංස්කෘතියේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වූයේ මිෂනාරිවරුන් ය.&lt;ref name=&quot;Lea2023&quot; /&gt;{{rp|9}} 1848 දී දූපතේ බටහිර අර්ධය නෙදර්ලන්තය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Swadling20192&quot; /&gt;{{rp|278}} අසල ඇති ටෝරස් සමුද්‍ර සන්ධියේ දූපත් 1878 දී ක්වීන්ස්ලන්තය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Swadling20192&quot; /&gt;{{rp|280}} ක්වීන්ස්ලන්තය 1883 දී නවගිනියාවේ කොටසක් ඈඳා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref name=&quot;Rottman2001&quot; /&gt;{{rp|152}}&lt;ref name=&quot;Gardner2024&quot;&gt;{{cite journal|author1=Helen Gardner|author2=Jonathan Ritchie|author3=Brad Underhill|author4=Keimelo Gima|date=24 May 2024|title=Wan Solwara: New Histories of Australia and Papua New Guinea|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1031461X.2024.2335179|journal=Australian Historical Studies|volume=55|issue=2|pages=223–232|doi=10.1080/1031461X.2024.2335179|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;{{rp|227}} 1884 දී දූපතේ නැගෙනහිර අර්ධය උතුරේ ජර්මනිය සහ දකුණේ එක්සත් රාජධානිය අතර බෙදී ගියේය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter15&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=15. From Promise to Crisis: A Political Economy of Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|302}} ජර්මානු නවගිනියා සමාගම මුලින් වතු සංවර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, එය අසාර්ථක වූ විට විනිමය වෙළඳාමේ නිරත වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Swadling20192&quot; /&gt;{{rp|219–221}} බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රදේශයේ 1895 දී මම්බාරේ ගඟ අසල රත්‍රන් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15593238|title=Papua New Guinea profile – Timeline|date=14 February 2018|work=BBC News|access-date=27 May 2025}}&lt;/ref&gt;[[File:Reading_the_proclamation_of_annexation,_Mr_Lawe's_house,_Port_Moresby,_New_Guinea,_November_1884_-_photographer_John_Paine_or_Augustine_E._Dyer_(5708761723).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reading_the_proclamation_of_annexation,_Mr_Lawe's_house,_Port_Moresby,_New_Guinea,_November_1884_-_photographer_John_Paine_or_Augustine_E._Dyer_(5708761723).jpg|alt=Sepia photo of a large crowd around a two-story building, with two raised flags in front of the building|thumb|1884 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ගිනිකොනදිග නවගිනියාව ඈඳා ගැනීම]]
1888 දී බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍යය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී. 1902 දී, පැපුවා නව බ්‍රිතාන්‍ය ආධිපත්‍යයක් වූ ඕස්ට්‍රේලියාවේ අධිකාරියට මාරු කරන ලදී. 1905 පැපුවා පනත සම්මත කිරීමත් සමඟ, මෙම ප්‍රදේශය නිල වශයෙන් පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය ලෙස නම් කරන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;Gardner2024&quot; /&gt;{{rp|227}} 1906 දී ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය විධිමත් වූ අතර, පැපුවා සම්පූර්ණයෙන්ම ඕස්ට්‍රේලියානු දේශසීමා ප්‍රදේශයක් ලෙස ඈඳා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Gardner2024&quot; /&gt;{{rp|225}}

යුරෝපීය පාලනය යටතේ නවගිනියානු ජනගහනය අතර සමාජ සබඳතා වෙනස් විය. ගෝත්‍රික සටන් අඩු වූ අතර, මුදල් භෝග ආර්ථිකයට සම්බන්ධ වීම නිසා නව නාගරික ප්‍රදේශවල වැඩි මිශ්‍ර වීමක් ඇති විය. යටත් විජිත පාලකයන් සහ ප්‍රදේශවාසීන් අතර පැවති විශාල අසමානතාවය නිසා යටත් විජිත ආණ්ඩු &quot;කාගෝ කල්ට්ස්&quot; ලෙස හැඳින්වූ දේ බිහි වීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter42&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=4. Micronationalism in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|52–53}} වැදගත්ම බලපෑමක් වූයේ දේශීය සංචාරක රටාවල වෙනස්කම් ය. යටත් විජිත බලධාරීන් ගෝත්‍රික යුද්ධ තහනම් කළ අතර, වැඩ සඳහා ගමන් කිරීම සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත් වූ අතර, මාර්ග මගින් අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ අතර සම්බන්ධතාව වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;Allen19832&quot;&gt;{{cite journal|author=Bryant Allen|date=1983|title=Human geography of Papua New Guinea|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0047248483800104|journal=Journal of Human Evolution|volume=12|issue=1|pages=3–23|bibcode=1983JHumE..12....3A|doi=10.1016/s0047-2484(83)80010-4|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;{{rp|20–22}}

යටත් විජිත බලධාරීන් සාමාන්‍යයෙන් තනි ගම් නියෝජිතයන් සමඟ කටයුතු කළද, ජර්මානු හෝ බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් ඵලදායී වක්‍ර පාලන ක්‍රමයක් වර්ධනය නොකළහ.&lt;ref name=&quot;May2004chapter9&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=9. (Re?)Discovering Chiefs: Traditional Authority and the Restructuring of Local Level Government in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|209–210}} ජර්මානු නවගිනියාවේදී, ටොක් පිසින් භාෂාව ප්‍රාදේශීය ජනතාව අතර ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, ජර්මානු බලධාරීන් එය අකමැත්තෙන් වුවද භාවිත කළහ.&lt;ref name=&quot;May2022chapter82&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=8. Harmonising linguistic diversity in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|135–137}} බ්‍රිතාන්‍ය සහ පසුව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ පැවති ප්‍රදේශවල, මෝටු භාෂාවේ පිජින් අනුවාදයක් වන හිරි මෝටු තථ්‍ය නිල භාෂාවක් ලෙස ස්ථාපිත විය.&lt;ref name=&quot;May2022chapter82&quot; /&gt;{{rp|137–139}}

1914 දී පළමු ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා ජර්මානු නවගිනියාව අල්ලා ගත් අතර යුද්ධය පුරා එය අත්පත් කර ගත්හ. යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් 1921 මැයි 9 සිට මෙම ප්‍රදේශය &quot;C&quot; පන්තියේ ජාතීන්ගේ සංගමයේ බලය පවරන ලද භූමියක් ලෙස පාලනය කිරීමට ඕස්ට්‍රේලියාවට අවසර දුන් අතර, එය නවගිනියා දේශසීමා ප්‍රදේශය බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Rottman2001&quot; /&gt;{{rp|152}}&lt;ref name=&quot;Gardner2024&quot; /&gt;{{rp|228}}&lt;ref name=&quot;BBCTimeline&quot; /&gt; පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය සහ නව නවගිනියා භාරකාර ප්‍රදේශය වෙන වෙනම පාලනය කරන ලදී. 1920 ගණන්වලදී බුලෝලෝහි රත්‍රන් සොයා ගත් අතර, රන් ගවේෂකයන් දූපතේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල සෝදිසි කිරීම් සිදු කළහ. 1930 ගණන්වලදී, කඳුකර නිම්න ගවේෂණය කරන ලද අතර, එහි මිලියනයකට අධික ජනතාවක් වාසය කරන බව සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline&quot; /&gt;

=== දෙවන ලෝක යුද්ධය සහ ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය ===
[[File:Buna_(AWM_014008).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buna_(AWM_014008).jpg|alt=A tank and some infantry walking through knee-high grass dotted with palm trees|වම|thumb|1943 ජනවාරි 7 වන දින බුනා–ගෝනා සටනේදී ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා ජපන් ස්ථාන වෙත පහර දෙයි.]]
දෙවන ලෝක යුද්ධය සමයේ, ජපන් හමුදා පෝට් මෝර්ස්බි අල්ලා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර, 1942 මැද භාගයේදී ගොඩබිමෙන් ආක්‍රමණය කරමින් කොකෝඩා ට්‍රැක් මෙහෙයුම ඔස්සේ දකුණට ගමන් කළහ. ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා පසුබැසීමේදී ප්‍රතිරෝධක ක්‍රියාමාර්ග ගණනාවක් සිදු කළ අතර, සැප්තැම්බර් මාසයේදී ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රති-ප්‍රහාරයක් ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kokoda Trail Campaign |url=https://www.awm.gov.au/collection/E84663 |access-date=13 July 2025 |publisher=Australian War Memorial}}&lt;/ref&gt; මෙම මෙහෙයුම අතරතුර, දේශීය සොල්දාදුවන් සහ සහායකයින්ගෙන් ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාවට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory2&quot;&gt;{{cite web |title=Papua New Guinea – a brief history |url=https://www.rnz.co.nz/collections/nff-png/about-png |access-date=21 May 2025 |publisher=Radio New Zealand}}&lt;/ref&gt; මේ අතරතුර, ජපන්වරු මිල්න් බොක්ක සටන දියත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රහාරය ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු හමුදා විසින් මැඩපවත්වන ලදී. මෙම සිදුවීම්, අසල පැවති ගුවාඩල්කනල් මෙහෙයුම සමඟ එක්ව, පැසිෆික් යුද්ධයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kokoda Trail |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/kokoda-trail |access-date=13 July 2025 |publisher=National Museum Australia}}&lt;/ref&gt; 1944 වන තෙක් පැවති ඛාදන යුද්ධය අවසානයේ මිත්‍ර පාක්ෂික හමුදා පැපුවා සහ නවගිනියාව සම්පූර්ණයෙන් අත්පත් කර ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Edward J. Drea |date=2019 |title=New Guinea 24 January 1943–31 December 1944 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/C%20Img/campaigns-wwii/pdf/24.pdf |access-date=13 July 2025 |publisher=Center of Military History |page=37}}&lt;/ref&gt; සමස්තයක් ලෙස, නවගිනියා මෙහෙයුම නිසා ජපන්, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු සෙබළුන් 216,000 ක් පමණ මිය ගියහ.&lt;ref&gt;Fenton, Damien. {{cite web |title=How many died? (QnA) |url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/pages/NT000027A2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705115116/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/pages/NT000027A2 |archive-date=5 July 2009 |access-date=9 August 2012}}. Australian War Memorial.&lt;/ref&gt;

යුද්ධය අතරතුර, භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම සිවිල් පාලනය අත්හිටුවා ඒකාබද්ධ හමුදා රජයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Gardner20242&quot;&gt;{{cite journal|author1=Helen Gardner|author2=Jonathan Ritchie|author3=Brad Underhill|author4=Keimelo Gima|date=24 May 2024|title=Wan Solwara: New Histories of Australia and Papua New Guinea|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1031461X.2024.2335179|journal=Australian Historical Studies|volume=55|issue=2|pages=223–232|doi=10.1080/1031461X.2024.2335179|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;{{rp|228}} දෙවන ලෝක යුද්ධය ප්‍රදේශවාසීන් සහ විදේශිකයන් අතර පැවති වෙනස්කම් පිළිබඳ මිථ්‍යාව බිඳ දැමූ අතර, ජනගහනයට පුළුල් ලෝකය සහ නවීන සමාජ හා ආර්ථික අදහස්වලට නිරාවරණය වීමට අවස්ථාව සැලසීය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter43&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=4. Micronationalism in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|53}} සන්නිවේදනය පහසු කිරීම සඳහා ටොක් පිසින් සහ හිරි මෝටු යන භාෂා බහුලව භාවිත වූ අතර, ගුවන්විදුලි විකාශන සඳහා ද භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2022chapter83&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=8. Harmonising linguistic diversity in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|139}} යුද්ධය පැපුවාහි ටොක් පිසින් භාෂාව පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වූ පළමු අවස්ථාව විය.&lt;ref name=&quot;Rottman20012&quot;&gt;{{cite book |author=Gordon L. Rottman |url=https://books.google.com/books?id=g7bOEAAAQBAJ |title=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study |date=2001 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=9780313075582}}&lt;/ref&gt;{{rp|149, 152}} යුද්ධය අතරතුර ස්ථාපිත කරන ලද භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම ඒකාබද්ධ පාලනය යුද්ධයෙන් පසුව ද පවත්වාගෙන ගියේය.&lt;ref name=&quot;May2022chapter83&quot; /&gt;{{rp|134}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=15. From Promise to Crisis: A Political Economy of Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|302}}

1946 දී, නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාර භූමියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory2&quot; /&gt; 1949 දී, පැපුවා ජනතාව ඕස්ට්‍රේලියානු පුරවැසියන් බවට පත් වූ අතර, ඕස්ට්‍රේලියාව විසින් පැපුවා සහ නවගිනියාව පැපුවා සහ නවගිනියා දේශසීමා ප්‍රදේශය ලෙස විධිමත් ලෙස ඒකාබද්ධ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gardner20242&quot; /&gt;{{rp|223}}  පැපුවා සහ නවගිනියා ව්‍යවස්ථාදායක සභාව 1951 නොවැම්බර් මාසයේදී පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15593238|title=Papua New Guinea profile – Timeline|date=14 February 2018|work=BBC News|access-date=27 May 2025}}&lt;/ref&gt; 1949 සිට පැපුවා සහ නවගිනියාව යන දෙකෙහිම ගම් සභා පිහිටුවීම ආරම්භ වූ අතර, ඒවායේ සංඛ්‍යාව වසර ගණනාවක් පුරා ක්‍රමයෙන් වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter8&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=8. Decentralisation: Two Steps Forward, One Step Back |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|174–175}} මෙම සභා මගින් විකල්ප බල ව්‍යුහයන් නිර්මාණය වූ අතර, සමහර විට සාම්ප්‍රදායික නායකයන් විසින් ඒවා මෙහෙයවූවත්, පරිපාලන හෝ ව්‍යාපාරික අත්දැකීම් සහිත නායකයන් දෙසට මාරුවීමක් දක්නට ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;May2004chapter92&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=9. (Re?)Discovering Chiefs: Traditional Authority and the Restructuring of Local Level Government in Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|211}}

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනයේ දේශපාලන අරමුණු අවිනිශ්චිත වූ අතර, ස්වාධීනත්වය සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රාන්තයක් බවට පත්වීම යන දෙකම විය හැකි අනාගතයන් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|303–305}} 1960 සහ 1970 දශක වලදී ජනගහනයෙන් වැඩි පිරිසක් විධිමත් ආර්ථිකයට සහභාගී වීමට පටන් ගත් අතර, එය දේශීය නිලධාරිවාදයක් වර්ධනය වීමට හේතු විය. මේ සමඟම, ඕස්ට්‍රේලියානු පරිපාලකයින් විසින් පොදු ජාතික අනන්‍යතාවක් ප්‍රවර්ධනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter43&quot; /&gt;{{rp|57}} ඕස්ට්‍රේලියානු බලධාරීන් විසින් ඉංග්‍රීසි භාෂාව ඒකාබද්ධ භාෂාවක් ලෙස හඳුන්වා දුන් අතර, බොහෝ පැපුවා නවගිනියානුවන් එය ගෞරවනීය භාෂාවක් ලෙස සැලකූහ.&lt;ref name=&quot;May2022chapter83&quot; /&gt;{{rp|150}}

[[File:Biami_people,_near_Nomad_patrol_post,_1964.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Biami_people,_near_Nomad_patrol_post,_1964.jpg|alt=Australian officer casually dressed in only shorts holding a bow and other weapons while others look on|thumb|1964 දී ඕස්ට්‍රේලියානු මුර සංචාර නිලධාරියෙක්]]
1950 ගණන්වලදී ගුවන් සමීක්ෂණ මගින් කඳුකරයේ තවත් ජනාවාස සහිත නිම්න සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline2&quot; /&gt; යුද්ධයෙන් පසු ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය නැවත පිහිටුවීමෙන් අනතුරුව, කලින් පාලනයෙන් තොරව තිබූ කඳුකර ප්‍රදේශ ද ඇතුළුව, ඔවුන්ගේ පාලනය පුළුල් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2022chapter83&quot; /&gt;{{rp|134}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|303}}&lt;ref name=&quot;Dorney2016&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/20/australias-ignorance-about-papua-new-guinea-is-a-loss-for-both-nations|title=Australia's ignorance about Papua New Guinea is a loss for both nations|last1=Dorney|first1=Sean|date=19 February 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=28 April 2025}}&lt;/ref&gt; සමහර ගෝත්‍රිකයන් 1960 සහ 1970 ගණන් වන තුරු බටහිර ජාතීන් සමඟ සම්බන්ධ නොවී සිටියහ.&lt;ref name=&quot;Rottman20012&quot; /&gt;{{rp|149}} කඳුකර ප්‍රදේශවල පරිපාලනය, කලාපයේ කෝපි වගාව විශාල වශයෙන් ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|303}} 1964 සහ 1968 මැතිවරණ දේශපාලන ක්‍රමය හඳුන්වාදීමේ ව්‍යාපාර සමඟ සමගාමීව සිදු විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter5&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=5. The Political Education Programme |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|107}} 1968 මැතිවරණයට පෙර පළමු දේශපාලන පක්ෂය වූ පාංගු පටි පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|306}}

1964 දී රියෝ ටින්ටෝ සමාගම විසින් බෝගන්විල්හි පතල් කැණීම් ගවේෂණය ආරම්භ කරන ලදී. සමහර දේශීය ඉඩම් හිමියන්ගේ විරෝධය නොතකා, බෝගන්විල් කොපර් සමාගම පිහිටුවා විශාල පතලක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත්තේය. මෙම ප්‍රතිරෝධය වැඩි ස්වාධීනත්වයක් සඳහා වූ ආශාව සමඟ බැඳී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;May2004chapter13&quot;&gt;{{cite book |last1=May |first1=Ronald |url=https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p66801/html/frames.php |title=State and society in Papua New Guinea: the first twenty-five years |date=2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781863332040 |chapter=13. The Bougainville Crisis |access-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430075621/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p66801/html/frames.php |archive-date=30 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බෝගන්විල් භූගෝලීය වශයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය සොලමන් දූපත්වලට සමීප වූ අතර, එහි ජනතාව සංස්කෘතික වශයෙන් සොලමන් දූපත්වාසීන් සමඟ වැඩි සම්බන්ධතාවක් දැක්වූහ.&lt;ref name=&quot;Phillips2015&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/listen/programs/rearvision/bougainville-at-a-crossroads/6514544|title=Bougainville at a crossroads: independence and the mine|author=Keri Phillips|date=2 June 2015|work=ABC News|access-date=29 April 2024}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මෙම පතල පැපුවා නවගිනියාවේ ආර්ථික පදනම කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පමණක් විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා ඉතා වැදගත් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|306}}

ඕස්ට්‍රේලියානු විපක්ෂ නායක ගෝෆ් විට්ලම් 1969 දී පැපුවා නවගිනියාවට පැමිණියේය. විට්ලම් මෙම භූමියේ ස්වයං පාලනය මැතිවරණ ප්‍රශ්නයක් බවට පත් කළ අතර, 1972 තරම් ඉක්මනින් ස්වයං පාලනයක් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;Dorney2016&quot; /&gt; 1971 මාර්තු මාසයේදී මහා සභාව විසින් භූමිය ඊළඟ පාර්ලිමේන්තුවේදී ස්වයං පාලනයක් අපේක්ෂා කරන ලෙස නිර්දේශ කළ අතර, එය ඕස්ට්‍රේලියාව විසින් එකඟ විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter5&quot; /&gt;{{rp|110–111}} 1971 ජූනි මාසයේදී ධජය සහ ලාංඡනය සම්මත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Gardner20242&quot; /&gt;{{rp|229}} ජූලි මාසයේදී, &quot;සහ&quot; යන වචනය ඉවත් කර භූමිය සරලව &quot;පැපුවා නවගිනියා&quot; ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline2&quot; /&gt;[[File:Copper_ore_concentrator_undergoing_construction._Mill_building._2_c._1971.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Copper_ore_concentrator_undergoing_construction._Mill_building._2_c._1971.jpg|alt=Large metal building in front of a mountain with large portions cut out|වම|thumb|1971 දී බුගන්විල් දූපතේ පංගුන පතල]]
විට්ලම්ගේ පළමු සංචාරයෙන් පසු, සැලකිය යුතු සමාජ වෙනස්කම් සමඟ දේශපාලන විවාදය ද සැලකිය යුතු ලෙස තීව්‍ර විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter152&quot; /&gt;{{rp|306}} 1972 ජූලි මාසයේ පැවති පැපුවා නවගිනියානු මහ මැතිවරණයේදී, මයිකල් සොමාරේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;ABCTimeline2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2015-09-16/timeline-of-papua-new-guinea-road-to-independence/6748374|title=Timeline of key events: Papua New Guinea's road to independence|date=15 September 2015|newspaper=ABC News|access-date=28 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302043429/https://www.abc.net.au/news/2015-09-16/timeline-of-papua-new-guinea-road-to-independence/6748374|archive-date=2 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;May2004chapter2&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=2. Port Moresby and the Bush: Papua New Guinea's First Post-Independence Decade |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|17}} සොමාරේ කලාපීය ව්‍යාපාර සමඟ වඩා හොඳ සබඳතා අපේක්ෂා කළ අතර, එය දේශීය කණ්ඩායම් සංඛ්‍යාව වැඩි කළ නමුත්, ඔවුන්ගේ කැපී පෙනීම අඩු කර ජාතික දේශපාලන පද්ධතියට එක්වීමට ඔවුන් දිරිමත් කළේය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter43&quot; /&gt;{{rp|75–77}} දෙසැම්බර් මාසයේදී, විට්ලම් 1972 ඕස්ට්‍රේලියානු ෆෙඩරල් මැතිවරණයෙන් අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. ඉන් පසුව විට්ලම් රජය 1973 අගභාගයේදී ස්වයං පාලනය ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref name=&quot;Dorney2016&quot; /&gt; 1975 අප්‍රේල් මාසයේදී කිනා වෙනම මුදල් ඒකකයක් ලෙස හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter17&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=17. Negget, Pike, Et Al.: The Role of the Reserve Bank of Australia in Papua New Guinea's Decolonisation |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|377}}

ස්වාධීනත්වය සඳහා වූ තල්ලුව ප්‍රධාන වශයෙන් විට්ලම් රජයේ අභ්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති මගින් මෙහෙයවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Gardner20242&quot; /&gt;{{rp|224}} &quot;රටක්&quot; යන සංකල්පය භූමියේ බොහෝ දෙනෙකුට ආගන්තුක වූ අතර, ශක්තිමත් පොදු ජාතික අනන්‍යතාවක් නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;Gardner20242&quot; /&gt;{{rp|229}} 1970 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ස්වාධීනත්වය විශාල ගෝත්‍රවලට අන් අය ආධිපත්‍යය දැරීමට ඉඩ සලසනු ඇතැයි සහ විදේශීය ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමේ අවදානම වැඩි කරනු ඇතැයි යන බියක් පැවතුණි. කෙසේ වෙතත්, ස්වාධීනත්වය සඳහා දේශීය එකඟතාවක් ඇති වීම දේශීය දේශපාලන නායකයන්ගේ ක්‍රියා හේතුවෙන් සිදු විය.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory2&quot; /&gt; 1975 සැප්තැම්බර් 1 වන දින, පැපුවා නවගිනියානු ස්වාධීනත්වයට දින කිහිපයකට පෙර, බෝගන්විල් රජය විසින්ම ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter43&quot; /&gt;{{rp|72}}&lt;ref name=&quot;Lea20232&quot;&gt;{{cite book |author=David Lea |url=https://books.google.com/books?id=cvu6EAAAQBAJ |title=Papua New Guinea in the Twenty-First Century: The Struggle for Development and Independence |date=24 April 2023 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=9781666917390}}&lt;/ref&gt;{{rp|45}}&lt;ref name=&quot;ABCTimeline2&quot; /&gt; ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පළාතට ගෙවීම් අත්හිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline2&quot; /&gt; ස්වාධීනත්වයට පෙර අනෙකුත් කලාපීය ව්‍යාපාර ද මතු විය. පැපුවා බෙසේනා පක්ෂය පැපුවා භූමිය නවගිනියාවෙන් වෙන් කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, හයිලන්ඩ්ස් විමුක්ති පෙරමුණ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ විසින් කඳුකර ප්‍රදේශ ආධිපත්‍යය දැරීම වැළැක්වීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter43&quot; /&gt;{{rp|72–74}} එසේ වුවද, 1975 පැපුවා නවගිනියා ස්වාධීනත්ව පනත 1975 සැප්තැම්බර් මාසයේදී සම්මත වූ අතර, සැප්තැම්බර් 16 ස්වාධීනත්ව දිනය ලෙස නියම කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Lea20232&quot; /&gt;{{rp|45}}&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 September 1975 |title=Papua New Guinea Independence Act 1975 |url=https://www.legislation.gov.au/C2004A01408/asmade/text |access-date=19 July 2025 |publisher=Federal Register of Legislation}}&lt;/ref&gt; සොමාරේ රටේ පළමු අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;ABCTimeline2&quot; /&gt;

=== ස්වාධීනත්වය ===
[[File:Michael_Somare_1973.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Michael_Somare_1973.jpg|alt=Michael Somare sitting at a desk speaking with an out of focus microphone in front of the shot|thumb|1973 දී විට්ලම් රජයේ විදේශ ප්‍රදේශ පිළිබඳ අමාත්‍ය බිල් මොරිසන් සමඟ මයිකල් සෝමාරේ.]]
ස්වාධීනත්වය ලැබීමෙන් පසු, ඕස්ට්‍රේලියානු නිලධාරීන් (කෘෂිකර්ම, ආර්ථික, අධ්‍යාපන සහ වෛද්‍ය කාර්ය මණ්ඩලය ඇතුළුව) බොහෝ දෙනෙක් රට හැර ගිය අතර, ඔවුන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයින් සඳහා ප්‍රමාණවත් පුහුණුවක් ලබා දී නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;Dorney20162&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/20/australias-ignorance-about-papua-new-guinea-is-a-loss-for-both-nations|title=Australia's ignorance about Papua New Guinea is a loss for both nations|last1=Dorney|first1=Sean|date=19 February 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=28 April 2025}}&lt;/ref&gt; මෙය රාජ්‍ය සේවයේ ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට සහ කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීමට හේතු විය, විශේෂයෙන්ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සේවා සැපයීමේදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter22&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=2. Port Moresby and the Bush: Papua New Guinea's First Post-Independence Decade |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|18}} 1980 ගණන් වන විට සිවිල් සේවය සහ හමුදාව දේශපාලනීකරණය වීම නිසා ඔවුන්ගේ කාර්යක්ෂමතාව සහ වගවීම තවදුරටත් පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;May2022chapter22&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=2. Political change in Papua New Guinea: Is it needed? Will it work? |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|13}}

පැහැදිලිව අර්ථ දක්වා ඇති දේශපාලන පක්ෂ සහිත දෙපක්ෂ ක්‍රමයක් වර්ධනය කිරීමට දැරූ අසාර්ථක උත්සාහයක් ලෙස ඡන්ද ක්‍රමය වෙනස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter1&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=1. Introduction: Papua New Guinea at Twenty-Five |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|3}} ජාතික රජයන් ව්‍යවස්ථාමය ක්‍රමවේදයන්ට අනුව වෙනස් විය. 1977 මැතිවරණයෙන් පසුව අගමැති ධුරය දැරූ සොමාරේ, 1980 දී විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ඉවත් කරන ලද අතර, ඒ වෙනුවට ජුලියස් චාන් පත් විය. 1982 මැතිවරණයෙන් නැවතත් අගමැති වූ සොමාරේ, 1985 දී තවත් විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් පරාජයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter22&quot; /&gt;{{rp|18, 20}}

1976 අගෝස්තු මාසයේදී ජාතික රජය සමඟ ඇති කරගත් එකඟතාවකින් ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ මුල් ප්‍රකාශය විසඳා ගත්තද,&lt;ref name=&quot;Lea20233&quot;&gt;{{cite book |author=David Lea |url=https://books.google.com/books?id=cvu6EAAAQBAJ |title=Papua New Guinea in the Twenty-First Century: The Struggle for Development and Independence |date=24 April 2023 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=9781666917390}}&lt;/ref&gt;{{rp|45}} බෝගන්විල් ගැටලුව ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ද පැවතුණි.&lt;ref name=&quot;Phillips20152&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/listen/programs/rearvision/bougainville-at-a-crossroads/6514544|title=Bougainville at a crossroads: independence and the mine|author=Keri Phillips|date=2 June 2015|work=ABC News|access-date=29 April 2024}}&lt;/ref&gt; 1975-76 දී බෝගන්විල් දූපතේ ඇති වූ වෙන්වීමේ ව්‍යාපාරය හේතුවෙන් පැපුවා නවගිනියා ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කර, පළාත් රජය පිළිබඳ කාබනික නීතිය මගින් පළාත් 19 කට නීත්‍යානුකූලව බලය පවරන ලදී.&lt;ref name=&quot;May2004chapter82&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=8. Decentralisation: Two Steps Forward, One Step Back |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|179}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter22&quot; /&gt;{{rp|26}} කෙසේ වෙතත්, පළාත් රජයන්ගේ දුර්වල කළමනාකරණය හේතුවෙන් සොමාරේ විසින් ඔවුන්ගේ බලය අඩු කිරීමට ගත් යෝජනාවට රටේ සමහර දූපත් පළාත්වලින් වෙන්වීමේ තර්ජන එල්ල විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter82&quot; /&gt;{{rp|189}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter22&quot; /&gt;{{rp|27}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter12&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=12. Challenging the State |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|257}}

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ සටන් සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වුවද, 1970 ගණන්වල කඳුකර ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික ගැටුම් වැඩි විය. මෙම ප්‍රදේශ බාහිර පාලනය යටතේ පැවතියේ අඩු කාලයක් නිසා, පැරණි ගෝත්‍රික ගැටුම් සිහිපත් කරමින් ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ඒවා නැවත ආරම්භ විය. එහි පළමු හදිසි අවස්ථාව 1979 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නමුත්, එය සහ ඒ හා සමාන මැදිහත්වීම් ප්‍රචණ්ඩත්වය මැඩපැවැත්වූයේ නැත. නගරවල විරැකියාව සහ අසමාන ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය හේතුවෙන් ගෝත්‍රික ගැටුම් කල්ලි බිහිවීම දක්වා වර්ධනය විය. කල්ලි ප්‍රචණ්ඩත්වය නිසා 1984 දී පෝට් මෝර්ස්බිහි හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය පැපුවා නවගිනියා ආරක්ෂක බලකායේ (PNGDF) මැදිහත්වීමට හේතු විය. මෙම යෙදවීමේ සාර්ථකත්වය නිසා වෙනත් තැන්වලටද පොලිස් සහ හමුදා මැදිහත්වීම් සිදුවිය. පොලීසිය සහ හමුදාව යන දෙකම දේශපාලනීකරණය වී විනය අඩු විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පුද්ගලික ආරක්ෂාව සඳහා ඇති ඉල්ලුම වැඩි වූ අතර, විදේශ ආයෝජන අධෛර්යමත් විය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter22&quot; /&gt;{{rp|29, 32}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter1&quot; /&gt;{{rp|8–9}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter12&quot; /&gt;{{rp|260–261, 264, 270}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter10&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=10. The PNGDF in Troubled Times |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|239–241}} 1995 දී පළාත් රජයන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අතර, ඒවා අදාළ ජාතික මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සහ පත් කරන ලද සාමාජිකයන් ගණනාවකින් සමන්විත විය. ඔවුන්ගේ වගකීම් සමහරක් පළාත් පාලන ආයතන වෙත පවරන ලදී. මෙම හැකියාවේ ඌනතාවය නිසා ජාතික මන්ත්‍රීවරුන් දේශීය මට්ටමින් සැලකිය යුතු බලතල ලබා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;May2004chapter82&quot; /&gt;{{rp|174}}&lt;ref name=&quot;May2004chapter1&quot; /&gt;{{rp|11}}[[File:AMBULA~1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AMBULA~1.jpg|alt=A burned ambulances and other damaged and destroyed vehicles|thumb|බුගන්විල් ගැටුමේදී අරාවා නගරය විනාශ විය.]]
බෝගන්විල් පතලේ ඉදිකිරීම් අවසන් වීමෙන් පසු රැකියා අවශ්‍යතා අඩු වූ අතර, තරුණ පුද්ගලයන්ට පතලෙන් ලැබුණු ප්‍රතිලාභ අඩු විය. බෝගන්විල්හි නව නැගිටීමක් 1988 දී ආරම්භ වූ අතර, එය බෝගන්විල් රජයට සහ ජාතික රජයට එරෙහිව සටන් කළේය. 1989 මැයි මාසයේදී පතල වසා දැමීමෙන් පසු, බෝගන්විල් විප්ලවවාදී හමුදාව (BRA) ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළ අතර, ජාතික රජය 1990 දී ඉවත් වී පළාත අවහිර කළ විට, ගැටුම සංකීර්ණ අභ්‍යන්තර සිවිල් යුද්ධයක් බවට පත් විය. ජාතික ආරක්ෂක හමුදා 1990 අගභාගයේදී නැවත දූපතට ඇතුළු වූ අතර, දේශීය සගයන් සමඟ එක්ව සෙමින් වැඩි පාලනයක් ලබා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;RNZbriefhistory3&quot;&gt;{{cite web |title=Papua New Guinea – a brief history |url=https://www.rnz.co.nz/collections/nff-png/about-png |access-date=21 May 2025 |publisher=Radio New Zealand}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phillips20152&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;May2004chapter12&quot; /&gt;{{rp|266–267}} 1994 ඔක්තෝබර් මාසයේදී රජය සහ සමහර කැරලිකරුවන් අතර එකඟතාවකට පැමිණි අතර, 1995 දී අන්තර්වාර බෝගන්විල් රජයක් පිහිටුවන ලදී, නමුත් BRA සමඟ සටන් දිගටම පැවතුණි.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15593238|title=Papua New Guinea profile – Timeline|date=14 February 2018|work=BBC News|access-date=27 May 2025}}&lt;/ref&gt; 1997 දී, කුලී හේවායන් බඳවා ගැනීම සම්බන්ධ සැන්ඩ්ලයින් සිද්ධිය හේතුවෙන් ජාතික රජය බිඳ වැටුණි. නවසීලන්තය මැදිහත් වූ සාම සාකච්ඡා වලින් පසුව, 1998 ජනවාරි මාසයේදී සටන් විරාමයක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;ABCTimeline3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2015-09-16/timeline-of-papua-new-guinea-road-to-independence/6748374|title=Timeline of key events: Papua New Guinea's road to independence|date=15 September 2015|newspaper=ABC News|access-date=28 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302043429/https://www.abc.net.au/news/2015-09-16/timeline-of-papua-new-guinea-road-to-independence/6748374|archive-date=2 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;May2004chapter1&quot; /&gt;{{rp|12}}

ස්වාධීනත්වයේ පළමු දශකය මන්දගාමී නමුත් ස්ථාවර ආර්ථික වර්ධනයක් දුටුවේය. ඔක් ටෙඩි පතල 1982 දී විවෘත කරන ලදී. 1975 දී රජයේ ආදායමෙන් 40% ක් වූ ඕස්ට්‍රේලියානු දායකත්වය 1988 වන විට 17% දක්වා පහත වැටුණද, වැඩිදියුණු කළ බදුකරණය රජයේ වියදම් පවත්වා ගැනීමට ඉඩ සැලසීය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter153&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/state-and-society-papua-new-guinea |title=State and Society in Papua New Guinea: The First Twenty-Five Years |date=May 2004 |publisher=ANU Press |isbn=9781920942052 |chapter=15. From Promise to Crisis: A Political Economy of Papua New Guinea |doi=10.22459/SSPNG.05.2004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|312–313}} කෙසේ වෙතත්, බෝගන්විල් පතල වසා දැමීම රජයේ මූල්‍ය කටයුතුවලට ගැටලු ඇති කළ නමුත්, තෙල්, ඛනිජ සහ වන නිෂ්පාදන අපනයනය පුළුල් කිරීම 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හේතු විය. මෙම වර්ධනය අසමානතාවය අඩු කළේ නැත, තවද රජයේ සේවාවන් පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;May2004chapter12&quot; /&gt;{{rp|263–264}} රජයේ වියදම් වැඩිවීම සහ ඊට හේතු වූ ණය වැඩිවීම සැලකිය යුතු ආර්ථික ගැටලු ඇති කළේය..&lt;ref name=&quot;May2004chapter153&quot; /&gt;{{rp|313–314}} පැපුවා නවගිනියානු කිනා 1994 දී අවප්‍රමාණය කර පාවෙන විනිමය අනුපාතයකට යටත් කරන ලද අතර, රට 1995 දී ලෝක බැංකුවෙන් හදිසි ණයක් ලබා ගත්තේය.

1997 මැතිවරණයේදී, අපේක්ෂකයින් 4 දෙනෙකු පමණක් සමස්ත බහුතරයක් දිනා ගත් අතර, ජයග්‍රාහකයන්ගෙන් 95 දෙනෙකුට (87%) ඡන්දවලින් 30% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. 1999 දී රජය පාර්ලිමේන්තුවේ මැදදී වෙනස් වීමෙන් පසු, දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා ව්‍යවස්ථාමය සංවර්ධන කොමිසමක් පිහිටුවන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශපාලන පක්ෂ සහ අපේක්ෂකයන්ගේ අඛණ්ඩතාව පිළිබඳ කාබනික නීතිය මගින් ලියාපදිංචි පක්ෂ සඳහා රජයේ අරමුදල් සම්පාදනය කිරීම, කාන්තා අපේක්ෂකයින් තෝරා ගැනීමට දිරිගැන්වීම සහ පක්ෂ මාරු කිරීමට දඬුවම් නියම කිරීම සිදු කරන ලදී. එය ස්වාධීන මන්ත්‍රීවරුන්ට අගමැතිට ඡන්දය දීම හෝ අගමැතිවරයෙකු තෝරා පත් කර ගැනීමට පෙර සන්ධානවලට සම්බන්ධ වීම තහනම් කළේය.&lt;ref name=&quot;May2004chapter1&quot; /&gt;{{rp|3–7}} තවත් පියවරක් වූයේ &quot;first past the post&quot; ක්‍රමයේ සිට සීමිත මනාප ඡන්ද ක්‍රමයක් (LPV) වෙත මාරුවීමයි.&lt;ref name=&quot;May2022chapter22&quot; /&gt;{{rp|17}}&lt;ref name=&quot;May2022chapter1&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=1. Introduction |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|2}}

බෝගන්විල් සාම ගිවිසුම 2001 දී අත්සන් කරන ලද අතර, ඒ යටතේ බෝගන්විල්ට අනෙකුත් පළාත්වලට වඩා වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලැබෙන අතර, අනාගතයේදී ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් පවත්වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ABCTimeline3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Phillips20152&quot; /&gt; 2002 මැතිවරණයේදී ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline3&quot; /&gt; 2004 දී පැපුවා නවගිනියා පොලීසිය පුහුණු කිරීම සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු පොලීසිය රටට ගෙන්වා ගන්නා ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුවකින් පසු බොහෝ දෙනෙක් ඊළඟ වසරේ පිටව ගියද, මෙය රටේ ඕස්ට්‍රේලියානු පොලිසියේ දිගුකාලීන පැවැත්මක් ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;ABCTimeline3&quot; /&gt; 2009 දී, පාර්ලිමේන්තුව විසින් අමතර පළාත් දෙකක් නිර්මාණය කිරීමට අනුමැතිය දුන්නේය: පවතින දකුණු කඳුකර පළාතේ කොටසකින් සමන්විත හෙලා පළාත සහ බටහිර කඳුකර පළාත බෙදීමෙන් පිහිටුවන ලද ජිවකා පළාත.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kolo, Pearson |date=15 July 2009 |title=Jiwaka, Hela set to go! |url=http://www.postcourier.com.pg/20090715/news05.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616211904/http://www.postcourier.com.pg/20090715/news05.htm |archive-date=16 June 2011 |access-date=29 August 2009 |publisher=Postcourier.com.pg}}&lt;/ref&gt;

2011 දී, පාර්ලිමේන්තුව විසින් තේරී පත් වූ අගමැති පීටර් ඕ'නීල් සහ අගමැති ධුරය දැරීමට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තීන්දු කරන ලද සොමාරේ අතර ව්‍යවස්ථාමය අර්බුදයක් ඇති විය. පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරි මැතිවරණ කල් දැමීමට ඡන්දය දුන්නද, ඔවුන්ට ඒ සඳහා ව්‍යවස්ථාමය බලයක් නොතිබූ අතර, පැපුවා නවගිනියා මැතිවරණ කොමිසම දිගින් දිගටම සූදානම් විය.&lt;ref name=&quot;May2022chapter14&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=14. Papua New Guinea under the O’Neill government: Has there been a shift in political style? |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|207–211}} 2012 ජාතික මැතිවරණය නියමිත පරිදි පැවැත්වුණු අතර, ඕ'නීල් නැවත වරක් පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතරයකින් අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. සොමාරේ ඕ'නීල්ගේ රජයට එක් වූ අතර, සොමාරේට සහාය දුන් උසාවි විනිසුරුවන්ට එරෙහි චෝදනා ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;ABCTimeline3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;May2022chapter14&quot; /&gt;{{rp|207–211}}

දියර ස්වභාවික වායු අපනයනය 2014 දී ආරම්භ වූ නමුත්, මිල පහත වැටීම මෙන්ම අඩු තෙල් මිල ගණන් හේතුවෙන් රජයේ ආදායම අපේක්ෂා කළාට වඩා අඩු විය. ණය-දළ දේශීය නිෂ්පාදිත අනුපාතය ඉහළ ගිය අතර, 2019 වන විට, පැපුවා නවගිනියාවේ මානව සංවර්ධන දර්ශක (HDI) ශ්‍රේණිගත කිරීම පැසිෆික් කලාපයේ අඩුම අගය විය.&lt;ref name=&quot;May2022chapter1&quot; /&gt;{{rp|4}} 2015 මාර්තු මාසයේදී බෝගන්විල් පතල් පනත මගින් පතල් කැණීම් පිළිබඳ පාලනය ජාතික රජයෙන් බෝගන්විල් රජයට මාරු කරන ලදී. එය ඛනිජ සම්පත් රාජ්‍යයට නොව, සාම්ප්‍රදායික ඉඩම් හිමියන්ට අයත් බව ද ප්‍රකාශ කළ අතර, අනාගත කැණීම් සඳහා ඉඩම් හිමියන්ට නිෂේධ බලය ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Phillips20152&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2013-03-07/bougainville-mining-law-a-world-first/4559170|title=PNG's Bougainville to pass world first mining law|author=Jemima Garrett|date=7 March 2013|work=ABC News|access-date=29 April 2025}}&lt;/ref&gt;

2012-2017 ඕ'නීල් රජයට දූෂණ සෝලියෙන් මිදීමට නොහැකි විය.&lt;ref name=&quot;BBCTimeline3&quot; /&gt; 2017 මහ මැතිවරණයෙන් ඕ'නීල් නැවත අගමැති ලෙස පත් වුවද, මුලින් කුඩා සන්ධානයක් සමඟ ඔහු බලයට පත් විය. මෙම මැතිවරණයේදී සමහර ප්‍රදේශවල පුළුල් ලෙස ඡන්දදායකයින්ට බිය ගැන්වීම් සහ ආසන ප්‍රතිඵල වාර්තා කිරීම ප්‍රමාද වීම දක්නට ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;May2022chapter15&quot;&gt;{{cite book |author=R.J. May |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/state-society-papua-new-guinea-2001%E2%80%932021 |title=State and Society in Papua New Guinea, 2001–2021 |date=August 2022 |publisher=ANU Press |isbn=9781760465216 |chapter=15. Politics in Papua New Guinea: From O’Neill to Marape |doi=10.22459/SSPNG.2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{rp|253–255}} මූල්‍ය වංචා මෙන්ම APEC පැපුවා නවගිනියා 2018 රැස්වීම සඳහා මිල අධික මෝටර් රථ මිලදී ගැනීම පිළිබඳ විවේචන ද ඕ'නීල්ට පීඩනයක් ඇති කළ අතර, රජයෙන් ඉවත් වීම් වලට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;May2022chapter15&quot; /&gt;{{rp|255–258}} 2019 මැයි මාසයේදී ඕ'නීල් අගමැති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස් වූ අතර, ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස ජේම්ස් මාරපේ පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lyons |first=Kate |date=30 May 2019 |title=Papua New Guinea MPs elect James Marape to be next prime minister |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/30/papua-new-guinea-james-marape-next-prime-minister |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530020035/https://www.theguardian.com/world/2019/may/30/papua-new-guinea-james-marape-next-prime-minister |archive-date=30 May 2019 |access-date=13 July 2021 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

බෝගන්විල් ස්වයං පාලන කලාපයේ බැඳීම් රහිත ස්වාධීනත්ව ජනමත විචාරණයක් සඳහා 2019 නොවැම්බර් 23 දින&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gorethy |first=Kenneth |date=5 August 2019 |title=B'ville Referendum Dates Changed |url=https://postcourier.com.pg/bville-referendum-dates-changed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804204815/https://postcourier.com.pg/bville-referendum-dates-changed/ |archive-date=4 August 2019 |access-date=23 September 2019 |website=Papua New Guinea Post-Courier}}&lt;/ref&gt; ඡන්දය දීමේ දිනය ලෙස රජය විසින් නියම කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 March 2019 |title=Bougainville referendum not binding – PM |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/384471/bougainville-referendum-not-binding-pm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314175341/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/384471/bougainville-referendum-not-binding-pm |archive-date=14 March 2021 |access-date=23 September 2019 |publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-papua-bougainville-idUSKCN1QI3XI|title=Bougainville independence vote delayed to October|last=Westbrook|first=Tom|date=1 March 2019|access-date=2 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302010212/https://www.reuters.com/article/us-papua-bougainville-idUSKCN1QI3XI|archive-date=2 March 2019|publisher=[[Reuters]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඡන්දදායකයින් අති බහුතරයකින් (98.31%) ස්වාධීනත්වය සඳහා ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/11/bougainville-referendum-region-votes-overwhelmingly-for-independence-from-papua-new-guinea|title=Bougainville referendum: region votes overwhelmingly for independence from Papua New Guinea|last=Lyons|first=Kate|date=11 December 2019|work=[[The Guardian]]|access-date=12 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211163246/https://www.theguardian.com/world/2019/dec/11/bougainville-referendum-region-votes-overwhelmingly-for-independence-from-papua-new-guinea|archive-date=11 December 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 December 2019 |title=Bougainville referendum: PNG region votes overwhelmingly for independence |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50739203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212161357/https://www.bbc.com/news/world-asia-50739203 |archive-date=12 December 2019 |access-date=1 July 2022 |publisher=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; අගමැති ජේම්ස් මාරපේගේ පාංගු පක්ෂය 2022 මැතිවරණයේදී වැඩිම ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත් අතර, ඔහුට පැපුවා නවගිනියාවේ අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කිරීමට හැකි විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-09/papua-new-guinea-election-results-james-marape-to-govern/101311978|title=James Marape returned as PNG's prime minister after tense election|date=9 August 2022|work=ABC News|access-date=23 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923204604/https://www.abc.net.au/news/2022-08-09/papua-new-guinea-election-results-james-marape-to-govern/101311978|archive-date=23 September 2022|language=en-AU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>jmw2r2mqafbez88c1o2uy8w6rscycpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සොලමන් දූපතේ ජන විකාශනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184957</id>
    <revision>
      <id>800311</id>
      <parentid>781314</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>800311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19837" sha1="c321prwtx40t3j8lfjqussdrkb4ne25" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 10px&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; background:#cfb;&quot; |ජනගහනය{{UN_Population|ref}}
|-
! style=&quot;background:#cfb;&quot; |වසර
! style=&quot;background:#cfb;&quot; |මිලියන
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |1950
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.09
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{UN_Population|Year}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Solomon Islands}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
2019 නොවැම්බර් සංගණනයේදී මුළු ජනගහනය 721,455 කි. 2021 වන විට, සොලමන් දූපත් වල පුද්ගලයින් 707,851 ක් සිටියහ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation|title=Solomon Islands|date=2024-11-14|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/solomon-islands/|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|language=en|access-date=2024-11-22|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022092556/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/solomon-islands/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Solomon Islands |url=https://data.who.int/countries/090 |access-date=2024-11-22 |website=datadot |language=en}}&lt;/ref&gt; ජනගහනය පිරිමින් කෙරෙහි තරමක් නැඹුරු වී ඇති අතර, කාන්තාවන් සඳහා 356,000 ක් වූ අතර පිරිමින් 370,000 ක් පමණ සිටිති.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
{{bar box|title=සොලමන් දූපත් වල ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|titlebar=#ddd|left1=ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|right1=ප්‍රතිශතය|float=right|bars={{bar percent|මෙලනීසියානු|darkgreen|95.3}}
{{bar percent|පොලිනීසියානු|purple|3.1}}
{{bar percent|මයික්‍රොනීසියානු|red|1.2}}
{{bar percent|චීන|black|0.1}}
{{bar percent|යුරෝපීය|orange|0.1}}
{{bar percent|වෙනත්|darkblue|0.1}}}}
[[File:A_close_up_shot_of_three_junior_AFL_player_holding_footballs_at_the_Lord_Howe_Settlement,_Honiara._(10661462334).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_close_up_shot_of_three_junior_AFL_player_holding_footballs_at_the_Lord_Howe_Settlement,_Honiara._(10661462334).jpg|thumb|හොනියාරාහි සොලමන් දූපත් වැසියෝ. දුඹුරු හෝ දුඹුරු පැහැති හිසකෙස් ඇති පුද්ගලයින්, යුරෝපීය මිශ්‍රණයකින් තොරව, විශේෂයෙන් ළමුන් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ.]]
සොලමන් දූපත් වැසියන්ගෙන් බහුතරයක් වාර්ගික වශයෙන් මෙලනීසියානු (95.3%) වේ. පොලිනීසියානු (3.1%) සහ මයික්‍රොනීසියානු (1.2%) අනෙක් සැලකිය යුතු කණ්ඩායම් දෙක වේ.&lt;ref name=&quot;Country profile: Solomon Islands&quot;&gt;CIA World Factbook. [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/solomon-islands/ Country profile: Solomon Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022092556/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/solomon-islands/|date=22 October 2021}}. Retrieved 21 October 2006.&lt;/ref&gt; යුරෝපීයයන් කිහිප දහස් ගණනක් සහ ඒ හා සමාන ජනවාර්ගික චීන ජාතිකයන් සංඛ්‍යාවක් සිටිති.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;Spiller, Penny: &quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4930994.stm Riots highlight Chinese tensions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202134436/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4930994.stm|date=2 December 2012}}&quot;, BBC News, Friday, 21 April 2006, 18:57 GMT&lt;/ref&gt;

=== භාෂා ===
ඉංග්‍රීසි රාජ්‍ය භාෂාව වුවද, ජනගහනයෙන් 1-2% කට පමණක් ඉංග්‍රීසි භාෂාව චතුර ලෙස සන්නිවේදනය කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ඉංග්‍රීසි ක්‍රියෝල් ජාතිකයෙකු වන සොලමන් පිජින්, දේශීය ස්වදේශික භාෂා සමඟ ජනගහනයෙන් බහුතරයක් කතා කරන රටේ තථ්‍ය භාෂාවකි. පිජින් පැපුවා නිව්ගිනියාවේ කතා කරන ටොක් පිසින් සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ.

සොලමන් දූපත් සඳහා ලැයිස්තුගත කර ඇති දේශීය භාෂා සංඛ්‍යාව 74 ක් වන අතර, ඉන් 70 ක් ජීවමාන භාෂා වන අතර 4 ක් වඳ වී ගොස් ඇති බව ජනවාර්ගික, ලෝක භාෂා වලට අනුව&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SB Ethnologue report for Solomon Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004043023/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SB|date=4 October 2012}}. Ethnologue.com. Retrieved 24 September 2010.&lt;/ref&gt; බටහිර සාගර භාෂා (ප්‍රධාන වශයෙන් අග්නිදිග සොලමන් කණ්ඩායමේ) මධ්‍යම දූපත් වල කතා කෙරේ. පොලිනීසියානු භාෂා දකුණේ රෙනෙල් සහ බෙලෝනා හි කතා කෙරේ; ඈත පෙරදිගින් ටිකෝපියා, අනුටා සහ ෆටුටකා; ඊසාන දෙසින් සිකායානා; සහ උතුරින් ලුවානියුවා (ඔන්ටොං ජාවා අටෝල්). කිරිබාති (අයි-කිරිබාති) සිට පැමිණි සංක්‍රමණික ජනගහනය ගිල්බටීස් භාෂාව කතා කරයි.

බොහෝ ආදිවාසී භාෂා ඔස්ට්‍රෝනියානු භාෂා වේ. බිලුවා, ලවුකලේව්, සැවෝසාවෝ සහ ටූඕ වැනි මධ්‍යම සොලමන් භාෂා පැපුවාන් භාෂා තුළ ස්වාධීන පවුලක් සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite book |surname=Obata |given=Kazuko |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/146708/1/PL-540.pdf |title=A Grammar of Bilua: a Papuan language of the Solomon Islands |publisher=Pacific Linguistics. Research School of Pacific and Asian Studies. The Australian National University |year=2003 |isbn=0-85883-531-2 |series=Pacific Linguistics 540 |location=Canberra |page=1 |doi=10.15144/PL-540 |hdl=1885/146708 |access-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402072232/https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/146708/1/PL-540.pdf |archive-date=2 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම ===
[[File:Tanagai_Church.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tanagai_Church.jpg|thumb|ග්වාඩල්කැනල් හි ටනාගයි හි කතෝලික පල්ලිය]]
සොලමන් දූපත් වල ආගම 92% ක් ක්‍රිස්තියානි වේ. ප්‍රධාන ක්‍රිස්තියානි නිකායන් වන්නේ: ඇංග්ලිකන් 35%, කතෝලික 19%, දකුණු මුහුදු එවැන්ජලිකල් පල්ලිය 17%, එක්සත් පල්ලිය 11% සහ සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් 10%. අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි නිකායන් වන්නේ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්, නව අපෝස්තලික පල්ලිය (පල්ලි 80) සහ පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලියයි.

තවත් 5% ක් ආදිවාසී විශ්වාසයන්ට අනුගත වෙති. ඉතිරි 3% ඉස්ලාම් හෝ බහායි ඇදහිල්ලට අනුගත වෙති. මෑත කාලීන වාර්තාවලට අනුව, සොලමන් දූපත් වල ඉස්ලාම් ආගම මුස්ලිම්වරුන් 350 ක් පමණ වන අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 September 2007 |title=International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90154.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216011516/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90154.htm |archive-date=16 December 2019 |access-date=18 June 2012 |publisher=State.gov}}&lt;/ref&gt; අහමදියා ඉස්ලාමීය ප්‍රජාවේ සාමාජිකයින් ද ඇතුළුව.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ahmadiyya Solomon Islands |url=http://ahmadiyya.org.au/index.asp?docname=sol/maini.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322163506/http://ahmadiyya.org.au/index.asp?docname=sol%2Fmaini.htm |archive-date=22 March 2012 |access-date=7 July 2011 |publisher=Ahmadiyya.org.au}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍ය ===
2018 දී, තහවුරු කරන ලද මැලේරියා ආසාදන රෝගීන් 59,191 ක් සිටි අතර, ඉන් 59.3% (35,072) ප්ලාස්මෝඩියම් වයිවැක්ස් සහ 26.7% (15,771) ප්ලාස්මෝඩියම් ෆැල්සිපරම් විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wangdi|first1=Kinley|last2=Sarma|first2=Haribondu|last3=Leaburi|first3=John|last4=McBryde|first4=Emma|last5=Clements|first5=Archie C. A.|date=2020|title=Evaluation of the malaria reporting system supported by the District Health Information System 2 in Solomon Islands|journal=Malaria Journal|language=en|volume=19|issue=1|page=372|doi=10.1186/s12936-020-03442-y|issn=1475-2875|pmc=7568381|pmid=33069245|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; කුඩා පරිමාණ අධ්‍යයනයකින් කාන්තාවන් 296 දෙනෙකුගෙන් 20% ක් ක්ලැමීඩියා ට්‍රැකෝමැටිස් රෝගීන් වාර්තා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Marks|first1=M.|last2=Kako|first2=H.|last3=Butcher|first3=R.|last4=Lauri|first4=B.|last5=Puiahi|first5=E.|last6=Pitakaka|first6=R.|last7=Sokana|first7=O.|last8=Kilua|first8=G.|last9=Roth|first9=A.|last10=Solomon|first10=A. W.|last11=Mabey|first11=D. C.|date=2015-04-28|title=Prevalence of sexually transmitted infections in female clinic attendees in Honiara, Solomon Islands|journal=BMJ Open|language=en|volume=5|issue=4|pages=e007276|doi=10.1136/bmjopen-2014-007276|pmc=4420977|pmid=25922103}}&lt;/ref&gt; 2021 දී, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, මරණ සඳහා ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ ඉෂ්මික හෘද රෝග වන අතර, පසුව ආඝාතය සහ දියවැඩියාවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solomon Islands |url=https://data.who.int/countries/090 |access-date=2024-11-21 |website=datadot |language=en}}&lt;/ref&gt; තවත් බහුලව දක්නට ලැබෙන සිද්ධියක් වන්නේ සිකා වෛරසය සහ ඩෙංගු වෛරසයයි. රටේ ඩෙංගු උණ ප්‍රථම වරට වාර්තා වූයේ 1982 දී හොනියාරා හි ය. 2013 දී පසුව ඇති වූ වසංගතයක් හේතුවෙන් එහි පළමු වාර්තා වූ මරණය සිදුවිය. පසුව, සොලමන් දූපත් 2015 දී එහි පළමු සිකා වෛරස් පැතිරීම වාර්තා කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Russell|first1=Tanya L.|last2=Horwood|first2=Paul F.|last3=Harrington|first3=Humpress|last4=Apairamo|first4=Allan|last5=Kama|first5=Nathan J.|last6=Bobogare|first6=Albino|last7=MacLaren|first7=David|last8=Burkot|first8=Thomas R.|date=2022-02-10|title=Seroprevalence of dengue, Zika, chikungunya and Ross River viruses across the Solomon Islands|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=16|issue=2|pages=e0009848|doi=10.1371/journal.pntd.0009848|pmc=8865700|pmid=35143495|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[File:Fenualoa_Tuo_school_children.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fenualoa_Tuo_school_children.jpg|thumb|ෆෙනුවාලෝවා හි ටූඕ ගම්මානයේ පාසලේ ළමුන්]]
[[File:Tanagai_Schule.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tanagai_Schule.jpg|thumb|ග්වාඩල්කැනල් හි ටනාගයි හි පාසල]]
සොලමන් දූපත් වල අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය නොවන අතර, පාසල් යන වයසේ දරුවන්ගෙන් සියයට 60 කට පමණක් ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනයට ප්‍රවේශය ඇත.&lt;ref name=&quot;ilab&quot;&gt;[http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/Solomon-islands.htm &quot;Solomon Islands&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830073107/http://www.dol.gov/ILAB/media/reports/iclp/tda2001/solomon-islands.htm |date=2010-08-30 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830073107/http://www.dol.gov/ILAB/media/reports/iclp/tda2001/solomon-islands.htm|date=30 August 2010}}. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[United States Department of Labor]] (2002). This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spc.int&quot;&gt;{{cite web |title=Solomon Islands Population Characteristics |url=http://www.spc.int/prism/Country/SB/Stats/Publication/DHS07/factsheet/SOL-DHS_1-Pop.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612032326/http://www.spc.int/prism/Country/SB/Stats/Publication/DHS07/factsheet/SOL-DHS_1-Pop.pdf |archive-date=12 June 2011 |access-date=7 July 2011 |website=Spc.int}}&lt;/ref&gt; අගනුවර ඇතුළු විවිධ ස්ථානවල ළදරු පාසල් ඇත, නමුත් ඒවා නොමිලේ නොවේ. පැසිෆික් දූපත් ජාතීන් 12 ක මණ්ඩප ඇති දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්‍යාලයට, අගනුවර වන හොනියාරා, ග්වාඩල්කැනල් හි මණ්ඩපයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 May 2025 |title=Home – USP Solomon Islands Campus |url=https://www.usp.ac.fj/usp-solomon-islands/}}&lt;/ref&gt;

1990 සිට 1994 දක්වා, දළ ප්‍රාථමික පාසල් ඇතුළත් වීම සියයට 84.5 සිට සියයට 96.6 දක්වා ඉහළ ගියේය.&lt;ref name=&quot;ilab&quot; /&gt; 2001 වන විට සොලමන් දූපත් සඳහා ප්‍රාථමික පාසල් පැමිණීමේ අනුපාත නොතිබුණි.[15] අධ්‍යාපන පහසුකම් පුළුල් කිරීමට සහ ඇතුළත් වීමේ අනුපාත වැඩි කිරීමට අධ්‍යාපන හා මානව සම්පත් සංවර්ධන දෙපාර්තමේන්තුව සැලසුම් කර තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, රජයේ අරමුදල් නොමැතිකම සහ වැඩසටහන් සම්බන්ධීකරණය දුර්වල වීම හේතුවෙන් මෙම ක්‍රියාමාර්ගවලට බාධා එල්ල වී ඇත.&lt;ref name=&quot;ilab&quot; /&gt; අධ්‍යාපනය සඳහා වෙන් කරන ලද රජයේ අයවැයෙන් ප්‍රතිශතය 1998 දී සියයට 9.7 ක් වූ අතර එය 1990 දී සියයට 13.2 ක් විය.&lt;ref name=&quot;ilab&quot; /&gt; පිරිමින්ගේ අධ්‍යාපනික සාක්ෂාත් කර ගැනීම් කාන්තාවන්ගේ අධ්‍යාපනික සාක්ෂාත් කර ගැනීමට වඩා ඉහළ අගයක් ගනී.&lt;ref name=&quot;spc.int&quot; /&gt; 2015 දී වැඩිහිටි ජනගහනයේ සාක්ෂරතා අනුපාතය 84.1% ක් විය (පිරිමින් 88.9%, කාන්තාවන් 79.23%).&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |archive-date=24 November 2016 |access-date=2 March 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;

මානව හිමිකම් මිනුම් මුලපිරීම (HRMI)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308173546/https://humanrightsmeasurement.org/ |archive-date=8 March 2022 |access-date=27 March 2022 |website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt; සොයා ගන්නේ සොලමන් දූපත් රටේ ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව අධ්‍යාපන අයිතිය සඳහා ඉටු කළ යුතු ප්‍රමාණයෙන් 70.1% ක් පමණක් ඉටු කරන බවයි.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |title=Solomon Islands – HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |archive-date=19 May 2022 |access-date=27 March 2022 |website=rightstracker.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය යන දෙකටම ඇති අයිතිවාසිකම් දෙස බැලීමෙන් HRMI අධ්‍යාපනයේ අයිතිය බිඳ දමයි. සොලමන් දූපත් වල ආදායම් මට්ටම සැලකිල්ලට ගනිමින්, ජාතිය ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සඳහා එහි සම්පත් (ආදායම) මත පදනම්ව කළ හැකි දේවලින් 94.9% ක් අත්කර ගනිමින් සිටින නමුත් ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සඳහා 45.4% ක් පමණි.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>c321prwtx40t3j8lfjqussdrkb4ne25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නිදන් ගත පෙනහළු අවහිරවීමේ රෝගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184962</id>
    <revision>
      <id>800327</id>
      <parentid>798399</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21434" sha1="1e225gsai65q58y2xnt785ehl1mtlxi" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =නිදන් ගත පෙනහළු අවහිරවීමේ රෝගය
|synonym          =නිදන්ගත පුඵ්ඵුසීය බාධාකාරී රෝගය, නිදන්ගත බාධාකාරී පෙනහළු රෝග (COLD), නිදන්ගත බාධාකාරී ශ්වසන රෝග (COAD), නිදන්ගත බ්රොන්කයිටිස්, එම්පිසීමාව, පෙනහළු එම්පිසීමාව
|image            =Centrilobular emphysema 865 lores.jpg
|image_size       =
|alt              =
|caption          =දුම්පානය නිසා ඇති වන පෙනහළුවක රෝග ලක්ෂණ වන [[නියුමැටෝසිස්#සෙන්ට්‍රිලෝබුලර් එම්පිසීමාව|සෙන්ට්‍රිලෝබුලර් එම්පිසීමාව]] පෙන්නුම් කරන මෙම ආසන්න දර්ශනයේ කැපූ පෙනහළු මතුපිට බර [[කළු කාබන්]] තැන්පතු වලින් පිරුණු බහු කුහර පෙන්වයි.
|pronounce        =
|specialty        =[[පුඵ්ඵුසීය විද්‍යාව]]
|symptoms         =[[හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව]], [[කැස්ස]] සමඟ [[සෙම සහ වෙනත් ද්‍රව්‍ය]] නිපදවීම.&lt;ref name=GOLD2017Chp1/&gt;&lt;!--pp. 25–26--&gt;
|onset            =අවුරුදු 40 ට වැඩි&lt;ref name=WHO2015/&gt;
|duration         =දීර්ඝ කාලීන &lt;ref name=WHO2015/&gt;
|causes           =[[දුම්කොළ දුම්පානය]], [[වායු දූෂණය]], [[ජාන]]&lt;ref name=Lancet2012/&gt;
|risks            =
|diagnosis        =[[පෙනහළු ක්‍රියාකාරීත්ව පරීක්ෂණය|පෙනහළු ක්‍රියාකාරීත්ව පරීක්ෂණය]]s&lt;ref name=Nathell/&gt;
|differential     =[[ඇදුම]]&lt;ref name=WHO2015/&gt;
|prevention       =ගෘහස්ථ සහ එළිමහන් [[වාතයේ ගුණාත්මකභාවය]], [[දුම්කොළ පාලන]] පියවර වැඩිදියුණු කිරීම&lt;ref name=WHO2015/&gt;
|treatment        =[[දුම්පානය නැවැත්වීම|දුම්පානය නැවැත්වීම]], [[ශ්වසන ප්‍රතිසාධනය]], [[පෙනහළු බද්ධ කිරීම]]&lt;ref name=Lancet2012/&gt;
|medication       =[[Vaccination]]s, inhaled [[bronchodilator]]s, inhaled [[Corticosteroid|steroids]], [[oxygen therapy|long-term oxygen therapy]]&lt;ref name=Lancet2012/&gt;&lt;ref name=GOLD2007/&gt;
|prognosis        =
|frequency        =මිලියන 174.5 (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre/&gt;
|deaths           =මිලියන 3.2 (2019)&lt;ref name=WHO2021Fact&gt;{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd) |website=www.who.int |access-date=28 April 2022 |language=en |archive-date=18 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418080747/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs315/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''නිදන් ගත පෙනහළු අවහිරවීමේ රෝගය''' ('''COPD''') (ක්‍රෝනික අවරෝධක පෙනහළු රෝගය) යනු හුස්ම ගැනීමට අපහසු වන තරමේ දරුණු පෙනහළු රෝගයකි.&lt;ref name=&quot;GOLD2017Chp1&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Vogelmeier CF, Criner GJ, Martinez FJ, Anzueto A, Barnes PJ, Bourbeau J, Celli BR, Chen R, Decramer M, Fabbri LM, Frith P, Halpin DM, López Varela MV, Nishimura M, Roche N, Rodriguez-Roisin R, Sin DD, Singh D, Stockley R, Vestbo J, Wedzicha JA, Agusti A|display-authors=6|title=Global Strategy for the Diagnosis, Management and Prevention of Chronic Obstructive Lung Disease 2017 Report: GOLD Executive Summary|journal=Respirology|volume=22|issue=3|pages=575–601|date=April 2017|pmid=28150362|doi=10.1111/resp.13012|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roversi2017&quot;&gt;{{Cite journal|last=Roversi|first=Sara|last2=Corbetta|first2=Lorenzo|last3=Clini|first3=Enrico|title=GOLD 2017 recommendations for COPD patients: toward a more personalized approach|date=5 May 2017|journal=COPD Research and Practice|volume=3|doi=10.1186/s40749-017-0024-y|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන රෝග ලක්ෂණ අතරට [[හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව|හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව]] සහ [[කැස්ස]] සමඟ [[Sputum|සෙම]] නිපදවීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;GOLD2017Chp1&quot; /&gt; COPD යනු ප්‍රගතිශීලී රෝගයකි, එනම් එය සාමාන්‍යයෙන් කාලයත් සමඟ නරක අතට හැරේ.&lt;ref name=&quot;GOLD2013Chp1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Vestbo|first=Jørgen|title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease|work=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine|volume=187|issue=4|year=2013|publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease|pages=1–7|chapter=Definition and Overview|doi=10.1164/rccm.201204-0596PP|pmid=22878278|chapter-url=http://ajrccm.atsjournals.org/content/187/4/347.full.pdf+html|access-date=2020-07-12|archive-date=2013-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302033053/http://ajrccm.atsjournals.org/content/187/4/347.full.pdf+html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අවසානයේදී, ඇවිදීම හෝ ඇඳුම් ඇඳීම වැනි එදිනෙදා සරල කාර්යයන් කිරීමට පවා ඉතා අපහසු වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) Fact sheet N°315|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs315/en/|website=WHO|access-date=4 March 2016|date=January 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082716/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs315/en/|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; '''නිදන්ගත බ්රොන්කයිටිස්''' සහ '''එම්පිසීමාව''' යනු විවිධ වර්ගයේ COPD සඳහා භාවිතා කරන පැරණි යෙදුම් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2017&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD)|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd)|website=WHO|access-date=6 June 2019|quote=The more familiar terms of &quot;chronic bronchitis&quot; and &quot;emphysema&quot; have often been used as labels for this condition.|archive-date=21 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421005735/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Craig|first=John A.|title=Ferri's netter patient advisor|date=2012|publisher=Saunders|isbn=9781455728268|page=913|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=li1VCwAAQBAJ&amp;pg=PA913|quote=Traditionally, two types of COPD were known as chronic bronchitis and emphysema. Most cases of COPD are a mixture of both diseases.|access-date=2020-07-12|archive-date=2020-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225063418/https://books.google.com/books?id=li1VCwAAQBAJ&amp;pg=PA913|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD)|url=https://www.who.int/respiratory/copd/en/|website=WHO|access-date=5 June 2019|quote=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) is not one single disease but an umbrella term used to describe chronic lung diseases that cause limitations in lung airflow. The more familiar terms 'chronic bronchitis' and 'emphysema' are no longer used, but are now included within the COPD diagnosis.|archive-date=18 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418094005/https://www.who.int/respiratory/copd/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;නිදන්ගත බ්රොන්කයිටිස්&quot; යන පදය තවමත් වසරකට අවම වශයෙන් මාස තුනක්වත් වසර දෙකක් පුරා පවතින කැස්සක් අර්ථ දැක්වීමට භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;GOLD2017Chp1&quot; /&gt; එවැනි කැස්සක් ඇති අයට COPD වර්ධනය වීමේ වැඩි අවදානමක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Gold2019p13&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease|date=2019|page=13|url=https://goldcopd.org/wp-content/uploads/2018/11/GOLD-2019-v1.7-FINAL-14Nov2018-WMS.pdf|access-date=1 May 2019|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430194701/https://goldcopd.org/wp-content/uploads/2018/11/GOLD-2019-v1.7-FINAL-14Nov2018-WMS.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;එම්පිසීමාව&quot; යන පදය පටක තුළ වාතය හෝ වෙනත් වායුවක් අසාමාන්‍ය ලෙස පැවතීම සඳහා ද භාවිතා වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Taylor|first=Jayne|title=Bailliere's Dictionary E-Book: for Nurses and Health Care Workers|date=2019|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780702075643|page=128|url=https://books.google.com/books?id=rgmODwAAQBAJ&amp;pg=PA128|access-date=2020-07-12|archive-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729125506/https://books.google.com/books?id=rgmODwAAQBAJ&amp;pg=PA128|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

වඩාත් පොදු හේතුව දුම්කොළ දුම්පානයයි, [[වායු දූෂණය]] සහ [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|ජාන]] ජානගත කරුණු ද අඩු ගණනක් රෝගීන්ගේ තත්ත්වයන් සඳහා හේතු වේ.&lt;ref name=&quot;Lancet2012&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M|title=Chronic obstructive pulmonary disease|journal=Lancet|volume=379|issue=9823|pages=1341–51|date=April 2012|pmid=22314182|doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9|pmc=7172377|citeseerx=10.1.1.1000.1967}}&lt;/ref&gt; [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල]], දුර්වල වාතාශ්‍රය, ගින්නෙන් ඇති වන දුම් බොහෝ විට වායු දූෂණයට හේතු වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot; /&gt; මෙම ද්‍රව්‍යවලට දිගු කාලීනව නිරාවරණය වීමෙන් පෙනහළු වල [[ප්‍රදාහ|ඇතිවන ප්‍රදාහය]] හේතුවෙන් කුඩා ශ්වසන මාර්ග පටු වී පෙනහළු පටක බිඳ වැටේ.&lt;ref name=&quot;GOLD2007&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rabe KF, Hurd S, Anzueto A, Barnes PJ, Buist SA, Calverley P, Fukuchi Y, Jenkins C, Rodriguez-Roisin R, van Weel C, Zielinski J|title=Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2007-09-15_176_6/page/532|journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine|volume=176|issue=6|pages=532–55|date=September 2007|pmid=17507545|doi=10.1164/rccm.200703-456SO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; පෙනහළු ක්‍රියාකාරීත්ව පරීක්ෂණ මගින් හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාවය මනිනු ලබන අතර එමගින් රෝගය හඳුනා ගනී.&lt;ref name=&quot;Nathell&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Nathell L, Nathell M, Malmberg P, Larsson K|title=COPD diagnosis related to different guidelines and spirometry techniques|journal=Respiratory Research|volume=8|issue=1|pages=89|date=December 2007|pmid=18053200|pmc=2217523|doi=10.1186/1465-9921-8-89}}&lt;/ref&gt; [[ඇදුම|ඇදුම රෝගය]]ට භාවිතා කරන හුස්ම නාලිකා ප්‍රසාරණ ඖෂධ වලින් ඉතා ඉක්මන් ප්‍රතිකාරයක් මෙම රෝගයේදී දක්නට නොලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WebM2019&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Asthma vs. COPD: What's the Difference?|website=WebMD|date=2019-01-30|url=https://www.webmd.com/lung/copd/asthma-vs-copd|access-date=2019-12-26|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226050947/https://www.webmd.com/lung/copd/asthma-vs-copd|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

අවදානම් සාධකවලට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීමෙන් මෙම රෝගයට හේතු වන බොහෝ අවස්ථාවන් වළක්වා ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Piro2012&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Pirozzi C, Scholand MB|title=Smoking cessation and environmental hygiene|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2012-07_96_4/page/849|journal=The Medical Clinics of North America|volume=96|issue=4|pages=849–67|date=July 2012|pmid=22793948|doi=10.1016/j.mcna.2012.04.014}}&lt;/ref&gt; මෙයට දුම්පානය නොකිරීම සහ ගෘහස්ථ සහ එළිමහන් වාතයේ ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot; /&gt; ප්‍රතිකාර මගින් නරක අතට හැරීම මන්දගාමී කළ හැකි වුවද, සම්පූර්ණයෙන් නිවාරණය කිරීමට ක්‍රමයක් නැත.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot; /&gt; ප්‍රතිකාර අතරට දුම්පානය නැවැත්වීම, එන්නත් කිරීම සහ හුස්ම ගැනීමේ හැකියාව වැඩි කිරීමේ විශේෂ පුහුණුව (ප්‍රතිසාධනය) ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Lancet2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cag2023&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cagle SD|first=Jr|last2=Landrum|first2=LS|last3=Kennedy|first3=AM|title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Diagnosis and Management.|journal=American family physician|date=June 2023|volume=107|issue=6|pages=604-612|pmid=37327161}}&lt;/ref&gt; ආරම්භක බ්රොන්කොඩිලේටරය සාමාන්‍යයෙන් (හුස්ම නාලිකා පුළුල් කරන inhalaer ඖෂධ LAMA වන අතර, අවශ්‍ය නම් LABA සහ ස්ටීරෝයඩ් ඖෂණ එකතු කිරීම කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Cag2023&quot; /&gt; සමහර අයට දිගු කාලීන ඔක්සිජන් ප්‍රතිකාරය හෝ පෙනහළු බද්ධ කිරීමෙන් ප්‍රයෝජන ලැබිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;GOLD2007&quot; /&gt; උග්‍ර ලෙස නරක අතට හැරෙන කාල පරිච්ඡේද ඇති අයට, ඖෂධ, [[ප්‍රතිජීවක]], ස්ටෙරොයිඩ් භාවිතය වැඩි කිරීම සහ රෝහල්ගත කිරීම අවශ්‍ය විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Lancet2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dobler|first=Claudia C.|last2=Morrow|first2=Allison S.|last3=Beuschel|first3=Bradley|last4=Farah|first4=Magdoleen H.|last5=Majzoub|first5=Abdul M.|last6=Wilson|first6=Michael E.|last7=Hasan|first7=Bashar|last8=Seisa|first8=Mohamed O.|last9=Daraz|first9=Lubna|last10=Prokop|first10=Larry J.|last11=Murad|first11=M. Hassan|title=Pharmacologic Therapies in Patients With Exacerbation of Chronic Obstructive Pulmonary Disease|journal=Annals of Internal Medicine|date=25 February 2020|volume=172|issue=6|pages=413–422|doi=10.7326/M19-3007|pmid=32092762}}&lt;/ref&gt;

2015 වර්ෂය වන විට, ලොව මුළු ජනගහනයෙන් 12%ක් වන මිලියන 174.5කට වැඩි ජනතාවක් මෙම රෝගයෙන් පෙළෙන බව වාර්තා වී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;GBD2015Pre&quot;&gt;{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gold2023&quot;&gt;{{Cite journal|last=Agusti|first=A|last2=Böhm|first2=M|last3=Celli|first3=B|last4=Criner|first4=GJ|last5=Garcia-Alvarez|first5=A|last6=Martinez|first6=F|last7=Sin|first7=DD|last8=Vogelmeier|first8=CF|title=GOLD COPD DOCUMENT 2023: a brief update for practicing cardiologists.|journal=Clinical research in cardiology : official journal of the German Cardiac Society|date=26 May 2023|pages=1-10|doi=10.1007/s00392-023-02217-0|pmid=37233751}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ ජනගහනයෙන් 6%ක් මෙම රෝගයෙන් පෙළෙයි.&lt;ref name=&quot;Cag2023&quot; /&gt; රෝගය සාමාන්‍යයෙන් වයස අවුරුදු 40ක් ඉක්මවූ වැඩිහිටි ජනතාවට වඩාත්ම වැළඳෙන අතර, පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙපිරිසටම සමානුපාතිකව රෝගය වැළඳේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot; /&gt; 2015 වර්ෂයේදී, මෙම රෝගය මගින් මිලියන 3.2ක මරණ සිදු විය. මෙයින් 90%කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සිදු වූයේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලයි. 1990 වර්ෂයේ මරණ සංඛ්‍යාව මිලියන 2.4ක් වූ අතර, එයට සාපේක්ෂව ඉහළ යාමක් පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref name=&quot;GBD2015De&quot;&gt;{{Cite journal|last=GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|date=October 2016|pmid=27733281|pmc=5388903|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GDB2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2}}&lt;/ref&gt; සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල දුම්පානය කිරීමේ අනුපාතය ඉහළ යාම සහ බොහෝ රටවල වයස්ගත ජනගහනය වැඩිවීම හේතුවෙන් මරණ සංඛ්‍යාව තවදුරටත් ඉහළ යනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Mathers CD, Loncar D|title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030|journal=PLOS Medicine|volume=3|issue=11|pages=e442|date=November 2006|pmid=17132052|pmc=1664601|doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}&lt;/ref&gt; 2010 වර්ෂයේදී, මෙම රෝගය නිසා [[අමෙරිකා එක්සත් ජනපද ඩොලර්|ඇමරිකානු ඩොලර්]] ට්‍රිලියන 2.1ක (ඇස්තමේන්තුගත) ආර්ථික පිරිවැයක් ලොවට එක් විය.&lt;ref name=&quot;Cost2013&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Lomborg|first=Bjørn|title=Global problems, local solutions : costs and benefits|year=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03959-9|page=143|url=https://books.google.com/books?id=cRZaAQAAQBAJ&amp;pg=PA143|access-date=2020-07-12|archive-date=2016-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517163338/https://books.google.com/books?id=cRZaAQAAQBAJ&amp;pg=PA143|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්රිත ==
&lt;references /&gt;
[[Category:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>1e225gsai65q58y2xnt785ehl1mtlxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196688</id>
    <revision>
      <id>800331</id>
      <parentid>799557</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16757" sha1="iema04ajtljowplf38m47diwus3axbh" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය - OCD
|synonym          =ග්‍රාස්තික-අනුත්සාහයිකතා අක්‍රමය, උමතු-බලකිරීම් ආබාධය, උමතු-සම්පීඩන ආබාධය
|image            =OCD handwash.jpg
|image_size       =
|alt              =
|caption          =ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය ඇති ඇතැම් පුද්ගලයන් නිතර හා අධික ලෙස අත් සෝදති.
|pronounce        =
|specialty        =[[මනෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව]]
|symptoms         =දේවල් නැවත නැවත පරීක්ෂා කිරීමට අවශ්‍යතාවක් දැනීම; ඇතැම් අනිවාර්ය චර්යාවන් සිදු කිරීම; ඇතැම් ග්‍රස්තීය සිතුවිලි ඇතිවීම&lt;ref name=NIH2015 /&gt;
|onset            =වයස අවුරුදු 35ට පෙර&lt;ref name=NIH2015 /&gt;&lt;ref name=DSM5 /&gt;
|duration         =
|causes           =නොදනී&lt;ref name=NIH2015 /&gt;
|risks            =[[ළමා අපයෝජනය]], [[ආතතිය (මානසික)|ආතතිය]]&lt;ref name=DSM5 /&gt;
|diagnosis        =රෝග ලක්ෂණ මත පදනම්ව&lt;ref name=DSM5 /&gt;
|differential     =[[කාංසා අක්‍රමතාවය]], ප්‍රධාන අවපීඩන අක්‍රමතාවය, ආහාර ගැනීමේ අක්‍රමතා, ග්‍රස්තීය අනිවාර්ය පෞරුෂ අක්‍රමතාවය (obsessive–compulsive personality disorder)&lt;ref name=DSM5 /&gt;
|prevention       =
|treatment        =උපදේශනය / මනෝචිකිත්සාව, SSRIs – මොළයේ serotonin මට්ටමට බලපාන විෂාදනාශක ඖෂධ, clomipramine&lt;ref name=NEJM2014 /&gt;&lt;ref name=Ve2014 /&gt;
|medication       =
|prognosis        =
|frequency        =2.3%&lt;ref name=Good2014 /&gt;
|deaths           =
}}

'''ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය''' (Obsessive–compulsive disorder – OCD) යනු පුද්ගලයෙකුට ඇතැම් දේ නැවත නැවත සිදු කිරීමට අවශ්‍යතාවක් දැනෙන හෝ ඇතැම් සිතුවිලි නැවත නැවත ඇතිවන [[මානසික ‍අක්‍රමතා|මානසික අක්‍රමතාවය]]කි. නැවත නැවත සිදු කිරීමට බල කරන ක්‍රියා, අනිවාර්යතා (compulsions) ලෙසත්, නැවත නැවත ඇතිවන අනවශ්‍ය සිතුවිලි, ග්‍රස්තීය සිතුවිලි (obsessions – තමන්ට අවශ්‍ය නොවුණත් නැවත නැවත මතුවන සිතුවිලි) ලෙසත් හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=What is Obsessive-Compulsive Disorder (OCD)?|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml|website=U.S. National Institutes of Health (NIH)|last=The National Institute of Mental Health (NIMH)|date=January 2016|access-date=24 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723194024/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml|archive-date=23 July 2016}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml |access-date=15 September 2026 |archive-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723194024/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml }}&lt;/ref&gt; පුද්ගලයාට මෙම සිතුවිලි හෝ ක්‍රියා තමන්ට පාලනය කර ගැනීමට හැකි වන්නේ කෙටි කාලයක් පමණි.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; පොදු අනිවාර්යතා අතරට [[සබන් යොදා අත් සේදීම|අත් සේදීම]], දේවල් ගණන් කිරීම සහ දොරක් අගුළු දමා ඇත්දැයි තිබේදැයි නැවත නැවත පරීක්ෂා කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; ඇතැම් පුද්ගලයන්ට දේවල් ඉවත දැමීමට හෝ අත්හැරීමට ද අපහසු විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; ඇතැම් පුද්ගලයන්ට දේවල් ඉවත දැමීමට හෝ අත්හැරීමට ද අපහසු විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DSM5&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5|date=2013|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Washington|isbn=978-0-89042-555-8|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/237 237–242]|edition=5|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/237}}&lt;/ref&gt; බොහෝ වැඩිහිටියන් තමන් සිදු කරන මෙම ක්‍රියා සාධාරණ නොවන බව හෝ අර්ථවත් නොවන බව අවබෝධ කර ගනී.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය සමඟ ටික් අක්‍රමතා (tic disorders – කැමැත්තෙන් තොරව නැවත නැවත සිදුවන චලනයන් හෝ ශබ්ද) සහ [[කාංසා අක්‍රමතාවය]] සම්බන්ධ විය හැකි අතර, [[සියදිවි නසාගැනීම|සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම]] ද ඉහළ විය හැක.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ang2015&quot;&gt;{{Cite journal|last=Angelakis|first=I|last2=Gooding|first2=P|last3=Tarrier|first3=N|last4=Panagioti|first4=M|title=Suicidality in obsessive compulsive disorder (OCD): A systematic review and meta-analysis.|journal=[[Clinical Psychology Review]]|publisher=[[Pergamon Press]]|location=Oxford, England|date=25 March 2015|volume=39|pages=1–15|pmid=25875222|doi=10.1016/j.cpr.2015.03.002}}&lt;/ref&gt;

ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය ඇති වීමට නිශ්චිත හේතුව තවමත් හඳුනාගෙන නොමැත.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; එයට [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|ජානමය]] සංරචක යම් දායකත්වයක් ඇති බව පෙනී යයි. උදාහරණයක් ලෙස, සමාන නිවුන් දරුවන් දෙදෙනාටම ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය ඇතිවීම, සමාන නොවන නිවුන් දරුවන් දෙදෙනාටම එය ඇතිවීමට වඩා බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; අවදානම් සාධක අතරට [[ළමා අපයෝජනය|ළමා අපයෝජන]] ඉතිහාසයක් හෝ වෙනත් ආතතිය ඇති කරන සිදුවීමක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; සමහර අවස්ථා [[ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සහ රෝග|ආසාදනවලින්]] පසුවද මෙම අක්‍රමතාවය ඇති වූ බව වාර්තා වී ඇත.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; රෝග විනිශ්චය ප්‍රධාන වශයෙන් රෝග ලක්ෂණ මත සිදු කරන අතර, ඖෂධ හෝ වෙනත් වෛද්‍ය තත්ත්වයක් නිසා එවැනි රෝග ලක්ෂණ ඇති වී ඇත්දැයි පරීක්ෂා කර බැලීමද අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවයේ බරපතළකම තක්සේරු කිරීම සඳහා යේල්–බ්‍රවුන් උමතු සම්පීඩන පරිමාණය (Y-BOCS) වැනි ශ්‍රේණිගත කිරීමේ පරිමාණයන් භාවිතා කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Fenske_2009&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Fenske JN, Schwenk TL|title=Obsessive compulsive disorder: diagnosis and management|journal=American Family Physician|volume=80|issue=3|pages=239–45|date=August 2009|pmid=19621834|url=http://www.aafp.org/afp/2009/0801/p239.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222223/http://www.aafp.org/afp/2009/0801/p239.html|archive-date=12 May 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512222223/http://www.aafp.org/afp/2009/0801/p239.html|date=12 May 2014}}&lt;/ref&gt; සමාන රෝග ලක්ෂණ සහිත අනෙකුත් ආබාධ අතර [[කාංසා ආබාධය]], [[සායනික විශාදය]], ආහාර ගැනීමේ අක්‍රමිකතා, ටික් ආබාධ සහ ග්‍රස්තීය අනිවාර්ය පෞරුෂ අක්‍රමතාවය (obsessive–compulsive personality disorder) ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt;

ප්‍රතිකාර සඳහා [[ප්‍රජානන චර්යා ප්‍රතිකාර ක්‍රමය]] (CBT) වැනි මනෝචිකිත්සාව සහ සමහර විට තෝරාගත් සෙරොටොනින් නැවත ලබා ගැනීමේ නිෂේධක (SSRIs) හෝ ක්ලෝමිප්‍රමයින් වැනි විෂාදනාශක ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;NEJM2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ve2014&quot; /&gt; OCD සඳහා ලබා දෙන CBT ප්‍රතිකාරයේදී පුද්ගලයාට ගැටලුව ඇති කරන දේවල් හෝ තත්ත්වයන්ට ක්‍රමයෙන් මුහුණ දීමට අවස්ථාව ලබා දෙන අතර, ඒ සමඟ සාමාන්‍යයෙන් සිදු කරන නැවත නැවත හැසිරීම සිදු කිරීමෙන් වැළකී සිටීමට පුහුණු කරයි.&lt;ref name=&quot;NEJM2014&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grant JE|title=Clinical practice: Obsessive-compulsive disorder.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-08-14_371_7/page/646|journal=The New England Journal of Medicine|volume=371|issue=7|pages=646–53|date=14 August 2014|pmid=25119610|doi=10.1056/NEJMcp1402176}}&lt;/ref&gt; ක්ලෝමිප්‍රමයින් (Clomipramine) ඖෂධය SSRIs තරම්ම ඵලදායී බව පෙනී ගියද, එහි අතුරු ආබාධ වැඩි බැවින් සාමාන්‍යයෙන් දෙවන පෙළ ප්‍රතිකාරයක් (පළමු ප්‍රතිකාරය ප්‍රමාණවත් නොවන විට භාවිත කරන ප්‍රතිකාරයක්) ලෙස භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;NEJM2014&quot; /&gt; සාම්ප්‍රදායික නොවන මනෝවිකාරනාශක ඖෂධ, ප්‍රතිකාරයට ප්‍රතිචාර නොදක්වන අවස්ථාවලදී SSRI ඖෂධයක් සමඟ අමතරව භාවිත කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනවත් විය හැක. කෙසේ වෙතත්, මෙම ඖෂධ අතුරු ආබාධ ඇතිවීමේ අවදානම වැඩි කළ හැක. ප්‍රතිකාර නොලැබුණහොත්,&lt;ref name=&quot;Ve2014&quot;&gt;{{Cite journal|last=Veale|first=D|last2=Miles|first2=S|last3=Smallcombe|first3=N|last4=Ghezai|first4=H|last5=Goldacre|first5=B|last6=Hodsoll|first6=J|date=29 November 2014|title=Atypical antipsychotic augmentation in SSRI treatment refractory obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis.|journal=BMC Psychiatry|volume=14|issue=|pages=317|doi=10.1186/s12888-014-0317-5|pmid=25432131|pmc=4262998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dec2010&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Decloedt EH, Stein DJ|title=Current trends in drug treatment of obsessive-compulsive disorder|journal=Neuropsychiatr Dis Treat|volume=6|issue=|pages=233–42|year=2010|pmid=20520787|pmc=2877605|doi=10.2147/NDT.S3149}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර නොමැතිව, මෙම තත්ත්වය බොහෝ විට දශක ගණනාවක් පවතී.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt;

ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය පුද්ගලයන්ගේ ජීවිතයේ යම් අවස්ථාවකදී ආසන්න වශයෙන් 2.3%කට බලපායි.&lt;ref name=&quot;Good2014&quot;&gt;{{Cite journal|last=Goodman|first=WK|last2=Grice|first2=DE|last3=Lapidus|first3=KA|last4=Coffey|first4=BJ|title=Obsessive-compulsive disorder.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2014-09_37_3/page/n14|journal=The Psychiatric Clinics of North America|date=September 2014|volume=37|issue=3|pages=257–67|pmid=25150561|doi=10.1016/j.psc.2014.06.004}}&lt;/ref&gt; ඕනෑම වසරකදී මෙම අක්‍රමතාවය ඇති පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිශතය ආසන්න වශයෙන් 1.2%ක් වන අතර, එය ලොව පුරා දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; වයස අවුරුදු 35කට පසුව රෝග ලක්ෂණ ආරම්භ වීම සාමාන්‍යයෙන් දුර්ලභය. ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් අඩක් පමණට වයස අවුරුදු 20ට පෙර මෙම ගැටලු ආරම්භ වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DSM5&quot; /&gt; පිරිමි සහ කාන්තා දෙපාර්ශ්වයටම මෙම අක්‍රමතාවය ආසන්න වශයෙන් සමාන ප්‍රමාණයකින් බලපායි.&lt;ref name=&quot;NIH2015&quot; /&gt; ''&quot;obsessive-compulsive&quot;'' යන යෙදුම ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවයට සම්බන්ධ නොවන සාමාන්‍ය කතාබහේදීද භාවිත වේ. එහිදී යම් පුද්ගලයෙකු අධික ලෙස පිළිවෙළට වැඩ කරන, පරිපූර්ණත්වයට (perfectionism) අධික ලෙස අවධානය යොමු කරන, යම් දෙයකට දැඩි ලෙස ඇලී සිටින හෝ වෙනත් ආකාරයකින් යම් දෙයක් පිළිබඳ අධික අවධානයක් දක්වන පුද්ගලයෙකු ලෙස විස්තර කිරීමට එම වචනය භාවිත කළ හැක. එවැනි සාමාන්‍ය භාවිතය තිබුණද, එය අනිවාර්යයෙන්ම ග්‍රස්තීය අනිවාර්යතා අක්‍රමතාවය (OCD) අදහස් නොකරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Bynum|first=W.F.|last2=Porter|first2=Roy|last3=Shepherd|first3=Michael|title=The anatomy of madness: essays in the history of psychiatry|date=1985|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-32382-6|pages=166–187|chapter=Obsessional Disorders: A Conceptual History. Terminological and Classificatory Issues.}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:මනෝ වෛද්‍යවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>iema04ajtljowplf38m47diwus3axbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජයරත්න පතිරආරච්චි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196815</id>
    <revision>
      <id>800351</id>
      <parentid>800041</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51880-77</username>
        <id>81267</id>
      </contributor>
      <comment>Spelling Mistakes</comment>
      <origin>800351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15533" sha1="6xakj4w3bfar1r70ec6elbktcmp1tip" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Dr._Jayarathna_Pathiraarachchi.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ආචාර්ය ජයරත්න පතිරආරච්චි
| birth_name = පතිර ආරච්චිලාගේ ජයරත්න
| birth_date = {{birth date and age|1961|1|18}}
| birth_place = [[ඉංගිරිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| occupation = පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක, කර්තෘ
| known_for = විකල්ප ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසය, සෙල්ලිපි අධ්‍යයනය, හෙළ ශිෂ්ටාචාරය සහ රාවණා යුගය පිළිබඳ මතවාද
| notable_works = දකුණු බුදු සිරි පතුල පිහිටි මක්කම සහ රාවණා රජුගේ සෙල්ලිපි.
| spouse = රත්නායක මුදියන්සේලාගේ බණ්ඩාර මැණිකේ
}}]]
'''ජයරත්න පතිරආරච්චි''' (උපත 1961 ජනවාරි 18; ලියාපදිංචි නාමය: ''පතිර ආරච්චිලාගේ ජයරත්න'') යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර මාලාව සහ දේශීය ශිලා ලේඛන (සෙල්ලිපි) ඇසුරින් සාම්ප්‍රදායික ඉතිහාස කාලනිර්ණයන්ට පරිබාහිර විකල්ප ඓතිහාසික මතවාදයන් ඉදිරිපත් කරනු ලබන ස්වාධීන පර්යේෂකයෙකු සහ කර්තෘවරයෙකි. ඔහු විසින් රචිත කෘති සහ ඉදිරිපත් කරන න්‍යායන් හේතුවෙන් මෙරට විකල්ප ඉතිහාස ගවේෂණය පිළිබඳ ක්ෂේත්‍රය තුළ පුළුල් අවධානයට ලක්ව ඇත.

== '''පර්යේෂණ ක්‍රමවේදය සහ ශිලා ලේඛන අධ්‍යයනය''' ==
පතිරආරච්චි මහතාගේ පර්යේෂණ ප්‍රවේශය සහ න්‍යායන් ප්‍රධාන වශයෙන්ම පදනම් වන්නේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සෙල්ලිපි වාර්තා, ගල්ගුහා සහ ශිලා ලේඛනවල අන්තර්ගත පාඨයන් විවේචනාත්මකව නැවත කියවීම මතය.

=== ශිලා ලේඛන 30,000 ක විශ්ලේෂණය ===
ඔහු සිය ඓතිහාසික රාමුව ගොඩනැගීම සඳහා පුරාණ ශිලා ලේඛන 30,000 කට අධික ප්‍රමාණයක් සහ ප්‍රාදේශීය නායකයන්ගේ (පරුමකවරුන්ගේ) පෙළපත් නාමයන් වංශකථාගත තොරතුරු සමඟ සංසන්දනාත්මකව අධ්‍යයනය කර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණවලට අදාළ ප්‍රධාන මූලාශ්‍ර කිහිපයක් පහත පරිදි වේ:

* '''මොලගොඩ සෙල්ලිපිය (මොලගොඩ ශිලා ලේඛනය):''' මොලගොඩ ප්‍රදේශයෙන් හමුවන ග්‍රාමීය සෙල්ලිපිවල ව්‍යුහය, භාෂා ශෛලිය සහ එහි අන්තර්ගතය පිළිබඳව වෙන්වූ විශේෂ ලිඛිත විග්‍රහයන් සිදු කිරීම.
* '''පෙළපත් නාම විශ්ලේෂණය:''' පැරණි සෙල්ලිපිවල සඳන් වන 'වෙ සමණ' (වෛශ්‍රවණ/වෙසමුණි), 'අවිරද' සහ ඔවුන්ගේ පුත්‍රයන් වන 'බරණි' සහ 'දේව' වැනි නාමයන් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ඇසුරින් ගවේෂණය කරමින් ඒවා පුරාණ පාලකයන්ගේ පෙළපත් බවට තර්ක කිරීම.
* '''පරුමක වංශය සහ නන්දිමිත්‍ර සෙනෙවියා:''' මිත (නන්දිමිත්‍ර) සෙනෙවියා සහ ඔහුගේ බිරිඳ වන පුස්සා කුමරියගේ පෙළපත සෙල්ලිපි සාධක ඇසුරින් සිතියම්ගත කිරීමටත්, 'වෙසමුණි රජු' යනු නන්දිමිත්‍ර සෙනෙවියාගේ බිරිඳගේ මුත්තණුවන් බවටත් සෙල්ලිපි සාධක ඇසුරින් පෙන්වා දීම.

=== පුස්කොළ පත් සම්ප්‍රදායන් පරිශීලනය ===
භෞතික ශිලා ලේඛනවලට අමතරව, මහින්දාගමනයට පෙර පැවති සමාජ-දේශපාලනික සහ සංස්කෘතික ව්‍යුහය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා සාම්ප්‍රදායික මහාවංශය වැනි වංශකථාවලින් පරිබාහිරව පවතින 'යක්ඛ වර්ග පූර්විකාව' (යක්ඛ ජන පරම්පරාවල ඉතිහාසය රැගත් ලේඛන) වැනි පුරාණ පුස්කොළ පත් මූලාශ්‍ර ද ඔහුගේ ලේඛන සඳහා පරිශීලනය කර ඇත.

== '''ප්‍රධාන න්‍යායන් සහ උපකල්පන''' ==
=== මහින්දාගමනයට පෙර බුදුදහම සහ අටුවා විවේචනය ===
මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ ලංකාවට වැඩම කිරීමට පෙර සිටම විවිධ ආකාරයේ බෞද්ධ දර්ශනයන් සහ දේශීය බෞද්ධ පාලන ව්‍යුහයන් ලංකාද්වීපය තුළ ස්ථාපිතව තිබූ බව පතිරආරච්චි මහතා තර්ක කරයි. මෙහිදී ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ සිංහල හෙළ අටුවා පාලි භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමේදී (විශේෂයෙන් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විසින් සිදුකරන ලද අටුවා පරිවර්තන ක්‍රියාවලියේදී) 'පණිත' රජු වැනි පැහැදිලි භෞතික ඓතිහාසික චරිත 'ශක්‍ර දේවේන්ද්‍ර' වැනි මිත්‍යාමය දේවත්වයන්ට පරිවර්තනය කර ඇති බවයි.

=== ප්‍රාග් ඓතිහාසික තාක්ෂණය සහ ගුවන් යානා (Aviation) මතවාද ===
රාවණ රජුගේ යුගය පිළිබඳ සිය ප්‍රකාශන සහ ඉදිරිපත් කිරීම්වලදී පතිරආරච්චි මහතා, පාෂාණ ශිලා ලේඛන, ඓතිහාසික සොයාගැනීම් සහ පාලි අටුවා ආශ්‍රිත සාක්ෂි ඉදිරිපත් කරමින් අදහස් දක්වන්නේ, ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ශ්‍රී ලාංකීය සමාජයන් සතුව ක්‍රියාකාරී ගුවන් යානා පද්ධති නිර්මාණය කිරීමට සමත් මට්ටමේ තාරකා විද්‍යාත්මක දැනුමක් සහ දේශීය ව්‍යුහාත්මක ඉංජිනේරු තාක්ෂණයක් පැවති බවයි.

== '''මාධ්‍ය සහ පොදු සංවාද''' ==
පතිරආරච්චි මහතා සිය පර්යේෂණ සොයාගැනීම් තමන්ගේම යූ-ටියුබ් (YouTube) නාලිකාව සහ බ්ලොග් අඩවි මෙන්ම, ස්වාධීන ඩිජිටල් මාධ්‍ය ජාල සහ ප්‍රාදේශීය උරුමයන් පිළිබඳ නාලිකා (Dhanush Vlogs සහ Siwuhela වැනි වේදිකාවල විකාශය වන අධ්‍යාපනික වීඩියෝ වැඩසටහන් ද ඇතුළුව) හරහා ඉදිරිපත් කරයි. එසේම, ශ්‍රී ලංකා විකාශන සංස්ථාව (SLBC) ඔස්සේ විකාශය වූ වැඩසටහන්වලදී කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ මහාචාර්ය ඉඳුරාගාරේ ධම්මරතන හිමියන් වැනි විද්වතුන් සමඟ එක්ව සජීවී සාකච්ඡා සහ ඓතිහාසික කරුණු පිළිබඳ සංවාද සඳහා ද ඔහු සහභාගී වී ඇත. 2026 අගෝස්තු 29 වන දින, බුදුන් වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය පිළිබඳව මහාචාර්ය පූජ්‍ය ගල්වැවේ විමලඛන්ති හිමියන් සමඟ පැවති සජීවී සාකච්ඡාවකට ද ඔහු සහභාගී විය.

== '''ප්‍රකාශිත කෘති (Books)''' ==
පතිරආරච්චි මහතා විසින් රචිත පහත සඳහන් කෘති Google Play Books ජාලය හරහා පෙන්විය හැක:

* [https://drive.google.com/file/d/13PfWUI_FYqVHNSv5uWaXvP0_qwiyqRif/view ''දකුණු බුදු සිරි පතුල පිහිටි මක්කම සහ රාවණා රජුගේ සෙල්ලිපි'' (2005)] — රාවණා යුගයේ සෙල්ලිපි සහ කලාපීය ඉතිහාසය පිළිබඳව රචිත කෘතියකි.[https://drive.google.com/file/d/13PfWUI_FYqVHNSv5uWaXvP0_qwiyqRif/view]
* [https://play.google.com/store/books/details?id=MygQEgAAQBAJ මොලගොඩ ශිලා ලිපියේ සඳහන් වන්නේ කුමක්ද? (2008)]
* [https://play.google.com/store/books/details?id=y_QOEgAAQBAJ ''From Cakravartī to Śakra Devendra: Buddhaghosa's Transformation of King Paṇita in the Pali Commentaries'' (2009)] — පාලි අටුවාවල ඓතිහාසික රජවරුන් දේවත්වයට පරිවර්තනය වීම පිළිබඳව ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් ලියැවුණු විවේචනාත්මක අධ්‍යයනයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=y_QOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:Y7PZBXRCAWF]&lt;/ref&gt;
* [https://play.google.com/store/books/details?id=v7gPEgAAQBAJ ''අටුවා සහ සෙල්ලිපි'' (2008)] — සෙල්ලිපි වාර්තා සහ පැරණි බෞද්ධ අටුවා ග්‍රන්ථ සැසඳීම පිළිබඳ පර්යේෂණ කෘතියකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=v7gPEgAAQBAJ Google Books: WYYU1A5C758]&lt;/ref&gt;
* ''[https://play.google.com/store/books/details?id=6fQOEgAAQBAJ Historical Evidence From Chinese Records Led English Scholars To Conclude That Buddha's Birthplace Was Laṅkā]'' — බ්‍රිතාන්‍ය ලේකම් එමර්සන් ටෙනන්ට්ගේ සටහන් සහ පැරණි චීන වාර්තා පිළිබඳ විශ්ලේෂණයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=6fQOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:TKZJE2UQ68A]&lt;/ref&gt;
* ''[https://play.google.com/store/books/details?id=9_QOEgAAQBAJ How Did the Royal Lineage of Rohana Disappear During the Time of the...]'' — රෝහණ දේශයේ රාජකීය පෙළපත් අතුරුදහන් වීම සහ සැඟවුණු ඉතිහාසය පිළිබඳ ගවේෂණයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=9_QOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:TQAFB98CEC8]&lt;/ref&gt;
* ''[https://play.google.com/store/books/details?id=J_UOEgAAQBAJ Were the &quot;King Vesamuni&quot; and &quot;Avaruddha&quot; mentioned in the...]'' — පුරාණ ලේඛනවල වෙසමුණි සහ අවිරුද්ධ චරිත පිළිබඳ ඓතිහාසික විග්‍රහයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=J_UOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:8KCQZBCGRGE]&lt;/ref&gt;
* ''[https://play.google.com/store/books/details?id=uCkPEgAAQBAJ Gautama Buddha resided in Laṅkā during the reign of Great King.]..'' — බුද්ධ චරිතයට අදාළ ඓතිහාසික සිදුවීම් ලංකාද්වීපය තුළ දේශීයකරණය වී තිබූ බවට කෙරෙන භූගෝලීය තර්කයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=uCkPEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:8561BX2CRP9]&lt;/ref&gt;
* [https://play.google.com/store/books/details?id=L_UOEgAAQBAJ ''What Is State In Molagoda Inscription?'' (2011)] — මොලගොඩ සෙල්ලිපිය පිළිබඳව සිදුකළ විශේෂ අධ්‍යයනයකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=L_UOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:W7SYE8F78LG]&lt;/ref&gt;
* [https://play.google.com/store/books/details?id=E_UOEgAAQBAJ ''King Veśamuṇi: The Grandfather of Commander-in-Chief Mitra's Wife'' (2009)] — පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සෙල්ලිපි 28ක් ඇසුරින් කළ පෙළපත් ලුහුබැඳීමකි. &lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/books/details?id=E_UOEgAAQBAJ Google Books: GGKEY:2BXCRR1HYLZ]&lt;/ref&gt;
* [https://play.google.com/store/books/details?id=Xm4KEgAAQBAJ Commentary and Inscription (අටුවා සහ සෙල්ලිපි)] - English Translation

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
{{Reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://blogspot.com ජයරත්න පතිරආරච්චි ප්‍රකාශන බ්ලොග් අඩවිය]
* [https://blogspot.com නිල පර්යේෂණ බ්ලොග් අඩවිය]</text>
      <sha1>6xakj4w3bfar1r70ec6elbktcmp1tip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හීන් බෝවිටියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196847</id>
    <revision>
      <id>800344</id>
      <parentid>800251</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260925sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>800344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23487" sha1="835kszozk79mpvkl91ja6jvlyppcx7e" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ආහාර හා ඖෂධීය ශාක විශේෂයකි}}

{{Taxobox
| image = 
| image_caption = හීන් බෝවිටියා (''Osbeckia octandra'')
| regnum = Plantae
| unranked_divisio = Angiosperms
| classis = Eudicots
| ordo = Myrtales
| familia = Melastomataceae
| genus = Osbeckia
| species = ''O. octandra''
| binomial = ''Osbeckia octandra''
| binomial_authority = DC.
}}

'''හීන් බෝවිටියා''' (''Osbeckia octandra'') යනු [[Melastomataceae]] කුලයට අයත් ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික සපුෂ්ප ශාක විශේෂයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ මෙය සාම්ප්‍රදායික ආහාරයක් ලෙස මෙන්ම දේශීය වෛද්‍ය හා ආයුර්වේද භාවිතයන් ඇති ශාකයක් ලෙසද සැලකේ. එහි ළපටි පත්‍ර සහ දඬු ආහාරයට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web
|title=Osbeckia octandra DC.
|website=Plants of the World Online
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot;&gt;{{cite web
|title=Osbeckia octandra DC.
|website=Ayurvedic Plants of Sri Lanka
|publisher=Institute of Ayurveda
}}&lt;/ref&gt;

== නාමය සහ වර්ගීකරණය ==

හීන් බෝවිටියාගේ විද්‍යාත්මක නාමය ''Osbeckia octandra'' DC. වේ. එය ''Osbeckia'' ගණයට සහ Melastomataceae කුලයට අයත් වේ. Kew හි Plants of the World Online දත්ත සමුදාය අනුව ''Osbeckia octandra'' පිළිගත් විශේෂයක් වන අතර එහි ස්වදේශික ව්‍යාප්තිය ශ්‍රී ලංකාවයි.&lt;ref name=&quot;Kew&quot; /&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල භාෂාවෙන් මෙය '''හීන් බෝවිටියා''' සහ '''බෝවිටියා''' යන නම්වලින් හැඳින්වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ සිද්ධ හා දේශීය වෛද්‍ය සාහිත්‍යයේ '''හීන් බෝවිටියා''' සහ '''කුරුවිනා''' යන සිංහල නාමද සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Jeyaweera&quot;&gt;{{cite book
|title=Materia Medica of the Indigenous Medicine of Ceylon
|publisher=Department of Indigenous Medicine
}}&lt;/ref&gt;

== ශාකයේ ස්වභාවය ==

හීන් බෝවිටියා බොහෝ අතු බෙදී වැඩෙන කුඩා පඳුරු ආකාර ශාකයකි. එය සාමාන්‍යයෙන් මීටර් දෙකක් පමණ උසට වර්ධනය විය හැකිය. ළපටි අතු මත කුඩා රෝම හෝ කටු වැනි රෝම දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot; /&gt;

පත්‍ර එකිනෙකට විරුද්ධව පිහිටන අතර සාමාන්‍යයෙන් සරල, දිගටි හැඩයකින් යුක්ත වේ. පත්‍රවල ප්‍රධාන නාරටි තුනක් පැහැදිලිව දැකිය හැකිය. මල් සාමාන්‍යයෙන් රෝස, ලා දම් හෝ දම් පැහැයෙන් යුක්ත වන අතර අතු අග කොටස්වල පොකුරු ලෙස හටගනී.&lt;ref name=&quot;Jeyaweera&quot; /&gt;

ගෙඩිය වියළි capsule ආකාරයක වන අතර එහි බීජ විශාල සංඛ්‍යාවක් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot; /&gt;

== ව්‍යාප්තිය හා ස්වභාවික වාසස්ථාන ==

''Osbeckia octandra'' ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ශාක විශේෂයක් වන අතර Kew අනුව එය ප්‍රධාන වශයෙන් තෙත් නිවර්තන පරිසරවල වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;Kew&quot; /&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ මධ්‍යම කඳුකර ප්‍රදේශවලින් මෙම ශාකය පිළිබඳ ශාක නිදර්ශක වාර්තා වී ඇත. ශාක නිදර්ශක දත්තවල මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ රංගල ආසන්න ප්‍රදේශද සඳහන් වේ.

1974 ජනවාරි 18 දින ලබාගත් එක් ශාක නිදර්ශකයක් '''බම්බරැල්ල සිට පැමිණෙන වතු මාර්ගයේ රංගලට සැතපුමක් පමණ පෙර''' ස්ථානයකින් වාර්තා කර ඇත. තවත් නිදර්ශකයක් 1971 පෙබරවාරි 13 දින '''උඩිස්පත්තුව සහ රංගල අතර''' මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයෙන් ලබාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;AllAsiaRangala&quot;&gt;{{cite web
|title=Osbeckia octandra specimen records
|website=All Asia TCN
}}&lt;/ref&gt;

මෙම ශාකය [[Knuckles Mountain Range|නකල්ස් කඳුවැටිය]] ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවලින්ද වාර්තා වී ඇත. නකල්ස් කඳුකරයේ [[Pitawala Pathana|පිටවල පතන]] තණබිම් ප්‍රදේශයේදී ''Osbeckia octandra'' රෝස පැහැති මල් සහිතව තණබිම් මායිමේ දක්නට ලැබුණු බව ශාක විවිධත්වය පිළිබඳ ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;KnucklesFlora&quot;&gt;{{cite report
|title=Sri Lanka's Tropical Flora Tour Report
|publisher=Naturetrek
}}&lt;/ref&gt;

මෙම වාර්තා අනුව රංගල, නකල්ස් සහ මධ්‍යම කඳුකරයේ ඒ ආශ්‍රිත තෙත් පරිසර හීන් බෝවිටියා ස්වභාවික පරිසරයේ හමුවන ප්‍රදේශ අතරට අයත් වේ.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

හීන් බෝවිටියා ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරයට භාවිත කරන ශාකයක්ද වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ආයුර්වේද ශාක දත්ත සමුදාය අනුව එහි '''පත්‍ර සහ ළපටි දඬු''' ආහාරයට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot; /&gt;

හීන් බෝවිටියාගේ ළපටි පත්‍ර '''අමු ලෙස හෝ පිසීමෙන් පසු''' ආහාරයට ගත හැකි බව වාර්තා වී ඇත. අමු ළපටි පත්‍ර හැපෙනසුළු හා මෘදු රසයකින් යුක්ත වන අතර මඳ කටුක, පස්මය සහ ඖෂධීය ස්වභාවයක් සහිත රසයක් ඇති බව විස්තර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;RawLeaves&quot;&gt;{{cite web
|title=Heen Bovitiya Leaves
|website=Specialty Produce
}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ හීන් බෝවිටියා පත්‍ර විවිධ සාම්ප්‍රදායික ආහාර සකස් කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. ඒ අතර කොළ කැඳ, මැල්ලුම්, සම්බෝල, ව්‍යංජන සහ පත්‍ර යුෂ වැනි ආහාර සහ පාන වර්ග ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FoodUse&quot;&gt;{{cite web
|title=Edible Herbal Plants of Sri Lanka with Medicinal Properties: Heen bowitiya
|website=Lanka Woman
}}&lt;/ref&gt;

හීන් බෝවිටියා පත්‍ර යොදා සකස් කරන '''කොළ කැඳ''' ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය කොළ කැඳ වර්ග අතරට අයත් වේ. සාමාන්‍යයෙන් පත්‍ර යුෂ හෝ තලාගත් පත්‍ර සහ සහල්, පොල්කිරි වැනි ද්‍රව්‍ය සමඟ සකස් කරනු ලැබේ.

පත්‍ර සීරීමෙන් හෝ සිහින්ව කපා පොල්, රතුලූනු, ලුණු සහ වෙනත් ද්‍රව්‍ය සමඟ සකස් කරන '''මැල්ලුම්''' වර්ගයක්ද සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;FoodUse&quot; /&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික ආහාර භාවිත පිළිබඳ ලේඛනවල හීන් බෝවිටියා පත්‍ර සහ මුල් භාවිතයෙන් පත්‍ර යුෂ, කැඳ, ව්‍යංජන සහ ලුණු මිරිස් වැනි ආහාර සකස් කරන බවද සඳහන් වේ.

හීන් බෝවිටියා පත්‍ර වියළා කුඩු කර ඖෂධීය පාන හෝ herbal tea ලෙසද භාවිත කරන බව වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;FoodUse&quot; /&gt;

== සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය ==

හීන් බෝවිටියා ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය වෛද්‍ය හා ආයුර්වේද සම්ප්‍රදායන් තුළ භාවිත වූ ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ ආයුර්වේද ශාක දත්ත සමුදාය අනුව ප්‍රතිකාර සඳහා පත්‍ර, මුල් සහ පොතු භාවිත කරන බවත් දියවැඩියාව, අර්ශස්, හෙපටයිටිස්, ඇස්සයිටීස්, අක්මා ආබාධ, සෙංගමාලය සහ hyperlipidaemia සමඟ සම්බන්ධ සාම්ප්‍රදායික භාවිතයන් සඳහන් වන බවත් දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;Ayurveda&quot; /&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික සෞඛ්‍ය පද්ධතියේ භාවිත වන ඖෂධීය ශාක පිළිබඳ පර්යේෂණ සමාලෝචනවලද ''O. octandra'' දියවැඩියාව, හෙපටයිටිස් සහ අර්ශස් වැනි තත්ත්ව සම්බන්ධයෙන් භාවිත වන ශාකයක් ලෙස සඳහන් වේ.

කෙසේ වෙතත් මෙවැනි සාම්ප්‍රදායික භාවිතයන් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ඵලදායී බවට නවීන සායනික පර්යේෂණ මගින් තහවුරු කර ඇති බව අදහස් නොවේ.

== විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ==

හීන් බෝවිටියා පිළිබඳ පර්යේෂණ රසායනාගාර, සත්ත්ව සහ මානව අධ්‍යයන මට්ටම්වල සිදු කර ඇත.

=== අක්මාව සම්බන්ධ පර්යේෂණ ===

1995 දී පළ වූ පර්යේෂණයකදී හීන් බෝවිටියා ජලීය නිස්සාරණය පරීක්ෂණාගාරයේ වෙන් කළ මී අක්මා සෛලවලට සිදු කළ පර්යේෂණාත්මක හානිය සම්බන්ධයෙන් පරීක්ෂා කරන ලදී. එහිදී galactosamine සහ tert-butyl hydroperoxide මගින් ඇති කළ සෛල හානියට එරෙහි ආරක්ෂණ බලපෑම් වාර්තා විය.&lt;ref name=&quot;Thabrew1995&quot;&gt;{{cite journal
|last=Thabrew
|first=M. I.
|author2=Gove, C. D.
|author3=Hughes, R. D.
|author4=McFarlane, I. G.
|author5=Williams, R.
|title=Protective effects of Osbeckia octandra against galactosamine and tert-butyl hydroperoxide induced hepatocyte damage
|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ethnopharmacology_1995-12-01_49_2/page/69
|journal=Journal of Ethnopharmacology
|volume=49
|issue=2
|pages=69–76
|year=1995
|doi=10.1016/0378-8741(95)90033-0
|pmid=8847886
}}&lt;/ref&gt;

තවත් පර්යේෂණයකදී පැරසිටමෝල් මගින් ඇති කළ අක්මා හානිය පිළිබඳ මීයන් සහ පරීක්ෂණාගාර අක්මා සෛල ආකෘති භාවිතයෙන් හීන් බෝවිටියා පත්‍ර නිස්සාරණය පරීක්ෂා කර ආරක්ෂණ බලපෑම් වාර්තා කර ඇත.

මෙම පර්යේෂණවලින් ලැබෙන සාක්ෂි සත්ත්ව හා පරීක්ෂණාගාර මට්ටමේ ඒවා වන බැවින්, හීන් බෝවිටියා මිනිසුන්ගේ පැරසිටමෝල් විෂවීම සඳහා ප්‍රතිකාරයක් ලෙස භාවිත කළ හැකි බවට ඒවා සාක්ෂි නොවේ.

=== ප්‍රතිඔක්සිකාරක සහ අනෙකුත් රසායනාගාර පර්යේෂණ ===

හීන් බෝවිටියා පත්‍රවලින් සකස් කරන ලද නිස්සාරණ හා ද්‍රාවණ පිළිබඳ පර්යේෂණවලදී ප්‍රතිඔක්සිකාරක සහ antiglycation ක්‍රියාකාරකම් වාර්තා කර ඇත.

මෙවැනි රසායනාගාර පරීක්ෂණවල ප්‍රතිඵල මිනිසුන් තුළ රෝග ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ශාකය ඵලදායී බව සනාථ කිරීමක් නොවේ.

=== මානව පර්යේෂණ ===

2025 දී ශ්‍රී ලංකාවේ සිදු කළ randomized controlled පර්යේෂණයකදී metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (MAFLD) සහිත පුද්ගලයන් 122 දෙනෙකු තුළ හීන් බෝවිටියා ඖෂධීය තේ පිළිබඳව පරීක්ෂා කරන ලදී. පර්යේෂණ කණ්ඩායමට හීන් බෝවිටියා තේ සමඟ සම්මත ප්‍රතිකාර සහ ජීවන රටා මැදිහත්වීම් ලබා දී ඇති අතර පාලන කණ්ඩායමට සම්මත ප්‍රතිකාර සහ ජීවන රටා මැදිහත්වීම් පමණක් ලබා දී ඇත.&lt;ref name=&quot;MAFLD2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Osbeckia octandra (Heen bowitiya) herbal tea: Effect on metabolic indices in metabolic dysfunction associated fatty liver disease
|website=Postgraduate Institute of Science, University of Peradeniya
|year=2025
}}&lt;/ref&gt;

එම අධ්‍යයනයේදී හීන් බෝවිටියා තේ ලබාගත් කණ්ඩායමේ HDL cholesterol හි සුළු වැඩිවීමක් සහ triglycerides හි සුළු අඩුවීමක් නිරීක්ෂණය වූ නමුත් පරීක්ෂා කළ ප්‍රධාන lipid සහ glycaemic මිනුම්වල වෙනස්කම් පාලන කණ්ඩායමට සාපේක්ෂව සංඛ්‍යානමය වශයෙන් වැදගත් නොවීය.&lt;ref name=&quot;MAFLD2025&quot; /&gt;

2025 දී පළ වූ තවත් randomized double-blind placebo-controlled clinical trial එකකදී ''Osbeckia octandra'' සහ ''Aloe vera'' අඩංගු Liv-Pro නම් සංයෝජන නිෂ්පාදනයක් non-alcoholic fatty liver disease සහිත පුද්ගලයන් 30 දෙනෙකු තුළ පරීක්ෂා කරන ලදී. එම අධ්‍යයනයේදී අක්මා එන්සයිම, lipid මිනුම් සහ ultrasound මගින් මනින ලද hepatic fat ප්‍රමාණයේ වෙනස්කම් වාර්තා විය.&lt;ref name=&quot;LivPro2025&quot;&gt;{{cite journal
|title=A randomised double blind placebo-controlled clinical trial to evaluate the effects of Liv-Pro, a food supplement for Non-Alcoholic Fatty Liver Disease
|journal=Journal of Ayurveda and Integrative Medicine
|volume=16
|issue=6
|year=2025
|doi=10.1016/j.jaim.2025.101196
|pmid=41223581
}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත් Liv-Pro නිෂ්පාදනයේ ''Osbeckia octandra'' සමඟ ''Aloe vera'' ද අඩංගු බැවින් එම අධ්‍යයනයේ ප්‍රතිඵල හීන් බෝවිටියාට පමණක් ආරෝපණය කළ නොහැක.&lt;ref name=&quot;LivPro2025&quot; /&gt;

2026 දී ශ්‍රී ලංකාවේ පෝෂණ පර්යේෂණ සමුළුවකදී හීන් බෝවිටියා පත්‍ර යොදා සකස් කළ ඖෂධීය කැඳ පිළිබඳ කුඩා randomized controlled trial එකක ප්‍රතිඵල ඉදිරිපත් කරන ලදී. එහි වැඩි බර සහ ස්ථූලතාව සහිත වැඩිහිටියන් 24 දෙනෙකු ඇතුළත් වූ අතර, සති පහක මැදිහත්වීමකදී systolic blood pressure සහ waist circumference වැනි මිනුම්වල වෙනස්කම් වාර්තා විය. කෙසේ වෙතත් මෙය කුඩා නියැදි ප්‍රමාණයක් සහිත කෙටි කාලීන අධ්‍යයනයක් බැවින් තවදුරටත් පර්යේෂණ අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;NSSL2026&quot;&gt;{{cite journal
|title=Effect of Osbeckia octandra (Heen bovitiya) Herbal Porridge on Cardiometabolic Risk Markers in Adults with Overweight and Obesity
|journal=Proceedings of the Annual Scientific Sessions of the Nutrition Society of Sri Lanka
|year=2026
}}&lt;/ref&gt;

== ශාක හඳුනාගැනීම සහ සමාන නාම ==

ශ්‍රී ලංකාවේ &quot;බෝවිටියා&quot; යන පොදු නාමය වෙනත් ශාක විශේෂ සඳහාද භාවිත විය හැකි බැවින් නිවැරදි ශාක විශේෂය හඳුනා ගැනීම වැදගත් වේ.

''Osbeckia octandra'' හඳුනාගැනීමේදී එහි පඳුරු ආකාර වර්ධනය, රෝම සහිත ළපටි අතු, එකිනෙකට විරුද්ධ පත්‍ර, පත්‍රවල පැහැදිලි ප්‍රධාන නාරටි තුන සහ රෝස හෝ දම් පැහැති මල් වැනි ලක්ෂණ සැලකිල්ලට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Jeyaweera&quot; /&gt;

දේශීයව &quot;බෝවිටියා&quot; යන නාමය භාවිත වන අනෙකුත් Melastomataceae ශාක සමඟ පටලවා නොගැනීම සඳහා විද්‍යාත්මක හඳුනාගැනීම වැදගත් වේ.

== ආහාර සහ ඖෂධීය භාවිතය පිළිබඳ සීමාවන් ==

හීන් බෝවිටියා ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික ආහාර හා වෛද්‍ය භාවිතයක් ඇති ශාකයක් වුවද, නිශ්චිත රෝග සඳහා එහි ප්‍රතිකාරක බලපෑම් පිළිබඳ සායනික සාක්ෂි තවමත් සීමිතය.

විශේෂයෙන් රසායනාගාර සහ සත්ත්ව පර්යේෂණවල ප්‍රතිඵල මිනිසුන් තුළ ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ඵලදායී බවට සෘජු සාක්ෂියක් ලෙස සැලකිය නොහැක.

පැරසිටමෝල් විෂවීම වැනි හදිසි වෛද්‍ය තත්ත්වයකදී හීන් බෝවිටියා හෝ වෙනත් ශාක නිෂ්පාදනයක් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර වෙනුවට භාවිත කළ යුතු බවට සාක්ෂි නොමැත.

== රංගල සහ නකල්ස් ආශ්‍රිත වැදගත්කම ==

රංගල සහ නකල්ස් කඳුවැටිය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ හීන් බෝවිටියා පිළිබඳ ශාක විද්‍යාත්මක හා පාරිසරික නිරීක්ෂණ සඳහා වැදගත් භූගෝලීය සන්දර්භයක් සපයයි.

රංගල ආසන්න ප්‍රදේශවලින් ''O. octandra'' පිළිබඳ පැරණි ශාක නිදර්ශක වාර්තා වී ඇති අතර, නකල්ස් කඳුකරයේ පිටවල පතන ප්‍රදේශයෙන්ද මෙම විශේෂය නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;AllAsiaRangala&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KnucklesFlora&quot; /&gt;

මෙම ප්‍රදේශ ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික ශාක, කඳුකර පරිසර පද්ධති සහ සාම්ප්‍රදායික ශාක භාවිත අධ්‍යයනය සඳහා වැදගත් වේ.

== ඡායාරූප සහ ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ ==

හීන් බෝවිටියාගේ ස්වභාවික වාසස්ථාන, පත්‍ර, මල්, ළපටි දඬු සහ ආහාර සකස් කිරීමේ ආකාර පිළිබඳ ඡායාරූප සහ ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ ශාකය හඳුනාගැනීමට සහ එහි ශ්‍රී ලාංකික භාවිතය ලේඛනගත කිරීමට උපකාරී වේ.

රංගල, නකල්ස් සහ අනෙකුත් ස්වභාවික ප්‍රදේශවල ලබාගත් ඡායාරූප නිවැරදි දිනය, ස්ථානය සහ ශාක හඳුනාගැනීමේ තොරතුරු සමඟ ලේඛනගත කළ හැකිය.

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>835kszozk79mpvkl91ja6jvlyppcx7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:Sathiamanai</title>
    <ns>2</ns>
    <id>196848</id>
    <revision>
      <id>800352</id>
      <timestamp>2026-09-26T01:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>Intro</comment>
      <origin>800352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="579" sha1="hc7fng2lqsraoofczdplyypycw9jz7g" xml:space="preserve">ආයුබෝවන්! මම සත්‍යමානයි. මම කේ. ඒ. එස් සතිමානයි  පුස්තකාලයේ ([[:ta:கே. ஏ. எஸ் சத்தியமனை நூலகம்|K.A.S Sathiamanai Library]]) ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වන අතර දෙමළ සාහිත්‍යය සහ ප්‍රාදේශීය ඉතිහාසය සම්බන්ධ මාතෘකා සඳහා දායක වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමි.</text>
      <sha1>hc7fng2lqsraoofczdplyypycw9jz7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලයනල් බෝපගේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196849</id>
    <revision>
      <id>800353</id>
      <timestamp>2026-09-26T01:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>Initial draft and kindly guide me for my fisrt attempt in Sinhala</comment>
      <origin>800353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30625" sha1="j36vybe0z29tdw50qz4pftnmnlhsmv4" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු එන්. ෂන්මුගදාසන් විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;සන්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;]. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ සි. කා. සෙන්දිවේල් විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

ජාතික ජනවාර්ගික ගැටලුවට තිරසාර දේශපාලන විසඳුමක් ලබාදීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල සහිත බලය බෙදාහැරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සිදුකිරීම පිළිබඳ ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරයක ඔහු අඛණ්ඩව පෙනී සිටියි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>j36vybe0z29tdw50qz4pftnmnlhsmv4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800362</id>
      <parentid>800353</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය */</comment>
      <origin>800362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30760" sha1="1ki0oh086tqz73abxl2hduj2v1v6ov9" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු එන්. [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|න්මුගතසන්]] විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;න්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු [[පේරාදෙණිය‍ විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;]. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ සි. කා. සෙන්දිවේල් විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

ජාතික ජනවාර්ගික ගැටලුවට තිරසාර දේශපාලන විසඳුමක් ලබාදීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල සහිත බලය බෙදාහැරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සිදුකිරීම පිළිබඳ ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරයක ඔහු අඛණ්ඩව පෙනී සිටියි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>1ki0oh086tqz73abxl2hduj2v1v6ov9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800363</id>
      <parentid>800362</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය */ එන්.</comment>
      <origin>800363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30760" sha1="kq2khjekdtvm8aa1f36w95p1ov2uhet" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|එන්. න්මුගතසන්]] විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;න්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු [[පේරාදෙණිය‍ විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;]. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ සි. කා. සෙන්දිවේල් විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

ජාතික ජනවාර්ගික ගැටලුවට තිරසාර දේශපාලන විසඳුමක් ලබාදීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල සහිත බලය බෙදාහැරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සිදුකිරීම පිළිබඳ ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරයක ඔහු අඛණ්ඩව පෙනී සිටියි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>kq2khjekdtvm8aa1f36w95p1ov2uhet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800364</id>
      <parentid>800363</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය */</comment>
      <origin>800364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30721" sha1="eotqnm6986z966luut9vbd8v3pe4nh6" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;න්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු [[පේරාදෙණිය‍ විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;]. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ සි. කා. සෙන්දිවේල් විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

ජාතික ජනවාර්ගික ගැටලුවට තිරසාර දේශපාලන විසඳුමක් ලබාදීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල සහිත බලය බෙදාහැරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සිදුකිරීම පිළිබඳ ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරයක ඔහු අඛණ්ඩව පෙනී සිටියි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>eotqnm6986z966luut9vbd8v3pe4nh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800381</id>
      <parentid>800364</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන */</comment>
      <origin>800381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30727" sha1="1cjc7f6yr342tdgicov8vk7t5ms5fyo" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;න්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු [[පේරාදෙණිය‍ විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;]. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ [[එස්.කේ. සෙන්තිවේල්]] විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

ජාතික ජනවාර්ගික ගැටලුවට තිරසාර දේශපාලන විසඳුමක් ලබාදීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල සහිත බලය බෙදාහැරීම සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සිදුකිරීම පිළිබඳ ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරයක ඔහු අඛණ්ඩව පෙනී සිටියි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>1cjc7f6yr342tdgicov8vk7t5ms5fyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:Sathiamanai/නාගලිංගම් ෂන්මුගතසන්</title>
    <ns>2</ns>
    <id>196850</id>
    <revision>
      <id>800354</id>
      <timestamp>2026-09-26T02:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351194228|Nagalingam Shanmugathasan]]&quot;</comment>
      <origin>800354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25662" sha1="i0mnj9cx9klronoy1u03i7udcjmc3nr" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[මනිපේ]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය. 

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot; /&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය. 

== කටයුතු ==
[[File:Sanmugathasan_book.jpg|දකුණ|thumb|380x380පික්| එන්. ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත, 1989 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද '', පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්.'']]
මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']
* [http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''සන්මුගතසන්, පසුතැවිලි නොවන වම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනවාර්ගික අර්බුදය'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} රවී වෛතීස්පර විසිනි
{{අධිකාරී පාලනය}}
&lt;nowiki&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>i0mnj9cx9klronoy1u03i7udcjmc3nr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800355</id>
      <parentid>800354</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* කටයුතු */</comment>
      <origin>800355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25286" sha1="1lod7v15kh9g54gcfr36aqw3fa02d4s" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[මනිපේ]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය. 

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot; /&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය. 

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']
* [http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''සන්මුගතසන්, පසුතැවිලි නොවන වම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනවාර්ගික අර්බුදය'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} රවී වෛතීස්පර විසිනි
{{අධිකාරී පාලනය}}
&lt;nowiki&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>1lod7v15kh9g54gcfr36aqw3fa02d4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800356</id>
      <parentid>800355</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය */</comment>
      <origin>800356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25355" sha1="owjrezla1pa8ywts3zw1xro2azjus2w" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[මනිපේ]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot; /&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය. 

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']
* [http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''සන්මුගතසන්, පසුතැවිලි නොවන වම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනවාර්ගික අර්බුදය'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} රවී වෛතීස්පර විසිනි
{{අධිකාරී පාලනය}}
&lt;nowiki&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>owjrezla1pa8ywts3zw1xro2azjus2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800357</id>
      <parentid>800356</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* අවසාන දින */</comment>
      <origin>800357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25564" sha1="5hw8ibwxg3x4xybxhwptir2ecvkwwh4" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[මනිපේ]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''On the Death of Comrade Sanmugathasan – Statement by the Committee of the Revolutionary Internationalist Movement''], 15 February 1993&lt;/ref&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය.

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']
* [http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''සන්මුගතසන්, පසුතැවිලි නොවන වම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනවාර්ගික අර්බුදය'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} රවී වෛතීස්පර විසිනි
{{අධිකාරී පාලනය}}
&lt;nowiki&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>5hw8ibwxg3x4xybxhwptir2ecvkwwh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800358</id>
      <parentid>800357</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* බාහිර සබැඳි */</comment>
      <origin>800358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24988" sha1="1843x57uvn6t0qp5pe8nzi8top0dmlz" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[මනිපේ]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''On the Death of Comrade Sanmugathasan – Statement by the Committee of the Revolutionary Internationalist Movement''], 15 February 1993&lt;/ref&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය.

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']

[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]</text>
      <sha1>1843x57uvn6t0qp5pe8nzi8top0dmlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නාගලිංගම් ෂන්මුගතසන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196851</id>
    <redirect title="නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්" />
    <revision>
      <id>800359</id>
      <timestamp>2026-09-26T04:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>තනමින්</comment>
      <origin>800359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25002" sha1="1orec6y0c6tervktnxnz5tb0rwhjx9r" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[:en:Manipay|මනිපාය]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''On the Death of Comrade Sanmugathasan – Statement by the Committee of the Revolutionary Internationalist Movement''], 15 February 1993&lt;/ref&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය.

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']

[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]</text>
      <sha1>1orec6y0c6tervktnxnz5tb0rwhjx9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800361</id>
      <parentid>800359</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Spelling mistake in the name corrected</comment>
      <origin>800361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="j834tb8xzv17dtsgmfjo7g80zdpg53v" xml:space="preserve">#REDIRECT [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]]</text>
      <sha1>j834tb8xzv17dtsgmfjo7g80zdpg53v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196852</id>
    <revision>
      <id>800360</id>
      <timestamp>2026-09-26T05:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>ෂන්මුගදාසන් Spelling mistake in the name corrected</comment>
      <origin>800360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25002" sha1="1orec6y0c6tervktnxnz5tb0rwhjx9r" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[:en:Manipay|මනිපාය]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;1971 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''On the Death of Comrade Sanmugathasan – Statement by the Committee of the Revolutionary Internationalist Movement''], 15 February 1993&lt;/ref&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය.

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']

[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]</text>
      <sha1>1orec6y0c6tervktnxnz5tb0rwhjx9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800365</id>
      <parentid>800360</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය */ Fixed typo</comment>
      <origin>800365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24968" sha1="trw6t3xuwkjlnduzwcc0kt2zczghiqp" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|native_name=நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்&lt;br /&gt;Nagalingam Shanmugathasan|constituency_MP=|parliament=|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{Birth date|df=yes|1920|05|02}}|birth_place=[[:en:Manipay|මනිපාය]], [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව]]|death_date={{death date and age|1993|02|08|1920|05|02|df=y}}|death_place=[[ලන්ඩන්]], [[එංගලන්තය]]|party=[[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා) &lt;br /&gt; [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං අංශය)]] (1964 සිට)|spouse=පරමේශ්වරී|children=රාධා තම්බිරාජා|alma_mater=[[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]|occupation=වෘත්තීය සමිතිකාරයෙක්|profession=|signature=|website=|footnotes=}}

'''නාගලිංගම් ෂන්මුගතාසන්''' ( {{Langx|ta|நாகலிங்கம் சண்முகதாசன்}}  , 1920 – 1993 පෙබරවාරි 8) [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වෘත්තීය සමිතිවාදියෙකු සහ මාඕවාදී විප්ලවවාදී නායකයෙකු විය. ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ප්‍රධාන ලේකම් විය  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Communist Party Ceylon |url=http://www.dailymirror.lk/news-features/The-77-year-struggle-of-the-Communist-Party/131-191381}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පවුල ==
ෂන්මුගතසන් [[යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මානිප්පාය්|මනිපායි]] නගරයේ සාමාන්‍ය ආදායම් උපයන පවුලකින් පැවත එන්නෙකි. &lt;ref&gt;[http://www.karainet.org/files/Shanmugathasan%20the%20Unrepentant%20Left%20and%20the%20Ethinicin%20Sri%20Lanka.pdf ''Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka'']{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by Ravi Vaitheespara&lt;/ref&gt; ඔහු 1938 දී කොළඹ විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් ඉතිහාසය හැදෑරීම ආරම්භ කළ අතර, එහිදී ඔහුට මුලින්ම කොමියුනිස්ට් අදහස් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] අධ්‍යාපනය ලබා ආපසු පැමිණි මහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ආධාරකරුවන් හමුවිය. 1939 දී ඔහු සහ සෙසු සිසුන් දෙදෙනෙකු විශ්ව විද්‍යාලයෙන් අත්හිටුවන ලද නමුත්, [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු අධිරාජ්‍ය විරෝධී පත්‍රිකා බෙදා හැරීම හේතුවෙන් ඉක්මනින්ම නැවත සේවයේ පිහිටුවන ලදී. මෙම ක්‍රියාවෙන් පසු ෂන්මුගතසන් සිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර 1940 දී විශ්වවිද්‍යාල වෘත්තීය සමිති සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සඳහා ශිෂ්‍ය මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය.  ඊළඟ වසරේදී ඔහු සංගමයේ සභාපති ලෙස තේරී පත් විය. මේ අතරතුර, ඔහු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයට සහ [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය|ලංකා සම සමාජ පක්ෂයේ]] ට්‍රොට්ස්කිවාදීන්ට විරුද්ධ වූ සිසුන් අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කරමින් සිටියේය.

1943 දී [[ලංකා විශ්වවිද්‍යාලය|ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් වෘත්තීය සමිති ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] පූර්ණ කාලීන ක්‍රියාකාරිකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයේ ප්‍රධානියා බවට පත් වූ අතර 1947 මහා වැඩ වර්ජනය, 1953 හර්තාල් (මහා වැඩ වර්ජනය) සහ 1955 ප්‍රවාහන වැඩ වර්ජනය ඇතුළු වැඩ වර්ජන කිහිපයකට නායකත්වය දුන්නේය. 

ෂන්මුගතසන් විවාහ වූයේ ප්‍රවීණ කොමියුනිස්ට් නායක ගරු එම්.එච්.ගේ වැන්දඹු බිරිඳ වන පරමේශ්වරී සමඟ ය. පොන් කන්දියා . &lt;ref name=&quot;Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Meetings in life by Valliammai Subramaniam from සත්‍යමනායි SATHIAMANAI சத்தியமனை |url=https://sathiamanai.blogspot.com/2020/06/blog-post.html}}&lt;/ref&gt; එසේම ෂන්මුගතාසන් මහතා ගරු පොන් කන්දියාගේ දියණිය - වෛද්‍ය රාධා තම්බිරාජා. ඇය [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] කටු චිකිත්සාව පිළිබඳ කථිකාචාර්යවරියකි. &lt;ref name=&quot;Dr. Radha Thambirajah&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About Dr. Radha Thambirajah |url=https://www.chinesemedicineeducation.com/presenters/radha-thambirajah/}}&lt;/ref&gt;

== සෝවියට් විරෝධී සහ චීන ගැති ස්ථාවරය ==
කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ සෝවියට්-චීන භේදයෙන් පසුව, ඔහු සහ ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි 1963 දී මාඕ-ගැති අදහස් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] දේශපාලන මණ්ඩලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර, ඔවුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යන නමින්ම නව පක්ෂයක් පිහිටුවා ගත්හ.   &lt;ref&gt;[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml China's Dilemma in Ceylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923022752/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/12-3-235.shtml|date=23 September 2009}}, Radio Free Europe, 20 April 1971&lt;/ref&gt; 1964 දී ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං අංශය)]] (පසුව සීසීපී (මාඕවාදී)) ප්‍රධාන ලේකම් බවට පත්විය. ඔහු 1965 මහ මැතිවරණයට කොමියුනිස්ට් පක්ෂ (පීකිං අංශය) අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළ නමුත් අසාර්ථක වූ අතර, ඡන්දවලින් 0.5% ක් පමණක් ලබා ගත්තේය.  1969 දී පැවති නවවන සම්මේලනයේදී පක්ෂය මාක්ස්වාදය-ලෙනින්වාදය-මාඕ සේතුං චින්තනය සහ මහා නිර්ධන පංති සංස්කෘතික විප්ලවය තහවුරු කළේය.  සංස්කෘතික විප්ලවය අතරතුර ෂන්මුගතසන් දෙවරක් චීනයට ගිය අතර දහස් ගණනක් රතු ආරක්ෂකයින් ඇමතීමට තරම් වැදගත් විය. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Central Organizing Committee, Ceylon Communist Party (Maoist), 1993&lt;/ref&gt;
නැක්සලයිට් කැරැල්ලේ කොටසක් ලෙස ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) සමඟ සන්නද්ධ අරගලයක් මෙහෙයවූ ඉන්දීය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී) පිහිටුවීමෙන් පසු, ෂන්මුගතසන් චීනය සහ සීපීඅයි(එම්එල්) අතර සම්බන්ධීකරණ භූමිකාව ඉටු කළේය..&lt;br&gt;1971 දී [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] (මහජන විමුක්ති පෙරමුණ) කැරැල්ලෙන් පසු විප්ලවවාදීන්ට එරෙහි මර්දනය අතරතුර ෂන්මුගතසන් වසරක කාලයක් සිරගත කරන ලදී. දේශපාලන වෙනසක් සඳහා සන්නද්ධ විප්ලවයට සහාය දැක්වීම සහ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ආරම්භක නායක රෝහණ විජේවීරගේ දේශපාලන උපදේශකයෙකු ලෙස හඳුනා ගැනීම හේතුවෙන් ෂන්මුගතසන් රජය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී. සිරගතව සිටියදී ෂන්මුගතසන් &quot;ලංකාවේ ඉතිහාසය දෙස මාක්ස්වාදී බැල්මක්&quot; නම් පොතක් රචනා කළේය.

1973 දී, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ෂන්මුගතසන්ගේ පක්ෂය ආසන්න වශයෙන් 500 සිට 800 දක්වා කාඩර්වරුන්ගෙන් සමන්විත බවට ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර, &quot;ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය සහ ලංකා වතු කම්කරු සංගමය 110,000 ක පමණ ඒකාබද්ධ සාමාජිකත්වයෙන් පාලනය කිරීමේ හැකියාව&quot; ඔවුන් සතු විය.

== චීන විරෝධී ස්ථාවරය ==
1976 දී, මාඕ සේතුංගේ මරණයෙන් පසුව සහ චීනයේ [[සතරදෙනාගේ කල්ලිය|හතර දෙනාගේ කල්ලිය]] සහ විප්ලවවාදී මාඕ-ගැති බලවේග පරාජය කිරීමෙන් පසුව, ෂන්මුගතසන් ජාත්‍යන්තරව මාඕ-ගැති බලවේග සමඟ එක් විය. ඔහු විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ අත්තිවාරම දැමීමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, එය ඔහු &quot;ජාත්‍යන්තර කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරයේ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්&quot; ලෙස වර්ණනා කළේය.  1991 දී ඔහු නව නායකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පක්ෂයේ දීර්ඝායුෂ සහතික කිරීම සඳහා ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී) සමුළුවක් කැඳවීය.

== දේශපාලන උපදේශකයා ==
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන]] මහතා සිය දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කළේ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] ෂන්මුගතසන් යටතේ ය. &lt;ref name=&quot;Daily Mirror 10 January 2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Daily Mirror 10 January 2015 about Srisena |url=http://www.dailymirror.lk/60879/who-is-this-sirisena}}&lt;/ref&gt;

නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් එස්.කේ. සෙන්තිවේල්, 1964 දී ෂන්මුගතසන් යටතේ ඔහුගේ පූර්ණ කාලීන දේශපාලන ජීවිතය ආරම්භ කර 1978 දක්වා ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළේය. &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History of S. K. Senthivel |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

1965 දී, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] විප්ලවවාදී කණ්ඩායමට නායකත්වය දීම සඳහා [[රෝහණ විජේවීර|රෝහණ විජේවීර,]] ෂන්මුගතසන්ගෙන් ඉගෙන ගත්තේය. පසුව ඔහු [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] හෙවත් ජ.වි.පෙ. &lt;ref name=&quot;Rohana-Lanka-library&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A Lost Revolution: The JVP Insurrection 1971 |url=http://www.lankalibrary.com/pol/jvp1971.htm |website=LankaLibrary}}&lt;/ref&gt;

== දෙමළ ජාතිකවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්න. ==
ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ සම්භවයක් ඇති ජාතික මට්ටමේ දේශපාලනඥයන් කිහිප දෙනාගෙන් එක් අයෙකි ෂන්මුගදාසන්. 1983 දී සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වන තෙක් ඔහු දෙමළ ජාතිකවාදය සහ දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය පිළිබඳ තීරණය පිළිගත්තේ නැත. 1983 ජූලි මාසයේ දෙමළ විරෝධී සමූලඝාතනයෙන් පසුව, ෂන්මුගදාසන් ස්වයං නිර්ණ අයිතිය සඳහා වූ දෙමළ සටන්කාමී අරගලය ප්‍රසිද්ධියේ අනුමත කිරීමට පටන් ගත්තේය..&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan, the Unrepentant Left and the Ethnic Crisis in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=On the Ethnic Conflict and Tamil Separatism by Ravi Vaitheespara |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ethnic.pdf}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ 1989 දේශපාලන මතක සටහන් පොතේ ඔහු මෙසේ පැවසීය:
{{Cquote|දෙමළ ජනතාවට ස්වයං නිර්ණ අයිතිය දිනා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ කොටසක් වන අතර, එය සිංහල සහ දෙමළ යන දෙපිරිස අතරින්ම, විශේෂයෙන් කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ රැඩිකල් බුද්ධිමතුන් - භාෂාව, කුලය හෝ ආගම නොසලකා විප්ලවවාදීන් එක්රැස් කළ යුතුය.
}}
&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Sanmugathasan |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=5lzlAAAAMAAJ |title=Political Memoirs of an Unrepentant Communist |date=1989 |publisher=N. Sanmugathasan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== අවසාන දින ==
ඔහුගේ අවසන් මහජන පෙනුම වූයේ ලන්ඩනයේ පැවති ආචාර්ය අබිමයෙල් ගුස්මාන්ගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර හදිසි කමිටුවේ පළමු මාධ්‍ය හමුවයි.  ඔහු 1993 පෙබරවාරි 8 වන දින &lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''On the Death of Comrade Sanmugathasan – Statement by the Committee of the Revolutionary Internationalist Movement''], 15 February 1993&lt;/ref&gt; ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය, ඔහු තම ජීවිතයේ අවසාන කාලයට ආසන්නව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා එංගලන්තයට ගොස් සිටියේය.

== කටයුතු ==

මෙය ෂන්මුගතසන් විසින් රචිත පොත් සහ ලිපි ලැයිස්තුවකි.

* ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්'', 1974, කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණ යන්ත්‍ර
* ''මාඕ සේතුං චින්තනයේ දීප්තිමත් රතු බැනරය'', 1969, කොළඹ: කොමියුනිස්ට් පක්ෂ ප්‍රකාශන, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමේ විසිවන සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ලියන ලදී ( [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/the_Bright_Red_Banner_of_Mao_Tsetung_Thought.htm IV පරිච්ඡේදයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී] )
* &quot;කැස්ත්‍රෝ චීන විරෝධී ගායනයට එක්වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, අංක 9, 1966 පෙබරවාරි 25
* [https://web.archive.org/web/20090922231933/http://isml.homestead.com/files/ISML5.htm ''එන්වර් හොක්ෂා රෙෆ්යුටඩ්''], මුලින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ ''A World to Win'' සඟරාවේ ය.
* ''කම්කරු පන්තියට බලය ලබා ගත හැක්කේ කෙසේද?'' ''කම්කරු පන්ති ව්‍යාපාරයට උනන්දුවක් දක්වන ලිපි තෝරා ගැනීමක්'' , 1963, කොළඹ: කම්කරු ප්‍රකාශන
* ''ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ පාඩම්'', 1964, කොළඹ: කම්කරු පබ්. නිවස
* &quot;ඉන්දුනීසියානු විප්ලවය පිළිබඳ එන්. සන්මුගතසන්,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #37, 1966 සැප්තැම්බර් 9
* &quot;මාඕ සේතුංගේ චින්තනයෙන් පෝෂණය වූ චීනය තරුණ වෙයි,&quot; ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 9, #46, 1966 නොවැම්බර් 11
* ''පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකුගේ දේශපාලන මතක සටහන්'', 1989, කොළඹ ( [https://web.archive.org/web/20110718034854/http://www.wg1966.com/read.php?tid=22512 උපුටා ගැනීම් අන්තර්ජාලයෙන්] )
* &quot; [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ශ්‍රී ලංකාවේ ලැජ්ජාවේ සතිය: ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගේ වාර්තාවක්] ,&quot; ''ජාතිය සහ පන්තිය, කළු සහ තුන්වන ලෝක විමුක්තිය සඳහා වූ සඟරාව'', වෙළුම XXVI, 1984 ගිම්හානය, අංක 1: ''ශ්‍රී ලංකාව: ජාතිවාදය සහ අධිකාරීවාදී රාජ්‍යය''
* [https://web.archive.org/web/20110727114448/http://www.ndpsl.org/articals/Mao_sPhilosophy-EssaybyLateComra.pdf ''මාඕගේ දර්ශනය පිළිබඳ සටහන් කිහිපයක්''], 1986
* &quot; [https://www.marxists.org/subject/china/peking-review/1968/PR1968-43j.htm මාඕ සේතුංගේ චින්තනයේ අතිමහත් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම] &quot;, ''පීකිං සමාලෝචනය'', වෙළුම. 11, අංක 43, 1968 ඔක්තෝබර් 25, පිටු.&amp;nbsp;22–23

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==

* කේරළ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ එම්.එන්. රවුන්නි විසින් රචිත [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/reminiscences_on_Comrade_Sanmugathasan_19_eng.htm ''&quot;සන්මුගතසන් සහෝදරයා පිළිබඳ මතක සටහන්&quot;'' කෘතියෙන් උපුටා ගැනීම්.]
* 1993 පෙබරවාරි 15 වන දින විප්ලවවාදී ජාත්‍යන්තරවාදී ව්‍යාපාරයේ කමිටුව විසින් [http://www.tamilnation.org/indictment/genocide83/sanmugathasan.htm ''සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳ''] ප්‍රකාශය.
* [http://www.aworldtowin.org/back_issues/1993-19/comrade_Shan_An_Unrepentant_Communist_19_eng.htm ''නාගලිංගම් සන්මුගතසන් සහෝදරයාගේ අභාවය පිළිබඳව - සහෝදර ෂාන්: ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) මධ්‍යම සංවිධායක කමිටුව විසින් - පසුතැවිලි නොවූ කොමියුනිස්ට්වාදියෙකි.'']

[[ප්‍රවර්ගය:1993 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1920 උපත්]]</text>
      <sha1>trw6t3xuwkjlnduzwcc0kt2zczghiqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Sri Lankan composers</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196853</id>
    <revision>
      <id>800370</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>800370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Sri Lankan men</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196854</id>
    <revision>
      <id>800371</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>800371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Sri Lankan entrepreneurs</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196855</id>
    <revision>
      <id>800372</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>800372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Celebrities</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196856</id>
    <revision>
      <id>800373</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>800373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සොනාල් දහනායක</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196857</id>
    <revision>
      <id>800374</id>
      <timestamp>2026-09-26T09:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>'{{Infobox person | name = සොනාල් දහනායක | image = Sonal Dahanayaka portrait 2026.png | caption = සොනාල් දහනායක, 2026 | birth_name = Sonal Nethaka Dahanayaka | birth_date = {{Birth date and age|2008|11|9}} | birth_place = [[ගාල්ල]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | citizenship = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | occupation = ව්‍යවසායක,...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>800374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3828" sha1="tngwk9yrvsy8uj4870basrpk5f8oxn2" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = සොනාල් දහනායක
| image = Sonal Dahanayaka portrait 2026.png
| caption = සොනාල් දහනායක, 2026
| birth_name = Sonal Nethaka Dahanayaka
| birth_date = {{Birth date and age|2008|11|9}}
| birth_place = [[ගාල්ල]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| citizenship = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| occupation = ව්‍යවසායක, ලේඛක, සංගීතඥ, ඩීජේ, ඩිජිටල් නිර්මාණකරු
| known_for = ''The Sea Between Two Evenings''
| years_active = 2026–වර්තමානය
| website = https://www.sonal.gleeze.com
}}

'''සොනාල් දහනායක''' (ඉංග්‍රීසි: ''Sonal Dahanayaka'') ශ්‍රී ලාංකික ව්‍යවසායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, සංගීතඥයෙකු, ඩීජේවරයෙකු සහ ඩිජිටල් නිර්මාණකරුවෙකි. ඔහුගේ නිර්මාණ කටයුතු ලේඛනය, සංගීතය, ඩිජිටල් මාධ්‍ය සහ වෙබ් සංවර්ධනය ඇතුළු ක්ෂේත්‍ර කිහිපයක් ආවරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;IndieView&quot;&gt;{{cite web
|title=IndieView with Sonal Dahanayaka, author of The Sea Between Two Evenings
|url=https://www.theindieview.com/2026/09/23/indieview-with-sonal-dahanayaka-author-of-the-sea-between-two-evenings/
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923133537/https://www.theindieview.com/2026/09/23/indieview-with-sonal-dahanayaka-author-of-the-sea-between-two-evenings/
|archive-date=23 September 2026
|website=The IndieView
|date=23 September 2026
|access-date=26 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwesomeGang&quot;&gt;{{cite web
|title=Sonal Dahanayaka
|url=https://awesomegang.com/sonal-dahanayaka/
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260812131902/https://awesomegang.com/sonal-dahanayaka/
|archive-date=12 August 2026
|website=Awesome Gang
|access-date=26 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BookReader&quot;&gt;{{cite web
|title=Featured Author Sonal Dahanayaka
|url=https://bookreadermagazine.com/featured-author-sonal-dahanayaka/
|website=Book Reader Magazine
|access-date=26 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ඔහුගේ පළමු ප්‍රකාශිත කෘතිය වන ''The Sea Between Two Evenings'' 2026 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද කෙටි නවකතාවකි. ඔහුගේ සංගීත නිර්මාණ අතර ''Genesis Flow Into the Infinite Horizon'' නම් සංගීත නිර්මාණය ද වේ.&lt;ref name=&quot;AwesomeGang&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Music&quot;&gt;{{cite web
|title=Genesis Flow Into the Infinite Horizon
|url=https://sonaldahanayaka.bandcamp.com/track/genesis-flow-into-the-infinite-horizon
|website=Bandcamp
|date=12 May 2026
|access-date=26 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== කෘති ==

* ''The Sea Between Two Evenings: A Sri Lankan Love Novella'' (2026)&lt;ref name=&quot;IndieView&quot;/&gt;
* ''Genesis Flow Into the Infinite Horizon'' (2026)&lt;ref name=&quot;Music&quot;/&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

{{Commons category|Sonal}}

{{Authority control|state=expanded}}

{{අංකුරය}}

{{DEFAULTSORT:Dahanayaka, Sonal}}

[[Category:Living people]]
[[Category:Men]]
[[Category:Sri Lankan men]]
[[Category:21st-century Sri Lankan people]]
[[Category:People from Galle]]
[[Category:Sri Lankan entrepreneurs]]
[[Category:Sri Lankan artists]]
[[Category:Sri Lankan musicians]]
[[Category:Sri Lankan composers]]
[[Category:Sri Lankan writers]]
[[Category:Sri Lankan actors]]
[[Category:Sri Lankan film directors]]
[[Category:Sri Lankan web developers]]
[[Category:Screenwriters]]
[[Category:Film directors]]
[[Category:Writers]]
[[Category:Celebrities]]</text>
      <sha1>tngwk9yrvsy8uj4870basrpk5f8oxn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1985 births</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196858</id>
    <revision>
      <id>800377</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ANTORLGOY</username>
        <id>80958</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>800377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එස්.කේ. සෙන්තිවේල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196859</id>
    <revision>
      <id>800378</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347137090|S. K. Senthivel]]&quot;</comment>
      <origin>800378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5486" sha1="1bkpef4fi674ptp65hk5ngj5rfov1pj" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Multiple issues/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=එස්. කේ. සෙන්තිවේල්|native_name=சி. கா. செந்திவேல்|native_name_lang=lang-ta|image=&lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;|birth_date={{birth date and age|1943|11|23|df=y}}|death_date=}}

'''එස්.කේ. සෙන්තිවේල්''' යනු ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු 1989 සිට නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂයට ප්‍රධාන ලේකම් ලෙස මඟ පෙන්වමින් සිටී &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting |url=https://www.icor.info/2018-1/ndmlp-40th-anniversary-seminar-and-meeting}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Date of birth&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Date of birth |url=https://www.facebook.com/kasi.senthivel |website=[[Facebook]]}}&lt;/ref&gt;

== ළමා අවධිය ==
සින්නතම්බි කාසිපිල්ලේ සෙන්තිවේල් උපත ලැබුවේ ශ්‍රී ලංකාවේ පුත්තූර් අසල සිරරුපිඩ්ඩි හි ය. ඔහු ශ්‍රී සෝමස්කන්ධ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබීය. &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලනය ==
ඔහු කුඩා කල සිටම මහජන මතයෙන් ආභාෂය ලබා [[මාක්ස්වාදය|මාක්ස්වාදියෙකු]] ලෙස කටයුතු කිරීමට පටන් ගත්තේය. වයස අවුරුදු 21 දී ඔහු 1964 දී [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] පූර්ණ කාලීන සේවකයෙකු බවට පත් වූ අතර 1966 ඔක්තෝබර් 21 වන දින යාපනයේ ස්පර්ශ නොකළ යුතුකමට එරෙහි නැගිටීමට සහභාගී විය. &lt;ref name=&quot;Caste and its struggles in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Caste and its struggles in Sri Lanka |url=http://www.noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%87%E0%AE%B2%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D_%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%AE%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D_%E0%AE%85%E0%AE%A4%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%86%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%A9_%E0%AE%AA%E0%AF%8B%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D}}&lt;/ref&gt; පසුව ඔහු මහජන අරගල ගණනාවකට සහභාගී වූ අතර දෙමළ භාෂාවෙන් බොහෝ පොත් ලිවීය. &lt;ref name=&quot;Books in Tamil&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Books in Tamil |url=http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%AA%E0%AE%95%E0%AF%81%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81:%E0%AE%9A%E0%AF%86%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B5%E0%AF%87%E0%AE%B2%E0%AF%8D,_%E0%AE%9A%E0%AE%BF._%E0%AE%95%E0%AE%BE.}}&lt;/ref&gt;

== කටයුතු ==
1988 දී, ඔහු ආචාර්ය නඩේසන් රවීන්ද්‍රන් සමඟ එක්ව ''&quot;ශ්‍රී ලංකාවේ කුලය සහ එහි අරගල&quot; යන'' ග්‍රන්ථය රචනා කළේය. &lt;ref name=&quot;Caste and its struggles in Sri Lanka&quot; /&gt; 1994 දී ඔහු සමාජ විද්‍යාව, මිනිසුන් සහ සමාජ ජීවිතය පිළිබඳ පොතක් ලිවීය. පසුව 2003 දී ඔහු කොමියුනිස්ට් එම්. කාර්තිකේයන් සහ උතුරු වාමාංශික ව්‍යාපාරය පිළිබඳ චරිතාපදානයක් ලිවීය. ඉන්පසු 2014 දී, ඔහු නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ නිර්මාතෘ කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම් ගැන ඔහුගේ 25 වන සංවත්සරයේදී ලිවීය. &lt;ref name=&quot;Books in Tamil&quot; /&gt;

== ආශ්රිත ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:People from British Ceylon]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1943 උපත්]]</text>
      <sha1>1bkpef4fi674ptp65hk5ngj5rfov1pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>800382</id>
      <parentid>800378</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Infobox updated</comment>
      <origin>800382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6730" sha1="1sxyachhaxdsxbtmefrdd9kdx9gdfbo" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව දේශපාලනඥයා
| name                = එස්. කේ. සෙන්තිවේල්
| native_name         = சி. கா. செந்திவேல்
| native_name_lang    = ta
| honorific_prefix    = සහෝදර
| image               = 
| image_size          = 
| alt                 = එස්. කේ. සෙන්තිවේල්
| caption             = 

| office              = ප්‍රධාන ලේකම්
| term_start          = 1989
| term_end            = 
| predecessor         = [[කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්]]
| successor           = 

| birth_name          = සින්නතම්බි කාසිපිල්ලේ සෙන්තිවේල්
| birth_date          = {{birth date and age|1943|11|23|df=y}}
| birth_place         = සිරුප්පිඩ්ඩි, පුත්තූර්, [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| nationality         = ශ්‍රී ලාංකික

| party               = [[නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය]]
| otherparty          = * ශ්‍රී ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (වාම) (1978–1989)&lt;br&gt;* ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) (1964–1978)

| alma_mater          = පුත්තූර් ශ්‍රී සෝමස්කන්ධ විද්‍යාලය
| occupation          = * දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයා&lt;br&gt;* කතුවරයා
}}

'''එස්.කේ. සෙන්තිවේල්''' යනු ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු 1989 සිට නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂයට ප්‍රධාන ලේකම් ලෙස මඟ පෙන්වමින් සිටී &lt;ref name=&quot;&lt;dm&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting |url=https://www.icor.info/2018-1/ndmlp-40th-anniversary-seminar-and-meeting}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Date of birth&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Date of birth |url=https://www.facebook.com/kasi.senthivel |website=[[Facebook]]}}&lt;/ref&gt;

== ළමා අවධිය ==
සින්නතම්බි කාසිපිල්ලේ සෙන්තිවේල් උපත ලැබුවේ ශ්‍රී ලංකාවේ පුත්තූර් අසල සිරරුපිඩ්ඩි හි ය. ඔහු ශ්‍රී සෝමස්කන්ධ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබීය. &lt;ref name=&quot;Oral History&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Oral History |url=http://aavanaham.org/islandora/object/noolaham%3A771}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලනය ==
ඔහු කුඩා කල සිටම මහජන මතයෙන් ආභාෂය ලබා [[මාක්ස්වාදය|මාක්ස්වාදියෙකු]] ලෙස කටයුතු කිරීමට පටන් ගත්තේය. වයස අවුරුදු 21 දී ඔහු 1964 දී [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (මාඕවාදී)]] පූර්ණ කාලීන සේවකයෙකු බවට පත් වූ අතර 1966 ඔක්තෝබර් 21 වන දින යාපනයේ ස්පර්ශ නොකළ යුතුකමට එරෙහි නැගිටීමට සහභාගී විය. &lt;ref name=&quot;Caste and its struggles in Sri Lanka&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Caste and its struggles in Sri Lanka |url=http://www.noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%87%E0%AE%B2%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D_%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%AE%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D_%E0%AE%85%E0%AE%A4%E0%AE%B1%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AF%86%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%A9_%E0%AE%AA%E0%AF%8B%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%81%E0%AE%AE%E0%AF%8D}}&lt;/ref&gt; පසුව ඔහු මහජන අරගල ගණනාවකට සහභාගී වූ අතර දෙමළ භාෂාවෙන් බොහෝ පොත් ලිවීය. &lt;ref name=&quot;Books in Tamil&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Books in Tamil |url=http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%AA%E0%AE%95%E0%AF%81%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81:%E0%AE%9A%E0%AF%86%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B5%E0%AF%87%E0%AE%B2%E0%AF%8D,_%E0%AE%9A%E0%AE%BF._%E0%AE%95%E0%AE%BE.}}&lt;/ref&gt;

== කටයුතු ==
1988 දී, ඔහු ආචාර්ය නඩේසන් රවීන්ද්‍රන් සමඟ එක්ව ''&quot;ශ්‍රී ලංකාවේ කුලය සහ එහි අරගල&quot; යන'' ග්‍රන්ථය රචනා කළේය. &lt;ref name=&quot;Caste and its struggles in Sri Lanka&quot; /&gt; 1994 දී ඔහු සමාජ විද්‍යාව, මිනිසුන් සහ සමාජ ජීවිතය පිළිබඳ පොතක් ලිවීය. පසුව 2003 දී ඔහු කොමියුනිස්ට් එම්. කාර්තිකේයන් සහ උතුරු වාමාංශික ව්‍යාපාරය පිළිබඳ චරිතාපදානයක් ලිවීය. ඉන්පසු 2014 දී, ඔහු නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ නිර්මාතෘ කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම් ගැන ඔහුගේ 25 වන සංවත්සරයේදී ලිවීය. &lt;ref name=&quot;Books in Tamil&quot; /&gt;

== ආශ්රිත ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:People from British Ceylon]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1943 උපත්]]</text>
      <sha1>1sxyachhaxdsxbtmefrdd9kdx9gdfbo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>