කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7022</id>
    <revision>
      <id>801110</id>
      <parentid>800931</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>Clean-up</comment>
      <origin>801110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58350" sha1="e64o5i4gzomhcwd7ujtkd4hlyyfq5t9" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}
{{තොරතුරුකොටුව ආගමික චරිතාපදානය
| background         = #FFD202
| name               = &lt;small&gt;අතිපූජ්‍ය&lt;/small&gt; &lt;br&gt;කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද&lt;br&gt;&lt;small&gt;අනුනායක ස්වාමීන් වහන්සේ&lt;/small&gt;
| image              = [[Image:Ven Kiribathgoda Gnananda Thero.jpg|220px|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
| caption            = කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
| religion           = [[බෞද්ධ]]
| school             = [[ථේරවාද]]
| sect               = [[අමරපුර නිකාය]]
| order              = ශ්‍රී කල්යාණිවංශ නිකාය
| title              = {{bulleted list|අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ නිකායේ හිටපු අනුනායක හිමි|මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාවේ ප්‍රධාන අනුශාසක සහ නිර්මාතෘ}}
| birth_date         = {{bda|1961|07|01|df=y}}
| birth_place        = ඊරියවැටිය, [[කිරිබත්ගොඩ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| nationality        = [[සිංහල]]
| teacher            = [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර හිමි|අතිපූජ්‍ය දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහා නාහිමි]] සහ පූජ්‍ය. දික්වැල්ලේ පණ්නානන්ද හිමි
| initiation         = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]]
| website            = [https://www.mahamevnawa.lk mahamevnawa.lk]
}}
{{Infobox officeholder
| office1         = අතිපූජ්‍ය අනුනායක ස්ථවිර&lt;br&gt;[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ මහා නිකාය]] 
| term_start1     = 2019 අගෝස්තු
| term_end1       = 2022 අගෝස්තු
| office2         = නිර්මාතෘ සහ ප්‍රධාන අනුශාසක&lt;br&gt;[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකායික&lt;br&gt; මහමෙව්නාව සංඝ සභාව&lt;br&gt;සහ&lt;br&gt;මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]
| term_start2     = මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය : 1999 - අද දක්වා&lt;br&gt;මහමෙව්නාව සංඝ සභාව : 2006 
| term_end2       = අද දක්වා
| office3         = නිර්මාතෘ සහ ප්‍රධාන අනුශාසක&lt;br&gt;[[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය|ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය]]
| term_start3     = 2012 සැප්තැම්බර්
| term_end3       = අද දක්වා 
| office4         = බුද්ධගයා ජාත්‍යන්තර ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන සමුළුවෙහි ශ්‍රී ලංකා කණ්ඩායම් ප්‍රධානී
| term_start4     = 2008
| term_end4       = 2010
}}

'''කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි''' (උපත 1961 ජූලි 1) ශ්‍රී ලාංකික [[ථේරවාද බුද්ධාගම|ථේරවාදී බෞද්ධ]] භික්ෂුවක් වන අතර [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] නිර්මාතෘවරයා වේ.එසේම උන්වහන්සේ  [[අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය|අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ]] අනුනායක හිමියන් ලෙස ද කලක් කටයුතු කළ හිමිනමකි. උන්වහන්සේ බුද්ධ දේශනා සිංහල භාෂාවෙන් සරලව ඉදිරිපත් කිරීම, [[පාලි]] [[ත්‍රිපිටකය|ත්‍රිපිටකයේ]] සූත්‍ර දේශනා සරල සිංහලට පරිවර්තනය කිරීම, ධර්ම ග්‍රන්ථ රචනා කිරීම සහ භාවනා වැඩසටහන් පැවැත්වීම ඇතුළු ආගමික කටයුතුවල නිරත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=අප ගැන |url=https://mahamevnawa.lk/about-us/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://mahamevnawa.org/founder/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

1999 අගෝස්තු මාසයේදී [[පොල්ගහවෙල]] වඩුවාව ප්‍රදේශයේ [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ආරම්භ කිරීමෙන් පසුව, දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල ධර්ම දේශනා සහ ධර්ම වැඩසටහන් පැවැත්වීමට උන්වහන්සේ කටයුතු කර ඇත. මහමෙව්නාව ආශ්‍රිතව ශ්‍රී ලංකාවේ මෙන්ම විදේශයන්හිද භික්ෂු ආරාම හා ධර්ම මධ්‍යස්ථාන ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර, එමගින් බෞද්ධ ධර්මය පිළිබඳ අධ්‍යයනය සහ භාවනා පුහුණුව සඳහා අවස්ථා සපයනු ලැබේ.උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය භික්ෂු 1000 කට ආසන්න වන අතර එය දකුණු ආසියාවේ ඕනෑම ථේරවාද බෞද්ධ භික්ෂුවක් යටතේ සිටින වැඩිම ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Starting of the Monastery |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

උන්වහන්සේගේ ධර්ම සේවයේ ප්‍රධාන අංගයක් ලෙස සරල සිංහල භාෂාවට [[සුත්‍ර පිටකය|සුත්‍ර පිටකයේ]] දේශනා පරිවර්තනය කිරීම සහ ඒවා සාමාන්‍ය පාඨකයන්ට පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකි ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් කිරීම දැක්විය හැකිය. එමෙන්ම බුද්ධ දේශනා පදනම් කරගත් ග්‍රන්ථ රැසක් රචනා කර ඇති අතර, ධර්ම දේශනා, වන්දනා වැඩසටහන් සහ වෙනත් මාධ්‍ය ඔස්සේ බුද්ධ ධර්මය ප්‍රචාරය කිරීමට  ද විශාල ලෙස දායක වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Propagation of Dhamma |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://mahamevnawa.org/founder/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

==මුල් ජීවිතය==
කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි 1961 ජූලි 1 දින [[කිරිබත්ගොඩ]] ඉරියවැටිය ප්‍රදේශයේදී ක්‍රිස්ටි කබ්රාල් සහ වයලට් පෙරේරා යන දෙපළට දාව උපත ලැබීය. උන්වහන්සේ උපත ලබන විට පවුල [[රෝමානු කතෝලික]] ආගමට අයත්ව සිටි අතර, උන්වහන්සේ උපත ලබා මාස හයක් පමණ ගතවීමෙන් පසු පවුලේ සාමාජිකයන් [[බුද්ධාගම]] වැළඳගෙන ඇත. එතැන් සිට උන්වහන්සේ බෞද්ධ පරිසරයක හැදී වැඩුණු අතර, කුඩා අවධියේ සිටම බෞද්ධ ආගමික ඉගැන්වීම් හා වත්පිළිවෙත් ඇසුරට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://www.mahamevnawa.us/home/about/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Spiritual Journey of Most Ven. Kiribathgoda Gnānānanda Thero |url=https://dhammawoodmeditation.org/the-spiritual-journey/ |website=Dhammawood Meditation Center |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

උන්වහන්සේගේ පවුලේ ආගමික පසුබිම වෙනස් වීමත් සමඟ බෞද්ධ ජීවන රටාව කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු වූ අතර, පවුලේ ජීවනෝපායද බෞද්ධ ආචාරධර්මවලට අනුකූල වන පරිදි වෙනස් කළ බව සඳහන් වේ. කුඩා අවධියේ සිට ලැබුණු මෙම බෞද්ධ පරිසරය පසුකාලීනව උන්වහන්සේගේ ආගමික ජීවිතයට බලපෑ පසුබිමක් ලෙස දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most Venerable Kiribathgoda Gnānānanda Thero |url=https://mahamevnawaimc.org/founder_dev.html |website=Mahamevnawa International Meditation Centre |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

==පැවිදි දිවිය==
වයස අවුරුදු 17 දී, 1979 මාර්තු 26 දින [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේදී]] කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි පැවිදි දිවියට ඇතුළත් වූහ. එවකට [[අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය|ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ මහා නිකායේ]] මහානායක සහ සේරුවිල මංගල රාජමහා විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටි අතිපූජ්‍ය දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර හිමියන්ගේ ආචාර්යත්වය යටතේ පැවිදි වූ අතර, දීක්වැල්ලේ පඤ්ඤානන්ද හිමියන්ද උන්වහන්සේගේ පැවිදි දිවියේ ආචාර්යවරයෙකු ලෙස සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ නිර්මාතෘවරයාණෝ
 |url=https://mahamevnawa.lk/founder-of-mahamevnawa/
 |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Our Founder
 |url=https://www.mahamevnawa.ca/our-founder.html
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

පැවිදි වීමෙන් අනතුරුව උන්වහන්සේ සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික භික්ෂු අධ්‍යාපනය ලබාගත් අතර, බෞද්ධ ධර්මය, විනය සහ පාලි භාෂාව ඇතුළු විෂයයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයෙහි නිරත වූහ. ඉන් අනතුරුව [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයට]] ඇතුළත්ව සිංහල ගෞරව උපාධිය හැදෑරීමට කටයුතු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Our Founder
 |url=https://www.mahamevnawa.ca/our-founder.html
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

===ධර්ම අධ්‍යයනය හා ආරණ්‍යගත ජීවිතය===
විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය ලබමින් සිටියදී පාලි ත්‍රිපිටකයේ අන්තර්ගත බුද්ධ දේශනා සමඟ වැඩි වශයෙන් සම්බන්ධ වීමට අවස්ථාව ලැබීමෙන් පසු, ධර්මය පිළිබඳ ගැඹුරු අධ්‍යයනයක් සහ ප්‍රායෝගික භාවනාවක් කෙරෙහි උන්වහන්සේගේ අවධානය යොමු විය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් තමන් අපේක්ෂා කළ අරමුණු සාක්ෂාත් කරගත නොහැකි බව අවබෝධ කරගැනීමෙන් පසු එම අධ්‍යාපන කටයුතු අත්හැර ධර්මය ප්‍රායෝගිකව අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා භාවනා මධ්‍යස්ථාන සහ ආරණ්‍ය සේනාසන ආශ්‍රය කිරීමට යොමු වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Home Page – Our Founder / About Mahamevnawa
 |url=https://www.mahamevnawa.us/home/about/
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Our Founder
 |url=https://www.mahamevnawa.ca/our-founder.html
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

පසුව වසර ගණනාවක් පුරා ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ ආරණ්‍ය හා භාවනා මධ්‍යස්ථාන ආශ්‍රය කරමින් භාවනා පුහුණුවේ සහ ධර්ම අධ්‍යයනයේ නිරත වූහ. පාලි ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ වැඩිදුර අධ්‍යයනය කරමින් බුද්ධ දේශනා ගැඹුරින් අවබෝධ කරගැනීමට උත්සාහ කළ උන්වහන්සේගේ මෙම කාලපරිච්ඡේදය ධර්මය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනය හා භාවනා පුහුණුව එකට සම්බන්ධ වූ අවධියක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Our Founder
 |url=https://www.mahamevnawa.us/home/about/
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

ධර්ම අධ්‍යයනයේදී පාලි ත්‍රිපිටකයට විශේෂ අවධානයක් යොමු කළ උන්වහන්සේ, එහි අන්තර්ගත බුද්ධ දේශනා සාමාන්‍ය ජනතාවට අවබෝධ කරගත හැකි ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් කිරීමේ අවශ්‍යතාව පිළිබඳවද අවධානය යොමු කළහ. මෙම කාලය තුළ පාලි ත්‍රිපිටකය අධ්‍යයනය කිරීමෙන් ලද දැනුම සහ විවිධ භාවනා මධ්‍යස්ථාන හා ආරණ්‍යවල ගත කළ ජීවිතයෙන් ලද අත්දැකීම් පසුකාලීනව උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා සහ ධර්ම ප්‍රචාරණ කටයුතු සඳහා පදනමක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Most Venerable Kiribathgoda Gnanananda Thero
 |url=https://mahamevnawaimc.org/founder_dev.html
 |website=Mahamevnawa International Meditation Centre
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

උන්වහන්සේගේ ආරණ්‍යගත ජීවිතය ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් සීමා නොවූ අතර, [[ඉන්දියාව|ඉන්දියාවේ]] [[හිමාලය]] ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවලද වැඩ වාසය කරමින් භාවනා පුහුණුවේ හා ධර්ම අධ්‍යයනයේ නිරත වූහ. එමෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේ [[ශ්‍රී පාදය|ශ්‍රී පාද]] ප්‍රදේශයේ වනාන්තර ආශ්‍රිතවද කාලයක් ගත කරමින් ආරණ්‍යගත ජීවිතය සහ භාවනා පුහුණුව අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Home Page – Our Founder / About Mahamevnawa
 |url=https://www.mahamevnawa.us/home/about/
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Most Ven. Kiribathgoda Gnānānanda Thero
 |url=https://dhammawoodmeditation.org/most-ven-kiribathgoda-gnanananda-thero/
 |website=Dhammawood Meditation Center
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

පාලි ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ දීර්ඝකාලීන අධ්‍යයනය, භාවනා පුහුණුව සහ ආරණ්‍යගත ජීවිතය තුළින් ලද අත්දැකීම් සමඟ උන්වහන්සේ පසුව ධර්ම දේශනා කිරීම හා බුද්ධ දේශනා සරල සිංහල භාෂාවෙන් ජනතාව අතරට ගෙන යාමට වැඩි වශයෙන් යොමු වූහ. එම කටයුතු ක්‍රමයෙන් සංවිධානාත්මක ධර්ම සේවාවක් බවට පත්වෙමින්, 1999 වසරේදී මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව ආරම්භ කිරීමට පසුබිම සකස් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Our Founder
 |url=https://www.mahamevnawa.ca/our-founder.html
 |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery
 |access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

==මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය සහ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු ඇරඹීම==

===මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය ආරම්භ කිරීම===
1999 අගෝස්තු මාසයේදී කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ මූලිකත්වයෙන් [[පොල්ගහවෙල]] වඩුවාව ප්‍රදේශයේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව ආරම්භ කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා පාලි ත්‍රිපිටකය ඇසුරින් අධ්‍යයනය කිරීම, ඒවා සරල සිංහල භාෂාවෙන් ජනතාවට ඉදිරිපත් කිරීම සහ භාවනා පුහුණුව සඳහා අවස්ථා සැලසීම එහි ප්‍රධාන අරමුණු අතර විය. මහමෙව්නාව ආරම්භ කිරීමෙන් පසුව උන්වහන්සේ දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල ධර්ම දේශනා සහ භාවනා වැඩසටහන් පවත්වමින් එම ධර්ම සේවාව පුළුල් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://mahamevnawa.org/founder/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව ආරම්භයේදී ධර්මය අධ්‍යයනය කිරීම සහ භාවනා කිරීම සඳහා භික්ෂූන් වහන්සේලාට හා ගිහි පිරිස්වලට සුදුසු පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමටද කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් අවධානය යොමු කළහ. පසුව උන්වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත භික්ෂු සංවිධාන ව්‍යුහයක් වර්ධනය වූ අතර, මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව සහ මහමෙව්නාව බෞද්ධ භික්ෂු සංවිධානය ඒ ආශ්‍රිතව ගොඩනැගුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most Venerable Kiribathgoda Gnanananda Thero |url=https://mahamevnawaimc.org/founder_dev.html |website=Mahamevnawa International Meditation Centre |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===මුල් කාලයේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු===
මහමෙව්නාව ආරම්භ කිරීමෙන් පසු කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවලට වැඩම කරමින් බුද්ධ දේශනා පිළිබඳ ධර්ම දේශනා සහ භාවනා වැඩසටහන් පැවැත්වූහ. උන්වහන්සේගේ දේශනාවලදී පාලි ත්‍රිපිටකයේ සූත්‍ර දේශනා සිංහල භාෂාවෙන් සරලව පැහැදිලි කිරීම කෙරෙහි විශේෂ අවධානය යොමු කළ අතර, එමඟින් බුද්ධ දේශනා සාමාන්‍ය ජනතාව අතරට ගෙන යාමට කටයුතු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://mahamevnawa.org/founder/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත භාවනා මධ්‍යස්ථාන සහ අසපු සංචිතයද වර්ධනය විය. භික්ෂූන් වහන්සේලා පුහුණු කිරීම, ගිහි පිරිස් සඳහා භාවනා වැඩසටහන් පැවැත්වීම සහ දිවයිනේ විවිධ ස්ථානවල ධර්ම වැඩසටහන් සංවිධානය කිරීම එම ව්‍යාප්තියේ කොටස් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Mahamevnawa |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව===
මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ එයට අනුබද්ධ භික්ෂු පිරිස සංවිධානය කිරීම සඳහා මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව ගොඩනැගීමට කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් මූලිකත්වය ගත්හ. එම සංවිධාන ව්‍යුහය යටතේ මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම දේශනා, භාවනා වැඩසටහන් සහ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most Venerable Kiribathgoda Gnanananda Thero |url=https://mahamevnawaimc.org/founder_dev.html |website=Mahamevnawa International Meditation Centre |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත භික්ෂූන් වහන්සේලා දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල ධර්ම දේශනා සහ භාවනා වැඩසටහන් පැවැත්වීමට යොමු වූහ. පසුව එම සංවිධානය ශ්‍රී ලංකාවෙන් පිටතද ව්‍යාප්ත වූ අතර, විදේශ රටවල මහමෙව්නාව භාවනා මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීම හරහා ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු ජාත්‍යන්තර මට්ටමටද ගෙන යන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Mahamevnawa |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===මුද්‍රිත මාධ්‍ය හා ග්‍රන්ථ රචනය===
කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයක් වූයේ බුද්ධ දේශනා ඇසුරින් ග්‍රන්ථ රචනා කිරීම සහ පාලි ත්‍රිපිටකයේ සූත්‍ර දේශනා සරල සිංහල භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කිරීමයි. උන්වහන්සේ විසින් බුද්ධ දේශනා පදනම් කරගත් ග්‍රන්ථ විශාල සංඛ්‍යාවක් රචනා කර ඇති අතර, මහමෙව්නාව මගින් ඒවා ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා ඇසුරින්ද ග්‍රන්ථ විශාල සංඛ්‍යාවක් පසුව ප්‍රකාශයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Mahamevnawa |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

පාලි සූත්‍ර පිටකයේ දේශනා සිංහල පාඨකයන්ට පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකි ආකාරයෙන් පරිවර්තනය කිරීමද උන්වහන්සේගේ ධර්ම සේවාවේ ප්‍රධාන අංගයක් විය. මෙම කටයුතු සමඟ ධර්ම දේශනා අඩංගු ශ්‍රව්‍ය පටි, සීඩී සහ වෙනත් ප්‍රකාශනද ජනතාව අතරට ගෙන යන ලදී. මහමෙව්නාවට සම්බන්ධ ''මහාමේඝ'' ප්‍රකාශනයද ධර්ම කරුණු පුළුල් පාඨක පිරිසක් වෙත ගෙන යාම සඳහා භාවිත විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Information Practices of the Buddhist Temple Mahamewnawa Asapuwa |url=https://opus.lib.uts.edu.au/bitstream/10453/159784/2/02whole.pdf |website=University of Technology Sydney |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===රූපවාහිනී හා විද්‍යුත් මාධ්‍ය ධර්ම ප්‍රචාරය===
කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් ධර්ම ප්‍රචාරය මුද්‍රිත ග්‍රන්ථවලට පමණක් සීමා නොකර රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි සහ අන්තර්ජාල මාධ්‍ය වෙතද ව්‍යාප්ත කළහ. 2012 ජනවාරි 19 දින සිට ''නමෝ බුද්ධාය'' ධර්ම සාකච්ඡා මාලාව TNL රූපවාහිනිය ඔස්සේ විකාශය වීම ආරම්භ වූ අතර, එහිදී කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් බෞද්ධ ධර්මය සම්බන්ධ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු ලබාදෙමින් ධර්ම කරුණු සාකච්ඡා කළහ. එම වැඩසටහන් මාලාවේ සාකච්ඡා 54ක් විකාශය වූ අතර අවසාන සාකච්ඡා 18 මහමෙව්නාවට අයත් ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය ඔස්සේ විකාශය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=නමෝ බුද්ධාය |url=https://mahamevnawa.lk/namo-buddhaya-dhamma-discussion/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය===
2012 වසරේදී කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ මූලිකත්වයෙන් ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය ආරම්භ කරමින් බුද්ධ ධර්මය රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි සහ අන්තර්ජාල මාධ්‍ය ඔස්සේ ජනතාව වෙත ගෙන යාම තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය මගින් ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා, භාවනා වැඩසටහන් සහ වෙනත් බෞද්ධ වැඩසටහන් විකාශය කිරීම සිදු කෙරේ. එම මාධ්‍ය ජාලය හරහා ශ්‍රී ලංකාවේ පමණක් නොව විදේශගත ශ්‍රී ලාංකිකයන් වෙතද ධර්ම වැඩසටහන් ලබාදීමට කටයුතු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About us |url=https://www.shraddha.lk/about-us/ |website=ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය සමඟ අන්තර්ජාලය ඔස්සේ සජීවී ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා සහ අනෙකුත් බෞද්ධ වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කිරීමද සිදු විය. මේ ආකාරයෙන් කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් ආරම්භ කළ ධර්ම ප්‍රචාරක ක්‍රමවේදය සාම්ප්‍රදායික විහාරස්ථාන හා ධර්ම ශාලාවලින් ඔබ්බට රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි සහ ඩිජිටල් මාධ්‍ය වෙතද ව්‍යාප්ත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About us |url=https://www.shraddha.lk/about-us/ |website=ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===විශාල පිරිසක් සහභාගී වූ ධර්ම හා වන්දනා වැඩසටහන්===
කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් සංවිධානය කළ සහ මෙහෙයවූ ධර්ම දේශනා, ශීල-භාවනා වැඩසටහන් සහ වන්දනා වැඩසටහන් සඳහා විශාල ජන සහභාගීත්වයක් ඇති විය. අනුරාධපුර [[ශ්‍රී රුවන්වැලි මහා සෑය|රුවන්වැලි මහා සෑය]] ආශ්‍රිතව පැවැත්වූ වන්දනා හා ධර්ම වැඩසටහන්, සෝමාවතී මහා සෑය ආශ්‍රිත වැඩසටහන් සහ [[පොළොන්නරුව]] රන්කොත් වෙහෙර ආශ්‍රිත වන්දනා වැඩසටහන් ඒ අතරට ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Who We Are - Great Worshiping Ceremonies |url=https://mahamevnawaadelaide.org/who-we-are/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery of Adelaide |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

2008 වසරේ අනුරාධපුර ස්වර්ණමාලි මහා සෑය ආශ්‍රිතව කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් මෙහෙයවන ලද විශේෂ වන්දනා හා ධර්ම දේශනා වැඩසටහනකට විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගී වූ බව මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත වාර්තා සඳහන් කරයි. එම වැඩසටහන් මාලාවෙන් පසුවද සෝමාවතී මහා සෑය සහ රන්කොත් වෙහෙර ආශ්‍රිතව විශාල පිරිසක් සහභාගී වූ වන්දනා වැඩසටහන් පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Who We Are - Great Worshiping Ceremonies |url=https://mahamevnawaadelaide.org/who-we-are/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery of Adelaide |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===මහමෙව්නාවේ පළමු උපසම්පදා උත්සවය===
මහමෙව්නාව ආශ්‍රිතව භික්ෂු සංඝයාගේ සංවිධානය වර්ධනය වීමෙන් පසු, භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා උපසම්පදා ලබාදීමේ වැඩපිළිවෙළක්ද ක්‍රියාත්මක විය. මහමෙව්නාව භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පළමු උපසම්පදා උත්සවය 2004 වසරේ [[ගෝතම තපෝවනය]] ආශ්‍රිතව පැවැත්වූ අතර, එම අවස්ථාවට කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් සහභාගී වූහ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ven. Ajahn Sumedho Dhamma sermon on December 12 in Kaduwela |url=https://www.dailymirror.lk/news-features/Ven-Ajahn-Sumedho-Dhamma-sermon-on-December-in-Kaduwela/131-141911 |work=Daily Mirror |date=2017-12-11 |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

එම පළමු උපසම්පදා උත්සවයට [[අජාන් සුමේධෝ]] හිමියන් ද සහභාගී වූහ. ථේරවාදී භාවනා සම්ප්‍රදායේ ප්‍රකට භික්ෂුවක වූ අජාන් සුමේධෝ හිමියන් සහ කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් අතර පැවති සම්බන්ධතාවය මෙම අවස්ථාවෙන්ද පැහැදිලි වේ. පසුව අජාන් සුමේධෝ හිමියන් මහමෙව්නාව කඩුවෙල භාවනා අසපුවේදී ධර්ම දේශනයක් සහ ධර්ම සාකච්ඡාවක්ද පවත්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ven. Ajahn Sumedho Dhamma sermon on December 12 in Kaduwela |url=https://www.dailymirror.lk/news-features/Ven-Monk-firmly-extolls-the-virtues-of-the-dhamma/131-141911 |work=Daily Mirror |date=2017-12-11 |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතුවල ව්‍යාප්තිය===
කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ මූලිකත්වයෙන් ආරම්භ වූ මහමෙව්නාව ධර්ම සේවාව කාලයත් සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලටත් විදේශ රටවලටත් ව්‍යාප්ත විය. මහමෙව්නාව ආශ්‍රිත භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් විවිධ ප්‍රදේශවල භාවනා වැඩසටහන් සහ ධර්ම දේශනා පවත්වාගෙන යාමට කටයුතු කළ අතර, විදේශ රටවලද මහමෙව්නාව මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Mahamevnawa |url=https://mahamevnawa.org/about-us/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

මෙලෙස මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය, මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව, ග්‍රන්ථ ප්‍රකාශන, ධර්ම දේශනා, වන්දනා හා භාවනා වැඩසටහන් සහ ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය යන විවිධ මාධ්‍ය ඔස්සේ කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු ව්‍යාප්ත විය. පාලි ත්‍රිපිටකයේ දේශනා සරල සිංහලෙන් ජනතාවට ඉදිරිපත් කිරීම එම කටයුතුවල මූලික ලක්ෂණයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Founder |url=https://mahamevnawa.org/founder/ |website=Mahamevnawa Buddhist Monastery |access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;

===අනුනායක පදවිය===

2019 වසරේදී කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් [[අමරපුර මහා නිකාය|ශ්‍රී අමරපුර මහා නිකායේ]] විසින් සිදු කරන ලද දේශීය විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරය සහ ථේරවාද බුදුදහමට සිදු කළ අමිල මෙහෙවර හේතුවෙන් උන්වහන්සේ අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ අනුනායක පදවියට පත් කරන ලදී. එම පදවිය [[මහානායක]] පදවියට පසුව එම නිකායේ ඇති ප්‍රධාන තනතුරක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kiribathgoda Gnanananda Thera
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kiribathgoda_Gnanananda_Thera
|website=Wikipedia
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

2022 මැයි මාසයේදී උන්වහන්සේ එම අනුනායක පදවියෙන් ඉවත් වූ අතර, ඉන් අනතුරුවද මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය හා සම්බන්ධ ධර්ම ප්‍රචාරක සහ ශාසනික කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kiribathgoda Gnanananda Thera
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kiribathgoda_Gnanananda_Thera
|website=Wikipedia
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

==අගය කිරීම් හා ප්‍රතිචාර==

කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ ආගමික හා ශාසනික කටයුතු සම්බන්ධයෙන් විවිධ භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ රාජ්‍ය නිලධාරීන් ඇතුළු පුද්ගලයන් විසින් අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රශංසාත්මක අදහස් පළ කර ඇත. විශේෂයෙන් සිරි ගෞතම සම්බුද්ධ රාජ මාළිගාව ඉදිකිරීම හා ඒ ආශ්‍රිත ආගමික කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ මහානායක හිමිවරුන් කිහිප නමක් උන්වහන්සේගේ මූලිකත්වය සහ සංවිධාන කටයුතු අගය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

===මහානායක හිමිවරුන්ගේ ඇගයීම්===

[[රාමඤ්ඤ මහා නිකාය|ශ්‍රී ලංකා රාමඤ්ඤ මහා නිකායේ]] මහානායක අතිපූජ්‍ය වේවැල්දෙණියේ මේධාලංකාර හිමියන්, සිරි ගෞතම සම්බුද්ධ රාජ මාළිගාව ඉදිකිරීම කෙටි කාලයක් තුළ සම්පූර්ණ කිරීම පිළිබඳව අදහස් දක්වමින්, එය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ සංවිධාන හැකියාව සහ මෙරට හා විදේශයන්හි බැතිමතුන්ගේ කැපවීම පිළිබිඹු කරන බව සඳහන් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|text=“The completion of this incomparable temple, which is bound to provide joy to all devotees, in such a short time is in itself a marvel and a demonstration of the amazing acumen of the venerable Kiribathgoda Gnanananda thero and the greatness of the devotion of devotees here and abroad.”
&lt;br&gt;
සිංහල පරිවර්තනය:
 “සියලු බැතිමතුන්ට සතුට ගෙන දීමට නියමිත මෙම අසමසම විහාරය මෙතරම් කෙටි කාලයක් තුළ නිම කිරීමම විස්මයජනක කරුණක් වන අතර, එය අතිපූජනීය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ විශිෂ්ට සංවිධාන හැකියාවත්, මෙරට සහ විදේශයන්හි බැතිමතුන්ගේ ශ්‍රද්ධාවේ විශාලත්වයත් පෙන්නුම් කරයි.”

|author=අතිපූජ්‍ය වේවැල්දෙණියේ මේධාලංකාර හිමි&lt;br&gt;රාමඤ්ඤ නිකායේ 18 වන ශ්‍රීමත් මහානායක&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;}}

[[අමරපුර මහා සංඝ සභාව|අමරපුර මහා සංඝ සභාවේ]] තුන්වන [[උත්තරීතර මහානායක හිමි]]යන් වූ කොටුගොඩ ධම්මාවාස මහානායක හිමියන්, කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සිරි ගෞතම සම්බුද්ධ රාජ මාළිගාව සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශංසාත්මක අදහස් පළ කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|text=“In this land of Buddhism his way is an example to others who also aspire to serve.”
&lt;br&gt;
'''සිංහල පරිවර්තනය:''' “මෙම බෞද්ධ දේශයේ ශාසනයට සේවය කිරීමට අපේක්ෂා කරන අනෙකුත් අයටද උන්වහන්සේගේ ක්‍රියාමාර්ගය ආදර්ශයකි.|author=අතිපූජ්‍ය [[කොටුගොඩ ධම්මාවාස හිමි]] &lt;br&gt;ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා සංඝ සභාවේ තුන්වන උත්තරීතර මහානායක හිමි}}”&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;}}

[[අමරපුර මහා සංඝ සභාව|අමරපුර මහා සංඝ සභාවේ]] සිව්වන [[උත්තරීතර මහානායක හිමි]]යන් වූ අතිපූජ්‍ය [[දොඩම්පහළ චන්ද්‍රසිරි හිමි]]යන්, සිරි ගෞතම සම්බුද්ධ රාජ මාළිගාව ඉදිකිරීමේදී කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් දැක්වූ මූලිකත්වය සහ දායකත්වය අගය කරමින් අදහස් පළ කර ඇත.එසේම උන්වහන්සේ සමස්ත මහමෙව්නාව සංඝවෙහිම මහෝපාධ්‍යාය ධුරය ද හොබවනු ලැබීය.
&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|text=“Most venerable Kiribathgoda Gnanananda Thero is the shining light that serves as a beacon to guide and encourage the disciple to realize the dream of constructing the magnificent Gauthama Buddha Palace to celebrate 2600 years since enlightenment.”

&lt;br&gt;
සිංහල පරිවර්තනය:
 “2600 වසරක සම්බුද්ධත්ව ජයන්තිය සැමරීම සඳහා අතිවිශිෂ්ට ගෞතම බුද්ධ රාජ මාළිගාව ඉදිකිරීමේ සිහිනය සාක්ෂාත් කරගැනීමට ශ්‍රාවකයන්ට මඟපෙන්වමින් හා දිරිගන්වමින් ආලෝකයක් මෙන් කටයුතු කරන තැනැත්තා අතිපූජනීය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියෝ වෙති.”|author=අතිපූජ්‍ය [[දොඩම්පහළ චන්ද්‍රසිරි හිමි]]&lt;br&gt;ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා සංඝ සභාවේ සිව්වන උත්තරීතර මහානායක}}&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;}}

===රාජ්‍ය නායකයන්ගේ ඇගයීම්===

2012 වසරේ ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපතිවරයාව සිටි [[මහින්ද රාජපක්ෂ]] මහතාද කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්ගේ ආගමික හා ශාසනික සේවාව පිළිබඳ ප්‍රශංසාත්මක අදහස් පළ කර ඇත. එහිදී උන්වහන්සේගේ ආගමික සේවාව බුද්ධ ශාසනයේ පැවැත්ම, ආරක්ෂාව සහ පෝෂණය සඳහා යොමු වී ඇති බව සඳහන් කරමින්, සාධාරණ සහ ජනහිතකාමී සමාජයක් ගොඩනැගීම සඳහා උන්වහන්සේ දරන උත්සාහය අගය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|text=“The Venerable Kiribathgoda Gnanananda Thero conducts his religious services for the continued sustenance, protection and nurturing of the Sambuddha Sasana with the serene intent of attaining Nibbana. I value very much the Venerable Thero's untiring efforts to build a just and people friendly society.”
&lt;br&gt;
'''සිංහල පරිවර්තනය:'''
 “කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් නිර්වාණය සාක්ෂාත් කරගැනීමේ සන්සුන් අරමුණින් සම්බුද්ධ ශාසනයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම, ආරක්ෂාව සහ පෝෂණය සඳහා සිය ආගමික සේවාව සිදු කරයි. සාධාරණ සහ ජනහිතකාමී සමාජයක් ගොඩනැගීම සඳහා උන්වහන්සේ දරන වෙහෙස නොබලා සිදුකරන උත්සාහය මම ඉතා අගය කරමි.”|author=[[මහින්ද රාජපක්ෂ]] මහතා, ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති (2012)}}&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Sacred Commendations
|url=https://sambuddharajamaligawa.lk/testimonials
|website=Siri Gautama Sambuddha Raja Maligawa
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

===පාලි ත්‍රිපිටක සජ්ඣායනා හා ධර්ම අධ්‍යයනය පිළිබඳ ඇගයීම===

2006 වසරේ [[බුද්ධගයා]]වේ පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර ත්‍රිපිටක සජ්ඣායනා වැඩසටහන සඳහා කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් පාලි සජ්ඣායනා පුහුණුකරුවෙකු ලෙස කටයුතු කළ අතර, ශ්‍රී ලංකා, බංග්ලාදේශ, ඉන්දියා සහ නේපාල භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් සමන්විත කණ්ඩායමක් මෙහෙයවූහ. මාස තුනක වස් කාලයක් තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පාලි සජ්ඣායනා පුහුණුව ලබාදුන් බව එම වැඩසටහන පිළිබඳ වාර්තාවේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Pali Tipitaka Chanting: Oral Tradition of Theravada Buddhism
|url=https://ignca.gov.in/PDF_data/IGNCA_buddhagaya_report.pdf
|website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

එම වාර්තාවේ කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් පාලි පිළිබඳ දැනුමක් ඇති භික්ෂුවක ලෙසත්, ජනප්‍රිය හා වැදගත් පාලි සූත්‍ර කිහිපයක් සිංහලට පරිවර්තනය කළ අයෙකු ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. එම කටයුතු හේතුවෙන් පාලි සජ්ඣායනා සම්ප්‍රදාය තුළ නව ප්‍රවණතාවක් ඇති වූ බවද එහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Pali Tipitaka Chanting: Oral Tradition of Theravada Buddhism
|url=https://ignca.gov.in/PDF_data/IGNCA_buddhagaya_report.pdf
|website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|text=“Venerable K. Gnanananda is a Pali scholar of his own credit. He has translated some popular and important Pali suttas into Sinhala. He has composed a few gathas also in Sinhala. Thus he has set a new trend in chanting tradition.”
&lt;br&gt;

:'''සිංහල පරිවර්තනය:'''
 “පූජ්‍ය කේ. ඤාණානන්ද හිමියන් ස්වකීය හැකියාවෙන් පාලි පිළිබඳ විද්වතෙකි. උන්වහන්සේ ජනප්‍රිය හා වැදගත් පාලි සූත්‍ර කිහිපයක් සිංහලට පරිවර්තනය කර ඇත. එමෙන්ම සිංහලෙන් ගාථා කිහිපයක්ද රචනා කර ඇත. ඒ අනුව උන්වහන්සේ සජ්ඣායනා සම්ප්‍රදාය තුළ නව ප්‍රවණතාවක් ඇති කර ඇත.”|author=බුද්ධගයා ත්‍රිපිටක සජ්ඣායනා වැඩසටහන් වාර්තාව&lt;br&gt;ඉන්දිරා ගාන්ධි ජාතික කලා ආයතනය, ඉන්දියාව}}&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Pali Tipitaka Chanting: Oral Tradition of Theravada Buddhism
|url=https://ignca.gov.in/PDF_data/IGNCA_buddhagaya_report.pdf
|website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
|access-date=2026-10-03
}}&lt;/ref&gt;

==සුප්‍රසිද්ධ පණිවිඩ==

{{cquote|අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වන, භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේ වදාළේ මිනිසත් බව ලැබීම ම ඉතා දුලබ අවස්ථාවක් බවයි. වාසනාවකට, අපි සියලු දෙනා එම දුලබ අවස්ථාව දැන් ලබා සිටිමු.  එනමුත්, මිනිසාගේ උසස් බව ඔහුගේ ජාතිය, කුලය, ගෝත්‍රය හෝ වෙනත් එවන් ලක්‍ෂණ මත රඳා නොපවතින බැව්‍ පසක් කළ යුතුය. ඔහුගේ ශ්‍රෙෂ්ටත්වය රඳා පවතින්නේ ඔහු ගේ හැසිරීම මත ම පමණි.  මිනිසකු සැප සහ දුක අත්විඳින ආකාරය පවා සබැඳී ඇත්තේ ඔහු මනස, වචනය සහ කය යන තුන් දොරින් ක්‍රියා කරන ආකාරය මත ය.

භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේ සිය දිවියම කැප කළේ මිනිසාව දුකින් මුදවා ගැනීම උදෙසාම ය. අපි උන් වහන්සේ ගේ අනුගාමිකයෝ වෙමු; අපගේ එකම පැතුම මෙසේ දුකින් අත්මිදුනු මිනිසුන්ගෙන් පිරි ලොවක් දැකීම ය.

මිනිස් වර්ගයාගේ අසිරිමත් ප්‍රඥා නිධානය නම් භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේ ගේ ඉගැන්වීමයි. මෙම දහම අපගේ ජීවිත ආලෝකවත් කරන්නේ සතුට ප්‍රමෝදය ළඟා කර දෙමිනි. ඔබම මෙම අසිරිමත් ධර්මය සොයා යන්න; ඒ අනුවම ජීවිතය හසුරුවා ගන්න; සියළු දුකින් අත් මිදෙන්න; උතුම් සැපත (නිවන) පසක් කර ගත් වාසනාවන්ත පිරිසට එක් වන්න|300px|50px| '''පූජ්‍ය ඤාණානන්ද හිමියන්ගෙන් පණිවිඩයක්'''&lt;ref&gt;&lt;br/&gt;'''සටහන''': ඤාණානන්ද හිමියන් ගේ ඉංග්‍රීසි බසින් පළ කර තිබූ ප්‍රකාශයක සිංහල අනුවාදයකි. &lt;/ref&gt;}}

==අමතර ලිපි==
*[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]
*[[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය]]
*[[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා සංඝ සභාව]]
*[[අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
==බාහිර සබැඳි==
'''මහමෙව්නාව'''
* [https://mahamevnawa.lk/news/ බ්ලොග් අඩවිය]
* [https://mahamevnawa.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය]

[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික භික්ෂූහූ]]
[[ප්‍රවර්ගය:හිමිවරුන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]]</text>
      <sha1>e64o5i4gzomhcwd7ujtkd4hlyyfq5t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා</title>
    <ns>10</ns>
    <id>8409</id>
    <revision>
      <id>801112</id>
      <parentid>800999</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 794906 by [[Special:Contributions/Yasasuru|Yasasuru]] ([[User talk:Yasasuru|talk]]): Revert (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>801112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16237" sha1="gbuuazu1v142kgccp4lyktai1anezp5" xml:space="preserve">{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child={{{child|{{{embed|}}}}}}
| bodyclass  = biography vcard

| above      = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader    = {{#ifeq:{{lc: {{{child|{{{embed|}}}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed_title|}}}|'''{{{embed_title|}}}'''}}}}
| subheader2  = {{#switch:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes=&lt;!--empty when this infobox is embedded--&gt;|#default={{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}} }} }}
| subheaderstyle2 = font-size: 125%

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|300|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}}}x200px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption    = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}

| label2     = උච්චාරණය
| data2      = {{{pronunciation|}}}

| label10    = උපත
| data10     = {{br separated entries
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}&lt;/div&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label11    = බව්තිස්ම{{#if:{{{baptized|}}}|z|s}}කරන ලද්දේ
| data11     = {{#if:{{{birth_date|}}}||{{{baptized|{{{baptised|}}}}}}}}

| label12    = අතුරුදහන්වූයේ
| data12     = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}}

| label13    = තත්ත්වය
| data13     = {{{status|{{{disappeared_status|}}}}}}

| label14    = මරණය
| data14     = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label15    = මරණයට&amp;nbsp;හේතුව
| data15     = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}}

| label16    = සිරුර සොයාගැනීම
| data16     = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}}

| label17    = {{#if:{{{burial_place|}}}|මිහිදන් කල ස්ථානය|සැතපෙන ස්ථානය}}
| data17     = {{#if:{{{burial_place|}}}|{{Br separated entries|1={{{burial_place|}}}|2={{{burial_coordinates|}}}}}|{{Br separated entries|1={{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}|2={{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}}}}}
| class17    = label

| label18    = ස්මාරක
| data18     = {{{monuments|}}}

| label21    = අනෙකුත්&amp;nbsp;නම්
| data21     = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{nickname|{{{alias|}}}}}}}}}}}}}}}
| class21    = nickname

| label22    = Siglum
| data22     = {{{siglum|}}}

| label23    = පුරවැසිභාවය
| data23     = {{{citizenship|}}}
| class23    = category

| label24    = අධ්‍යාපනය
| data24     = {{{education|}}}

| label25    = උගත්&amp;nbsp;ශාස්ත්‍රාලය
| data25     = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}}

| label26    = වෘත්තිය{{Pluralize from text|{{{occupation|}}}|plural=s}}
| data26     = {{{occupation|}}}
| class26    = role

| label27    = සක්‍රීය&amp;nbsp;වසර
| data27     = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

| label28    = යුගය
| data28     = {{{era|}}}
| class28    = category

| label29    = සේවායෝජකයා{{Pluralize from text|{{{employer|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data29     = {{{employer|}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{employer|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple employers]]}}}}
| class29    = org

| label30    = {{#if:{{{organisation|}}}|Organisation|සංවිධානය}}{{#if:{{{organizations|}}}|s|{{pluralize from text|{{{organization|{{{organisation|}}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data30     = {{{organisation|{{{organization|{{{organizations|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{organization|{{{organisation|}}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple organizations]]}}}}
| class30    = org

| label31    = නියෝජිතයා{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data31     = {{{agent|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple agents]]}}}}
| class31    = agent

| label32    = සංගණ්‍ය&amp;nbsp;වන්නේ
| data32     = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}}

| label33    = කෘතීන්
| data33     = {{{works|}}}

| label34    = &lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;සංගණ්‍ය කීර්තිය{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=(s)|plural=s}}&lt;/span&gt;
| data34     = {{#if:{{{works|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{credits|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple credits]]}}}}}}

| label35    = Label{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data35     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{label_name|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple labels]]}}}}}}

| label36    = &lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;සංගණ්‍ය කෘතිය&lt;/span&gt;
| data36     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}{{{label_name|}}}||{{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}}}

| label37    = ශෛලීය
| data37     = {{{style|}}}
| class37    = category

| label40    = රූපවාහිනිය
| data40     = {{{television|}}}

| label41    = උස
| data41     = {{#if:{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label42    = {{#if:{{{office|}}}|Office|Title}}
| data42     = {{{office|{{{title|}}}}}}
| class42    = title

| label43    = Term
| data43     = {{{term|}}}

| label44    = පූර්වප්‍රාප්තිකයා
| data44     = {{{predecessor|}}}

| label45    = අනුප්‍රාප්තිකයා
| data45     = {{{successor|}}}

| label46    = දේශපාලන පක්ෂය
| data46     = {{{party|{{{political_party|}}}}}}
| class46    = org

| label47    = Other political&lt;br /&gt;affiliations
| data47     = {{{otherparty|}}}
| class47    = org

| label48    = ව්‍යාපාරය
| data48     = {{{movement|}}}
| class48    = category

| label49    = විරුද්ධවාදියා{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data49     = {{{opponents|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple opponents]]}}}}

| label50    = Board member&amp;nbsp;of
| data50     = {{{boards|}}}

| label51    = {{#if:{{{criminal_charges|}}}|Criminal charges|Criminal charge{{pluralize from text|{{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data51     = {{{criminal_charges|{{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple criminal charges]]}}}}

| label52    = අපරාධ දඬුවම
| data52     = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}}

| label53    = {{#if:{{{judicial status|{{{judicial_status|}}}}}}|Judicial status|Criminal status}}
| data53     = {{#if:{{{judicial status|{{{judicial_status|}}}}}} | {{{judicial status|{{{judicial_status}}}}}} | {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}}}
| class53    = category

| label54    = වල්ලභ{{#if:{{{spouses|}}}|s|{{Pluralize from text|{{{spouse|{{{spouse(s)|}}}}}}|likely=(s)|plural=යන්}}}}
| data54     = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{spouse|{{{spouse(s)|}}}}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple spouses]]}}}}

| label55    = සහකරු{{#if:{{{partners|}}}|s|{{Pluralize from text|{{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}} |likely=(s)|plural=වන්}}}}
| data55     = {{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partners|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{partner|{{{domesticpartner|{{{domestic_partner|{{{partner(s)|}}}}}}}}}}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple partners]]}}}}

| label56    = දරුවන්
| data56     = {{{children|}}}

| label57    = {{#if:{{{parents|}}}|මව්පියන්{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|&lt;!--
               --&gt;{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|මව්පියන්|{{#if:{{{father|}}}|පියා|{{#if:{{{mother|}}}|මව}}}}}}}}
| data57     = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|{{Unbulleted list|{{{father}}} (පියා)|{{{mother}}} (මව)}}|{{{mother|}}}{{{father|}}}}}}}&lt;!--
                 --&gt;{{main other|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple parents]]}}}}

| label58    = ඥාතීන්
| data58     = {{{relations|{{{relatives|}}}}}}

| label59    = පවුල
| data59     = {{{family|}}}

| label60    = Call sign
| data60     = {{{callsign|}}}

| label61    = සම්මාන
| data61     = {{{awards|}}}

| label62    = {{#if:{{{honours|}}}|ගෞරව|ගෞරවයන්}}
| data62     = {{{honours|{{{honors|}}}}}}

| data64     = {{{misc|{{{module|}}}}}}
| data65     = {{{misc2|{{{module2|}}}}}}
| data66     = {{{misc3|{{{module3|}}}}}}
| data67     = {{{misc4|{{{module4|}}}}}}
| data68     = {{{misc5|{{{module5|}}}}}}
| data69     = {{{misc6|{{{module6|}}}}}}

| label70    = වෙබ් අඩවිය
| data70     = {{{website|{{{homepage|{{{URL|{{{url|}}}}}}}}}}}}

| header71   = {{#if:{{{signature|}}}|{{if empty|{{{signature_type|}}}|අත්සන}}}}
| data72     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|class=infobox-signature skin-invert|sizedefault=150px|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}}}

| header73   = {{#if:{{{footnotes|}}}|සටහන්}}
| data74     = {{#if:{{{footnotes|}}}|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox person}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=n&lt;!--this check deliberately flags empty unknown parameters; see talk, December 2022--&gt;
| abovestyle | agent | alias | alma mater | alma_mater | alt | awards | baptised | baptized | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | boards | body discovered | body_discovered | burial_coordinates | burial_place | callsign | caption | child | children | citizenship | credits | criminal charge | criminal penalty | criminal status | criminal_charge | criminal_charges | criminal_penalty | criminal_status | death cause | death_cause | death_date | death_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | domestic_partner | domesticpartner | education | embed | embed_title | employer | era | family | father | footnotes | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | homepage | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image caption | image size | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | imagesize | judicial status | judicial_status | known | known for | known_for | label_name | landscape | misc | misc2 | misc3 | misc4 | misc5 | misc6 | module | module2 | module3 | module4 | module5 | module6 | monuments | mother | movement | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable works | notable_works | occupation | office | opponents | organisation | organization | organizations | other names | other_names | othername | otherparty | parents | partner | partners | partner(s) | party | predecessor | pre-nominals | political_party | post-nominals | pronunciation | relations | relatives | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | siglum | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | signature_type | spouse | spouses | spouse(s) | status | style | successor | template_name | television | term | title | URL | url | website | works | years active | years_active | yearsactive }}&lt;!--
--&gt;{{Main other|{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[Category:Biography template using pronunciation]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{signature|}}}|[[Category:Biography with signature]]}}&lt;!--
--&gt;[[Category:Articles with hCards]]
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| nested = 1
| template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]]
| cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with conflicting parameters}}
| child; embed
| honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals
| honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals
| image_alt; alt
| image size; image_size; imagesize
| image caption; caption; image_caption
| birth_name; birthname
| baptized; baptised
| status; disappeared_status
| death cause; death_cause
| body discovered; body_discovered
| resting place; resting_place; restingplace
| resting place coordinates; resting_place_coordinates; restingplacecoordinates
| other names; other_names; othername; nickname; alias
| alma mater; alma_mater
| years active; years_active; yearsactive
| organisation; organization; organizations
| political_party; party
| known for= known_for; known
| {{#if:{{{works|}}}|works;}} {{#if:{{{credits|}}}|credits;}} {{#if:{{{label_name|}}}|label_name;}} notable works; notable_works
| height_m; height_cm
| office; title
| criminal_charges; criminal charge; criminal_charge
| criminal penalty; criminal_penalty
| judicial status; judicial_status
| criminal status; criminal_status
| spouse; spouses; spouse(s)
| partner; domesticpartner; domestic_partner; partners; partner(s)
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{father|}}}||NULL_}}father
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{mother|}}}||NULL_}}mother
| relations; relatives
| honours; honors
| misc; module
| misc2; module2
| misc3; module3
| misc4; module4
| misc5; module5
| misc6; module6
| website; homepage; URL; url
}}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check
| _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox person with deprecated parameters|_VALUE_]]}}
| preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] with deprecated parameter _VALUE_
| _remove = nationality
}}&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{ප්‍රලේඛනය}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gbuuazu1v142kgccp4lyktai1anezp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>න්‍යාස (ගණිතය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10326</id>
    <revision>
      <id>801120</id>
      <parentid>789451</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102004" sha1="q4x4pw89pgg4vsrjxs6ssags9fq4apv" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Matrix.svg|thumb|247px|right|න්‍යාසයක කිසියම් විශේෂිත නිවේශිතයන් වෙත යොමුව දක්වන්නේ යටකුරු  අනුසාරයෙනි.]]
&lt;!--
න්‍යාසයක් යනු ඍජුකෝණාස්‍රාකාර ව පිළියෙළ කරන ලද සංඛ්‍යා වගුවකි.
--&gt;

[[ගණිතය|ගණිතයෙහි]] '''න්‍යාසයක්''' යනු සංඛ්‍යා සමූහයක, සංකේතයන්හි හෝ ප්‍රකාශනයන්හි ඍජුකෝනාස්‍රාකාරව පිළියෙළකරන ලද වගුවකි. න්‍යාසයක අඩංගු තනි තනි අයිතම එහි මූලාවයව ලෙස හෝ ඇතුලත් කිරීම් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මූලාවයව හයකින් සමන්විත න්‍යාසයක් සඳහා නිදසුනක් පහත දක්වා ඇත.
::&lt;math&gt;
\begin{bmatrix}
1 &amp; 9 &amp; -13 \\
20 &amp; 55 &amp; -6
\end{bmatrix}.
&lt;/math&gt;

සමාන ප්‍රමාණයෙන් යුතු න්‍යාසයන්හි අවයව වෙන් වෙන්ව [[න්‍යාස එකතු කිරීම|එකතු කිරීමට]] හෝ අඩු කිරිමට හැකියාව ඇත. [[න්‍යාස ගුණකිරීම|න්‍යාස ගුණකිරීමේ]] නීතිය වඩාත් සංකීර්ණ වේ. පළමු න්‍යාසයෙහි සිරස් තීරු ගණනට දෙවෙනි න්‍යාසයෙහි තිරස් තීරු ගණන සමානම් පමණක් එම න්‍යාස දෙක ගුණ කිරීමට හැකියව ඇත. [[රේඛීය පරිණාමණ]] නිරූපනය කිරීම න්‍යාසයන්හි ප්‍රධාන භාවිතය වන අතර, {{nowrap|''f''(''x'') {{=}} 4''x''}} ආදී [[රේඛීය ශ්‍රිත]] සාධාරණීකරණය කිරීමටද යොදාගනියි. නිදසුනක් ලෙස, ත්‍රිමාන අවකාශය තුළ දෛශික [[දෛශික පරිවර්තනය|පරිවර්තනය]] රේඛීය පරිණාමණය වේ. R යනු [[පරිවර්තන න්‍යාසය|පරිවර්තන න්‍යාසයක්ද]] v යනු අවකාශයේ ලක්ෂ්‍යයක් විස්තර කරන [[සිරස් තීරු දෛශික|සිරස් තීරු දෛශිකයක්ද]] (එක් සිරස් තීරුවක් පමණක් ඇති න්‍යාසයක්) නම්, Rv ගුණිතය යනු එම ලක්ෂ්‍යය පරිවර්තනයෙන් පසු [[දෛශික පිහිටීම|පිහිටීම]] විස්තර කරන තීරු දෛශිකයයි. න්‍යාස දෙකක ගුණිතය රේඛීය පරිණාමණ දෙකක [[සංයෝජන ශ්‍රිත|සංයෝජනයක්]] නිරූපනයකරනු ලබයි. [[රේඛීය සමීකරණ පද්ධති|රේඛීය සමීකරණ පද්ධතියක]] විසඳුම් ලබා ගැනීම න්‍යාසයන්හි වෙනත් භාවිතයකි. න්‍යාසය [[සමචතුරස්‍රාකාර න්‍යාස|සමචතුරස්‍රාකාර]] නම් එහි [[නිර්ණායකය]] ගණනය කිරීම මඟින් එහි සමහර ගුණ අපෝහනය කිරීමට හැකියාව ඇත. නිදසුනක් ලෙස, සමචතුරස්‍රාකාර න්‍යාසයක නිර්ණායකය ශූන්‍ය නොවන්නේ නම් පමණක් එයට [[න්‍යාසයක ප්‍රතිලෝමය|ප්‍රතිලෝමය]]ක් ඇත. [[අයිගන් අගය සහ අයිගන් දෛශිකය]] රේඛීය පරිණාමණයෙහි ජ්‍යාමිතියට අන්තර් දෘශ්ටිය සලසනු ලබයි.

න්‍යාස බොහෝ විද්‍යාත්මක ක්ෂේත්‍රයන්හි භාවිත සොයාගනු ලබයි. [[භෞතික විද්‍යාව|භෞතික විද්‍යාවෙහි]], විද්‍යුත් පරිපථ, දෘශ්ටි විද්‍යාව සහ [[ක්වොන්ටම් යන්ත්‍ර  විද්‍යාව]] අධ්‍යයනය සඳහා න්‍යාස භාවිතාකරයි. [[පරිගණක ප්‍රස්තාරික ක්‍රමය|පරිගණක ප්‍රස්තාරික ක්‍රමයෙහි]], ද්විමාන තලයෙහි ත්‍රිමාන ප්‍රතිබිම්බ ප්‍රක්ෂේපනය කිරීමට සහ තාත්වික චලිතය පෙනෙන අයුරු නිර්මාණය කිරීමට න්‍යාස භාවිතාකරයි. බහු මාන සඳහා [[ව්‍යුත්පන්න]] සහ [[දර්ශක ඝාතීය]] යොදාගන්නවාසේම පෞරාණික [[ගණිතම විශ්ලේෂණය|විශ්ලේෂණාත්මක]] මත පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීමට [[න්‍යාස කලනය]] යොදාගනියි.

අවුරුදු සිය ගණනක් තිස්සේ වස්තු විෂය වෙමින් වර්තමානය වන විට පර්යේෂණ මට්ටම දක්වාම විහිදී ගිය න්‍යාස ගණනය සඳහා කාර්යක්ෂම ඇල්ගොරිතම සංවර්ධනය කිරීම [[සංඛ්‍යාත්මක විශ්ලේෂණය|සංඛ්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයේද]] ප්‍රධාන කොටසක් වී පවතී. සෛද්ධාන්තිකවත් ප්‍රායෝගිකවත්, [[න්‍යාස වියෝජන ක්‍රමය]] න්‍යාස ගණනය සරල කර දෙයි. එක් එක් න්‍යාස ආකෘති උදා:- [[විරල න්‍යාස]], [[කර්ණය ආසන්න න්‍යාස]], සඳහා ඈඳන ලද ඇල්ගොරිතම [[පරිමිත මුලාවයව ක්‍රමය|පරිමිත මුලාවයව ක්‍රමයේ]] හා වෙනත් න්‍යාස ගණනයන් ඉක්මන් කරවයි. ග්‍රහ තාරකා සිද්ධාන්ත වලදී සහ පරමාණුක සිද්ධාන්ත වලදී අපරිමිත න්‍යාස භාවිතා වෙයි. ශ්‍රිතයක [[ටේලර් ශ්‍රේණිය]] මත බලපාන [[ව්‍යුත්පන්න]] කාරකය නිරූපණය කරන න්‍යාසය ඒ සඳහා ඇති හොඳම නිදසුනයි.

==අර්ථදැක්වීම==
''න්‍යාස'' යනු ගණිතමය ප්‍රකාශනයන්හි [[සෘජුකෝණාස්‍රය|සෘජුකෝණාස්‍රාකාර]] පිළියෙළ කිරීමක් වන අතර එමඟින් [[සංඛ්‍යාව|සංඛ්‍යාවල]] සරල බව ඇතිකරවිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Chapter I.1}}. Alternative references for this book include {{Harvard citations|author=Lang|year=1987b|nb=yes}} and {{Harvard citations|last1=Greub|year=1975|nb=yes}}&lt;/ref&gt; නිදසුනක් ලෙස,

: &lt;math&gt;\mathbf{A} = \begin{bmatrix}

9 &amp; 13 &amp; 6 \\
1 &amp; 11 &amp; 7 \\
3 &amp; 9 &amp; 2 \\
6 &amp; 0 &amp; 7 \end{bmatrix}.&lt;/math&gt;
විකල්ප අංකනයක් ලෙස [[කොටු වරහන|කොටු වරහන්]] වෙනුවට විශාල [[සුළු වරහන|සුළු වරහන්]] යොදාගත හැක :

: &lt;math&gt;\mathbf{A} = \begin{pmatrix}

9 &amp; 13 &amp; 6 \\
1 &amp; 11 &amp; 7 \\
3 &amp; 9 &amp; 2 \\
6 &amp; 0 &amp; 7 \end{pmatrix}.&lt;/math&gt;

න්‍යාසයක තිරස් පේළි සහ සිරස් තීරු අඩංගුවේ. න්‍යාසයක අඩංගු සංඛ්‍යා එහි මූලාවයව ලෙස හෝ ඇතුලත් කිරීම් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. තිරස් පේළි ''m'' ගණනකින් හා සිරස් තීරු ''n'' ගණනකින් යුතු න්‍යාසයක් ''m''-by-''n'' න්‍යාසයක් ලෙස හෝ ''m''&amp;nbsp;×&amp;nbsp;''n'' න්‍යාසයක් ලෙස එහි ප්‍රමාණය විශේෂයෙන් සඳහන් කරන අතර, ''m'' සහ ''n'' එහි මානවේ. ඉහත සඳහන් කර ඇත්තේ 4-by-3 න්‍යාසයකි.
තිරස් පේළි එකක් (1&amp;nbsp;×&amp;nbsp;''n'') පමණක් ඇති න්‍යාස [[තිරස් පේළි දෛශික]] ලෙසද සිරස් තීරු එකක් (''m''&amp;nbsp;×&amp;nbsp;1) පමණක් ඇති න්‍යාස [[සිරස් පේළි දෛශික]] ලෙසද හඳුන්වනු ලබයි. න්‍යාසයක ඕනෑම තිරස් පේළියක් හෝ සිරස් තීරුවක් තිරස් පේළි දෛශිකය හෝ සිරස් තීරු දෛශිකය නිර්ණය කරන අතර, න්‍යාසයෙහි වෙනත් තිරස් පේළි හෝ සිරස් තීරු අනුපිළිවෙළින් ඉවත්කිරීම මඟින් ලබාගත හැකියි. නිසදසුනක් ලෙස, ඉහත '''A''' න්‍යාසයෙහි තුන්වන තිරස් පේළියේ තිරස් පේළි දෛශිකය
:&lt;math&gt;\begin{bmatrix}
3 &amp; 9 &amp; 2 \\ \end{bmatrix}.&lt;/math&gt;
න්‍යාසයක තිරස් පේළිය හෝ සිරස් තීරුව අගයකට අර්ථපහදා දෙන විට, එය අනුරූප තිරස් පේළි දෛශිකයට හෝ සිරස් තීරු දෛශිකයට යොමුකරනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස න්‍යාසයක වෙනස් තිරස් පේළි දෙකක් සමාන බව කිව හැකියි, එහි අර්ථය ඒවායෙහි තිරස් පේළි දෛශිකය සමාන බවයි. සමහර අවස්ථාවලදී තිරස් පේළියක හෝ සිරස් තීරුවක අගය හරියටම අගයන් අනුපිළිවෙළින් ('''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; හි මූලාවයවයකඇතුලත් කිරීම් තත්වික සංඛ්‍යා නම්) න්‍යාසයට වඩා වැඩියෙන් අර්ථපහදා දිය යුතුයි, උදාරණයක් ලෙස න්‍යාසයක තිරස් පේළි අනුරූප සිරස් තීරු වලට සමාන වන විට එය එහි [[තැන් පෙරළුම් න්‍යාසය|තැන් පෙරළුම්]] න්‍යාසයවෙයි.
බොහෝ සෙයින් මෙම ලිපිය තාත්වික සහ සංකීර්ණ න්‍යාස කේන්ද්‍ර කරගෙන ඇත, තව දුරටත් න්‍යාසයක මූලාවයව කෙසේදයත් අනුපිළිවෙළින් තාත්වික හෝ සංකීර්ණ විය හැකියි. බොහෝ සාමාන්‍ය ආකාරයේ ඇතුලත් කිරීම් [[බොහෝ සාමාන්‍ය ඇතුලත් කිරීම්|පහත]] සාකච්ඡා කරනු ලබයි.

===අංකනය===
යම් දෙසකට පැතිර පවත්නා බොහෝ පුළුල් වූ න්‍යාස විශේෂීකරණ අංකනයක් ඇත. සාමාන්‍යයෙන් [[ඉංග්‍රීසි ලොකු අකුරු]] භාවිතයෙන් න්‍යාසයක් දක්වනු ලබන අතර අනුරූප [[ඉංග්‍රීසි කුඩා අකුරු]] සමඟ යටිකුරු දර්ශක දෙකක් යෙදීමෙන් ඇතුලත් කිරීමක් ඉදිරිපත් කරනු ලබයි. ඊට අමතරව ඉංග්‍රීසි ලොකු අකුරු භාවිතයෙන් න්‍යාසයක් සංකේතවත් කරනු ලබයි, බොහෝ ලේඛකයන් විශේෂ [[මුද්‍රණ ශිල්පය|මුද්‍රණ ශිල්පීය විලාසිතා]]භාවිතා කරයි, වෙනත් ගණිතමය දේවල් මඟින් න්‍යාස වල ඇති වෙනස හඳුනා ගැනීමට සුලබව සෘජු තද අකුරු (ඇල නැති) ආධාරකරනු ලබයි.  විකල්ප අංකනයක් ලෙස සෘජු අකුරු සහිතව හෝ රහිතව විචල්‍ය නාමයට යටින් ඉරි දෙකක් ගැසීම සිදුකරනු ලබයි, (e.g., &lt;math&gt;\underline{\underline{A}}&lt;/math&gt;).

න්‍යාසයක ''i'' වෙනි තිරස් පේළියේ සහ ''j'' වෙනි සිරස් තීරුවේ ඇතුලත් කිරීම ''i'',''j'' වන ඇතුළත් කිරීම ලෙස සලකයි. නිදසුනක් ලෙස, ඉහත '''A''' න්‍යාසයේ (2,3) ඇතුළත් කිරිම 7 වේ. '''A''' නම් න්‍යාසයක (''i'', ''j'') ඇතුළත් කිරීම බහුල වශයෙන් භාවිත කරනුයේ ''a''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt; ලෙසිනි. '''A'''[''i,j''] හෝ '''A'''&lt;sub&gt;''i,j''&lt;/sub&gt; යනු මේ සඳහා භාවිතා කරනු ලබන වෙනත් සංකේත වේ.

Sometimes a matrix is referred to by giving a formula for its (''i'',''j'')&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; entry, often with double parenthesis around the formula for the entry, for example, if the (''i'',''j'')&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; entry of '''A''' were given by ''a''&lt;sub&gt;''ij''&lt;/sub&gt;, '''A''' would be denoted ((''a''&lt;sub&gt;''ij''&lt;/sub&gt;)).

An asterisk is commonly used to refer to whole rows or columns in a matrix. For example, ''a''&lt;sub&gt;''i'',∗&lt;/sub&gt; refers to the i&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; row of '''A''', and ''a''&lt;sub&gt;∗,''j''&lt;/sub&gt; refers to the j&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; column of '''A'''. The set of all ''m''-by-''n'' matrices is denoted &lt;math&gt;\mathbb{M}&lt;/math&gt;(''m'', ''n'').

A common shorthand is
:'''A''' = [''a''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt;]&lt;sub&gt;''i'' = 1,...,''m''; ''j'' = 1,...,''n''&lt;/sub&gt; or more briefly '''A''' = [''a''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt;]&lt;sub&gt;''m''×''n''&lt;/sub&gt;
to define an ''m'' × ''n'' matrix '''A'''. Usually the entries ''a&lt;sub&gt;i,j&lt;/sub&gt;'' are defined separately for all integers {{nowrap|1 ≤ ''i'' ≤ ''m''}} and {{nowrap|1 ≤ ''j'' ≤ ''n''}}. They can however sometimes be given by one formula; for example the 3-by-4 matrix
:&lt;math&gt;\mathbf A = \begin{bmatrix}
0 &amp; -1 &amp; -2 &amp; -3\\
1 &amp; 0 &amp; -1 &amp; -2\\
2 &amp; 1 &amp; 0 &amp; -1
\end{bmatrix}&lt;/math&gt;
can alternatively be specified by '''A''' = [''i'' − ''j'']&lt;sub&gt;''i'' = 1,2,3; ''j'' = 1,...,4&lt;/sub&gt;, or simply '''A''' = ((''i''-''j'')), where the size of the matrix is understood.

Some programming languages start the numbering of rows and columns at zero, in which case the entries of an ''m''-by-''n'' matrix are indexed by {{nowrap|0 ≤ ''i'' ≤ ''m'' − 1}} and {{nowrap|0 ≤ ''j'' ≤ ''n'' − 1}}.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1=Oualline | year=2003|loc=Ch. 5|nb=yes}}&lt;/ref&gt; This article follows the more common convention in mathematical writing where enumeration starts from 1.

==මූලික ක්‍රියාකාරකම්==
{{Main|Matrix addition|Scalar multiplication|Transpose|Row operations}}
There are a number of operations that can be applied to modify matrices called ''matrix addition'', ''scalar multiplication'' and ''transposition''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition I.2.1 (addition), Definition I.2.4 (scalar multiplication), and Definition I.2.33 (transpose)}}&lt;/ref&gt; These form the basic techniques to deal with matrices.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Operation
! Definition
! Example
|-
| Addition
| The ''sum'' '''A'''+'''B''' of two ''m''-by-''n'' matrices '''A''' and '''B''' is calculated entrywise:
:('''A''' + '''B''')&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt; = '''A'''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt; + '''B'''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt;, where 1 ≤ ''i'' ≤ ''m'' and 1 ≤ ''j'' ≤ ''n''.
|
&lt;math&gt;

\begin{bmatrix}
1 &amp; 3 &amp; 1 \\
1 &amp; 0 &amp; 0
\end{bmatrix}
+
\begin{bmatrix}
0 &amp; 0 &amp; 5  \\
7 &amp; 5 &amp; 0
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
1+0 &amp; 3+0 &amp; 1+5 \\
1+7 &amp; 0+5 &amp; 0+0
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
1 &amp; 3 &amp; 6 \\
8 &amp; 5 &amp; 0
\end{bmatrix}
&lt;/math&gt;
|-
| Scalar multiplication
| The ''scalar multiplication c'''''A''' of a matrix '''A''' and a number ''c'' (also called a [[scalar (mathematics)|scalar]] in the parlance of [[abstract algebra]]) is given by multiplying every entry of '''A''' by ''c'':
:{{nowrap begin}}(''c'''''A''')&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt; = ''c'' &amp;middot; '''A'''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt;.{{nowrap end}}
| &lt;math&gt;2 \cdot

\begin{bmatrix}
1 &amp; 8 &amp; -3 \\
4 &amp; -2 &amp; 5
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
2 \cdot 1 &amp; 2\cdot 8 &amp; 2\cdot -3 \\
2\cdot 4 &amp; 2\cdot -2 &amp; 2\cdot 5
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
2 &amp; 16 &amp; -6 \\
8 &amp; -4 &amp; 10
\end{bmatrix}
&lt;/math&gt;
|-
| Transpose
| The ''transpose'' of an ''m''-by-''n'' matrix '''A''' is the ''n''-by-''m'' matrix '''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt; (also denoted '''A'''&lt;sup&gt;tr&lt;/sup&gt; or &lt;sup&gt;t&lt;/sup&gt;'''A''') formed by turning rows into columns and vice versa:
:{{nowrap begin}}('''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;)&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt; = '''A'''&lt;sub&gt;''j'',''i''&lt;/sub&gt;.{{nowrap end}}
| &lt;math&gt;

\begin{bmatrix}
1 &amp; 2 &amp; 3 \\
0 &amp; -6 &amp; 7
\end{bmatrix}^T =

\begin{bmatrix}
1 &amp; 0 \\
2 &amp; -6 \\
3 &amp; 7
\end{bmatrix}
&lt;/math&gt;
|}

Familiar properties of numbers extend to these operations of matrices: for example, addition is [[commutative]], i.e., the matrix sum does not depend on the order of the summands: '''A'''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;'''B'''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;'''B'''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;'''A'''.&lt;ref&gt;
{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem I.2.6}}
&lt;/ref&gt;
The transpose is compatible with addition and scalar multiplication, as expressed by (''c'''''A''')&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt; = ''c''('''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;) and ('''A'''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;'''B''')&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;=&amp;nbsp;'''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;+&amp;nbsp;'''B'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;. Finally, ('''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;)&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;=&amp;nbsp;'''A'''.
&lt;!--Another, much less often used notion of matrix addition is the [[direct sum (matrix)|direct sum]].--&gt;

[[Row operations]] are ways to change matrices. There are three types of row operations: row switching, that is interchanging two rows of a matrix; row multiplication, multiplying all entries of a row by a non-zero constant; and finally row addition, which means adding a multiple of a row to another row. These row operations are used in a number of ways including solving linear equations and finding inverses.

==න්‍යාස ගුණකිරීම,රේඛීය සමීකරණ සහ රේඛීය පරිණාමණ==
{{Main|Matrix multiplication}}
[[Image:Matrix multiplication diagram 2.svg|right|200px|thumb|Schematic depiction of the matrix product '''AB''' of two matrices '''A''' and '''B'''.]]
''Multiplication'' of two matrices is defined only if the number of columns of the left matrix is the same as the number of rows of the right matrix. If '''A''' is an ''m''-by-''n'' matrix and '''B''' is an ''n''-by-''p'' matrix, then their ''matrix product'' '''AB''' is the ''m''-by-''p'' matrix whose entries are given by [[dot product]] of the corresponding row of '''A''' and the corresponding column of '''B''':

:&lt;cite id=matrix_product&gt;&lt;math&gt; [\mathbf{AB}]_{i,j} = A_{i,1}B_{1,j} + A_{i,2}B_{2,j} + \cdots + A_{i,n}B_{n,j} = \sum_{r=1}^n A_{i,r}B_{r,j},&lt;/math&gt;&lt;/cite&gt;

where 1 ≤ ''i'' ≤ ''m'' and 1 ≤ ''j'' ≤ ''p''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition I.2.20}}&lt;/ref&gt; For example, the underlined entry 1 in the product is calculated as {{math|(1 × 1) + (0 × 1) + (2 × 0) {{=}} 1:}}

:&lt;math&gt;
\begin{align}
\begin{bmatrix}
\underline{1} &amp; \underline 0 &amp; \underline 2 \\
-1 &amp; 3 &amp; 1 \\
\end{bmatrix}

\begin{bmatrix}
3 &amp; \underline 1 \\
2 &amp; \underline 1 \\
1 &amp; \underline 0 \\
\end{bmatrix}
&amp;=
\begin{bmatrix}
5 &amp; \underline 1 \\
4 &amp; 2 \\
\end{bmatrix}.
\end{align}
&lt;/math&gt;

Matrix multiplication satisfies the rules ('''AB''')'''C''' = '''A'''('''BC''') ([[associativity]]), and ('''A'''+'''B''')'''C''' = '''AC'''+'''BC''' as well as '''C'''('''A'''+'''B''') = '''CA'''+'''CB''' (left and right [[distributivity]]), whenever the size of the matrices is such that the various products are defined.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem I.2.24}}&lt;/ref&gt; The product '''AB''' may be defined without '''BA''' being defined, namely if '''A''' and '''B''' are ''m''-by-''n'' and ''n''-by-''k'' matrices, respectively, and {{nowrap|''m'' ≠ ''k''.}} Even if both products are defined, they need not be equal, i.e., generally one has
:'''AB''' ≠ '''BA''',
i.e., &lt;cite id=non_commutative&gt;matrix multiplication is not [[commutativity|commutative]],&lt;/cite&gt; in marked contrast to (rational, real, or complex) numbers whose product is independent of the order of the factors. An example of two matrices not commuting with each other is:
:&lt;math&gt;\begin{bmatrix}
1 &amp; 2\\
3 &amp; 4\\
\end{bmatrix}

\begin{bmatrix}
0 &amp; 1\\
0 &amp; 0\\
\end{bmatrix}=
\begin{bmatrix}
0 &amp; 1\\
0 &amp; 3\\
\end{bmatrix},
&lt;/math&gt;
whereas
:&lt;math&gt;\begin{bmatrix}
0 &amp; 1\\
0 &amp; 0\\
\end{bmatrix}

\begin{bmatrix}
1 &amp; 2\\
3 &amp; 4\\
\end{bmatrix}=
\begin{bmatrix}
3 &amp; 4\\
0 &amp; 0\\
\end{bmatrix}
.&lt;/math&gt;

The [[identity matrix]] '''I'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; of size ''n'' is the ''n''-by-''n'' matrix in which all the elements on the [[main diagonal]] are equal to 1 and all other elements are equal to 0, e.g.
: &lt;math&gt;

\mathbf{I}_3 =
\begin{bmatrix}
1 &amp; 0 &amp; 0 \\
0 &amp; 1 &amp; 0 \\
0 &amp; 0 &amp; 1
\end{bmatrix}.
&lt;/math&gt;
It is called identity matrix because multiplication with it leaves a matrix unchanged: {{nowrap begin}}'''MI'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; = '''I'''&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt;'''M''' = '''M'''{{nowrap end}} for any ''m''-by-''n'' matrix '''M'''.

Besides the ordinary matrix multiplication just described, there exist other less frequently used operations on matrices that can be considered forms of multiplication, such as the [[Hadamard product]] and the [[Kronecker product]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Horn | last2=Johnson |year=1985|loc=Ch. 4 and 5|nb=yes}}&lt;/ref&gt; They arise in solving matrix equations such as the [[Sylvester equation]].

===රේඛීය සමීකරණ===
{{Main|Linear equation|System of linear equations}}
A particular case of matrix multiplication is tightly linked to ''linear equations'': if '''x''' designates a column vector (i.e., ''n''×1-matrix) of ''n'' variables ''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ..., ''x''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;, and '''A''' is an ''m''-by-''n'' matrix, then the matrix equation
:'''Ax''' = '''b''',
where '''b''' is some ''m''×1-column vector, is equivalent to the system of linear equations
:''A''&lt;sub&gt;1,1&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; + ''A''&lt;sub&gt;1,2&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + ... + ''A''&lt;sub&gt;1,''n''&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; = ''b''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
:...
:''A''&lt;sub&gt;''m'',1&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; + ''A''&lt;sub&gt;''m'',2&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + ... + ''A''&lt;sub&gt;''m'',''n''&lt;/sub&gt;''x''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; = ''b''&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt; .&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=I.2.21 and 22}}&lt;/ref&gt;
This way, matrices can be used to compactly write and deal with multiple linear equations, i.e., systems of linear equations.

===රේඛීය පරිණාමණ===
{{Main|Linear transformation|Transformation matrix}}
[[Image:Area parallellogram as determinant.svg|thumb|right|The vectors represented by a 2-by-2 matrix correspond to the sides of a unit square transformed into a parallelogram.]]
Matrices and matrix multiplication reveal their essential features when related to ''linear transformations'', also known as ''linear maps''. &lt;cite id=linear_maps&gt;A real ''m''-by-''n'' matrix '''A''' gives rise to a linear transformation '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; → '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt; mapping each vector '''x''' in '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; to the (matrix) product '''Ax''', which is a vector in '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt;. Conversely, each linear transformation ''f'': '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; → '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt; arises from a unique ''m''-by-''n'' matrix '''A''': explicitly, the {{nowrap|(''i'', ''j'')-entry}} of '''A''' is the ''i''&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; coordinate of ''f''('''e'''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt;), where {{nowrap begin}}'''e'''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt; = (0,...,0,1,0,...,0){{nowrap end}} is the [[unit vector]] with 1 in the ''j''&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; position and 0 elsewhere.&lt;/cite&gt; The matrix '''A''' is said to represent the linear map ''f'', and '''A''' is called the ''transformation matrix'' of ''f''.

For example, the 2&amp;times;2 matrix

:&lt;math&gt;
\mathbf A = \begin{bmatrix} a &amp; c\\b &amp; d \end{bmatrix}\,
&lt;/math&gt;

can be viewed as the transform of the [[unit square]] into a [[parallelogram]] with vertices at {{nowrap|(0, 0)}}, {{nowrap|(''a'', ''b'')}}, {{nowrap|(''a'' + ''c'', ''b'' + ''d'')}}, and {{nowrap|(''c'', ''d'')}}. The parallelogram pictured at the right is obtained by multiplying '''A''' with each of the column vectors &lt;math&gt;\begin{bmatrix} 0 \\ 0 \end{bmatrix}, \begin{bmatrix} 1 \\ 0 \end{bmatrix}, \begin{bmatrix} 1 \\ 1 \end{bmatrix} &lt;/math&gt; and &lt;math&gt;\begin{bmatrix}0 \\ 1\end{bmatrix}&lt;/math&gt; in turn. These vectors define the vertices of the unit square. 

The following table shows a number of [[2 × 2 real matrices|2-by-2 matrices]] with the associated linear maps of '''R'''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. The blue original is mapped to the green grid and shapes, the origin (0,0) is marked with a black point.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-
| [[Shear mapping|Horizontal shear]] with m=1.25.
| Horizontal flip
| [[Squeeze mapping]] with r=3/2
|[[Scaling (geometry)|Scaling]] by a factor of 3/2
|&lt;cite id=rotation_matrix&gt;[[Rotation matrix|Rotation]] by π/6&lt;sup&gt;R&lt;/sup&gt; = 30°&lt;/cite&gt;
|-
| &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
1 &amp; 1.25  \\
0 &amp; 1 \end{bmatrix}&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
-1 &amp; 0  \\
0 &amp; 1 \end{bmatrix}&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
3/2 &amp; 0  \\
0 &amp; 2/3 \end{bmatrix}&lt;/math&gt;
|&lt;math&gt;\begin{bmatrix}
3/2 &amp; 0  \\
0 &amp; 3/2 \end{bmatrix}&lt;/math&gt;
|&lt;math&gt;\begin{bmatrix}\cos(\pi / 6^{R}) &amp; -\sin(\pi / 6^{R})\\ \sin(\pi / 6^{R}) &amp; \cos(\pi / 6^{R})\end{bmatrix}&lt;/math&gt;
|-
|width=20%| [[Image:VerticalShear m=1.25.svg|175px]]
|width=20%| [[Image:Flip map.svg|150px]]
|width=20%| [[Image:Squeeze r=1.5.svg|150px]]
|width=20%| [[Image:Scaling by 1.5.svg|125px]]
|width=20%| [[Image:Rotation by pi over 6.svg|125px]]
|}

Under the [[bijection|1-to-1 correspondence]] between matrices and linear maps, matrix multiplication corresponds to [[function composition|composition]] of maps:&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Greub | year=1975 |nb=yes|loc=Section III.2}}&lt;/ref&gt; if a ''k''-by-''m'' matrix '''B''' represents another linear map ''g'' : '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt; → '''R'''&lt;sup&gt;''k''&lt;/sup&gt;, then the composition {{nowrap|''g'' ∘ ''f''}} is represented by '''BA''' since
:(''g'' ∘ ''f'')('''x''') = ''g''(''f''('''x''')) = ''g''('''Ax''') = '''B'''('''Ax''') = ('''BA''')'''x'''.
The last equality follows from the above-mentioned associativity of matrix multiplication.

The [[rank of a matrix]] '''A''' is the maximum number of [[linear independence|linearly independent]] row vectors of the matrix, which is the same as the maximum number of linearly independent column vectors.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition II.3.3}}&lt;/ref&gt; Equivalently it is the [[Hamel dimension|dimension]] of the [[Image (mathematics)|image]] of the linear map represented by '''A'''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Greub | year=1975 |nb=yes|loc=Section III.1}}&lt;/ref&gt; The [[rank-nullity theorem]] states that the dimension of the [[kernel (matrix)|kernel]] of a matrix plus the rank equals the number of columns of the matrix.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem II.3.22}}&lt;/ref&gt;

==සමචතුරස්‍රාකාර න්‍යාස==&lt;!-- This section is linked from [[Orthogonal matrix]] --&gt;
A ''square matrix'' is a matrix with the same number of rows and columns. An ''n''-by-''n'' matrix is known as a square matrix of order ''n.'' Any two square matrices of the same order can be added and multiplied. A square matrix '''A''' is called ''[[invertible matrix|invertible]]'' or ''non-singular'' if there exists a matrix '''B''' such that
: '''AB''' = '''I'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition I.2.28}}&lt;/ref&gt;
This is equivalent to '''BA''' = '''I'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition I.5.13}}&lt;/ref&gt; Moreover, if '''B''' exists, it is unique and is called the ''[[inverse matrix]]'' of '''A''', denoted '''A'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.

The entries A&lt;sub&gt;''i'',''i''&lt;/sub&gt; form the [[main diagonal]] of a matrix. The [[trace of a matrix|trace]], tr('''A''') of a square matrix '''A''' is the sum of its diagonal entries. While, as mentioned [[#non commutative|above]], matrix multiplication is not commutative, the trace of the product of two matrices is independent of the order of the factors: tr('''AB''') = tr('''BA''').&lt;ref&gt;This is immediate from the definition of matrix multiplication.
:&lt;math&gt;\scriptstyle\operatorname{tr}(\mathsf{AB}) = \sum_{i=1}^m \sum_{j=1}^n A_{ij} B_{ji} = \operatorname{tr}(\mathsf{BA}).&lt;/math&gt;&lt;/ref&gt;

Also, the trace of a matrix is equal to that of its transpose, i.e., {{nowrap begin}}tr('''A''') = tr('''A'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;){{nowrap end}}.

If all entries outside the main diagonal are zero, '''A''' is called a [[diagonal matrix]]. If only all entries above (below) the main diagonal are zero, '''A''' is called a lower [[triangular matrix]] (upper triangular matrix, respectively). For example, if ''n'' = 3, they look like

:&lt;math&gt;
      \begin{bmatrix}
           d_{11} &amp; 0 &amp; 0 \\
           0 &amp; d_{22} &amp; 0 \\
           0 &amp; 0 &amp; d_{33} \\
        \end{bmatrix}
&lt;/math&gt; (diagonal), &lt;math&gt;
      \begin{bmatrix}
           l_{11} &amp; 0 &amp; 0 \\
           l_{21} &amp; l_{22} &amp; 0 \\
           l_{31} &amp; l_{32} &amp; l_{33} \\
        \end{bmatrix}
&lt;/math&gt; (lower) and &lt;math&gt;
        \begin{bmatrix}
           u_{11} &amp; u_{12} &amp; u_{13} \\
           0 &amp; u_{22} &amp; u_{23} \\
           0 &amp; 0 &amp; u_{33} \\
        \end{bmatrix}&lt;/math&gt;  (upper triangular matrix).

===නිර්ණායකය===
{{Main|Determinant}}
[[Image:Determinant Example.png|thumb|300px|right|A linear transformation on '''R'''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; given by the indicated matrix. The determinant of this matrix is −1, as the area of the green parallelogram at the right is 1, but the map reverses the [[orientation (mathematics)|orientation]], since it turns the counterclockwise orientation of the vectors to a clockwise one.]]

The ''determinant'' det('''A''') or |'''A'''| of a square matrix '''A''' is a number encoding certain properties of the matrix. A matrix is invertible [[if and only if]] its determinant is nonzero. Its [[absolute value]] equals the area (in '''R'''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) or volume (in '''R'''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) of the image of the unit square (or cube), while its sign corresponds to the orientation of the corresponding linear map: the determinant is positive if and only if the orientation is preserved. 

The determinant of 2-by-2 matrices is given by
:&lt;math&gt;\det \begin{pmatrix}a&amp;b\\c&amp;d\end{pmatrix} = ad-bc.&lt;/math&gt;
When the determinant is equal to one, then the matrix represents an [[2 × 2 real matrices#Equi-areal mapping|equi-areal mapping]]. The determinant of 3-by-3 matrices involves 6 terms ([[rule of Sarrus]]). The more lengthy [[Leibniz formula for determinants|Leibniz formula]] generalises these two formulae to all dimensions.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition III.2.1}}&lt;/ref&gt;

The determinant of a product of square matrices equals the product of their determinants: {{nowrap begin}}det('''AB''') = det('''A''') · det('''B''').&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem III.2.12}}&lt;/ref&gt;{{nowrap end}} Adding a multiple of any row to another row, or a multiple of any column to another column, does not change the determinant. Interchanging two rows or two columns affects the determinant by multiplying it by −1.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Corollary III.2.16}}&lt;/ref&gt; Using these operations, any matrix can be transformed to a lower (or upper) triangular matrix, and for such matrices the determinant equals the product of the entries on the main diagonal; this provides a method to calculate the determinant of any matrix. Finally, the [[Laplace expansion]] expresses the determinant in terms of [[minor (linear algebra)|minors]], i.e., determinants of smaller matrices.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Mirsky|year = 1990|nb = yes|loc=Theorem 1.4.1}}&lt;/ref&gt; This expansion can be used for a recursive definition of determinants (taking as starting case the determinant of a 1-by-1 matrix, which is its unique entry, or even the determinant of a 0-by-0 matrix, which is 1), that can be seen to be equivalent to the Leibniz formula. Determinants can be used to solve [[linear system]]s using [[Cramer's rule]], where the division of the determinants of two related square matrices equates to the value of each of the system's variables.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem III.3.18}}&lt;/ref&gt;

===අයිගන් අගයන් සහ අයිගන් දෛශික===
{{Main|Eigenvalue, eigenvector and eigenspace|l1=Eigenvalues and eigenvectors}}
A number λ and a non-zero vector '''v''' satisfying
:'''Av''' = λ'''v'''
are called an ''eigenvalue'' and an ''eigenvector'' of '''A''', respectively.&lt;ref group=nb&gt;''Eigen'' means &quot;own&quot; in [[ජර්මානු භාෂාව|ජර්මානු]] and in [[Dutch language|Dutch]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition III.4.1}}&lt;/ref&gt; The number λ is an eigenvalue of an ''n''×''n''-matrix '''A''' if and only if '''A'''−λ'''I'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; is not invertible, which is [[logical equivalence|equivalent]] to
:&lt;math&gt;\det(\mathsf{A}-\lambda \mathsf{I}) = 0.\ &lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Definition III.4.9}}&lt;/ref&gt;
The function ''p''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt;(''t'') = det('''A'''−''t'''''I''') is called the [[characteristic polynomial]] of '''A''', its [[degree of a polynomial|degree]] is ''n''. Therefore ''p''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt;(''t'') has at most ''n'' different roots, i.e., eigenvalues of the matrix.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Brown|year = 1991|nb = yes|loc=Corollary III.4.10}}&lt;/ref&gt; They may be complex even if the entries of '''A''' are real. According to the [[Cayley–Hamilton theorem]], {{nowrap begin}}''p''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt;('''A''') = '''0'''{{nowrap end}}, that is to say, the characteristic polynomial applied to the matrix itself yields the [[zero matrix]].

===සමමිතිය===
A square matrix '''A''' that is equal to its transpose, i.e., {{nowrap begin}}'''A''' = '''A'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;{{nowrap end}}, is a [[symmetric matrix]].  If instead, '''A''' was equal to the negative of its transpose, i.e., {{nowrap begin}}'''A''' = −'''A'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;,{{nowrap end}} then '''A''' is a [[skew-symmetric matrix]]. In complex matrices, symmetry is often replaced by the concept of [[Hermitian matrix|Hermitian matrices]], which satisfy '''A'''&lt;sup&gt;∗&lt;/sup&gt; = '''A''', where the star or [[asterisk]] denotes the [[conjugate transpose]] of the matrix, i.e., the transpose of the [[complex conjugate]] of '''A'''.

By the [[spectral theorem]], real symmetric matrices and complex Hermitian matrices have an [[eigenbasis]]; i.e., every vector is expressible as a [[linear combination]] of eigenvectors. In both cases, all eigenvalues are real.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Theorem 2.5.6}}&lt;/ref&gt; This theorem can be generalized to infinite-dimensional situations related to matrices with infinitely many rows and columns, see [[#Infinite matrices|below]].

===නිශ්චිත භාවය===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; text-align:center; margin:0ex 0ex 1ex 1ex;&quot;
|-
|  colspan=2 | Matrix '''A'''; definiteness; associated quadratic form ''Q''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt;(''x'',''y''); &lt;br /&gt; set of vectors (''x'',''y'') such that ''Q''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt;(''x'',''y'')=1
|-
| &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
1/4 &amp; 0\\
0 &amp; 1/4\end{bmatrix}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
1/4 &amp; 0\\
0 &amp; -1/4\end{bmatrix}&lt;/math&gt;
|-
| positive definite || indefinite
|-
| 1/4 ''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + 1/4''y''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || 1/4 ''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; − 1/4 ''y''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| [[Image:Ellipse in coordinate system with semi-axes labelled.svg|150px]] &lt;br /&gt;[[Ellipse]] || [[Image:Hyperbola2.png|100px]]&lt;br /&gt;[[Hyperbola]]
|}
A symmetric ''n''×''n''-matrix is called'' [[positive-definite matrix|positive-definite]]'' (respectively negative-definite; indefinite), if for all nonzero vectors '''x'''&amp;nbsp;∈&amp;nbsp;'''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; the associated [[quadratic form]] given by
:&lt;cite id=quadratic_forms&gt;''Q''('''x''') = '''x'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;'''Ax'''&lt;/cite&gt;
takes only positive values (respectively only negative values; both some negative and some positive values).&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Chapter 7}}&lt;/ref&gt; If the quadratic form takes only non-negative (respectively only non-positive) values, the symmetric matrix is called positive-semidefinite (respectively negative-semidefinite); hence the matrix is indefinite precisely when it is neither positive-semidefinite nor negative-semidefinite.

A symmetric matrix is positive-definite if and only if all its eigenvalues are positive.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Theorem 7.2.1}}&lt;/ref&gt; The table at the right shows two possibilities for 2-by-2 matrices.

Allowing as input two different vectors instead yields the [[bilinear form]] associated to '''A''':
:''B''&lt;sub&gt;'''A'''&lt;/sub&gt; ('''x''', '''y''') = '''x'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;'''Ay'''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Example 4.0.6, p. 169}}&lt;/ref&gt;

==සංඛ්‍යාත්මක ආකාර==
In addition to theoretical knowledge of properties of matrices and their relation to other fields, it is important for practical purposes to perform matrix calculations effectively and precisely. The domain studying these matters is called [[numerical linear algebra]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Bau III|last2=Trefethen|year = 1997|nb = yes}}&lt;/ref&gt; As with other numerical situations, two main aspects are the [[complexity analysis|complexity of algorithms]] and their [[numerical stability]]. Many problems can be solved by both direct algorithms or iterative approaches. For example, finding eigenvectors can be done by finding a [[sequence (mathematics)|sequence]] of vectors '''x'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; [[Limit of a sequence|converging]] to an eigenvector when ''n'' tends to [[infinity]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Householder|year=1975|loc=Ch. 7|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

Determining the complexity of an algorithm means finding [[upper bound]]s or estimates of how many elementary operations such as additions and multiplications of scalars are necessary to perform some algorithm, e.g., multiplication of matrices. For example, calculating the matrix product of two ''n''-by-''n'' matrix using the definition given above needs ''n''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; multiplications, since for any of the ''n''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; entries of the product, ''n'' multiplications are necessary. The [[Strassen algorithm]] outperforms this &quot;naive&quot; algorithm; it needs only ''n''&lt;sup&gt;2.807&lt;/sup&gt; multiplications.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Golub|last2=Van Loan|year = 1996|nb = yes|loc=Algorithm 1.3.1}}&lt;/ref&gt; A refined approach also incorporates specific features of the computing devices.

In many practical situations additional information about the matrices involved is known. An important case are [[sparse matrix|sparse matrices]], i.e., matrices most of whose entries are zero. There are specifically adapted algorithms for, say, solving linear systems '''Ax''' = '''b''' for sparse matrices '''A''', such as the [[conjugate gradient method]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Golub|last2=Van Loan|year = 1996|nb = yes|loc=Chapters 9 and 10, esp. section 10.2}}&lt;/ref&gt;

An algorithm is, roughly speaking, numerically stable, if little deviations (such as rounding errors) do not lead to big deviations in the result. For example, calculating the inverse of a matrix via [[Laplace's formula]] (Adj ('''A''') denotes the [[adjugate matrix]] of '''A''')
:'''A'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; = Adj('''A''') / det('''A''')
may lead to significant rounding errors if the determinant of the matrix is very small. The [[matrix norm|norm of a matrix]] can be used to capture the [[Condition number|conditioning]] of linear algebraic problems, such as computing a matrix' inverse.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Golub|last2=Van Loan|year = 1996|nb = yes|loc=Chapter 2.3}}&lt;/ref&gt;

Although most [[computer language]]s are not designed with commands or libraries for matrices, as early as the 1970s, some engineering desktop computers such as the [[HP 9830]] had ROM cartridges to add BASIC commands for matrices. Some computer languages such as [[APL (programming language)|APL]] were designed to manipulate matrices, and [[List of numerical analysis software|various mathematical programs]] can be used to aid computing with matrices.&lt;ref&gt;For example, [[Mathematica]], see {{Harvard citations | last1=Wolfram  |year=2003|loc=Ch. 3.7|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

===න්‍යාස වියෝජන ක්‍රම===
{{Main|Matrix decomposition|Matrix diagonalization|Gaussian elimination|Montante's method}}
There are several methods to render matrices into a more easily accessible form. They are generally referred to as ''matrix transformation'' or ''matrix decomposition'' techniques. The interest of all these decomposition techniques is that they preserve certain properties of the matrices in question, such as determinant, rank or inverse, so that these quantities can be calculated after applying the transformation, or that certain matrix operations are algorithmically easier to carry out for some types of matrices.

The [[LU decomposition]] factors matrices as a product of lower ('''L''') and an upper [[triangular matrix|triangular matrices]] ('''U''').&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Press | last2=Flannery | last3=Teukolsky |year=1992|nb=yes}}&lt;/ref&gt; Once this decomposition is calculated, linear systems can be solved more efficiently, by a simple technique called [[forward substitution|forward and back substitution]]. Likewise, inverses of triangular matrices are algorithmically easier to calculate. The ''Gaussian elimination'' is a similar algorithm; it transforms any matrix to [[row echelon form]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Stoer | last2=Bulirsch |year=2002|nb=yes|loc=Section 4.1}}&lt;/ref&gt; Both methods proceed by multiplying the matrix by suitable [[elementary matrix|elementary matrices]], which correspond to [[permutation matrix|permuting rows or columns]] and adding multiples of one row to another row. [[Singular value decomposition]] expresses any matrix '''A''' as a product '''UDV'''&lt;sup&gt;∗&lt;/sup&gt;, where '''U''' and '''V''' are [[unitary matrix|unitary matrices]] and '''D''' is a diagonal matrix.

[[File:Jordan blocks.svg|right|thumb|A matrix in Jordan normal form. The grey blocks are called Jordan blocks.]]
The [[eigendecomposition]] or ''diagonalization'' expresses '''A''' as a product '''VDV'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;, where '''D''' is a diagonal matrix and '''V''' is a suitable invertible matrix.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Theorem 2.5.4}}&lt;/ref&gt;  If '''A''' can be written in this form, it is called [[diagonalizable matrix|diagonalizable]]. More generally, and applicable to all matrices, the Jordan decomposition transforms a matrix into [[Jordan normal form]], that is to say matrices whose only nonzero entries are the eigenvalues λ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; to λ&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; of '''A''', placed on the main diagonal and possibly entries equal to one directly above the main diagonal, as shown at the right.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Horn|last2=Johnson|year = 1985|nb = yes|loc=Ch. 3.1, 3.2}}&lt;/ref&gt;  Given the eigendecomposition, the ''n''&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; power of '''A''' (i.e., ''n''-fold iterated matrix multiplication) can be calculated via
:'''A'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; = ('''VDV'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;)&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; = '''VDV'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;'''VDV'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;...'''VDV'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; = '''VD'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;'''V'''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
and the power of a diagonal matrix can be calculated by taking the corresponding powers of the diagonal entries, which is much easier than doing the exponentiation for '''A''' instead. This can be used to compute the [[matrix exponential]] ''e''&lt;sup&gt;'''A'''&lt;/sup&gt;, a need frequently arising in solving [[linear differential equation]]s, [[matrix logarithm]]s and [[square root of a matrix|square roots of matrices]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Arnold|last2=Cooke|year=1992|nb=yes|loc=Sections 14.5, 7, 8}}&lt;/ref&gt; To avoid numerically [[condition number|ill-conditioned]] situations, further algorithms such as the [[Schur decomposition]] can be employed.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Bronson |year=1989|nb=yes|loc=Ch. 15}}&lt;/ref&gt;

==වීජීය සංක්ෂේපන ආකාරය සහ සාධාරණීකරණය==
Matrices can be generalized in different ways. Abstract algebra uses matrices with entries in more general [[Field (mathematics)|fields]] or even [[Ring (mathematics)|rings]], while linear algebra codifies properties of matrices in the notion of linear maps. It is possible to consider matrices with infinitely many columns and rows. Another extension are [[tensors]], which can be seen as higher-dimensional arrays of numbers, as opposed to vectors, which can often be realised as sequences of numbers, while matrices are rectangular or two-dimensional array of numbers.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Coburn|year = 1955|nb = yes|loc=Ch. V}}&lt;/ref&gt; Matrices, subject to certain requirements tend to form [[group (mathematics)|groups]] known as matrix groups.

===න්‍යාස සමඟ බොහෝ සාමාන්‍ය ඇතුලත් කිරීම්===
This article focuses on matrices whose entries are real or [[complex number]]s. &lt;cite id=more_general_entries&gt;However, matrices can be considered with much more general types of entries than real or complex numbers.&lt;/cite&gt; As a first step of generalization, any [[field (mathematics)|field]], i.e., a [[set (mathematics)|set]] where [[addition]], [[subtraction]], [[multiplication]] and [[Division (mathematics)|division]] operations are defined and well-behaved, may be used instead of '''R''' or '''C''', for example [[rational number]]s or [[finite field]]s. For example, [[coding theory]] makes use of matrices over finite fields. Wherever [[eigenvalue]]s are considered, as these are roots of a polynomial they may exist only in a larger field than that of the coefficients of the matrix; for instance they may be complex in case of a matrix with real entries. The possibility to reinterpret the entries of a matrix as elements of a larger field (e.g., to view a real matrix as a complex matrix whose entries happen to be all real) then allows considering each square matrix to possess a full set of eigenvalues. Alternatively one can consider only matrices with entries in an [[algebraically closed field]], such as '''C''', from the outset.

More generally, abstract algebra makes great use of matrices with entries in a [[ring (mathematics)|ring]] ''R''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 2002|nb = yes|loc=Chapter XIII}}&lt;/ref&gt; Rings are a more general notion than fields in that no division operation exists. The very same addition and multiplication operations of matrices extend to this setting, too. The set M(''n'', ''R'') of all square ''n''-by-''n'' matrices over ''R'' is a ring called [[matrix ring]], isomorphic to the [[endomorphism ring]] of the left ''R''-[[module (mathematics)|module]] ''R''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 2002|nb =yes|loc=XVII.1, p. 643}}&lt;/ref&gt; If the ring ''R'' is [[commutative ring|commutative]], i.e., its multiplication is commutative, then M(''n'', ''R'') is a unitary noncommutative (unless ''n'' = 1) [[associative algebra]] over ''R''. The [[determinant]] of square matrices over a commutative ring ''R'' can still be defined using the [[Leibniz formula (determinant)|Leibniz formula]]; such a matrix is invertible if and only if its determinant is [[invertible]] in ''R'', generalising the situation over a field ''F'', where every nonzero element is invertible.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 2002|nb =yes|loc=Proposition XIII.4.16}}&lt;/ref&gt; Matrices over [[superring]]s are called [[supermatrix|supermatrices]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Reichl|year=2004|nb=yes|loc=Section L.2}}&lt;/ref&gt;

Matrices do not always have all their entries in the same ring – or even in any ring at all. One special but common case is [[block matrix|block matrices]], which may be considered as matrices whose entries themselves are matrices. The entries need not be quadratic matrices, and thus need not be members of any ordinary [[Ring (mathematics)|ring]]; but their sizes must fulfil certain compatibility conditions.

===රේඛීය සිතියම් වලට ඇති සබැඳියාව===
Linear maps '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; → '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt; are equivalent to ''m''-by-''n'' matrices, as described [[#linear maps|above]]. More generally, any linear map {{nowrap|''f'': ''V'' → ''W''}} between finite-[[Hamel dimension|dimensional]] [[vector space]]s can be described by a matrix '''A''' = (''a''&lt;sub&gt;''ij''&lt;/sub&gt;), after choosing [[basis (linear algebra)|bases]] '''v'''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ..., '''v'''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; of ''V'', and '''w'''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ..., '''w'''&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt; of ''W'' (so ''n'' is the dimension of ''V'' and ''m'' is the dimension of ''W''), which is such that
:&lt;math&gt;f(\mathbf{v}_j) = \sum_{i=1}^m a_{i,j} \mathbf{w}_i\qquad\mbox{for }j=1,\ldots,n.&lt;/math&gt;
In other words, column ''j'' of ''A'' expresses the image of '''v'''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt; in terms of the basis vectors '''w'''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; of ''W''; thus this relation uniquely determines the entries of the matrix '''A'''. Note that the matrix depends on the choice of the bases: different choices of bases give rise to different, but [[Matrix equivalence|equivalent matrices]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Greub | year=1975 |nb=yes|loc=Section III.3}}&lt;/ref&gt; Many of the above concrete notions can be reinterpreted in this light, for example, the transpose matrix '''A'''&lt;sup&gt;''T''&lt;/sup&gt; describes the [[Transpose of a linear map|transpose of the linear map]] given by '''A''', with respect to the [[dual space|dual bases]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Greub | year=1975 |nb=yes|loc=Section III.3.13}}&lt;/ref&gt;

More generally, the set of ''m''×''n'' matrices can be used to represent the ''R''-linear maps between the free modules ''R''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt; and ''R''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; for an arbitrary ring ''R'' with unity.  When ''n''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''m'' composition of these maps is possible, and this gives rise to the [[matrix ring]] of ''n''×''n'' matrices representing the [[endomorphism ring]] of ''R''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;.

===න්‍යාස කාණ්ඩ===
{{Main|Matrix group}}
A [[group (mathematics)|group]] is a mathematical structure consisting of a set of objects together with a [[binary operation]], i.e., an operation combining any two objects to a third, subject to certain requirements.&lt;ref&gt;See any standard reference in group.&lt;/ref&gt; A group in which the objects are matrices and the group operation is matrix multiplication is called a ''matrix group''.&lt;ref group=nb&gt;Additionally, the group is required to be [[closed subset|closed]] in the general linear group.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Baker|year = 2003|nb = yes|loc=Def. 1.30}}&lt;/ref&gt; Since in a group every element has to be invertible, the most general matrix groups are the groups of all invertible matrices of a given size, called the [[general linear group]]s.

Any property of matrices that is preserved under matrix products and inverses can be used to define further matrix groups. For example, matrices with a given size and with a determinant of 1 form a [[subgroup]] of (i.e., a smaller group contained in) their general linear group, called a [[special linear group]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Baker|year = 2003|nb = yes|loc=Theorem 1.2}}&lt;/ref&gt; [[orthogonal matrix|Orthogonal matrices]], determined by the condition
:'''M'''&lt;sup&gt;T&lt;/sup&gt;'''M''' = '''I''',
form the [[orthogonal group]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Artin|year = 1991|nb = yes|loc=Chapter 4.5}}&lt;/ref&gt;  They are called ''orthogonal'' since the associated linear transformations of '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; preserve angles in the sense that the [[scalar product]] of two vectors is unchanged after applying '''M''' to them:
:('''Mv''') &amp;middot; ('''Mw''') = '''v''' &amp;middot; '''w'''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Artin|year = 1991|nb = yes|loc=Theorem 4.5.13}}&lt;/ref&gt;
Every [[finite group]] is [[isomorphic]] to a matrix group, as one can see by considering the [[regular representation]] of the [[symmetric group]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Rowen| year=2008|loc=Example 19.2, p. 198|nb=yes}}&lt;/ref&gt; General groups can be studied using matrix groups, which are comparatively well-understood, by means of [[representation theory]].&lt;ref&gt;See any reference in representation theory or [[group representation]].&lt;/ref&gt;

===අපරිමිත න්‍යාස===
It is also possible to consider matrices with infinitely many rows and/or columns&lt;ref&gt;See the item &quot;Matrix&quot; in {{Harvard citations | editor1-last=Itõ | year=1987 |nb=yes}}&lt;/ref&gt; even if, being infinite objects, one cannot write down such matrices explicitly. All that matters is that for every element in the set indexing rows, and every element in the set indexing columns, there is a well-defined entry (these index sets need not even be subsets of the natural numbers). The basic operations of addition, subtraction, scalar multiplication and transposition can still be defined without problem; however matrix multiplication may involve infinite summations to define the resulting entries, and these are not defined in general.

If ''R'' is any ring with unity, then the ring of endomorphisms of &lt;math&gt;M=\bigoplus_{i\in I}R&lt;/math&gt; as a right ''R'' module is isomorphic to the ring of '''column finite matrices''' &lt;math&gt;\mathbb{CFM}_I(R)&lt;/math&gt; whose entries are indexed by &lt;math&gt;I\times I&lt;/math&gt;, and whose columns each contain only finitely many nonzero entries.  The endomorphisms of ''M'' considered as a left ''R'' module result in an analogous object, the '''row finite matrices''' &lt;math&gt;\mathbb{RFM}_I(R)&lt;/math&gt; whose rows each only have finitely many nonzero entries.

If infinite matrices are used to describe linear maps, then only those matrices can be used all of whose columns have but a finite number of nonzero entries, for the following reason. For a matrix '''A''' to describe a linear map ''f'': ''V''→''W'', bases for both spaces must have been chosen; recall that by definition this means that every vector in the space can be written uniquely as a (finite) [[linear combination]] of basis vectors, so that written as a (column) vector&amp;nbsp;''v'' of coefficients, only finitely many entries ''v''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; are nonzero. Now the columns of '''A''' describe the images by ''f'' of individual basis vectors of ''V'' in the basis of ''W'', which is only meaningful if these columns have only finitely many nonzero entries. There is no restriction on the rows of ''A'' however: in the product '''A'''·''v'' there are only finitely many nonzero coefficients of ''v'' involved, so every one of its entries, even if it is given as an infinite sum of products, involves only finitely many nonzero terms and is therefore well defined. Moreover this amounts to forming a linear combination of the columns of '''A''' that effectively involves only finitely many of them, whence the result has only finitely many nonzero entries, because each of those columns do. One also sees that products of two matrices of the given type is well defined (provided as usual that the column-index and row-index sets match), is again of the same type, and corresponds to the composition of linear maps.

If ''R'' is a [[normed ring]], then the condition of row or column finiteness can be relaxed.  With the norm in place, [[absolutely convergent series]] can be used instead of finite sums.  For example, the matrices whose column sums are absolutely convergent sequences form a ring.  Analogously of course, the matrices whose row sums are absolutely convergent series also form a ring.  

In that vein, infinite matrices can also be used to describe [[Hilbert space#Operators on Hilbert spaces|operators on Hilbert spaces]], where convergence and [[Continuous function|continuity]] questions arise, which again results in certain constraints that have to be imposed. However, the explicit point of view of matrices tends to obfuscate the matter,&lt;ref group=nb&gt;&quot;Not much of matrix theory carries over to infinite-dimensional spaces, and what does is not so useful, but it sometimes helps.&quot; {{Harvard citations | last1=Halmos |year=1982 | loc=p. 23, Chapter 5|nb=yes}}&lt;/ref&gt; and the abstract and more powerful tools of [[functional analysis]] can be used instead.

===ශූන්‍ය න්‍යාස===
An ''empty matrix'' is a matrix in which the number of rows or columns (or both) is zero.&lt;ref&gt;&quot;Empty Matrix: A matrix is empty if either its row or column dimension is zero&quot;, [http://www.omatrix.com/manual/glossary.htm Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429015728/http://omatrix.com/manual/glossary.htm |date=2009-04-29 }}, O-Matrix v6 User Guide&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;A matrix having at least one dimension equal to zero is called an empty matrix&quot;, [http://www.system.nada.kth.se/unix/software/matlab/Release_14.1/techdoc/matlab_prog/ch_dat29.html MATLAB Data Structures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228102653/http://www.system.nada.kth.se/unix/software/matlab/Release_14.1/techdoc/matlab_prog/ch_dat29.html |date=2009-12-28 }}&lt;/ref&gt; Empty matrices help dealing with maps involving the [[zero vector space]]. For example, if ''A'' is a 3-by-0 matrix ''A'' and ''B'' is a 0-by-3 matrix, then ''AB'' is the 3-by-3 zero matrix corresponding to the null map from a 3-dimensional space ''V'' to itself, while ''BA'' is a 0-by-0 matrix. There is no common notation for empty matrices, but most [[computer algebra system]]s allow creating and computing with them. The determinant of the 0-by-0 matrix is 1 as follows from regarding the [[empty product]] occurring in the Leibniz formula for the determinant as 1. This value is also consistent with the fact that the identity map from any finite dimensional space to itself has determinant&amp;nbsp;1, a fact that is often used as a part of the characterization of determinants.

==භාවිතය==
There are numerous applications of matrices, both in mathematics and other sciences. Some of them merely take advantage of the compact representation of a set of numbers in a matrix. For example, in [[game theory]] and [[economics]], the [[payoff matrix]] encodes the payoff for two players, depending on which out of a given (finite) set of alternatives the players choose.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1=Fudenberg | last2=Tirole|year=1983|nb=yes|loc=Section 1.1.1}}&lt;/ref&gt; [[Text mining]] and automated [[thesaurus]] compilation makes use of [[document-term matrix|document-term matrices]] such as [[tf-idf]] to track frequencies of certain words in several documents.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Manning |year=1999|loc=Section 15.3.4|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

Complex numbers can be represented by particular real 2-by-2 matrices via
:&lt;math&gt;a + ib \leftrightarrow \begin{bmatrix}
a &amp; -b  \\
b &amp; a \end{bmatrix},&lt;/math&gt;
under which addition and multiplication of complex numbers and matrices correspond to each other. For example, 2-by-2 rotation matrices represent the multiplication with some complex number of [[absolute value]] 1, as [[#rotation matrix|above]]. A similar interpretation is possible for [[quaternion]]s.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Ward  | year=1997 | loc=Ch. 2.8|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

Early [[encryption]] techniques such as the [[Hill cipher]] also used matrices. However, due to the linear nature of matrices, these codes are comparatively easy to break.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Stinson|year=2005|loc=Ch. 1.1.5 and 1.2.4|nb=yes}}&lt;/ref&gt; [[Computer graphics]] uses matrices both to represent objects and to calculate transformations of objects using affine [[rotation matrix|rotation matrices]] to accomplish tasks such as projecting a three-dimensional object onto a two-dimensional screen, corresponding to a theoretical camera observation.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Association for Computing Machinery |year=1979|loc=Ch. 7|nb=yes}}&lt;/ref&gt; Matrices over a [[polynomial ring]] are important in the study of [[control theory]].

[[Chemistry]] makes use of matrices in various ways, particularly since the use of [[Quantum mechanics|quantum theory]] to discuss [[chemical bond|molecular bonding]] and [[spectroscopy]]. Examples are the [[overlap matrix]] and the [[Fock matrix]] used in solving the [[Roothaan equations]] to obtain the [[molecular orbital]]s of the [[Hartree–Fock]] method.

===ප්‍රස්තාරික සිද්ධාන්තය===
[[Image:Labelled undirected graph.svg|150px|thumb|right|An undirected graph with adjacency matrix &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
2 &amp; 1 &amp; 0 \\
1 &amp; 0 &amp; 1 \\
0 &amp; 1 &amp; 0
\end{bmatrix}.&lt;/math&gt;]]
The [[adjacency matrix]] of a [[finite graph]] is a basic notion of [[graph theory]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Godsil|last2=Royle|year = 2004|nb = yes|loc=Ch. 8.1}}&lt;/ref&gt; It saves which vertices of the graph are connected by an edge. Matrices containing just two different values (0 and 1 meaning for example &quot;yes&quot; and &quot;no&quot;) are called [[logical matrix|logical matrices]]. The [[distance matrix|distance (or cost) matrix]] contains information about distances of the edges.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Punnen| year=2002|nb = yes}}&lt;/ref&gt; These concepts can be applied to [[website]]s connected [[hyperlink]]s or cities connected by roads etc., in which case (unless the road network is extremely dense) the matrices tend to be [[sparse matrix|sparse]], i.e., contain few nonzero entries. Therefore, specifically tailored matrix algorithms can be used in [[network theory]].

===විශ්ලේෂණය සහ ජ්‍යාමිතිය===
The [[Hessian matrix]] of a [[differentiable function]] ''ƒ'': '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; → '''R''' consists of the [[second derivative]]s of ''ƒ'' with respect to the several coordinate directions, i.e.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 1987a|nb = yes|loc=Ch. XVI.6}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;H(f) = \left [\frac {\partial^2f}{\partial x_i \, \partial x_j} \right ].&lt;/math&gt;
[[Image:Saddle point.png|left|thumb|At the [[saddle point]] (''x''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0, ''y''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0) (red) of the function ''f''(''x'',&amp;minus;''y'') =&amp;nbsp;''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;minus;&amp;nbsp;''y''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, the Hessian matrix &lt;math&gt;\begin{bmatrix}
2 &amp; 0 \\
0 &amp; -2
\end{bmatrix}&lt;/math&gt; is [[indefinite matrix|indefinite]].]]It encodes information about the local growth behaviour of the function: given a [[critical point (mathematics)|critical point]] '''x'''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&amp;nbsp;...,&amp;nbsp;''x''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;), i.e., a point where the first [[partial derivatives]] &lt;math&gt;\partial f / \partial x_i&lt;/math&gt; of ''ƒ'' vanish, the function has a [[local minimum]] if the Hessian matrix is [[positive definite matrix|positive definite]]. [[Quadratic programming]] can be used to find global minima or maxima of quadratic functions closely related to the ones attached to matrices (see [[#quadratic forms|above]]).&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Nocedal | year=2006 | loc=Ch. 16|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

Another matrix frequently used in geometrical situations is the &lt;cite id=Jacobi_matrix&gt;[[Jacobian matrix and determinant|Jacobi matrix]]&lt;/cite&gt; of a differentiable map ''f'': '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt; → '''R'''&lt;sup&gt;''m''&lt;/sup&gt;. If ''f''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ..., ''f''&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt; denote the components of ''f'', then the Jacobi matrix is defined as &lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 1987a|nb = yes|loc=Ch. XVI.1}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;J(f) = \left [\frac {\partial f_i}{\partial x_j} \right ]_{1 \leq i \leq m, 1 \leq j \leq n}.&lt;/math&gt;
If ''n'' &gt; ''m'', and if the rank of the Jacobi matrix attains its maximal value ''m'', ''f'' is locally invertible at that point, by the [[implicit function theorem]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 1987a|nb = yes|loc=Ch. XVI.5}}. For a more advanced, and more general statement see {{Harvard citations|last1 =  Lang|year = 1969|nb = yes|loc=Ch. VI.2}}&lt;/ref&gt;

[[Partial differential equation]]s can be classified by considering the matrix of coefficients of the highest-order differential operators of the equation. For [[elliptic partial differential equation]]s this matrix is positive definite, which has decisive influence on the set of possible solutions of the equation in question.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Gilbarg|last2=Trudinger|year=2001|nb = yes}}&lt;/ref&gt;

The [[finite element method]] is an important numerical method to solve partial differential equations, widely applied in simulating complex physical systems. It attempts to approximate the solution to some equation by piecewise linear functions, where the pieces are chosen with respect to a sufficiently fine grid, which in turn can be recast as a matrix equation.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Šolin|year=2005|nb = yes|loc=Ch. 2.5}}. See also [[stiffness method]].&lt;/ref&gt;

{{clear}}

===සම්භාවිතා සිද්ධාන්ත සහ සංඛ්‍යානය===
[[File:Markov chain.png|right|thumb|280px|Two different Markov chains. The chart depicts the number of particles (of a total of 1000) in state &quot;2&quot;. Both limiting values can be determined from the transition matrices, which are given by &lt;math&gt;\begin{bmatrix}.7&amp;0\\.3&amp;1\end{bmatrix} &lt;/math&gt; (red) and &lt;math&gt;\begin{bmatrix}.7&amp;.2\\.3&amp;.8\end{bmatrix} &lt;/math&gt; (black).]]
[[Stochastic matrix|Stochastic matrices]] are square matrices whose rows are [[probability vector]]s, i.e., whose entries sum up to one. Stochastic matrices are used to define [[Markov chain]]s with finitely many states.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Latouche |last2=Ramaswami |year = 1999|nb = yes}}&lt;/ref&gt; A row of the stochastic matrix gives the probability distribution for the next position of some particle currently in the state that corresponds to the row. Properties of the Markov chain like [[absorbing state]]s, i.e., states that any particle attains eventually, can be read off the eigenvectors of the transition matrices.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =  Mehata|last2=Srinivasan|year = 1978|nb = yes|loc=Ch. 2.8}}&lt;/ref&gt;

Statistics also makes use of matrices in many different forms.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Healy|first=Michael|title=Matrices for Statistics|year=1986|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780198507024|authorlink=Michael Healy (statistician)}}&lt;/ref&gt; [[Descriptive statistics]] is concerned with describing data sets, which can often be represented in matrix form, by reducing the amount of data. The [[covariance matrix]] encodes the mutual [[variance]] of several [[random variable]]s.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Krzanowski | year=1988 | loc=Ch. 2.2., p. 60|nb=yes}}&lt;/ref&gt; Another technique using matrices are [[linear least squares]], a method that approximates a finite set of pairs (''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''y''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;), (''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''y''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), ..., (''x''&lt;sub&gt;''N''&lt;/sub&gt;, ''y''&lt;sub&gt;''N''&lt;/sub&gt;), by a linear function
:''y''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ≈ ''ax''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; + ''b'', ''i'' = 1, ..., ''N''
which can be formulated in terms of matrices, related to the [[singular value decomposition]] of matrices.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Krzanowski | year=1988 | loc=Ch. 4.1|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

[[Random matrix|Random matrices]] are matrices whose entries are random numbers, subject to suitable [[probability distribution]]s, such as [[matrix normal distribution]]. Beyond probability theory, they are applied in domains ranging from [[number theory]] to [[physics]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Conrey |year=2007|nb=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Zabrodin | last2=Brezin  | last3=Kazakov  | last4=Serban | last5=Wiegmann | year=2006|nb=yes}}&lt;/ref&gt;

===සමමිති සහ භෞතික විද්‍යාව තුළ පරිණාමණ===
{{See|Symmetry in physics}}
Linear transformations and the associated [[symmetry|symmetries]] play a key role in modern physics. For example, [[elementary particle]]s in [[quantum field theory]] are classified as representations of the [[Lorentz group]] of special relativity and, more specifically, by their behavior under the [[spin group]].  Concrete representations involving the [[Pauli matrices]] and more general [[gamma matrices]] are an integral part of the physical description of [[fermion]]s, which behave as [[spinor]]s.&lt;ref&gt;
{{Harvard citations|last1 =Itzykson|last2=Zuber|year =1980 |nb = yes|loc=Ch. 2}}&lt;/ref&gt; For the three lightest [[quark]]s, there is a group-theoretical representation involving the [[special unitary group]] SU(3); for their calculations, physicists use a convenient matrix representation known as the [[Gell-Mann matrices]], which are also used for the SU(3) [[gauge group]] that forms the basis of the modern description of strong nuclear interactions, [[quantum chromodynamics]]. The [[Cabibbo&amp;ndash;Kobayashi&amp;ndash;Maskawa matrix]], in turn, expresses the fact that the basic quark states that are important for [[weak interaction]]s are not the same as, but linearly related to the basic quark states that define particles with specific and distinct [[mass]]es.&lt;ref&gt;
see {{Harvard citations|last1 =Burgess|last2=Moore|year = 2007|nb = yes|loc=section 1.6.3. (SU(3)), section 2.4.3.2. (Kobayashi&amp;ndash;Maskawa matrix)}}&lt;/ref&gt;

===ක්වොන්ටම් ගති ස්වභාවයේ රේඛීය සංයෝජන===
The first model of [[quantum mechanics]] ([[Werner Heisenberg|Heisenberg]], 1925) represented the theory's operators by infinite-dimensional matrices acting on quantum states.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Schiff|year = 1968|nb = yes|loc=Ch. 6}}&lt;/ref&gt; This is also referred to as [[matrix mechanics]]. One particular example is the [[density matrix]] that characterizes the &quot;mixed&quot; state of a quantum system as a linear combination of elementary, &quot;pure&quot; [[eigenstates]].&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Bohm|year = 2001|nb = yes|loc=sections II.4 and II.8}}&lt;/ref&gt;

Another matrix serves as a key tool for describing the scattering experiments that form the cornerstone of experimental particle physics: Collision reactions such as occur in [[particle accelerator]]s, where non-interacting particles head towards each other and collide in a small interaction zone, with a new set of non-interacting particles as the result, can be described as the scalar product of outgoing particle states and a linear combination of ingoing particle states.  The linear combination is given by a matrix known as the [[S-matrix]], which encodes all information about the possible interactions between particles.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Weinberg|year =1995|nb = yes|loc=Ch. 3}}&lt;/ref&gt;

===සාමාන්‍ය ක්‍රම===
A general application of matrices in physics is to the description of linearly coupled harmonic systems. The [[equation of motion|equations of motion]] of such systems can be described in matrix form, with a mass matrix multiplying a generalized velocity to give the kinetic term, and a force matrix multiplying a displacement vector to characterize the interactions. The best way to obtain solutions is to determine the system's [[eigenvector]]s, its [[normal mode]]s, by diagonalizing the matrix equation. Techniques like this are crucial when it comes to the internal dynamics of [[molecules]]: the internal vibrations of systems consisting of mutually bound component atoms.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Wherrett|year = 1987|nb = yes|loc=part II}}&lt;/ref&gt; They are also needed for describing mechanical vibrations, and oscillations in electrical circuits.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Riley|last2=Hobson|last3=Bence|year = 1997|nb = yes|loc=7.17}}&lt;/ref&gt;

===ජ්‍යාමිතික දෘශ්ටි විද්‍යාව===
[[Geometrical optics]] provides further matrix applications. In this approximative theory, the [[light wave|wave nature]] of light is neglected. The result is a model in which [[light ray]]s are indeed [[ray (geometry)|geometrical rays]]. If the deflection of light rays by optical elements is small, the action of a [[lens (optics)|lens]] or reflective element on a given light ray can be expressed as multiplication of a two-component vector with a two-by-two matrix called [[ray transfer matrix]]: the vector's components are the light ray's slope and its distance from the optical axis, while the matrix encodes the properties of the optical element. Actually, there are two kinds of matrices, viz. a ''refraction matrix'' describing the refraction at a lens surface, and a ''translation matrix'', describing the translation of the plane of reference to the next refracting surface, where another refraction matrix applies.
The optical system, consisting of a combination of lenses and/or reflective elements, is simply described by the matrix resulting from the product of the components' matrices.&lt;ref&gt;{{Harvard citations|last1 =Guenther|year =1990 |nb = yes|loc=Ch. 5}}&lt;/ref&gt;

===ඉලෙක්ට්‍රෝනික විද්‍යාව===
Traditional [[mesh analysis]] in electronics leads to a system of linear equations that can be described with a matrix.

The behaviour of many [[Electronics|electronic]] components can be described using matrices. Let ''A'' be a 2-dimensional vector with the component's input voltage ''v''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; and input current ''i''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; as its elements, and let ''B'' be a 2-dimensional vector with the component's output voltage ''v''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; and output current ''i''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; as its elements. Then the behaviour of the electronic component can be described by  ''B'' = ''H'' '''·''' ''A'', where ''H'' is a 2 x 2 matrix containing one [[Electrical impedance|impedance]] element (''h''&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;), one [[admittance]] element (''h''&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;) and two [[Dimensionless quantity|dimensionless]] elements (''h''&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt; and ''h''&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;). Calculating a circuit now reduces to multiplying matrices.

==ඉතිහාසය==
Matrices have a long history of application in solving [[linear equations]]. The [[Chinese mathematics|Chinese text]] ''[[The Nine Chapters on the Mathematical Art]]'' (''Jiu Zhang Suan Shu''), from between 300 BC and AD 200, is the first example of the use of matrix methods to solve [[System of linear equations|simultaneous equations]],&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Shen | last2=Crossley | last3=Lun | year=1999|nb=yes}} cited by {{Harvard citations | last1=Bretscher | year=2005|nb=yes|loc=p. 1}}&lt;/ref&gt; including the concept of [[determinant]]s, over 1000 years before its publication by the [[Japanese mathematics|Japanese mathematician]] [[Seki Kowa|Seki]] in 1683{{Citation needed|date=September 2010}} and the German mathematician [[Gottfried Leibniz|Leibniz]] in 1693. [[Gabriel Cramer|Cramer]] presented [[Cramer's rule|his rule]] in 1750.

Early matrix theory emphasized determinants more strongly than matrices and an independent matrix concept akin to the modern notion emerged only in 1858, with [[Arthur Cayley|Cayley's]] ''Memoir on the theory of matrices''.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Cayley  | year=1889|nb=yes|loc=vol. II, p. 475–496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citations | editor1-last=Dieudonné| year=1978|loc=Vol. 1, Ch. III, p. 96|nb=yes}}&lt;/ref&gt; The term &quot;matrix&quot; ([[Latin]] for &quot;womb&quot;, derived from ''[[wikt:mater#Latin|mater]]''&amp;mdash;mother&lt;ref&gt;{{Citation |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/matrix|title=Merriam–Webster dictionary|accessdate=April, 20th 2009 |publisher=[[Merriam–Webster]]}}&lt;/ref&gt;) was coined by [[J. J. Sylvester|Sylvester]], who understood a matrix as an object giving rise to a number of determinants today called [[minor (linear algebra)|minor]]s, that is to say, determinants of smaller matrices that derive from the original one by removing columns and rows.&lt;ref&gt;Per the [[Oxford English Dictionary|OED]] the first usage of the word &quot;matrix&quot; with respect to mathematics appears in J. J. Sylvester in London, Edinb. &amp; Dublin Philos. Mag. 37 (1850), p. 369:  &quot;We ‥commence‥ with an oblong arrangement of terms consisting, suppose, of m lines and n columns. This will not in itself represent a determinant, but is, as it were, a Matrix out of which we may form various systems of determinants by fixing upon a number p, and selecting at will p lines and p columns, the squares corresponding to which may be termed determinants of the pth order.&lt;/ref&gt; In a 1851 paper, Sylvester explains:  
: I have in previous papers defined a &quot;Matrix&quot; as a rectangular array of terms, out of which different systems of determinants may be engendered as from the womb of a common parent.&lt;ref&gt;The Collected Mathematical Papers of James Joseph Sylvester: 1837–1853, [http://books.google.com/books?id=5GQPlxWrDiEC&amp;pg=PA247&amp;dq=sylvester+matrix+womb&amp;hl=en&amp;ei=uJakTaytCoOv8gPa5cG5Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8&amp;ved=0CE8Q6AEwBw#v=onepage&amp;q&amp;f=false Paper 37], p. 247&lt;/ref&gt;

The study of determinants sprang from several sources.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Knobloch | year=1994 |nb=yes}}&lt;/ref&gt; [[number theory|Number-theoretical]] problems led Gauss to relate coefficients of [[quadratic form]]s, i.e., expressions such as {{nowrap|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''xy'' − 2''y''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,}} and [[linear map]]s in three dimensions to matrices. [[Gotthold Eisenstein|Eisenstein]] further developed these notions, including the remark that, in modern parlance, [[matrix product]]s are [[non-commutative]]. [[Augustin Cauchy|Cauchy]] was the first to prove general statements about determinants, using as definition of the determinant of a matrix '''A''' = [''a''&lt;sub&gt;''i'',''j''&lt;/sub&gt;] the following: replace the powers ''a''&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;''k''&lt;/sup&gt; by ''a''&lt;sub&gt;''jk''&lt;/sub&gt; in the [[polynomial]]
:&lt;math&gt;a_1 a_2 \cdots a_n \prod_{i &lt; j} (a_j - a_i)\;,&lt;/math&gt;
where Π denotes the [[multiplication|product]] of the indicated terms. He also showed, in 1829, that the [[eigenvalue]]s of symmetric matrices are real.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Hawkins | year=1975 |nb=yes}}&lt;/ref&gt; [[Carl Gustav Jakob Jacobi|Jacobi]] studied &quot;functional determinants&quot;—later called [[Jacobian matrix and determinant|Jacobi determinant]]s by Sylvester—which can be used to describe geometric transformations at a local (or [[infinitesimal]]) level, see [[#Jacobi matrix|above]]; [[Leopold Kronecker|Kronecker's]] ''Vorlesungen über die Theorie der Determinanten''&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Kronecker | editor1-last=Hensel |year=1897|nb=yes}}&lt;/ref&gt; and [[Karl Weierstrass|Weierstrass']] ''Zur Determinantentheorie'',&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Weierstrass | year=1915 |volume=3|loc=pp. 271–286|nb=yes}}&lt;/ref&gt; both published in 1903, first treated determinants [[axiom]]atically, as opposed to previous more concrete approaches such as the mentioned formula of Cauchy. At that point, determinants were firmly established.

Many theorems were first established for small matrices only, for example the [[Cayley–Hamilton theorem]] was proved for 2×2 matrices by Cayley in the aforementioned memoir, and by [[William Rowan Hamilton|Hamilton]] for 4×4 matrices. [[Georg Frobenius|Frobenius]], working on [[bilinear form]]s, generalized the theorem to all dimensions (1898). Also at the end of the 19th century the [[Gauss–Jordan elimination]] (generalizing a special case now known as [[Gauss elimination]]) was established by [[Wilhelm Jordan (geodesist)|Jordan]]. In the early 20th century, matrices attained a central role in linear algebra.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Bôcher | year=2004|nb=yes}}&lt;/ref&gt; partially due to their use in classification of the [[hypercomplex number]] systems of the previous century.

The inception of [[matrix mechanics]] by [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] and [[Pascual Jordan|Jordan]] led to studying matrices with infinitely many rows and columns.&lt;ref&gt;{{Harvard citations | last1=Mehra | last2=Rechenberg | year=1987|nb=yes}}&lt;/ref&gt; Later, [[John von Neumann|von Neumann]] carried out the [[mathematical formulation of quantum mechanics]], by further developing [[functional analysis|functional analytic]] notions such as [[linear operator]]s on [[Hilbert space]]s, which, very roughly speaking, correspond to [[Euclidean space]], but with an infinity of [[Hamel dimension|independent directions]].

===ලෝක ඉතිහාසයේ ගණිතය තුළ න්‍යසයන්හි වෙනත් භාවිත===
The word has been used in unusual ways by at least two authors of historical importance.

[[Bertrand Russell]] and [[Alfred North Whitehead]] in their ''Principia Mathematica'' (1910–1913) use the word '''matrix''' in the context of their [[Axiom of reducibility]]. They proposed this axiom as a means to reduce any function to one of lower type, successively, so that at the “bottom” (0 order) the function is identical to its [[Extension (predicate logic)|extension]]:
:“Let us give the name of ''matrix'' to any function, of however many variables, which does not involve any [[apparent variable]]s. Then any possible function other than a matrix is derived from a matrix by means of generalization, i.e., by considering the proposition which asserts that the function in question is true with all possible values or with some value of one of the arguments, the other argument or arguments remaining undetermined”.&lt;ref&gt;Alfred North Whitehead and Bertrand Russell (1913) ''Principia Mathematica to *56'', Cambridge at the University Press, Cambridge UK (republished 1962) cf page 162ff.&lt;/ref&gt;
For example a function Φ(''x, y'') of two variables ''x'' and ''y'' can be reduced to a ''collection'' of functions of a single variable, e.g., ''y'', by “considering” the function for all possible values of “individuals” ''a&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;'' substituted in place of variable ''x''. And then the resulting collection of functions of the single variable ''y'', i.e., ∀a&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;: Φ(''a&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;, y''), can be reduced to a “matrix” of values by “considering” the function for all possible values of “individuals” ''b&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;'' substituted in place of variable ''y'':
:∀b&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt;∀a&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;: Φ(''a&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;, ''b&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt;'').

[[Alfred Tarski]] in his 1946 ''Introduction to Logic'' used the word “matrix” synonymously with the notion of [[truth table]] as used in mathematical logic.&lt;ref&gt;Tarski, Alfred 1946 ''Introduction to Logic and the Methodology of Deductive Sciences'', Dover Publications, Inc, New York NY, ISBN 0-486-28462-X.&lt;/ref&gt;

==See also==
{{Portal|Mathematics}}
{{Div col|cols=2}}

* [[Algebraic multiplicity]]
* [[Geometric multiplicity]]
* [[Gram-Schmidt process]]
* [[List of matrices]]
* [[Matrix calculus]]
* [[Periodic matrix set]]
* [[Tensor]]

{{Div col end}}

==සටහන්==
{{Reflist|colwidth=30em}}
{{Reflist|group=nb|3}}

==නිර්දේශ==
* {{Citation | last1=Arnold | first1=V. I. | author1-link=Vladimir Arnold | last2=Cooke | first2=Roger | author2-link=Roger Cooke | title=Ordinary differential equations | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=Berlin, New York | isbn=978-3-540-54813-3 | year=1992}}
* {{Citation | last1=Artin | first1=Michael | author1-link=Michael Artin | title=Algebra | publisher=[[Prentice Hall]] | isbn=978-0-89871-510-1 | year=1991}}
* {{Citation | last1=Association for Computing Machinery | title=Computer Graphics | publisher=Tata McGraw–Hill | isbn=978-0-07-059376-3 | year=1979}}
* {{Citation | last1=Baker | first1=Andrew J. | title=Matrix Groups: An Introduction to Lie Group Theory | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | isbn=978-1-85233-470-3 | year=2003}}
* {{Citation | last1=Bau III | first1=David | last2=Trefethen | first2=Lloyd N. | author2-link=Lloyd Nicholas Trefethen | title=Numerical linear algebra | publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics | location=Philadelphia | isbn=978-0-89871-361-9 | year=1997}}
* {{Citation | last1=Bretscher | first1=Otto | title=Linear Algebra with Applications | publisher=Prentice Hall | edition=3rd | year=2005}}
* {{Citation | last1=Bronson | first1=Richard | title=Schaum's outline of theory and problems of matrix operations | publisher=[[McGraw–Hill]] | location=New York | isbn=978-0-07-007978-6 | year=1989}}
* {{Citation | last1=Brown | first1=William A. | title=Matrices and vector spaces | publisher=M. Dekker | location=New York | isbn=978-0-8247-8419-5 | year=1991}}
* {{Citation | last1=Coburn | first1=Nathaniel | title=Vector and tensor analysis | publisher=Macmillan | location=New York | oclc=1029828 | year=1955}}
* {{Citation | last1=Conrey | first1=J. B. | title=Ranks of elliptic curves and random matrix theory | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-69964-8 | year=2007}}
* {{Citation | last1=Fudenberg | first1=D. | last2=Tirole | first2=Jean | author2-link=Jean Tirole | title=Game Theory | publisher=[[MIT Press]] | year=1983}}
* {{Citation | author2-link=Neil Trudinger | last1=Gilbarg | first1=David | last2=Trudinger | first2=Neil S. | title=Elliptic partial differential equations of second order | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | edition=2nd | isbn=978-3-540-41160-4 | year=2001}}
* {{Citation | first1=Chris|last1=Godsil|authorlink1=Chris Godsil|first2=Gordon|last2=Royle|authorlink2=Gordon Royle|title=Algebraic Graph Theory| publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | series=Graduate Texts in Mathematics | isbn=978-0-387-95220-8 | year=2004 | volume=207}}
* {{Citation | last1=Golub | first1=Gene H. | author1-link=Gene H. Golub | last2=Van Loan | first2=Charles F. | author2-link=Charles F. Van Loan | title=Matrix Computations | publisher=Johns Hopkins | edition=3rd | isbn=978-0-8018-5414-9 | year=1996}}
* {{Citation | last1=Greub | first1=Werner Hildbert | title=Linear algebra | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | series=Graduate Texts in Mathematics | isbn=978-0-387-90110-7 | year=1975}}
* {{Citation | last1=Halmos | first1=Paul Richard | title=A Hilbert space problem book | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | edition=2nd | series=Graduate Texts in Mathematics | isbn=978-0-387-90685-0 | mr=675952 | year=1982 | volume=19}}
* {{Citation | last1=Horn | first1=Roger A. | last2=Johnson | first2=Charles R. | title=Matrix Analysis | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-38632-6 | year=1985}}
* {{Citation | last1=Householder | first1=Alston S. | title=The theory of matrices in numerical analysis | publisher=[[Dover Publications]] | location=New York | mr=0378371 | year=1975}}
* {{Citation | last1=Krzanowski | first1=W. J. | title=Principles of multivariate analysis | publisher=The Clarendon Press Oxford University Press | series=Oxford Statistical Science Series | isbn=978-0-19-852211-9 | mr=969370 | year=1988 | volume=3}}
* {{Citation | editor1-last=Itõ | editor1-first=Kiyosi | title=Encyclopedic dictionary of mathematics. Vol. I--IV | publisher=MIT Press | edition=2nd | isbn=978-0-262-09026-1 | mr=901762 | year=1987}}
* {{Citation | last1=Lang | first1=Serge | author1-link=Serge Lang | title=Analysis II | publisher=[[Addison-Wesley]] | year=1969}}
* {{Citation | last1=Lang | first1=Serge | title=Calculus of several variables | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | edition=3rd | isbn=978-0-387-96405-8 | year=1987a}}
* {{Citation | last1=Lang | first1=Serge | title=Linear algebra | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | isbn=978-0-387-96412-6 | year=1987b}}
* {{Lang Algebra}}
* {{Citation | last1=Latouche | first1=G. | last2=Ramaswami | first2=V. | title=Introduction to matrix analytic methods in stochastic modeling | publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics | location=Philadelphia | edition=1st | isbn=978-0-89871-425-8 | year=1999}}
* {{Citation | last1=Manning | first1=Christopher D. | last2=Schütze | first2=Hinrich | title=Foundations of statistical natural language processing | publisher=MIT Press | isbn=978-0-262-13360-9 | year=1999}}
* {{Citation | last1=Mehata | first1=K. M. | last2=Srinivasan | first2=S. K. | title=Stochastic processes | publisher=McGraw–Hill | location=New York | isbn=978-0-07-096612-3 | year=1978}}
* {{Citation | last1=Mirsky | first1=Leonid | title=An Introduction to Linear Algebra | url=http://books.google.com/?id=ULMmheb26ZcC&amp;pg=PA1&amp;dq=linear+algebra+determinant | publisher=Courier Dover Publications | isbn=978-0-486-66434-7 | year=1990}}
* {{Citation | last1=Nocedal | first1=Jorge | last2=Wright | first2=Stephen J. | title=Numerical Optimization | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | edition=2nd | isbn=978-0-387-30303-1 | year=2006 | page=449 }}
* {{Citation | last1=Oualline | first1=Steve | title=Practical C++ programming | publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly]] | isbn=978-0-596-00419-4 | year=2003}}
* {{Citation | last1=Press | first1=William H. | last2=Flannery | first2=Brian P. | last3=Teukolsky | first3=Saul A. | author3-link=Saul Teukolsky | last4=Vetterling | first4=William T. | title=Numerical Recipes in FORTRAN: The Art of Scientific Computing | url=http://www.mpi-hd.mpg.de/astrophysik/HEA/internal/Numerical_Recipes/f2-3.pdf | publisher=Cambridge University Press | edition=2nd | year=1992 | chapter=LU Decomposition and Its Applications | pages=34–42}}
* {{Citation | last1=Punnen | first1=Abraham P. | last2=Gutin | first2=Gregory | title=The traveling salesman problem and its variations | publisher=Kluwer Academic Publishers | location=Boston | isbn=978-1-4020-0664-7 | year=2002}}
* {{Citation | last1=Reichl | first1=Linda E. | title=The transition to chaos: conservative classical systems and quantum manifestations | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | isbn=978-0-387-98788-0 | year=2004}}
* {{Citation | last1=Rowen | first1=Louis Halle | title=Graduate Algebra: noncommutative view | publisher=[[American Mathematical Society]] | location=Providence, R.I. | isbn=978-0-8218-4153-2 | year=2008}}
* {{Citation | last1=Šolin | first1=Pavel | title=Partial Differential Equations and the Finite Element Method | publisher=[[Wiley-Interscience]] | isbn=978-0-471-76409-0 | year=2005}}
* {{Citation | last1=Stinson | first1=Douglas R. | title=Cryptography | publisher=Chapman &amp; Hall/CRC | series=Discrete Mathematics and Its Applications | isbn=978-1-58488-508-5 | year=2005}}
* {{Citation | last1=Stoer | first1=Josef | last2=Bulirsch | first2=Roland | title=Introduction to Numerical Analysis | publisher=Springer-Verlag | location=Berlin, New York | edition=3rd | isbn=978-0-387-95452-3 | year=2002}}
* {{Citation | last1=Ward | first1=J. P. | title=Quaternions and Cayley numbers | publisher=Kluwer Academic Publishers Group | location=Dordrecht | series=Mathematics and its Applications | isbn=978-0-7923-4513-8 | mr=1458894 | year=1997 | volume=403}}
* {{Citation | last1=Wolfram | first1=Stephen | author1-link=Stephen Wolfram | title=The Mathematica Book | publisher=Wolfram Media | location=Champaign, Ill | edition=5th | isbn=978-1-57955-022-6 | year=2003}}

===භෞතික විද්‍යා නිර්දේශ===
* {{Citation|last=Bohm|first=Arno|title=Quantum Mechanics: Foundations and Applications|publisher=Springer|year=2001|isbn=0-387-95330-2}}
* {{Citation|last=Burgess|first=Cliff|last2=Moore|first2=Guy|title=The Standard Model. A Primer|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=0-521-86036-9}}
*{{Citation|last=Guenther|first=Robert D.|title=Modern Optics|publisher=John Wiley|year=1990|isbn=0-471-60538-7}}
*{{Citation|last=Itzykson|first=Claude|last2=Zuber|first2=Jean-Bernard|title=Quantum Field Theory|publisher=McGraw–Hill|year=1980|isbn=0-07-032071-3}}
*{{Citation|last=Riley|first=K. F.|last2=Hobson|first2=M. P.|last3=Bence|first3=S. J.|title=Mathematical methods for physics and engineering|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=0-521-55506-X}}
*{{Citation|last=Schiff|first=Leonard I.|title=Quantum Mechanics|edition=3rd|publisher=McGraw–Hill|year=1968}}
*{{Citation|last=Weinberg|first=Steven|title=The Quantum Theory of Fields. Volume I: Foundations|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=0-521-55001-7}}
* {{Citation|last=Wherrett|first=Brian S.|year=1987|title=Group Theory for Atoms, Molecules and Solids|publisher=Prentice–Hall International|isbn=0-13-365461-3}}
* {{Citation | last1=Zabrodin | first1=Anton | last2=Brezin | first2=Édouard | last3=Kazakov | first3=Vladimir | last4=Serban | first4=Didina | last5=Wiegmann | first5=Paul | title=Applications of Random Matrices in Physics (NATO Science Series II: Mathematics, Physics and Chemistry) | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=Berlin, New York | isbn=978-1-4020-4530-1 | year=2006}}

===පෞරාණික නිර්දේශ===
* {{Citation | last1=Bôcher | first1=Maxime | author1-link=Maxime Bôcher | title=Introduction to higher algebra | publisher=[[Dover Publications]] | location=New York | isbn=978-0-486-49570-5 | year=2004}}, reprint of the 1907 original edition
* {{Citation | last1=Cayley | first1=Arthur | author1-link=Arthur Cayley | title=The collected mathematical papers of Arthur Cayley | url=http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=umhistmath;cc=umhistmath;rgn=full%20text;idno=ABS3153.0001.001;didno=ABS3153.0001.001;view=image;seq=00000140 | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=1889 | volume=I (1841–1853) | pages=123–126 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation | editor1-last=Dieudonné | editor1-first=Jean | editor1-link=Jean Dieudonné | title=Abrégé d'histoire des mathématiques 1700-1900 | publisher=Hermann | location=Paris | year=1978}}
* {{Citation | last1=Hawkins | first1=Thomas | title=Cauchy and the spectral theory of matrices | mr=0469635 | year=1975 | journal=[[Historia Mathematica]] | issn=0315-0860 | volume=2 | pages=1–29 | doi=10.1016/0315-0860(75)90032-4}}
* {{Citation | last1=Knobloch | first1=Eberhard | title=The intersection of history and mathematics | publisher=Birkhäuser | location=Basel, Boston, Berlin | series=Sci. Networks Hist. Stud. | mr=1308079 | year=1994 | volume=15 | chapter=From Gauss to Weierstrass: determinant theory and its historical evaluations | pages=51–66}}
* {{Citation | last1=Kronecker | first1=Leopold | author1-link=Leopold Kronecker | editor1-last=Hensel | editor1-first=Kurt | editor1-link=Kurt Hensel | title=Leopold Kronecker's Werke | url=http://name.umdl.umich.edu/AAS8260.0002.001 | publisher=Teubner | year=1897 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation | last1=Mehra | first1=J. | last2=Rechenberg | first2=Helmut | title=The Historical Development of Quantum Theory | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=Berlin, New York | edition=1st | isbn=978-0-387-96284-9 | year=1987}}
* {{Citation | last1=Shen | first1=Kangshen | last2=Crossley | first2=John N. | last3=Lun | first3=Anthony Wah-Cheung | title=Nine Chapters of the Mathematical Art, Companion and Commentary | publisher=[[Oxford University Press]] | edition=2nd | isbn=978-0-19-853936-0 | year=1999}}
* {{Citation | last1=Weierstrass | first1=Karl | author1-link=Karl Weierstrass | title=Collected works | url=http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0003.001 | year=1915 | volume=3 | access-date=2011-11-29 | archive-date=2008-10-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081011044057/http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0003.001 }}

==භාහිර ඈඳුම්==
{{Wikibooks|Linear Algebra|Matrices}}
{{Wikiversity|at=Linear algebra#Matrices|Matrices}}
; History
*[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Matrices_and_determinants.html MacTutor: Matrices and determinants]
*[http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/matrices.htm Matrices and Linear Algebra on the Earliest Uses Pages]
*[http://jeff560.tripod.com/matrices.html Earliest Uses of Symbols for Matrices and Vectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005011838/http://jeff560.tripod.com/matrices.html |date=2018-10-05 }}

; Online books
* {{Citation | last1=Kaw | first1=Autar K. | title=Introduction to Matrix Algebra | url=http://autarkaw.com/books/matrixalgebra/index.html | isbn=978-0-615-25126-4}}
* {{Citation | title= The Matrix Cookbook | url= http://matrixcookbook.com/ | accessdate= 12/10/2008 | access-date= 2011-11-29 | archive-date= 2010-03-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100302210536/http://www.imm.dtu.dk/pubdb/views/edoc_download.php/3274/pdf/imm3274.pdf }}
* {{Citation | first1=M. | last1=Brookes | title=The Matrix Reference Manual | url=http://www.ee.ic.ac.uk/hp/staff/dmb/matrix/intro.html | publisher=[[Imperial College]] | location=London | year=2005 | accessdate=12/10/2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210322144256/http://www.ee.ic.ac.uk/hp/staff/dmb/matrix/intro.html | access-date=2011-11-29 | archive-date=2021-03-22}}

; Online matrix calculators
* {{Citation|title=SuperiorMath (Matrix Calculator)|url=http://www.webalice.it/simoalessia/SuperiorMath/matrix.html|access-date=2011-11-29|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928084531/http://www.webalice.it/simoalessia/SuperiorMath/matrix.html}}
* {{Citation  |title=Matrix Calculator (DotNumerics )| url=http://www.dotnumerics.com/MatrixCalculator/ }}
* {{Citation | last1=Xiao |first1=Gang |title= Matrix calculator| url=http://wims.unice.fr/wims/wims.cgi?module=tool/linear/matrix.en| accessdate=12/10/2008}}
* {{Citation|title=Online matrix calculator|url=http://www.bluebit.gr/matrix-calculator/|accessdate=12/10/2008|access-date=2011-11-29|archive-date=2008-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212221215/http://www.bluebit.gr/matrix-calculator/}}
* {{Citation|title=Online matrix calculator(ZK framework)|url=http://matrixcalc.info/MatrixZK/|accessdate=11/26/2009|access-date=2011-11-29|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512101418/http://matrixcalc.info/MatrixZK/}}

* {{Citation| title=MacAnova|url=http://www.stat.umn.edu/macanova/macanova.home.html|last1=Oehlert|first1=Gary W. |last2=Bingham|first2= Christopher |publisher=[[University of Minnesota]], School of Statistics|accessdate=12/10/2008}}, a freeware package for matrix algebra and statistics
* {{Citation  |title=Online matrix calculator| url=http://www.idomaths.com/matrix.php | accessdate=12/14/2009}}
*[http://www.stud.feec.vutbr.cz/~xvapen02/vypocty/matreg.php?language=english Operation with matrices in R (determinant, track, inverse, adjoint, transpose)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718192056/http://www.stud.feec.vutbr.cz/~xvapen02/vypocty/matreg.php?language=english |date=2011-07-18 }}


{{DEFAULTSORT:Matrix (Mathematics)}}
[[Category:Abstract algebra]]
[[Category:Linear algebra]]
[[Category:Matrices| ]]


[[Category:ගණිතය]]</text>
      <sha1>q4x4pw89pgg4vsrjxs6ssags9fq4apv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වාග් විද්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10793</id>
    <revision>
      <id>801171</id>
      <parentid>682157</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8408" sha1="4busj87ziarpr5t2csoglmjcdq1cnsc" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|විෂයය|පොත|වාග්විද්‍යාව (පොත)||වාග්විද්‍යාව (බහුරුත්හරණය)}}
{{පිටපත සංස්කරණය|date=අගෝස්තු 2023}}
{{Linguistics}}

වාග් විද්‍යාව යනු භාෂාව පිළිබද විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයයි. සාමාන්‍ය (හෝ න්‍යායාත්මක) වාග් විද්‍යාව තුළ භාෂාවේ සංයුතිය (ව්‍යාකරණය) සහ අර්ථය (ශබ්චාර්, විද්‍යාව) වැනි උප ක්ෂේත්‍ර කිහිපයක් අන්තර්ගත ව්‍යාකරණ අධ්‍යයනය කුල රූප විද්‍යාව (වචන නිර්මාණය සහ වෙනස්විම්) සහ පද ගැලපුම (වාක්‍ය ඛණ්ඩයන් සහ වාක්‍ය ලෙස වචන එකතුවන ආකාරය නිශ්චය කරනු ලබන රීතින් ඇතුලත් වේ). මෙම ක්ෂේත්‍රයේ අනෙකුත් කොටස් වනුයේ ශබ්ද ක්‍රම සහ සාරාංශ ශබ්ද ඒකක අධ්‍යනය කරන ශබ්ද විද්‍යාව සහ කථන ශබ්ද ඒකක අධ්‍යනය කරන ශබ්ද විද්‍යාව සහ කථන ශබ්දයන්හි අඩංගු මුලික ලක්ෂණ (ඇමතුම්) භාෂා නොවන ශබ්දයන් සහ ඒවා නිපැයන්නේ සහ තේරුම් ගන්නේ කෙසේද යන්න පිලිබද අධ්‍යයනය කිරිමයි. 

වාග් විද්‍යාව භාෂාවක් සංසන්දනය කරන අතර, සංසන්දනාත්මක වාග් විද්‍යාව(භාෂාවෙහි විශ්ව ගුණාංගයන් සොයා ගැනිමට සහ ඒවායේ මුලාරම්භය හා සංවර්ධනයට හේතු දැක්විම) සදහා ඒවායේ ඉතිහාසය ගවේෂණය කරයි. ව්‍යවහාරික වාග් විද්‍යාව මගින් විදේශ භාෂා ඉගැන්විම , කථන චිකිත්සාව, පරිවර්තනය සහ කථන ව්‍යාධිවේදය යනාදි අංශයන්හි වාග් විද්‍යව න්‍යයායන් භාවිතයේ යෙදවේ. මෙම විෂය අධ්‍යයනය කරන්නෙක් වාග් විද්‍යඥ‍යෙක් ලෙස හැදින්වේ.

වාග් විද්‍යාත්මක විමර්ශනය විශාල ලෙස වෙනත් විශේෂඥතාවයන් දරන්නන් විසින් සිදු කල හැකිය. රස් රයිමර් විසින් කර ඇති පහත ප්‍රකාශයෙන් දැක්වෙන පරිදි ඒ සියළු දෙන අතර එකමුතු එකතාවයක් නොතිබිය හැකිය.

&quot;ශාස්ත්‍රිය විෂයයන් අතරින් වාග් විද්‍යාව යනු ඉතාමත් උණුසුම් ලෙස වාද විවාද කරන ලද විෂයක් වෙයි. එය භාෂා විද්‍යාඥයන්ගේ ලබාගත හැකි ඕනෑම ලේ ප්‍රමාණයක් සමග, කවීන්ගේ දේව ධර්මයන්ගේ, දර්ශනවදි‍න්ගේ, වාග් විද්‍යාඥයින්ගේ, මානසික විද්‍යායින්ගේ, ජිව විද්‍යාඥයින්ගේ, මානව විද්‍යාඥයින්ගේ සහ ස්නායු විද්‍යාඥයින්ගේ ලේ වලින් තෙත් වී ඇත.-Russ Rymer Annals of Science, &quot; A silent Childhood The new York , April 13, 1992 P. 48

== සටහන් ==
මිනිස් භාෂා පිළිබඳව [[විද්‍යාව|විද්‍යාත්මක]] අධ්‍යයනය, '''වාග් විද්‍යාව''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.

== අමතර අවධානයට ==
{{portal|Linguistics|Language}}
{{div col}}
* {{Annotated link |Articulatory synthesis}}
* {{Annotated link |Axiom of categoricity}}
* {{Annotated link |Critical discourse analysis}}
* {{Annotated link |Cryptanalysis}}
* {{Annotated link |Decipherment}}
* {{Annotated link |Global language system}}
* {{Annotated link |Hermeneutics}}
* {{Annotated link |Integrational linguistics}}
* {{Annotated link |Integrationism}}
* {{Annotated link |Interlinguistics}}
* {{Annotated link |Language engineering}}
* {{Annotated link |Language geography}}
* {{Annotated link |Linguistic rights}}
* {{Annotated link |Metalinguistics}}
* {{Annotated link |Metacommunicative competence}}
* {{Annotated link |Microlinguistics}}
* {{Annotated link |Onomastics}}
* {{Annotated link |Reading}}
* {{Annotated link |Speech processing}}
* {{Annotated link |Stratificational linguistics}}
* [[Outline of linguistics|Outline]] and lists
** {{Annotated link |Index of linguistics articles}}
** {{Annotated link |List of departments of linguistics}}
** {{Annotated link |List of summer schools of linguistics}}
** {{Annotated link |List of schools of linguistics}}
{{div col end}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist|2}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}}
* {{cite web
  |url=https://kurupitaassaji.blogspot.com/2015/06/
  |title=වාග්විද්‍යාව
  |work=කුරුපිට අස්සජිතිස්ස හිමි, බ්ලොග් අඩවිය
  |access-date=2024-02-15
  }}
* [https://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily
* [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210081627/http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm |date=10 February 2013 }} by [[SIL International]] (last updated 2004)
* [http://www.glottopedia.org Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction
* [https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] – according to the Linguistic Society of America
* Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium]
* [https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html &quot;Linguistics&quot; section] – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J.A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)
* {{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science| edition=2nd | url=https://archive.org/details/ilanguageintrodu00dani | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-953420-3 }}
* {{curlie|Science/Social_Sciences/Linguistics}}

{{Philosophy of language}}
{{Communication studies}}
{{Social sciences}}
{{Nonverbal communication}}
{{Sister bar|auto=1|d=yes}}
{{Authority control}}

[[Category:Cognitive science]]
[[Category:Communication studies]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු නව නිපැයුම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:භාෂාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:මනෝවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:වාග්වේදය| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කථනය]]
[[ප්‍රවර්ගය:භාෂා සහ කථන චිකිත්සාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:භාෂා]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවේද]]</text>
      <sha1>4busj87ziarpr5t2csoglmjcdq1cnsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Infobox Person</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16396</id>
    <redirect title="සැකිල්ල:තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා" />
    <revision>
      <id>801113</id>
      <parentid>548541</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment> [[සැකිල්ල:තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා]] වෙතට යළි-යොමුකරමින්</comment>
      <origin>801113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="lwcnb7ieqcjhhy8rv3gdfz8b46akf2q" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සැකිල්ල:තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා]]</text>
      <sha1>lwcnb7ieqcjhhy8rv3gdfz8b46akf2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමාජ සේවා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16954</id>
    <revision>
      <id>801109</id>
      <parentid>800905</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>Clean-up, Error Fixed, Tagged</comment>
      <origin>801109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="7dwr2o9eufec03gin7oq102t30mr2xj" xml:space="preserve">{{සමුද්දේශ විරහිත|date=ඔක්තෝබර් 2026}}

'''සමාජ සේවය''' යනු සමාජ සෛද්ධාන්තයන් පර්යේෂණ ක්‍රමයන් මඟින් පුද්ගලයින් කණ්ඩායම් සහ සමාජයන් අධ්‍යයනය කිරීම සහ ඔවුනගේ තත්ත්වය වැඩි දියුණු කිරීමට කටයුතු කිරීමයි. එමඟින් අනෙකුත් සමාජ විද්‍යාවන්ද මිනිස් තත්ත්වය දියුණු කිරීමට සහ සමාජයේ දිගු කාලීන ප්‍රශ්න සඳහා ප්‍රතිචාරයන් වෙනස් කිරීමට අනුබද්ධ කර ගනී. සමාජ සේවය යනු සමාජ යුක්තිය රඳවා ගැනීම , ජීවිතයේ ගුණාත්මක බව වැඩි දියුණු කිරීම සහ වැඩදායී පුද්ගලයින් , කණ්ඩායම් සහ සමාජයන් වර්ධනය සඳහා බැඳුණු වෘත්තියකි. එමඟින් සමාජයේ විවිධ ස්ථරවල සමාජ ප්‍රශ්න නිරාකරණය කිරීමට කටයුතු කරයි. විශේෂයෙන්ම දුගීන් සහ රෝගීන්ගේ සමාජ ගැටළු සඳහා වැඩි අවදානයක් යොමු කෙරේ. සමාජ සේවකයෝ සමාජ ප්‍රශ්න, ඒවාට හේතු , ඒවාට විසඳුම් සහ මිනිසාට එමඟින් ඇති බලපෑම ගැන සිත යොමු කරති. එසේම ඔවුහු පුද්ගලයින් , පවුල් කණ්ඩායම් , සංවිධාන සහ මිනිස් කොට්ඨාශ සමඟ එක්ව වැඩ කරති.

සමාජ සේවය 19 වැනි සියවසේ ඇරඹුණු පරිශීලණාත්මක වෘත්තියක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. මෙය කාර්මික විප්ලවය නිසා සමාජයේ ඇති සමාජ ප්‍රශ්නයන්ට ප්‍රතිචාර ලෙස ද, තව ද විද්‍යාත්මක සිද්ධාන්ත අධ්‍යයන කටයුතු සඳහා වැඩිපුර යොදා ගැනීම නිසා ද සමාජ සේවය පැන නැඟිණි. පසුව අධ්‍යයන ආයතන වැඩි ගණනක් සමාජ සේවා වැඩමුළු හඳුන්වා දීමට පටන් ගැනිණි.

20 වන සියවසේ අතරතුර වෘත්තීය තත්ත්වය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා අලුත් පර්යේෂණ සහ සාක්ෂි මත පදනම් පුහුණුව වැඩිපුර භාවිතා කෙරිණි. වර්තමානයේ සමාජ සේවකයෝ නිමක් නොමැති සාමජ අවස්ථාවල හා පරිශීලනයේ යෙදෙති. වෘත්තීමය සමාජ සේවකයෝ ලෙස සැලකෙන්නේ සමාන්‍යයෙන් සමාජ සේවා පිළිබඳ උපාධියක් දරන එමෙන්ම බොහෝ විට ඒ සඳහා බලපත්‍රයක් හෝ වෘත්තීමය ලෙස ලියාපදංචි වී ඇති පුද්ගලයින්ය. සමාජ සේවකයෝ දේශීය සහ ජාත්‍යන්තර වශයෙන් සංවිධානය වී සිටිති.
==මූලාශ‍්‍ර==
{{Reflist}}{{ප්‍රවර්ගකරණය අවැසි පිටු}}</text>
      <sha1>7dwr2o9eufec03gin7oq102t30mr2xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජාතික හෙළ උරුමය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18511</id>
    <revision>
      <id>801111</id>
      <parentid>800952</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>upd</comment>
      <origin>801111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13500" sha1="s7lxrd4a6ubdyytd58rap7oyhngzo1i" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව දේශපාලන පක්ෂය
| name             = ජාතික හෙළ උරුමය
| native_name      = 
| lang1            = සිංහල
| name_lang1       = 
| lang2            = 
| name_lang2       = 
| logo             = 
| colorcode        = Orange
| leader           = 
| chairperson      = 
| president        = 
| secretary_general = 
| founder          = 
| leader1_title    = සභාපති
| leader1_name     = පූජ්‍යපාද හැඩිගල්ලේ විමලසාර හිමිපාණන් වහන්සේ
| slogan           = 
| founded          = 2004 පෙබරවාරි
| dissolved        = 
| merger           = 
| split            = 
| predecessor      = සිහල උරුමය
| merged           = 
| successor        = 
| headquarters     = 43/7, 07 වන පටුමග, වික්‍රමසිංහපුර, බත්තරමුල්ල
| newspaper        = 
| student_wing     = 
| youth_wing       = 
| membership_year  = 
| membership       = 
| ideology         = 
| religion         = 
| national         = 
| international    = 
| european         = 
| europarl         = 
| affiliation1_title = 
| affiliation1     = 
| colors           = 
| seats1_title     = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තුව]]
| seats1           = {{Infobox political party/seats|0|225|hex=#FDBB30}}
| seats2_title     = 
| seats2           = 
| seats3_title     = 
| seats3           = 
| symbol           = හක් ගෙඩිය
| flag             = 
| website          = 
| country          = Sri Lanka
| country_adj      = ශ්‍රී ලංකාවේ
| footnotes        = 
}}
ජාතික හෙළ උරුමය භික්ෂූන් වහන්සේගේ නායකත්වයෙන් යුතු ශ්‍රී ලාංකීය දේශපාලන පක්ෂයකි. 1990 දශකයේ ආරම්භවූ ජනතා මිතුරෝ ව්‍යාපාරය සහ ඉන් අනතුරුව ආරම්භවූ සිංහල වීර විදහන, ත්‍රස්ත විරෝධී ජාතික ව්‍යාපාරය, ජාතික සංඝ සම්මේලනය යන සංවිධාන වල ක්‍රියාකාරීව සිටි ගරුතර මහා සංඝරත්න
සහ ගිහි ප්‍රධානීන්ගේ  සහභාගිත්වයෙන් ජාතික හෙළ උරුමයේ පිහිටවූයේ 2004 දී ගිහියන් මුල් කර ගත් සිංහල ජාතිකවාදී පක්ෂයක් වූ සිහළ උරුමය පක්ෂය සඟසතු කොට පූජා කිරීමෙනි.එසේ ස්ථාපිත හෙළ උරුමය පක්ෂයේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]], [[ඕමල්පේ සෝභිත හිමි]], [[අතුරලියේ රතන හිමි]] [[කොටපොල අමරකිත්ති හිමි]],[[කොලොන්නාවේ සුමංගල හිමි]], [[උඩුවේ ධම්මාලෝක හිමි]],[[තිලක් කරුණාරත්න]] සහ [[පාඨලී චම්පික රණවක]] යන අය වූහ. ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ ගිහි පිරිස් භික්ෂූන් දේශපාලනයට පැමිණීමට විරුද්ධ වූහ. එහෙත් උගත් මධ්‍යම පාන්තිකයන් සහ තරුණයන්ගෙන් පක්ෂයට සහය ලැබිණි. ධර්ම රාජ්‍යක් උදෙසා පාරමිතා පෙරහැර යන තේමාව මුල් කරගනිමින් 2004 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මහමැතිවරණයට ඉදිරිපත් කල ජාතික හෙළ උරුමයට මන්ත්‍රී ආසන 9 දිනාගත හැකිවිය.

== ඉතිහාසය ==
 
ජා.හෙ.උ සිය ප්‍රථම මැතිවරණයට තරග වැදුණේ 2004 දීය .ඒ අ‍ප්‍රේල් 2 පැවති මහ මැතිවරණයයි. එහි සියළු අපේක්ෂකයෝ භික්ෂූන් වූහ. පක්ෂය 6% ඡන්ද ලබාගත් අතර ආසන 225 න් 9ක් දිනාගත්තේය.

මැතිවරණයේ සිට පක්ෂය බොහෝ ආන්දෝලාත්මක සිඳුවීම් ගණනකටම සම්බන්ධ විය. උදාහරණ ලෙස සදාචාර විරෝධී අන්‍යාගමිකකරණය වැළැක්වීමට පණතක් ගෙන ඒමට උත්සාහ කෙරිණ. පක්ෂයේ පාර්ලමේන්තු පිල තුළද යම් යම් ගැටුම් ඇතිවී ඇත්තේ මැතිවරණයකට පෙර හඳිසියේ එක්වූ කණ්ඩායම තුළ රාජ්‍ය පාලනය සම්බන්ධයෙන් එකමුතුවක් නොමැති බැවිනි.
  
ආරම්භක සාමාජිකයන් ගණන දෙදෙනෙකු විය. කොලොන්නාවේ සුමංගලහිමි සහ උඩුවේ ධම්මාලෝක හිමි පක්ෂය හැර ගියේ ගිහි භික්ෂූ අරගලයක් හේතුවෙනි. සීහළ උරුමයේ ආරම්භකයාද එජාපයට එක්විය. මාස ගණනක ගැටුම්වලින් පසු අතුරලියේ රතන හිමි නම් තරුණ හිමිනමකගේ සහ සීහළ උරුමයේ සාමාජික චම්පික රණවකගේ නායකත්වයෙන් පක්ෂය නැවත ස්ථාවර විය. එල්ලාවල මේධානන්ද සහ ඕමල්පේ සෝභිත හිමිවරු දැනට පක්ෂයේ නායකත්වය දරති. නෙවිල් කරුණාතිලක සහ උදය ගම්මණ්පිල තවත් ප්‍රබල නායක දෙපළකි. ත්‍රස්තවාදයට එරෙහිව ජාතික ව්‍යාපාරය, උතුරු නැගෙනහිර සිංහල සංවිධානය, SPUR සහ තවත් ජාතික සහ අන්තර්ජාතික සිංහල ජාතිකවාදී කණ්ඩායම් සමග පක්ෂය සම්බන්ධය .

ජනාධිපති චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංගගේ නිලකාලය අඩුකරීම සඳහා ජා.හෙ.උ. ඉදිරිපත් කළ පෙත්සම සාර්ථකවිය. 2005 ඔක්තෝබර් මස ජා.හෙ.උ. හිටපු සාමාජික උඩුවේ ධම්මාලෝක හිමි පැවසුවේ දේශපාලනයට පිවිසීමට ගත් තීන්දුව වැරදි බවට ජා.හේ.උ. භික්ෂූන් කල්පනා කරමින් සිටින බවය. ආගමික කටයුතු කෙ‍රෙහි අවධානය යොමු කිරීමෙන් වඩා ධනාත්මක බලපෑමක් ශ්‍රී ලාංකීය සමාජය වෙත කළ හැක බව තමා විශ්වාස කරන බව පැවසූ උන්වහන්සේ වර්තමාන භික්ෂූ මන්ත්‍රීවරුන් උත්සාහ කරනුයේ අනාගතයේ භික්ෂූන් දේශපාලනයට පිවිසීම වැළැක්වීමට බවත් ප්‍රකාශ කළහ. කෙසේ වෙතත් උඩුවේ ධම්මාලෝක සහ අනෙක් හිමිවරු මන්ත්‍රීධූරවලින් ඉවත් වන්නේද නැතහොත් භික්ෂූන් දේශපාලනය තහනම් වන නීති සකසන්නේද යන්න අපහැදිලය. 2005 ජනාධිපතිවරණයේ දී ජා.හෙ.උ. මහින්ද රාජපක්ෂට සහය දැක්වීය. 2007 දී පක්ෂය නිලවශයෙන් රාජපක්ෂ ආණ්ඩුවට එක් වූ අතර ගිහි සාමාජික [[චම්පික රණවක]] පරිසර අමාත්‍යධූරයට පත් විය.

==මතවාදය==
ශ්‍රී ලංකාවේ යුද්ධය පැවති සමයේදී, '''දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය (LTTE)''' හමුදා බලය යොදා විනාශ කර දැමීම වෙනුවෙන් හෙළ උරුමය පක්ෂය පෙනී සිටි අතර, එම අරමුණ යථාර්ථයක් බවට පත් කිරීමෙහිලා එම පක්ෂය ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. ෆෙඩරල් ක්‍රමයට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වන එම පක්ෂය, ශ්‍රී ලංකාවේ ඒකීය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පවත්වාගෙන යාමට අපේක්ෂා කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=DeVotta|first=Neil|last2=Stone|first2=Jason|date=2008-03-01|title=Jathika Hela Urumaya and Ethno-Religious Politics in Sri Lanka|url=http://www.ingentaconnect.com/content/10.5509/200881131|journal=Pacific Affairs|language=en|volume=81|issue=1|pages=31–51|doi=10.5509/200881131|issn=0030-851X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

හෙළ උරුමය පක්ෂය වනාන්තර විනාශ කිරීමට එරෙහිව ක්‍රියාකාරීව කටයුතු කරන අතර කාබනික ගොවිතැන ප්‍රවර්ධනය කරයි. පොදු ස්ථානවල දුම්පානය තහනම් කිරීම, මත්පැන් භාවිතය සීමා කිරීම, හානිකර පළිබෝධනාශක තහනම් කිරීම, මත්පැන් අලෙවිසැල් අනිවාර්යයෙන්ම වසා තැබීම මෙන්ම පෝය දිනවල සහ වෙනත් වැදගත් බෞද්ධ උත්සව අවස්ථාවලදී මස් අලෙවිය තහනම් කිරීම ඇතුළු ප්‍රතිපත්තිමය වැඩසටහන් කිහිපයක් ක්‍රියාත්මක කිරීමෙහිලා පක්ෂය ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත.

==මැතිවරණ ඉතිහාසය==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ
|-
! වසර
! ඡන්ද ගණන
! ඡන්ද %
! දිනු ආසන
! +/–
! ආණ්ඩු තත්වය

|-
! [[2000 Sri Lankan parliamentary election|2000]]
| align=center| 127,863
| align=center| 1.48%
| {{Composition bar|1|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}
| {{increase}} 1
| {{no2|Opposition}}

|-
! [[2001 Sri Lankan parliamentary election|2001]]
| align=center| 50,665
| align=center| 0.57%
| {{Composition bar|0|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}
| {{decrease}} 1
| {{no2|Extra-parliamentary}}

|- 
! [[2004 Sri Lankan parliamentary election|2004]]
| align=center| 552,724
| align=center| 5.97%
| {{Composition bar|9|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}
| {{increase}} 9
| {{no2|Opposition}}

|-
! [[2010 Sri Lankan parliamentary election|2010]]
| colspan=2 align=center| Was part of&lt;br/&gt;[[United People's Freedom Alliance]]
| {{Composition bar|3|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}  
| {{decrease}} 6
| {{yes2|Government}}

|-
! [[2015 Sri Lankan parliamentary election|2015]]
| colspan=2 align=center| Was part of&lt;br/&gt;[[United National Front for Good Governance]]
|  {{Composition bar|2|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}
| {{decrease}} 1
| {{yes2|Government}}

|-
![[2020 Sri Lankan parliamentary election|2020]]
| colspan=2 align=center| Was part of&lt;br/&gt;[[Samagi Jana Balawegaya]]
|  {{Composition bar|1|225|hex={{party color|Jathika Hela Urumaya}}}}
| {{decrease}} 1
| {{no2|Opposition}}
|}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන පක්ෂ]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික හෙළ උරුමය]]
{{ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන පක්ෂ}}</text>
      <sha1>s7lxrd4a6ubdyytd58rap7oyhngzo1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටී. බී. ඉලංගරත්න</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19465</id>
    <revision>
      <id>801114</id>
      <parentid>800966</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox Fixed, Tagged, Clean-up</comment>
      <origin>801114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6183" sha1="fhw79gwqxb6sanrlchvg485xpwhv712" xml:space="preserve">{{සමුද්දේශ විරහිත|date=ඔක්තෝබර් 2026}}{{තොරතුරුකොටුව ලේඛක
| birth_date = {{උපන් දින|1913|02|27}}
| death_date = {{Death date and age|1992|05|21|1913|02|27|df=y}}
| image = TB Illangaratne.jpg
| name = ටී. බී. ඉලංගරත්න
| pseudonym = T.B. ඉලංගරත්න
| occupation = දේශපාලනඥ, ලේඛක, නාට්‍ය රචක, රංගන ශිලිපී
| nationality = සිංහල
| education = * ගලගෙදර විද්‍යාලය, ගලගෙදර
* ශාන්ත අන්තොනි විද්‍යාලය, මහනුවර
| period = 1951 – 1990
| genre = ප්‍රබන්ධ කථා
| spouse = තමරා කුමරී ඉලංගරත්න
| children = සන්ධ්‍යා, රෝහිණි, උපේක්ෂා සහ උදය
| birth_name = ටිකිරි බණ්ඩාර ඉලංගරත්න
| honorific_prefix = ගරු
}}

'''ටිකිරි බණ්ඩාර ඉලංගරත්න''' (1913 – 1992) යනු ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලඥයෙකි, නාට්‍ය රචකයෙකි, වේදිකා නළුවෙකි. ශ්‍රී ලංකාවේ වාණිජ, ආහාර, කර්මාන්ත සහ නාවික අමාත්‍යවරයා ලෙස ද තවත් රජයේ නිල තල ද දරමින් ද දශක තුනක් සේවය කළේය. ඔහු විසින් ශ්‍රීලංකාවේ සේවක ඉතුරුම් අරමුදල, පෙට්‍රෝලියම් සහ රක්ෂණ සංස්ථා සහ ජාතික බැංකුව ඇති කිරීමට සිය සහාය ලබා දෙන ලදි. ටී. බී. ඉලංගරත්නයන් ජනප්‍රියම ළමා නව කතාවක් වන ‘''අඹ යාළුවෝ''’ රචනා කරන ලද්දේ 1957 වර්ෂයේදීය.

ඔහුගේ ‘''තිලක සහ තිලකා''’ සහ ‘''නෑදෑයෝ''’ යන නව කතා චිත්‍රපටවලට නගා ඇත. ‘''අඹ යහළුවෝ''’ කොටස් වශයෙන් විකාශය වන රූපවාහිණී ටෙලි නාට්‍යයකට නැගුණි.

==ජීවිතය හා වෘත්තීය ජීවිතය==
===මුල්කාලීන ජීවිතය===  

ඉලංගරත්න ශ්‍රී ලංකාවේ ගල ගෙදර, හතර ලියද්ද, තුන්පනේදී 1913 පෙබරවාරී 27 වන දින උපත ලබන ලදී‍. 1917 දී ඔහු ගල ගෙදර විද්‍යාලයේදී පාසල් යාම ආරම්භ කළ අතර ඔහු‍ගේ ද්වීතීක අධ්‍යාපනය සෙන්ට් ඇන්තනී විද්‍යාලයෙන් ලබා ගන්නා ලදී. ඉලංගරත්න තම පාසල් කාලය තුළදී නාට්‍යය 3 ක් ලියන ලදී. (''අකීකරු පුතා'', ''හෙමින් හෙමින්'' හා ''අන්ධ නැන්දා'') 

පාසලෙන් නික්ම යාමෙන් පසු ඉලංගරත්න ලන්ඩන් විභාගය සමත් වූ අතර රජය සඳහා ලිපිකරුවෙකු ලෙස සේවය කිරීම ආරම්භ කරන ලදී. 1944 සැප්තැම්බර් 04 වන දින ඉලංගරත්න ගම්පොළ තමරා කුමාරි අළුදෙණිය විවාහ කර ගන්නා ලදී.  

===රාජ්‍ය සේවය===

1947 දී ඉලංගරත්න ලිපි කරුවෙකු ලෙස හෝ ඔහුගේ තනතුරෙන් ඉල්ලා අස් වූ අතර ස්වාධීන සමාජවාදී අපේක්ෂකයෙකු ලෙස මහනුවර පාර්ලිමේන්තුව සඳහා සාර්ථකව පිය මනින ලදී. ඔහු 1948 මැයි 18 වන දින දිවුරුම් දුන්නේ ශ්‍රී ලංකා රජයේ දශක 3 ක් දිගු වෘත්තීය ජීවිතයක් ආරම්භ කරමිනි. කාර්යාලයේ සිටින අතරතුරදී ඉගංගරත්න සේවක අර්ථ සාධක අරමුදල, ජාතික බැංකුව හා ශ්‍රී ලංකාවේ කම්කරු දිනය ආරම්භ කිරීමට සහාය දෙන ලදී. 1974 දී ඔහු අගමැතිවරයා ලෙස ද තම සේවය පිරිනමන ලදී. ඉලංගරත්න 1986 අප්‍රේල් 12 වන දා දේශපාලනයෙන් සමුගන්නා ලදී.

== ප්‍රකාශන ==
* හපනා 
* විලම්බීත
* තිලක
* තිලක හා තිලකා
* අඹ යහළුවෝ
* නෑදෑයෝ
* නයනා
* මංගලා
* පෙරලිය
* මල්සරාව
* සැඩපහර
* ළසඳා

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT: ඉලංගරත්න, ටී.බී.}} 
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ලේඛකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලංකික දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයෙහි දේශපාලනඥයන්]] 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]</text>
      <sha1>fhw79gwqxb6sanrlchvg485xpwhv712</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුමාර් සංගක්කාර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24091</id>
    <revision>
      <id>801105</id>
      <parentid>800940</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65851" sha1="q0vqc0cg6q0akrgr8tnu5xvauw7r55a" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා චරිතාපදානය
|          playername = කුමාර් සංගක්කාර
|             country = ශ්‍රී ලංකාව
|             country_adj = ශ්‍රී ලංකා
|            fullname = කුමාර් චොක්ශානද සංගක්කාර
|               image = Kumar Sangakkara bat in hand.JPG
|             caption =

|            nickname = සංගා {{!}} GOAT of Cricket (GOAT යනු Greatest Of All Time එනම් සදාකාලිකවම ශ්‍රේෂ්ඨ)
|              living = true
|          dayofbirth = 27
|        monthofbirth = 10
|         yearofbirth = 1977
|        placeofbirth = [[මාතලේ]]
|      countryofbirth = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|               height= මීටර් 1.78    
|             batting = වමත්
|             bowling = දකුණත් [[පිට දඟ|පා දඟ]]
|                role = [[කඩුළු රකින්නා]], පිතිකරු
|       international = true
|       testdebutdate =ජූලි 20 
|       testdebutyear = 2000
|    testdebutagainst = දකුණු අප්‍රිකාව
|             testcap = 84
|        lasttestdate = ජනවාරි 3-7

|        lasttestyear = 2015
|     lasttestagainst = නවසීලන්තය
|        odidebutdate = ජූලි 5
|        odidebutyear = 2000
|     odidebutagainst = පකිස්ථානය
|              odicap = 93
|         lastodidate = මාර්තු 18
|         lastodiyear = 2015
|      lastodiagainst = දකුණු අප්‍රිකාව 
|            odishirt = 11
|               club1 = [[නොන්ඩෙස්ක්‍රිප්ට්ස් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|එන්සීසී]]
|               year1 = 1997–වර්තමානය
|               club2 = [[කිංග්ස් XI පංජාබ්]]
|               year2 = 2008–2010
|               club3 = [[වොර්වික්ෂයර් ප්‍රාන්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|වෝර්වික්ෂයර්]]
|               year3 = 2007
|               club4 = [[ඩෙකෑන් චාර්ජර්ස්]]
|               year4 = 2011
|               club5 = [[සරේ ප්‍රාන්ත පිළ]]
|               year5 = 2015–වර්තමානය
|             columns = 4
|             column1 = [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට්|ටෙස්ට්]] තරග
|            matches1 = 130
|               runs1 = 12,203
|            bat avg1 = 58.66
|           100s/50s1 = 38/51
|          top score1 = 319
|         deliveries1 = 84
|            wickets1 = 0
|           bowl avg1 = –
|            fivefor1 = –
|             tenfor1 = –
|       best bowling1 = –
|  catches/stumpings1 = 178/20
|             column2 = [[එක් දින ජාත්‍යන්තරය|එදිජා]]
|            matches2 = 404
|               runs2 = 14,234
|            bat avg2 = 41.98
|           100s/50s2 = 25/93
|          top score2 = 169
|         deliveries2 = –
|            wickets2 = –
|           bowl avg2 = –
|            fivefor2 = –
|             tenfor2 = –
|       best bowling2 = –
|  catches/stumpings2 = 402/99
|             column3 = [[පළමු-පෙල ක්‍රිකට්|පපෙ]]
|            matches3 = 230
|               runs3 = 17,829
|            bat avg3 = 51.07
|           100s/50s3 = 52/76
|          top score3 = 319
|         deliveries3 = 246
|            wickets3 = 1
|           bowl avg3 = 150.00
|            fivefor3 = 0
|             tenfor3 = 0
|       best bowling3 = 1/13
|  catches/stumpings3 = 347/33
|             column4 = [[ලැයිස්තු ඒ ක්‍රිකට්|ලැඒ]]
|            matches4 = 504
|               runs4 = 18,141
|            bat avg4 = 42.68
|           100s/50s4 = 34/114
|          top score4 = 169
|         deliveries4 = –
|            wickets4 = –
|           bowl avg4 = –
|            fivefor4 = –
|             tenfor4 = –
|       best bowling4 = –
|  catches/stumpings4 = 506/124
|                date = 11 ජුනි
|                year = 2015
|              source = http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50710.html ඊඑස්පීඑන්ක්‍රික්ඉන්ෆෝ
|Caption=කුමාර් සංගක්කාර වර්ෂ 2012දී ICC සම්මාන උළෙලේදී  වසරේ ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා, වසරේ ටෙස්ට් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා සහ ලොව ජනප්‍රියම ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා යන සම්මාන ත්‍රිත්වයෙන් පිදුම් ලැබූ අවස්තාව.}}

'''[[කුමාර්]] සංගක්කාර''' (උපත 27 ඔක්තෝම්බර් 1977, [[මාතලේ]], ශ්‍රී ලංකාව) යනු [[ශ්‍රී ලංකා ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම]]හි සාමාජිකයෙක් මෙන්ම හිටපු නායකයාද වේ. ඔහු මුල් පෙළ වමත් පිතිකරුවෙකි. ඔහු කඩුළු රකින්නා හා මුල් පෙළ පිතිකරුවෙක් ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමට පුරුදුව සිටියත්, ටෙස්ට් ක්‍රීඩාවේ කඩුළු රැකීමෙන් ඉවත්වීමත් සමගම ඔහුගේ පිතිකරණයේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති විය. ඔහුගේ ක්‍රීඩා දිවියේ අවස්ථා කීපයකදිම ලොව අංක 1 ටෙස්ට් පිතිකරු බවට පත් වීමට ඔහුට හැකි විය.&lt;ref&gt;http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/489668.html&lt;/ref&gt; ලෝක කුසලානයේදි ඉන්දියාවට එරෙහිව ලද පරාජයත් සමගම ඔහු නායකත්වයෙන් ඉවත් විය. ඩොනල්ඩ් බ්‍රැඩ්මන් ට(12)  පසුව ලොව වැඩිම ටෙස්ට් ද්විතව ශතක ගණනක් රැස්කර ඇත්තේ සංගක්කාර (11) වේ. ඔහු සිය 11වන ටෙස්ට් ද්විත්ව ශතකය 2015 ජනවාරි  4 දින නවසීලන්තයෙ වෙලින්ටන් හිදී [[නවසීලන්ත ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|නවසීලන්තයට]] ඒරෙහිව ලබාගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;http://uk.eurosport.yahoo.com/22102011/63/sangakkara-hits-double-century.html&lt;/ref&gt;

==මුල් කාලය==
කුමාරි වෙදආරච්චි චොක්ශන්ද්‍රා මුදලිගේ සහ චොක්ශාන්ද වෙදාඅරච්චි සංගක්කාරට දාව 1977දී [[මාතලේ]] දී කුමාර සංගක්කාර උපත ලබන ලදි. සංගක්කාර ඔහුගේ මූලික හා ද්වීතීක අධ්‍යාපනය ලැබුවේ [[නුවර]] නගරයේ තිබෙන ප්‍රමුඛතම පාසලක් මෙන්ම ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයක් (අස්ගිරිය ක්‍රීඩාංගණය) හිමි ලෝකයේ එකම පාසල වන ත්‍රිත්ව විද්‍යාලයෙනි. වරක් ඔහු වසරේ විශිෂ්ඨම ශිෂ්‍යයාට පිරිනමන The Ryde Gold Medal සම්මානයෙන්ද පිදුම් ලැබීය.&lt;ref name=teacher/&gt; 1996 වසරේ පාසලේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය නායක දූරය දැරීමටද ඔහුට හැකි විය. සංගක්කාර පාසල් සමයේදී ක්‍රිකට් හා ටෙනිස් ක්‍රීඩා සඳහා විශේෂ දක්ෂතාවක් පෙන්වූ අතර ඒ හේතුවෙන් වරක් පාසලේ එවකට විදුහල්පතිව සිටි ලෙනාඩ් ද අල්විස් මහතා විසින් සංගක්කාරගේ මවට ඔහුව ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවෙන්ම ඉහලට යවන ලෙසද ඉල්ලීමක්ද කොට ඇත.&lt;ref name=teacher&gt;[http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 Cricket world.com | ''Principal Delighted With Former Student Sangakkara''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} retrieved 3 March 2008 {{Wayback | url=http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; | date=20071202092104}&lt;/ref&gt; මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන සිටී.2015 ලෝක කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත  මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී .
== ආශ්‍රිත==	
මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත  මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී .</text>
      <sha1>q0vqc0cg6q0akrgr8tnu5xvauw7r55a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිනක්ස් ක'නලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26628</id>
    <revision>
      <id>801170</id>
      <parentid>794438</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27344" sha1="4hr8oa090eoq23mwjt5lo061e81qfqa" xml:space="preserve">{{Infobox OS
&lt;!-- The OS template doesn't fit nor the software2 template so we must create a kernel template --&gt;
| name                 = ලිනක්ස් &lt;!-- This is the name used to transclude the {{Latest stable software release/Linux}} and {{Latest preview software release/Linux}} version templates --&gt;
| logo                 = [[Image:Tux.svg|50px|Tux]]
| screenshot           = [[File:Linux-x86-under-qemu.png|200px]]
| caption              = Linux kernel 2.6.25.17 booting
| author               = [[Linus Torvalds]]
| developer            = [[Linus Torvalds]] and thousands of collaborators
| family            = [[Unix-like]]
| released             = 1991
| frequently updated   = yes &lt;!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --&gt;
| programming language = [[C (programming language)|C]]
| language             = English
| kernel type          = [[Monolithic kernel|Monolithic]]
| license              = [[GNU General Public License]] version 2 (only)&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = InfoWorld
 | url = http://www.infoworld.com/article/06/07/28/HNtorvaldsnofan_1.html
 | title = Linux creator Torvalds still no fan of GPLv3
 | accessdate = 2008-10-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;COPYING&quot;&gt;{{cite web |title=Linux Kernel Copying&lt;!-- this updates with the kernel, at citation was ;h=ca442d313d86dc67e0a2e5d584b465bd382cbf5c;hb=f3b8436ad9a8ad36b3c9fa1fe030c7f38e5d3d0b --&gt; |url=http://git.kernel.org/?p=linux/kernel/git/torvalds/linux-2.6.git;a=blob;f=COPYING |accessdate=25 September 2013|quote=''Also note that the only valid version of the GPL as far as the kernel is concerned is _this_ particular version of the license (ie v2, not v2.2 or v3.x or whatever), unless explicitly otherwise stated.''}}&lt;/REF&gt; plus various non-freely licensed [[binary blob]]s&lt;ref name=&quot;Blobs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gnu.org/philosophy/linux-gnu-freedom.html |title=Linux, GNU, and freedom |first=Richard |last=Stallman |authorlink=Richard Stallman |date=2002 |publisher=[[Free Software Foundation]]|accessdate=21 February 2007}}&lt;/ref&gt;
| website              = [http://www.kernel.org/ www.kernel.org]
}}
[[File:Linux kernel ubiquity.svg|thumb|300px|Linux]]


&quot;ලිනක්ස් කර්නලය&quot; යනු [[ලිනක්ස්]] පවුලේ [[Unix-like]] (යුනික්ස් හා සමාන) [[මෙහෙයුම් පද්ධති]] කර්නලයකි. එසේම එය [[නිදහස් හා විවෘත මූලාශ්‍ර මෘදුකාංග]] සඳහා ප්‍රමුඛ උදාහරණයකි.

එය [[ජීඑන්යූ ජෙනරල් පබ්ලික් ලයිසෙන්ස්]](GNU General Public License) දෙවන සංස්කරණය (සමහර  [[ස්ථීරාංග අනුරූප]](Firmware images) විවිධාකාර  බලපත්‍ර භාවිත කරයි) යටතේ නිකුත් කර තිබෙන අතර ලොව වටා දහස් ගණනකගේ දායකත්වය ලැබ ඇත. ඒසේම ලිනක්ස් කර්නලය [[ලිනක්ස් කර්නල විද්යුත් තැපැල් ලැයිස්තුව]](Linux kernel mailing list) හරහා එදිනෙදා සංවර්ධනයට බඳුන්වේ.

ලිනක්ස් කර්නලයෙහි නිර්මාර්තෘ පින්ලන්ත ජාතික [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) වන අතර ඒ 1991 දී ඔහුට ඇතිවූ අදහසක් අනුවය. ඔහුගේ කර්නලය සීඝ්‍රයෙන් අනිකුත් නිදහස් මෘදුකාංග ව්‍යාපෘති කේතකරුවන් සහ පරිශිලකයින් ආකර්ශනය කරගන්නා ලදි. මෙසේ ලොවපුරා දහස් ගණනකගේ දායකත්වය ලැබූ ලිනක්ස් කර්නලය පදනම් කර ගනිමින් අද වන විට බොහෝ [[ලිනක්ස් බෙදා හැරීම|ලිනක්ස් බෙදා හැරීම්]] නිකුත්වී ඇත.


= ඉතිහාසය =
  
1991 දී පින්ලන්තයේ හෙල්සින්කි සරසවියේ 21 හැවිරිදි සිසුවෙකුව සිටි  [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds)  නව මෙහෙයුම් පද්ධතියක් නිපදවීම සඳහා කටයුතු ආරම්භ කළේ ය. ඔහු මුලින් ම තම වැඩ කටයුතු සඳහා [[Intel 80386 assembly language]] හි [[task switcher]] ක් හා [[terminal driver]] ක් භාවිත කළ අතර යූස්නෙට් ([[Usenet]]) හි comp.os.minix පුවත් කණ්ඩායමේ මෙසේ සඳහන් කලේය.

:{{quote|මම විනෝදයට වගේ 386(486) AT ක්ලෝන සඳහා මෙහෙයුම් පද්ධතියක් නිර්මාණය කරනවා. ඔබ [[මිනික්ස්]] (minix) හි කැමති අකමැති දේ මට පවසන්න. මොකද මගේ නිර්මාණයත් ටිකක් විතර ඒ වගේ (ප්‍රායෝගික හේතුන් නිසා ගොනු පද්ධතිය හා තවත් සමහර දේ).

මම දැනට bash(1.08) හා gcc(1.40) පරිවර්තනය කර අවසන්. එය වැඩ කරන බවයි පේන්නෙ. ඒ කියන්නෙ තව මාස කීපයකින් මට ප්‍රයෝගික යමක් කරන්න පුලුවන් වෙයි [...] ඔව් - එය [[මිනික්ස්]] (minix) කේත වලින් තොරයි. එය පරිවර්තනය කල නොහැකි අතර හුගක් වෙලාවට එය වැඩ කරන්නේ AT දෘඩ තැටි වල විතරක් වෙයි.

[...]එය බොහෝ දුරට කේත කලේ C වලින්, ඒත් හුගක් අය කියන විදිහට ඒක C නෙවේ. මොකද මම ඒකෙ මට හොයා ගන්න පුලුවන් හැම 386 ලක්ෂණයක්ම වගේ පාවිච්චි කරනව. එය මට 386 ඉගනීමට කරපු ව්‍යාපෘතියක්ද වෙනව. කිව්වත් වගේ එය MMU පාවිච්චි කරනව, පේජින් (paging) සඳහාත් (තවම දෘඩ තැටියට බැහැ) සෙග්මෙන්ටෂන් (segmentation) සඳහාත්. සෙග්මෙන්ටෂන් වලදි නම් එය 386 වලින් හුගක් දුරට ස්වාධීනයි. [...]මගේ සමහර C ගොනු (විෂේෂයෙන් mm.c)  C වගේම ඇසෙම්බ්ලි (assembly) වලට ගොඩක් ළගයි.  
}}

මින් පසුව මෙය සඳහා බොහෝ දායකත්වයන් ලැබුණි.එසේම ආරම්භක අදහස් හා කේත බොහෝ විට [[මිනික්ස්]](Minix) ප්‍රජාවෙන් විය. මෙසේ [[ජීඑන්යූ ව්‍යාපෘතිය]]ට (GNU project) මෙහෙයුම් පද්ධතියකට අවශ්‍ය බොහෝ අංග එකතු වුවත් එයටම ආවේනික කර්නලය වූ [[ජීඑන්යූ හර්ඩ්]](GNU hurd) තවමත් අසම්පූර්ණවම තිබිණි. [[බීඑස්ඩී]](BSD) මෙහෙයුම් පද්ධතිය මේ අවධිය වන විටත් නෛතික බලපැම් වලින් මිදී නොතිබිණි. මේ අතර මුල් සංස්කරණ වල අඩු ලුහුඩුකම් නොතකා ලිනක්ස් සීඝ්‍රයෙන් පරිශිලකයන් අතරට ඇදී ගියේය. 

1991 සැප්තැම්බරයේදී ලිනක්ස් හි සංස්කරණ 0.01 නිකුත් වූ අතර එය හෙල්සින්ස්කි සරසවියේ ftp.funet.fi යන FTP සර්වරයේ තැන්පත් විණි. මෙම සංස්කරණය කේත පේලි 10,239කින් යුතු විය.

1991 දෙසැම්බරයේදී ලිනක්ස් හි සංස්කරණ 0.11 නිකුත් වූ අතර එය ප්‍රථම ස්වයං ධාරක (self-hosted) සංස්කරණය වූ අතර ලිනක්ස් 0.11 සහිත පරිඝනකයක් මගින් ලිනක්ස් 0.11 සම්පාදනය(compile) කල හැකි විය. 1992 පෙබරවාරියේදී ලිනක්ස් හි සංස්කරණ 0.12  නිකුත් වීමත් සමග  [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds)  ඔහු තමා කෙටුම්පත් කල බලපත්‍රය වෙනුවට [[ජීඑන්යූ ජෙනරල් පබ්ලික් ලයිසෙන්ස්]]](GNU General Public License) ලබා ගත්තේය.

ඉන් පසුව ලිනක්ස් සංස්කරණ නිකුතු මෙසේය.

* 1994 මාර්තු 14   ලිනක්ස් 1.0.0 (කේත පේලි 176,250)
* 1995 මාර්තු    ලිනක්ස් 1.2.0 (කේත පේලි 310,950)
* 1996 ජුනි 09   ලිනක්ස් 2.0.0 

ලිනක්ස් 2.0.0 යටතේ නිකුතු
* 1999 ජනවාරි 25  ලිනක්ස් 2.2.0 (කේත පේලි 1,800,847)
* 1999 දෙසැම්බර් 18  ලිනක්ස් 2.2.13 ( IBM පරිඝනක වල භාවිත කල හැකි)
* 2001ජනවාරි 04 ලිනක්ස් 2.4.0  (කේත පේලි 3,377,902)
* 2003 දෙසැම්බර් 17  ලිනක්ස් 2.6.0 (කේත පේලි 5,929,913)
* 2010 ඔක්තෝම්බර් 20  ලිනක්ස් 2.6.36 (කේත පේලි 13,499,457)

= නෛතික කරුණු =
:
== බලපත්‍රදායක කොන්දේසි(Legal Terms) ==
ලිනක්ස් ආරම්භයේදී නිකුත්වූයේ වාණිජ බෙදා හැරීම වාරණය කරන ලද [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) විසින්ම කෙටුම්පත් කරන ලද බලපත්‍රයකිනි. එහෙත් 0.12 නිකුතුවෙන් පසුව එය [[ජීඑන්යූ ජෙනරල් පබ්ලික් ලයිසෙන්ස්]]](GNU General Public License) යටතට පත් කරන ලදි. 

මෙම බලපත්‍රය යටතේ විකිණීම සහ බෙදා හැරීම සඳහා වෙනස් කරන ලද හෝ නොකරන ලද ලිනක්ස් සංස්කරණ කල හැකි වුවත් එම සෑම සංස්කරණයක්ම පෙර බලපත්‍රය යටතේම විය යුතු අතර සම්පූර්ණ ප්‍රභව කේතයද ඒ සමඟම බෙදා හල යුතුය. [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) මෙය විස්තර කරන්නේ ඔහු විසින් කරන ලද හොඳම කාර්යය ලෙසයි.

== ප්‍රවේශනය කල හැකි කර්නල මොඩියුල සහ ස්ථීරාංග (Loadable kernel modules and firmware) ==

ප්‍රවේශනය කල හැකි කර්නල මොඩියුල සහ ස්ථීරාංග (Loadable kernel modules and firmware), [[ජීඑන්යූ ජෙනරල් පබ්ලික් ලයිසෙන්ස්]](GNU General Public License) යටතට වැටිය යුතු ව්‍යුත්පන්නයන්ද යන්න මතබේදයට තුඩු දුන් කරුණකි. [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) ගේ  විශ්වාසය අනුව පොදු අනුකට්ටලයට අයත් නොවන සීමිත කොටසක් පමනක් ව්‍යුත්පන්නයන් නොවන කාර්යයන් ලෙස සැලකිය හැක. එහෙත් බොහෝ ලිනක්ස් දායකකරුවන් මෙම අදහසට එකඟ නොවේ.එය එසේ නොවිය හැකි යම් අවස්ථා තිබෙන බව ටොර්වල්ඩ්ස් පවා එසේ සදහන් කිරීමෙන් පෙනේ.

== වෙළඳ නාමය ==

Linux (ලිනක්ස්) යනු [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) හට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ හා වෙනත් රටවල අයිතිව ඇති වෙළඳ නාමයකි. මෙය විලියම් ඩොල්සා ක්‍රොස්(William Della Croce) ජුනියර්(jr) යන ලිනක්ස් ව්‍යාපෘතියට අසම්බන්ධ අයකු Linux(ලිනක්ස්) යන නාමය වෙළඳ නාමයක් සඳහා ලියාපදිංචි කර  කල කර්තෘභාග ඉල්ලීමක ප්‍රතිඵලයකි. ඔහුට විරුඬව නීතිමය පියවර ගනු ලැබූ අතර අවසානයේ ඔහු එම වෙළඳ නාමය [[ලිනස් ටොර්වල්ඩ්ස්]](Linus Torvalds) අයිති බව පිළිගත්තේ ය.

= තාක්ෂණික අංග =

== මුඛ්‍ය තාක්ෂණය(Architecture) ==
[[ගොනුව:Linux kernel map.png|thumb|ලිනක්ස් කර්නල සිතියම සහ [http://www.makelinux.net/kernel_map විශාල අන්තර් ක්‍රියාකාරී සිතියම]  ]]

ලිනක්ස් යනු [[මොනොලිතික කර්නලය]]කි(monolithic kernel). [[උපකරණ එලවන]]යන්(Device drivers) හා කර්නල දිගුවන් [[කර්නල අවකාශයේ]](Kernel space) දෘඩාංග මත සම්පූර්ණ පිවිසුම ඇතිව ධාවනය වන අතර සමහර අවස්ථාවලදී [[පරිශීලක අවකාශය]](User space) මතද ධාවනය වේ. එසේම බොහෝ පරිශීලකයන් සතු ග්‍රාපික පද්ධතියද (Graphic system) කර්නලය මත ධාවනය නොවන අතර මෙම ආකාරය [[වින්ඩෝස්]] මෙහෙයුම් පද්ධතියට පරස්පරය.

 
=== කර්නල භීතිය(Kernel panic) ===
[[ගොනුව:Kernel-panic.jpg|thumb|කර්නල භීතිය]]

ලිනක්ස් හීදී &quot;[[කර්නල භීතිය]]&quot;(Kernel panic) යනු නැවත යථා තත්වයට පත් කල නොහැකි පද්ධති දෝෂයකි. මෙහි අනාවරණය පරිශීලක කේතයන්හි දෝෂ අනාවරණයට සමානය. කෙසේ වුවත් බොහෝ අවස්ථා වලදී මේ සදහා හේතු වන්නේ ප්‍රොසසරයේ සිදුවන වැරදි මතක ලිපිනයන්හි පිරික්සුම්ය. එසේම මෙම දෝෂ සමහර අවස්ථා වලදී දෘඩාංග දෝෂ වලදීද ඇතිවේ.


== කේතන භාෂාව ==

ලිනක්ස් බොහෝ දුරට C යොදා ගෙන ඇති අතර GCC (සම්මත C කේතන භාෂාවේ දිගුවක් ලෙස සැලකිය හැක) සහායික භාෂාවක් ලෙස භාවිත වේ. එසේම ඉලක්ක පද්ධතිය සඳහා වූ කේතන කොටස් බොහෝ විට [[ඇසෙම්බ්ලි භාෂාව|ඇසෙම්බ්ලි]](Assembly) භාවිත කරයි. එක්තරා ආකාර වලින් බොහෝ අනිකුත් භාෂාද යොදා ගෙන ඇත.මේ අතර [[පර්ල්]](Perl),[[පයිතන්]](Python) හා තවත් බොහෝ කේතන භාෂා වේ. බොහෝ විට බලවත් අධෛර්යට පත් කිරීම් සිදු වුවත් [[පොර්ට්‍රාන්]](Fortran), [[C++]] වැනි භාෂා වලින්ද සමහර එලවනයන් ලියවී ඇත.

== (සුවහබව) පෝටබිලිටි ==
[[ගොනුව:Ipod linux booting kernel.jpg|thumb|[[අයිපොඩ්ලිනක්ස්]] පණගැන්වුම]]

ආරම්භක ලිනක්ස් කර්නල සුවහබව සඳහා ඉලක්ක නොකලත් දැනට භාවිතවන කර්නල අතරින් සුවහබව අතින් උපරිම ස්ථානයේ පවතින්නේ ලිනක්ස් කර්නලයයි. වසර 2009 ජුනි වනවිට ලොව පුර පවතින හොඳම සුපිරි පරිඝනක 500 අතුරින් 91% ලිනක්ස් කර්නලය මත පදනම් වී අති බව වාර්තා විය. ඒසේම ලිනක්ස් අතේ ගෙන යාහැකි උපකරණ වන [[ටක්ස්පෝන්]](Tuxphone),[[ඇපල් අයිපොඩ්]](Apple iPod), [[අයිපෝන්]](iPhone), [[ගූගල් ඇන්ඩ්‍රොයිඩ්]](Google Android),[[නොකියා මෑමො]](Nokia Maemo) මෙහෙයුම් පද්ධතිය ආදී බොහෝ සුවහබව පෙනවන පරිවර්තනයන්ට බඳුන්වී ඇත. 

=== අතාත්වික යන්ත්‍ර සැලසුම ===

මෙම තාක්ෂණය සඳහා ලිනක්ස් උපරිම සහයෝගීතාවයක් දක්වන අතර බොහෝ යන්ත්‍ර සඳහා ධාරක සහ ආගන්තුක මෙහෙයුම් පද්ධතියක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. බොහෝ විට [[ඉන්ටෙල් x86]](intel x86) පවුලේ ප්‍රොසෙසර ආදර්ශනය කිරීම කලත් ඇතැම් අවස්ථා වල [[පවර්පීසී]](powerPC) හා  ARM ආදර්ශනයන්ද දැකිය හැක. 


== ඇස්තමේන්තුගත නැවත නිපදවීමේ වියදම ==

2004 දී COCOMO මිනිස්-මාස මොඩලය යොදා කල ඇස්තමේන්තුව අනුව ලිනක්ස් සංස්කරණ 2.6.0, සාම්ප්‍රදායික ස්වාම්‍ය නැවත නිපදවීම සඳහා වියදම යූරෝ මිලියන 467කි. 2006 දී යුරෝපීය සංගමයේ මූල්‍ය මගින් කල සමීක්ශණයකට අනුව ලිනක්ස් 2.6.8 නැවත නිපදවීමේ වියදම යූරෝ මිලියන 882කි.
ඩේවිඩ් ඒ. ගේ වීලර්ස් ක්‍රමය අනුව වියදම 2008 දී මනින ලදුව කර්නල 2.6.23 සඳහා ඩොලර් බිලියන 1.3ක් බව නිගමනය විය. එසේම වාර්ෂිකව අගය එකතු වීම 2005 සහ 2007 අතරතුරෙදී මිලියන 100ක් වූ අතර 2008 දී මිලියන 225ක් විය. යුරෝපීය සංගමය තුලදී මෙය යූරෝ බිලියනය ඉක්මවිය හැකි බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 

= සංවර්ධනය =
== නඩත්තු කිරීම ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kernel series
! Current version
! Maintainer
! Support Model
|-
| 2.0 || 2.0.40&lt;ref&gt;{{cite web |author=David Weinehall |url=http://kerneltrap.org/node/2279 |title=&amp;#91;ANNOUNCE&amp;#93; Linux-kernel 2.0.40 aka ``The Moss-covered Tortoise'&amp;#39; |date=2004-02-08|archiveurl=http://archive.is/2K8N|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt; || [[David Weinehall]] ||'''EOL''' (Officially made obsolete with the kernel 2.2.0 release)
|-
| 2.2 || 2.2.26&lt;ref&gt;{{cite web |author=Marc-Christian Petersen |url=http://marc.info/?l=linux-kernel&amp;m=107766971215138 |title=Linux 2.2.26 |date=2004-02-25}}&lt;/ref&gt; || [[Marc-Christian Petersen]] (former maintainer [[Alan Cox]]) || '''EOL''' (Unofficially obsolete with the 2.2.27-rc2)&lt;ref&gt;{{cite web |author=Marc-Christian Petersen |url=http://kerneltrap.org/node/4533 |title=Linux 2.2.27-rc2 |date=2005-01-13|archiveurl=http://archive.is/Rqlt|archivedate=2012-05-30}}6&lt;/ref&gt;
|-
| 2.4 || 2.4.37.10&lt;ref name=&quot;2.4.37.10&quot;&gt;{{cite mailing list |author=Willy Tarreau |url=http://marc.info/?l=linux-kernel&amp;m=128375193613619 |title=Linux 2.4.37.10 + 2.4 EOL plans |mailinglist=linux-kernel |date=2010-09-06}}&lt;/ref&gt; || [[Willy Tarreau]] (former maintainer [[Marcelo Tosatti]]) || Will be EOL, if no major bugs reported, by September 2011&lt;ref name=&quot;2.4.37.10&quot;/&gt;
|-
| 2.6.16 || 2.6.16.62&lt;ref&gt;{{cite mailing list |author=Adrian Bunk |url=http://marc.info/?l=linux-kernel&amp;m=122375909403298 |title=Linux 2.6.27 will be a longtime supported kernel |mailinglist=linux-kernel |date=2008-10-11}}&lt;/ref&gt; || [[Adrian Bunk]] || '''EOL''' (was a '''long-term''' stable release, replaced by 2.6.27.xx)
|-
| 2.6.27 || 2.6.27.54&lt;ref&gt;http://kernel.org/&lt;/ref&gt; || [[Greg Kroah-Hartman]] ||'''long-term''' stable release. From 9 October 2008&lt;ref&gt;http://kernelnewbies.org/Linux_2_6_27&lt;/ref&gt; to July/September 2010&lt;ref name=&quot;lkml.indiana.edu&quot;&gt;http://lkml.indiana.edu/hypermail/linux/kernel/1001.2/00858.html{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2.6.32 || 2.6.32.23&lt;ref&gt;http://kernel.org/&lt;/ref&gt; || [[Greg Kroah-Hartman]]&lt;ref&gt;{{cite mailing list |author=Greg Kroah-Hartman |url=http://lkml.indiana.edu/hypermail/linux/kernel/1001.2/00858.html |title=Stable kernel tree status, January 18, 2010 |mailinglist=linux-kernel |date=2010-01-18 |access-date=2010-10-25 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718114724/http://lkml.indiana.edu/hypermail/linux/kernel/1001.2/00858.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||'''long-term''' stable release. From 3 December 2009&lt;ref&gt;http://kernelnewbies.org/Linux_2_6_32&lt;/ref&gt; to 2011 /2012&lt;ref name=&quot;lkml.indiana.edu&quot;/&gt;
|-
| 2.6  || 2.6.36 || [[Linus Torvalds]] ||(current only) [http://git.kernel.org/?p=linux/kernel/git/torvalds/linux-2.6.git;a=summary (releases every three months)]
|-
| 2.6-linux-next || next-20100820 || || latest development version
|}


= මූලාශ්‍ර =
{{Reflist|colwidth=30em}}
{{Refbegin|colwidth=30em}}
&lt;!-- The following are to be merged into the article. Please use &lt;ref&gt; tags as appropriate and then remove from this list. If the link doesn't contain anything referenced from the article, just remove it. --&gt;
* {{ cite book |last=Torvalds |first=Linus |coauthors=Diamond, David |year=2001 |title=[[Just for Fun]]: The Story of an Accidental Revolutionary |publisher = HarperBusiness |isbn=0-06-662072-4 (hardcover); HarperAudio ISBN 0-694-52539-1 }} (audio tape, abridged ed., read by David Diamond) - on the beginnings of the Linux kernel
* ''Nikolai Bezroukov'', [http://www.softpanorama.org/People/Torvalds/index.shtml Portraits of Open Source Pioneers.] Ch 4: A benevolent dictator (Softpanorama e-book).
* {{cite web | url = http://lwn.net/Articles/53780/|title=LinkSys and binary modules | publisher = LWN.net Weekly Edition | date = 16 October 2003 }}
* [http://fxr.watson.org/ FreeBSD/Linux kernel source code cross-reference].  Browsable Linux (and other operating system) kernel source cross-reference.
* [http://lxr.linux.no/source/ LXR: The Linux Cross-Reference project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011008070924/http://lxr.linux.no/source/ |date=2001-10-08 }}.  Browsable Linux kernel source.
* [http://www.kernelhq.org KernelHQ] - a browsable kernel source tree - with ''all'' versions present, and with browsable [[diff]]s
* [http://old.lwn.net/2001/features/Timeline/ The LWN 2001 Linux Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613165547/http://old.lwn.net/2001/features/Timeline/ |date=2010-06-13 }}
* [http://www.nd.edu/~ljordan/linux/tuxhistory.html Everyone's Favorite Linux Mascot]
* [http://www.linuxjournal.com/article.php?sid=6000 Linux Timeline] {{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://netfiles.uiuc.edu/rhasan/linux History of Linux]
* [http://www.codemonkey.org.uk/docs/post-halloween-2.6.txt Upgrade to 2.6 kernel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226100815/http://www.codemonkey.org.uk/docs/post-halloween-2.6.txt |date=2008-12-26 }}
* [http://kniggit.net/wwol26.html The Wonderful World of Linux 2.6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030716054145/http://www.kniggit.net/wwol26.html |date=2003-07-16 }}; Joseph Pranevich; December 2003
* [https://web.archive.org/web/20070929213411/http://josh.trancesoftware.com/linux/ Understanding the Linux 2.6.8.1 CPU Scheduler]; Josh Aas, 17 February 2005
* [http://wiki.kernelnewbies.org/LinuxChanges LinuxChanges]
* [http://engineeringproject.net/seminars/linux.htm  Seminar Paper on Linux Kernel 2.6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202002917/http://www.engineeringproject.net/seminars/linux.htm |date=2007-02-02 }}
* [http://lwn.net/Kernel/LDD3/ Linux Device Drivers, 3rd Edition]
* [http://www.oreilly.com/catalog/understandlk/ Understanding the Linux Kernel, 3rd Edition] (Book)
* [https://web.archive.org/web/20120504111634/http://kerneltrap.org/node/1735 Linux: The GPL And Binary Modules]
* [http://www.ibm.com/developerworks/linux/library/l-linux-kernel/ Anatomy of the Linux kernel]
{{Refend}}

[[ප්‍රවර්ගය:ලිනක්ස්]]
[[ප්‍රවර්ගය:මෙහෙයුම් පද්ධති]]</text>
      <sha1>4hr8oa090eoq23mwjt5lo061e81qfqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිත‍්‍රපට වර්ගීකරණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37718</id>
    <revision>
      <id>801115</id>
      <parentid>615906</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9644" sha1="r8qwyl1wdhnsl91hiaf1jm64c6m01ox" xml:space="preserve">[[File:Clint Eastwood - 1960s.JPG|thumb|upright=1.2|[[Western (genre)#Film|Western film]]s are those &quot;set in the [[Western United States|American West]] that embod[y] the spirit, the struggle and the demise of the [[Frontier thesis|new frontier]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web | title= America's 10 Greatest Films in 10 Classic Genres | url= http://www.afi.com/10top10/ | publisher = [[American Film Institute]] | access-date = 2010-06-06 | quote = AFI defines 'western' as a genre of films set in the American West that embodies the spirit, the struggle and the demise of the new frontier.}}&lt;/ref&gt; සේයාරුව: [[Clint Eastwood]] in the [[Spaghetti Western]] film ''[[A Fistful of Dollars]]'' (1964).|alt=]]

කථාව, ආකෘතිය, තාක්‍ෂණික වැඩකටයුතු, රූපගත කරන ප්‍රදේශය ආදිය අනුව චිත්‍රපට වර්ගීකරණය සිදුකරනු ලබයි.

==චිත්‍රපටයේ භාවිතා කරන ප්‍රදේශය, ස්ථානය, පසුතලය අනුව කරනු ලබන වර්ගීකරණයන් මෙසේ දැක්විය හැක.==

*'''අපරාධමය'''   - මෙහිදී අපරාධ සිදුවන ස්ථාන, ඒවාට එරෙහිව ක්‍රියාත්මක වන ආයතන, ප්‍රදේශ ස්ථාන භාවිතා කෙරේ. 
*'''පෙරදිග'''       - මෙහි චිත්‍රපටයේ සම්පුර්ණ කථාව පෙරදිග රටවලට අයත් ඒවාය.
*'''අධියාථාර්ථවාදී'''  - මෙහිදී භාවිතා වනුයේ යථාර්ථයට ඔබ්බෙන් පිහිටි පසුතලයන්ය.
*'''අඳුරු සිනමාව''' - ප්‍රංශයේ බිහිවූ මෙය පසුව හොලිවුඩයට ව්‍යාප්ත විය.
*'''ඓතිහාසිකමය'''  - ඓතිහාසිකමය කථා නිරූපණය කිරිම සඳහා මෙහිදී ඊට අනුරුප පසුතලයක් නිර්මාණය කරයි.
*'''සංගීතය පිළිබඳ'''   - මෙම චිත්‍රපටවල සංගීතඥයින්ගේ චරිතාපදානයන්, සංගීත උපකරණ ආදිය පිළිබඳ කරුණු අඩංගු වේ.
*'''බන්ධනාගාර'''    - මෙම චිත්‍රපටවල ප්‍රධාන චරිතය හෝ සුළු චරිත සමාජ විරෝධි පුද්ගලයින් වන අතර, එම නිසා ඔවුන්ගේ ජිවීතයෙන් කොටසක් බන්ධනාගාර තුළ ජීවත්වේ. මේ සඳහා බන්ධනාගාර පසුතල නිර්මාණය කළ යුතුවෙයි.
*'''විද්‍යා ප්‍රබන්ධ'''  - විද්‍යාව සහ තාක්‍ෂණය පිළිබඳ විවිධ ප්‍රබන්ධයන් මෙයට ඇතුළත් වෙයි.
*'''ක්‍රිඩාමය'''      - ක්‍රීඩා භුමි, ක්‍රීඩාගාර ආදිය චිත්‍රපටයේ ක්‍රීඩාමය ස්වරූපය ඉස්මතු කරලීම සඳහා භාවිතා කෙරෙයි.
*'''රහස්පරීක්‍ෂක'''   - අපරාධයන්ට සම්බන්ධ රහස් සොයායන වීර චරිත ආශ්‍රයෙන් මෙම චරිත ගොඩනගා ඇති අතර ඒ සඳහා සුදුසු පසුතලයක් නිර්මාණය කෙරේ.
*'''යුධමය'''        - මෙහිදී යුධමය වාතාවරණයට අනූරූප ප්‍රදේශ, පසුතල තෝරා ගැනේ.
*'''අපරදිග'''       - අපරදිග රටවල ශිෂ්ඨාචාරය ඉස්මතු වන ලෙස ප්‍රදේශ භාවිතා කරයි.

==චිත්‍රපට ඒවායේ භාවිතා වන ක්‍රියා විධික්‍රම අනුව පහත පරිදි වර්ග කරයි.==

*'''ක්‍රියාදාම'''  - මෙම චිත්‍රපට ‘සුදු‘,‘කළු’ පැතලි වර්ණ භාවිතා වන හොඳ සහ නරක පිළිබඳ ආදර්ශාත්මක කථා ඇතුළත් ඒවාය.
*'''වීර ක්‍රියා'''  - ත්‍රාසය, භිතිය ඇතුළත් චිත්‍රපටයන්ය.
*'''හාස්‍යෝත්පාදක'''  - සිනහව උපදවා ප්‍රේක්‍ෂකයා රසවත් කිරීම සඳහා නිපදවෙයි.
*'''කලාත්මක'''  - ජීවිතය පිළිබඳ ගැඹුරු අර්ථ සම්පාදනය සඳහා මෙම චිත්‍රපට නිපදවේ.
*'''භීතිය මුසු''' - ප්‍රේක්‍ෂකයා භීතියට පත්කොට රස නිෂ්පත්තිය සඳහා මෙම චිත‍්‍රපට නිපදවේ.
*'''විශ්මිත''' - කථාවේ අවසාන වන තෙක් ප්‍රේක්‍ෂකයා ගෙන් කථා සන්දර්භය සඟවා තබාගන්න චිත්‍රපට වේ.
*'''ආදර''' - ආදරය, ප්‍රේමය පිළිබඳ කතාවන්ය.
*'''ත්‍රාසය සපිරි''' - මෙහිදි චිත්‍රපටය පුරා ප්‍රේක්‍ෂකයා ත්‍රාසයෙන් කුල්මත් කරවයි.


==චිත්‍රපටයේ ආකෘතිය අනුව චිත්‍රපට පහත සඳහන් ආකාරයට වර්ග කෙරේ.==

*'''සජීවී''' - නළු නිළියන් යොදා ඔවුන්ගේ සජීවී රංගනය හරහා චිත්‍රපටය ධාවනය වේ.
*''' සජීවීකරණය කළ''' - පරිගණක ආශ්‍රයෙන් ද්විමාන හෝ ත්‍රිමාණ සජීවීකරණ රූප නිර්මාණය කර චිත්‍රපට ඇතුළත් කෙරේ.
*'''චරිතාපදාන''' - ඉතිහාසය තුළ ජීවත් වූ සත්‍ය චරිත ආශ්‍රයෙන් නිපදවූ චිත්‍රපටය.
*'''වාර්තාමය''' - සමාජයේ සත්‍ය සිදුවීමක් ඒ ආකාරයෙන්ම රූගත කිරීම මෙහිදී සිදුවේ.
*'''සංගීතමය''' - මෙහි චිත්‍රපටය තුළ ගීත අඩංගු අතර සමහර අවස්ථා වලදී චරිත විසින්ද ගීත ගායනය කෙරේ.


==මෙම වර්ග වලට අමතරව ඉලක්කගත ප්‍රේක්‍ෂක වර්ගය අනුවද චිත්‍රපට වර්ග කළ හැක. ඒවා මෙසේය.==

*'''ළමා චිත්‍රපට''' - ප්‍රමුඛ ලෙස ළමුන්  කේන්ද්‍රකරගත් චිත්‍රපට වේ.
*'''පවුලේ චිත්‍රපට''' - සියළු වයස් කාණ්ඩයන් කේන්ද්‍රකරගත් චිත්‍රපට වේ.
*'''වැඩිහිටි චිත්‍රපට''' - වැඩිහිටියන් සඳහා පමණක්ම වෙන්වූ චිත්‍රපට මේ ගණයේ ලා සලකයි. ඒවායේ බිහිසුණු , ප්‍රචණ්ඩ ජවනිකා මෙන්ම ලිංගික ජවනිකාද අඩංගු වේ.

== අමතර අවධානයට ==
{{Portal|Film}}
* [[Film]]
* [[Genre fiction]]
* [[Genres]]
* [[Glossary of motion picture terms]]
* [[List of genres]]
* [[Literary genre]]
* [[Music genre]]
* [[Video game genre]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== භාහිර සබැඳි  ==
*[https://www.imdb.com/genre/ Genres of film] at the [[Internet Movie Database]] {{in lang|en}}
&lt;!--below: online sources to improve the article--&gt;
*[http://www.screenonline.org.uk/film/id/446108/full.html Genres and Themes, BFI screenonline]  {{in lang|en}}
*[https://web.archive.org/web/20230603045028/https://guides.library.yale.edu/c.php?g=295800&amp;p=1975072 Finding Books on Film Genres, Styles and Categories, Yale University Library] {{in lang|en}}
* &quot;A Semantic/Syntactic Approach to Film Genre&quot;, by Rick Altman [https://www.scribd.com/document/87944751/Altman-Semantic-Syntactic-Approach-to-Film-Genre SCRIBD]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.academia.edu/23910422/Semantic_Syntactic_approaches_to_Genre_Rick_Altman academia.edu (PDF)]{{JSTOR|1225093}} {{in lang|en}}
* &quot;Review: Film/Genre by Rick Altman&quot;, by Leger Grindon. {{JSTOR|1213754}}. {{in lang|en}}

{{Film genres}}
{{Filmsbygenre}}
{{Authority control}}

[[Category:Film genres| ]]
[[Category:Cinematography]]
[[Category:Film theory|Genre]]
[[Category:Genres]]</text>
      <sha1>r8qwyl1wdhnsl91hiaf1jm64c6m01ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජනගහනය අනූව ලෝකයේ රටවල් ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50188</id>
    <revision>
      <id>801117</id>
      <parentid>794367</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74485" sha1="0aa0lbfqq98sagbe7ovslrk9wcetu0r" xml:space="preserve">[[File:World Population.svg|thumb|right|300px|ජනගහනය අනුව රටවල් දැක්වෙන වර්ණ පරිමාණ සිතියම]]

මෙහි දැක්වෙන්නේ ලෝකයේ එක් එක් රාජ්‍යයන් සහ ස්වාධීන ප්‍රදේශයන් ගේ ජනගහනය පිළිබඳ විස්තර වේ. එක්සත් ජනපද සංගණන කාර්යාංශයේ තොරතුරු අනූව ලෝකයේ සමස්ථ ජනගහනය බිලියන 7.137 ලෙස දක්වා ඇති අතර ඊට සාපේක්ෂව එක් එක් රටවල ලෝක ජනගහන ප්‍රතිශතය දල වශයෙන් මෙම ලැයිස්තුව තුල වෙනම ගණනය කොට තිබෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov/main/www/popclock.html | title=U.S. &amp; World Population Clocks | publisher=Census.gov | date=2012-04-06 | accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සමහර වාර්ථා තොරතුරු අනූව 2011 ඔක්තෝම්බරයේදී ලෝක ජනගහනය බිලියන 7 ඉක්මවා ගොස් තිබෙයි.&lt;ref name=UN7bn&gt;
{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643 | title=Population seven billion: UN sets out challenges | date=2011-10-26 | publisher=BBC | accessdate=2011-10-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 | title=World's 'seven billionth baby' is born | date=2011-10-31 | publisher=The Guardian |accessdate=2011-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200 &quot;7 billion people is a 'serious challenge'&quot;]. UPI, 31 October 2011. Retrieved 2011-11-09.&lt;/ref&gt; 

වගුවේ දක්වා ඇති දත්ත හා තොරතුරු බොහොමයක් මෑත කාලීනව නිකුත් කල ඒවා වන අතර ඊට අදාල වන සංගණන වාර්ථාද ඉදිරිපත් කොට තිබෙයි. නමුත් සමහර රටවල එවැනි නිරවද්‍ය සංගණන වාර්ථා නොමැති අතර ඒ වෙනුවට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ නිමානයන් සහ එම රටවල දේශීය තක්සේරු කිරීම් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;unpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2012_HIGHLIGHTS.pdf|title=World Population Prospects The 2012 Revision: Highlights and Advance Tables|publisher=The Department of Economic and Social Affairs of the United Nations|pages=51–55|accessdate=11 August 2013}}&lt;/ref&gt; වගුවේ පවතින ලෝක ජනගහන අගය සහ එක් එක් රටවල ජනගහන එකතුවේ අගය ආසන්න වශයෙන් පමණක් සමානය.


==රටවල්==
&lt;!--
PLEASE READ BEFORE EDITING!
WHEN YOU UPDATE A COUNTRY'S POPULATION - PLEASE ALSO UPDATE THE EXPRESSION NEXT TO IT (column &quot;% of world population&quot;) WITH THE SAME NUMBER EXCLUDING COMMAS (the #expr: equation).
--&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
!data-sort-type=&quot;number&quot;|අනුපිළිවෙල!!රට (හෝ ස්වාධීන කලාපය)!!ජනගහනය!!දිනය!! ලෝක&lt;br /&gt;ජනගහන %!!මූලාශ්‍රය
|-
| –
|align=left|[[ලෝකය]]
|7,137,100,000
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}  
|100%
|align=left|[http://www.census.gov/popclock USCB's world population clock]
|-
|1
|align=left|{{ධජය|චීන මහජන සමූහාණ්ඩුව}}&lt;ref&gt;Census figure refers to mainland [[China]], excluding its Special Administrative Regions (SARs) of [[Hong Kong]] and [[Macau]]. The first one returned to Chinese sovereignty in mid-1997 and the second one did so on December 20, 1999.&lt;/ref&gt;
|1,362,190,000
|ජනවාරි 19, 2014
|19.1%
|align=left|[http://www.cpirc.org.cn/index.asp Chinese official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }}
|-
|2
|align=left|{{ධජය|ඉන්දියාව}}
|1,238,990,000
|ජනවාරි 19, 2014
|17.4%
|align=left|[http://www.indiastat.com Indian population clock]
|-
|3
|align=left|{{ධජය|ඇමරිකානු එක්සත් ජනපද}}
|317,466,000
|ජනවාරි 19, 2014
|4.45%
|align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock]
|-
|4
|align=left|{{ධජය|ඉන්දුනීසියාව}}
|249,866,000
|ජුලි 1, 2013
|3.5%
|align=left|UN estimate&lt;ref name=&quot;unpop&quot;/&gt;
|-
|5
|align=left|{{ධජය|බ්‍රසීලය}}
|201,032,714
|ජුලි 1, 2013
|2.8%
|align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2013/estimativa_dou.shtm Official estimate]
|-
|6
|align=left|{{ධජය|පාකිස්ථානය}}
|185,347,000
|ජනවාරි 19, 2014
|2.6%
|align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/ |date=2018-12-25 }}
|-
|7
|align=left|{{ධජය|නයිජීරියාව}}
|173,615,000
|ජුලි 1, 2013
|2.4%
|align=left|UN estimate
|-
|8
|align=left|{{ධජය|බංග්ලාදේශය}}
|152,518,015
|ජුලි 16, 2012
|2.1%
|align=left|[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Official estimate]
|-
|9
|align=left|{{ධජය|රුසියාව}}
|143,600,000
|නොවැම්බර් 1, 2013
|2.0%
|align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk10/8-0.htm Official estimate]
|-
|10
|align=left|{{ධජය|ජපානය}}
|127,270,000
|දෙසැම්බර් 1, 2013
|1.7%
|align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate]
|-
|11
|align=left|{{ධජය|මෙක්සිකෝව}}
|118,395,054
|ජුලි 1, 2013
|1.6%
|align=left|[http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones CONAPO Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones |date=2013-08-07 }}
|-
|12
|align=left|{{ධජය|පිලිපීනය}}
|{{formatnum: {{#expr: (92337.852+4.894*{{Age in days|2010|5|1}}) round 0}}000}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|1.3%
|align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock]
|-
|13
|align=left|{{ධජය|වියට්නාමය}}
|90,388,000
|නොවැම්බර් 1, 2013
|1.2%
|align=left|[http://tuoitrenews.vn/society/14618/vietnams-population-reaches-90-mln-tomorrow-issues-to-resolve Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105185154/http://tuoitrenews.vn/society/14618/vietnams-population-reaches-90-mln-tomorrow-issues-to-resolve |date=2014-01-05 }}
|-
|14
|align=left|{{ධජය|ඉතියෝපියාව}}
|86,613,986
|ජුලි 1, 2013
|1.2%
|align=left|[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |date=2015-09-23 }}
|-
|15
|align=left|{{ධජය|ඊජිප්තුව}}
|83,661,000
|ජනවාරි 1, 2013
|1.1%
|align=left|[http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525221856/http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html |date=2013-05-25 }}
|-
|16
|align=left|{{ධජය|ජර්මනිය}}
|80,586,000
|ජුනි 30, 2013
|1.1%
|align=left|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }}
|-
|17
|align=left|{{ධජය|ඉරානය}}
|{{formatnum: {{#expr: (75149.669+2.444*{{Age in days|2011|10|24}}) round 0}}000}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|1.0%
|align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock]
|-
|18
|align=left|{{ධජය|තුර්කිය}}
|75,627,384
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|1.0%
|align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 Official estimate]
|-
|19
|align=left|{{ධජය|කොන්ගෝ ප්‍රජාතාන්ත්‍රීක ජනරජය|name=කොන්ගෝව}}
|67,514,000
|ජුලි 1, 2013
|0.9%
|align=left|UN estimate
|-
|20
|align=left|{{ධජය|තායිලන්තය}}
|65,926,261
|සැප්තැම්බර් 1, 2010
|0.9%
|align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }}
|-
|21
|align=left|{{ධජය|ප්‍රංශය}}&lt;ref&gt;Estimate refers to [[Metropolitan France]] and the four [[overseas departments]] ''(Départements d'outre-mer'', DOM) of [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]] and [[Réunion]] but excludes the overseas department of [[Mayotte]], the [[overseas collectivities]] ''(Collectivités d'outre-mer,'' COM) of [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin (France)|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]], and the [[sui generis]] collectivity of [[New Caledonia]]. The population of [[metropolitan France]] alone stood at 63,966,000 on 1 December 2013, according to a [http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387 monthly official estimate].&lt;/ref&gt;
|65,860,000
|දෙසැම්බර් 1, 2013
|0.9%
|align=left|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate]
|-
|22
|align=left|{{ධජය|එක්සත් රාජධානිය}}
|63,705,000
|ජුලි 1, 2012
|0.8%
|align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_320900.pdf Official estimate]{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|23
|align=left|{{ධජය|ඉතාලිය}}
|59,901,141
|ජුලි 31, 2013
|0.8%
|align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index_e.html Monthly official estimate]
|-
|24
|align=left|{{ධජය|බුරුමය}}
|53,259,000
|ජුලි 1, 2013
|0.7%
|align=left|UN estimate
|-
|25
|align=left|{{ධජය|දකුණු අප්‍රිකාව}}
|52,981,991
|ජුලි 1, 2013
|0.7%
|align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate]
|-
|26
|align=left|{{ධජය|දකුණු කොරියාව|name=කොරියාව, දකුණු}}
|50,219,669
|ජුලි 1, 2013
|0.7%
|align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&amp;tblId=DT_1B35001&amp;vw_cd=MT_ETITLE&amp;list_id=&amp;empId=&amp;scrId=&amp;seqNo=&amp;dbkind=ETLDB&amp;lang_mode=ko_en&amp;dsu=nsi&amp;conn_path=A6 Official estimate]
|-
|27
|align=left|{{ධජය|කෙලොම්බියාව}}
|{{formatnum: {{#expr: (42888.592+1.451*{{Age in days|2005|6|30}}) round 0}}000}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.6%
|align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }}
|-
|28
|align=left|{{ධජය|ස්පාඤ්ඤය}}
|46,704,314
|ජනවාරි 1, 2013
|0.6%
|align=left|[http://www.ine.es/en/prensa/np788_en.pdf Annual official estimate]
|-
|29
|align=left|{{ධජය|යුක්රේනය}}
|45,447,010
|නොවැම්බර් 1, 2013
|0.6%
|align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1113_e.html Monthly official estimate]
|-
|30
|align=left|{{ධජය|ටැන්සානියාව}}
|44,928,923
|අගෝස්තු 26, 2012
|0.6%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result]
|-
|31
|align=left|{{ධජය|කෙන්යාව}}
|44,354,000
|ජුලි 1, 2013
|0.6%
|align=left|UN estimate
|-
|32
|align=left|{{ධජය|ආර්ජන්ටිනාව}}
|40,117,096
|ඔක්තෝම්බර් 27, 2010
|0.5%
|align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }}
|-
|33
|align=left|{{ධජය|ඇල්ජීරියාව}}
|38,700,000
|ජනවාරි 1, 2014
|0.5%
|align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate]
|-
|34
|align=left|{{ධජය|පෝලන්තය}}
|38,502,396
|ජුනි 30, 2013
|0.5%
|align=left|[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/L_ludnosc_stan_struktura_30-06-2013.pdf Official estimate]
|-
|35
|align=left|{{ධජය|සූඩානය}}
|37,964,000
|ජුලි 1, 2013
|0.5%
|align=left|UN estimate
|-
|36
|align=left|{{ධජය|උගන්ඩාව}}
|35,357,000
|ජුලි 1, 2013
|0.5%
|align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/Facts%20and%20Figures%202013.pdf Annual official estimate]
|-
|37
|align=left|{{ධජය|කැනඩාව}}
|35,295,770
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.4%
|align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate]
|-
|38
|align=left|{{ධජය|ඉරාකය}}
|34,035,000
|ජුලි 1, 2012
|0.4%
|align=left|[http://cosit.gov.iq/images%5Cpublications%5Ciraqnums.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160517220411/http://cosit.gov.iq/images%5Cpublications%5Ciraqnums.pdf |date=2016-05-17 }}
|-
|39
|align=left|{{ධජය|මොරොක්කෝව}}
|{{formatnum: {{#expr: (329500+9.74*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}00}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.4%
|align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock]
|-
|40
|align=left|{{ධජය|පෙරූ}}
|30,475,144
|ජුනි 30, 2013
|0.4%
|align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }}
|-
|41
|align=left|{{ධජය|උස්බෙකිස්තානය}}
|30,183,400
|ජූලි 1, 2013
|0.4%
|align=left|[http://www.stat.uz/press/1/6875/ Official estimate]
|-
|42
|align=left|{{ධජය|සවුදි අරාබියාව}}
|29,994,272
|ජුලි 1, 2013
|0.4%
|align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Official estimate]
|-
|43
|align=left|{{ධජය|මලයාසියාව}}
|{{formatnum: {{#expr: (28334.135+1.264*{{Age in days|2010|7|6}}) round 0}}000}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.4%
|align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en |date=2013-12-05 }}
|-
|44
|align=left|{{ධජය|වෙනිසියුලාව}}
|28,946,101
|ඔක්තෝම්බර් 30, 2011
|0.4%
|align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&amp;catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&amp;catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }}
|-
|45
|align=left|{{ධජය|නේපාලය}}
|26,494,504
|ජුනි 22, 2011
|0.3%
|align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }}
|-
|46
|align=left|{{ධජය|ඇෆ්ගනිස්තානය}}
|25,500,100
|ජනවාරි 1, 2013
|0.3%
|align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|47
|align=left|{{ධජය|යේමනය}}
|25,235,000
|ජුලි 1, 2013
|0.3%
|align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 |date=2015-09-23 }}
|-
|48
|align=left|{{ධජය|උතුරු කොරියාව|name=කොරියාව, උතුරු}}
|24,895,000
|ජුලි 1, 2013
|0.3%
|align=left|UN estimate
|-
|49
|align=left|{{ධජය|ඝානාව}}
|24,658,823
|සැප්තැම්බර් 26, 2010
|0.3%
|align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }}
|-
|50
|align=left|{{ධජය|මොසැම්බික්}}
|23,700,715
|ජුලි 1, 2012
|0.3%
|align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate]
|-
|51
|align=left|{{ධජය|තායිවානය}}&lt;ref&gt;[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its provinces. [[Taiwan]] also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]], [[Pescadores]], etc.&lt;/ref&gt;
|23,373,517
|දෙසැම්බර් 31, 2013
|0.3%
|align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }}
|-
|52
|align=left|{{ධජය|ඕස්ට්‍රේලියාව}}
&lt;!--Please do not change the following formula. It automatically calculates the estimated population each day at 00:00 UTC based on the official population clock. Changing to a different formula makes it difficult to update on the three or four occasions each year when the rate of change varies. These formulae are used in multiple articles and provide consistency.--&gt;
|{{formatnum:{{#expr: 23312841 + (86400 / 79) * {{Age in days|2013|12|14}} round 0}}}}&lt;!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 79 seconds --&gt;
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.3%
|align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official population clock]
|-
|53
|align=left|{{CIV}}
|23,202,000
|ජුලි 1, 2012
|0.3%
|align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate]
|-
|54
|align=left|{{ධජය|සිරියාව}}
|21,898,000
|ජුලි 1, 2013
|0.3%
|align=left|UN estimate
|-
|55
|align=left|{{ධජය|මැඩගස්කර්}}
|21,263,403
|ජුලි 1, 2012
|0.3%
|align=left|[http://www.instat.mg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406122647/http://www.instat.mg/ |date=2011-04-06 }}
|-
|56
|align=left|{{ධජය|ඇන්ගෝලාව}}
|20,609,294
|ජුලි 1, 2012
|0.2%
|align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }}
|-
|57
|align=left|{{ධජය|කැමරූන්}}
|20,386,799
|ජුලි 1, 2012
|0.2%
|align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }}
|-
|58
|align=left|{{ධජය|ශ්‍රී ලංකාව}}
|20,277,597
|මාර්තු 21, 2012
|0.2%
|align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }}
|-
|59
|align=left|{{ධජය|රුමේනියාව}}
|20,121,641
|ඔක්තෝම්බර් 20, 2011
|0.2%
|align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }}
|-
|60
|align=left|{{ධජය|බර්කිනා ෆාසෝ}}
|17,322,796
|ජුලි 1, 2013
|0.2%
|align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate]
|-
|61
|align=left|{{ධජය|කසකස්තානය}}
|17,146,000
|දෙසැම්බර් 1, 2013
|0.2%
|align=left|[http://stat.gov.kz/faces/homePage;jsessionid=CVjvSHnQTwCGC5hfKXN1N5DcjyX9mJcp9JhTT2SZkqr110Fv01gq!-1302886761?_afrLoop=22375547343795&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=null#%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D22375547343795%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D1c60jvmzre_4 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104205404/http://stat.gov.kz/faces/homePage;jsessionid=CVjvSHnQTwCGC5hfKXN1N5DcjyX9mJcp9JhTT2SZkqr110Fv01gq!-1302886761?_afrLoop=22375547343795&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=null#%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D22375547343795%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D1c60jvmzre_4 |date=2014-01-04 }}
|-
|62
|align=left|{{ධජය|නයිජර්}}
|17,129,076
|දෙසැම්බර් 10, 2012
|0.2%
|align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|63
|align=left|{{ධජනිරූපකය|නෙදර්ලන්තය}} [[නෙදර්ලන්ත රාජධානිය|නෙදර්ලන්තය]]
|{{formatnum: {{#expr: (167795.75+1.44*{{Age in days|2012|12|31}}) round 0}}00}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.2%
|align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211728/https://www.cbs.nl/en-gb/background/2005/35/population-counter |date=2018-12-25 }}
|-
|64
|align=left|{{ධජය|චිලි}}
|16,634,603
|අප්‍රියෙල් 9, 2012
|0.2%
|align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result]
|-
|65
|align=left|{{ධජය|මලාවි}}
|16,363,000
|ජුලි 1, 2013
|0.2%
|align=left|UN estimate
|-
|66
|align=left|{{ධජය|ඉක්වදෝරය}}
|{{formatnum: {{#expr: (150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}}) round 0}}00}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.2%
|align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock]
|-
|67
|align=left|{{ධජය|ගෞතමාලාව}}
|15,438,384
|ජුනි 30, 2013
|0.2%
|align=left|[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }}
|-
|68
|align=left|{{ධජය|මාලි}}
|15,302,000
|ජුලි 1, 2013
|0.2%
|align=left|UN estimate
|-
|69
|align=left|{{ධජය|කාම්බෝජය}}
|15,135,000
|ජුලි 1, 2013
|0.2%
|align=left|UN estimate
|-
|70
|align=left|{{ධජය|සෙනගෝල්}}
|13,567,338
|ජූලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }}
|-
|71
|align=left|{{ධජය|සැමිබියාව}}
|13,092,666
|ඔක්තෝම්බර් 16, 2010
|0.1%
|align=left|[http://www.zamstats.gov.zm/report/Census/2010/2010%20Census%20of%20Population%20National%20Analytical%20Report%20-%202010%20Census.pdf Final 2010 census result]
|-
|72
|align=left|{{ධජය|සිම්බාබ්වේ }}
|12,973,808
|අගෝස්තු 17, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|73
|align=left|{{ධජය|චැඩ්}}
|12,825,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|UN estimate
|-
|74
|align=left|{{ධජය|දකුණු සූඩානය}}
|11,296,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|UN estimate
|-
|75
|align=left|{{ධජය|බෙල්ජියම}}
|11,180,320
|නොවැම්බර් 1, 2013
|0.1%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf Monthly official estimate]
|-
|76
|align=left|{{ධජය|කියුබාව}}
|11,167,325
|සැප්තැම්බර් 15, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|77
|align=left|{{ධජය|ටියුනීසියාව}}
|10,833,431
|ජනවාරි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexen.php Official estimate]
|-
|78
|align=left|{{ධජය|ගිනි}}
|10,824,200
|ජුලි 1, 2010
|0.1%
|align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }}
|-
|79
|align=left|{{ධජය|ග්‍රීසිය}}
|10,815,197
|මැයි 24, 2011
|0.1%
|align=left|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }}
|-
|80
|align=left|{{ධජය|පෘතුගාලය}}
|10,487,289
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_main Annual official estimate]
|-
|81
|align=left|{{ධජය|රුවන්ඩා}}
|10,537,222
|අගෝස්තු 15, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|82
|align=left|{{ධජය|චෙක් ජනරජය}}
|10,513,800
|සැප්තැම්බර් 30, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby121213.docx Official estimate]{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|83
|align=left|{{ධජය|සෝමාලියාව}}&lt;ref&gt;Includes [[Puntland]] (with a population of about 3,900,000 inhabitants) and [[Somaliland]] (some 3,500,000 inhabitants).&lt;/ref&gt;
|10,496,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|UN estimate
|-
|84
|align=left|{{ධජය|හයිටි}}
|10,413,211
|ජුලි 1, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm |date=2011-07-21 }}
|-
|85
|align=left|{{ධජය|බෙනින්}}
|10,323,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|UN estimate
|-
|86
|align=left|{{ධජය|බුරුන්ඩි}}
|10,163,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|UN estimate
|-
|87
|align=left|{{ධජය|බොලිවියාව}}
|10,027,254
|නොවැම්බර් 21, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.ine.gob.bo:8081/censo2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf 2012 census result]
|-
|88
|align=left|{{ධජය|හන්ගේරියාව}}
|9,906,000
|ජනවාරි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate]
|-
|89
|align=left|{{ධජය|ස්වීඩනය}}
|9,639,741  
|නොවැම්බර් 30, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate]
|-
|90
|align=left|{{ධජය|බෙලාරූස්}}
|9,467,200
|නොවැම්බර් 1, 2013
|0.1%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Monthly official estimate]
|-
|91
|align=left|{{ධජය|ඩොමිනිකන් ජනරජය}}
|9,445,281
|දෙසැම්බර් 1, 2010
|0.1%
|align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&amp;func=display&amp;aid=2387 Final 2010 census result]
|-
|92
|align=left|{{ධජය|අසර්බයිජාන්}}
|9,235,100
|ජනවාරි 1, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate]
|-
|93
|align=left|{{ධජය|හොන්ඩියුරාස්}}
|8,555,072
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Annual official estimate]
|-
|94
|align=left|{{ධජය|ඔස්ට්‍රියාව}}
|8,501,502
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/index.html Official quaterly estimate]
|-
|95
|align=left|{{ධජනිරූපකය|එක්සත් අරාබි එමිරේට්ස්}} [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]
|8,264,070
|ජුලි 1, 2010
|0.1%
|align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003707/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|96
|align=left|{{ධජය|ඊශ්‍රායෙලය}}
|8,132,000
|දෙසැම්බර් 29, 2013
|0.1%
|align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 Monthly Official estimate]
|-
|97
|align=left|{{ධජය|ස්විට්සර්ලන්තය}}
|8,112,200
|සැප්තැම්බර් 30, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly official estimate]
|-
|98
|align=left|{{ධජය|ටජිකිස්තානය}}
|8,104,000
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate]
|-
|99
|align=left|{{ධජය|බල්ගේරියාව}}
|7,282,041
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.1%
|align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&amp;a1=376&amp;a2=377&amp;a3=378#cont Official estimate]
|-
|100
|align=left|''{{ධජය|හොංකොං}}'' 
|7,184,000
|ජුලි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T |date=2007-06-09 }}
|-
|101
|align=left|{{ධජය|සර්බියාව}}&lt;ref&gt;Excludes the [[Kosovo]] (1,733,872, [https://web.archive.org/web/20111112084432/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf 2011]).&lt;/ref&gt;
|7,181,505
|ජනවාරි 1, 2013
|0.1%
|align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Annual official estimate]
|-
|102
|align=left|{{ධජය|පපුවා නව ගිනිය}}
|7,059,653
|ජුලි 10, 2011
|0.09%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html 2011 census result]
|-
|103
|align=left|{{ධජය|පැරගුවේ}}
|6,783,374
|2013
|0.09%
|align=left|[http://www.dgeec.gov.py Official estimate]
|-
|104
|align=left|{{ධජය|ලාඕසය}}
|6,580,800
|ජුලි 1, 2013
|0.09%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Annual official estimate]
|-
|105
|align=left|{{ධජය|ජෝර්දානය}}
|{{formatnum: {{#expr: (62490+3.84*{{Age in days|2011|12|31}}) round 0}}00}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.09%
|align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }}
|-
|106
|align=left|{{ධජය|එල් සැල්වදෝරය}}
|6,340,000
|ජුලි 1, 2013
|0.08%
|align=left|UN estimate
|-
|107
|align=left|{{ධජය|එරිට්‍රියා}}
|6,333,000
|ජුලි 1, 2013
|0.08%
|align=left|UN estimate
|-
|108
|align=left|{{ධජය|ලිබියාව}}
|6,202,000
|ජුලි 1, 2013
|0.08%
|align=left|UN estimate
|-
|109
|align=left|{{ධජය|ටොගෝ}}
|6,191,155
|නොවැම්බර් 6, 2010
|0.08%
|align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=14&amp;&amp;Itemid=56 Final 2010 census result]
|-
|110
|align=left|{{ධජය|සියෙරා ලියෝන්}}
|6,190,280
|2013
|0.08%
|align=left|[http://www.statistics.sl/2004_pop._&amp;_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173852/http://www.statistics.sl/2004_pop._%26_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf |date=2013-07-30 }}
|-
|111
|align=left|{{ධජය|නිකරගුවා}}
|6,071,045
|ජුනි 30, 2012
|0.08%
|align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate]
|-
|112
|align=left|{{ධජය|කියර්ගිස්තානය}}
|5,747,000
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.08%
|align=left|[http://stat.kg/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830071325/http://stat.kg/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=101 |date=2014-08-30 }}
|-
|113
|align=left|{{ධජය|ඩෙන්මාර්කය}}
|5,623,501
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.07%
|align=left|[http://www.dst.dk/pukora/epub/Nyt/2013/NR605.pdf Quaterly official estimate]
|-
|114
|align=left|{{ධජය|ෆින්ලන්තය}}
| 5,449,657 
|නොවැම්බර් 30, 2013
|0.07%
|align=left|[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html Monthly official estimate]
|-
|115
|align=left|{{ධජය|ස්ලොවැකියාව}}
|5,412,008
|ජුනි 30, 2013
|0.07%
|align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=75231 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113200112/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=75231 |date=2013-11-13 }}
|-
|116
|align=left|{{ධජය|සිංගප්පූරුව}}
|5,399,200
|ජුලි 1, 2013
|0.07%
|align=left|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113144038/http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |date=2013-11-13 }}
|-
|117
|align=left|{{ධජය|ටර්ක්මෙනිස්තානය}}
|5,240,000
|ජුලි 1, 2013
|0.07%
|align=left|UN estimate
|-
|118
|align=left|{{ධජය|නෝර්වේ}}
|5,096,300
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.07%
|align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv Quarterly official estimate]
|-
|119
|align=left|{{ධජය|ලෙබනනය}}
|4,822,000
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|UN estimate
|-
|120
|align=left|{{ධජය|කොස්ටා රිකා}}
|4,667,096
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }}
|-
|121
|align=left|{{ධජය|මධ්‍යම අප්‍රිකානු  ජනරජය}}
|4,616,000
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|UN estimate
|-
|122
|align=left|{{ධජය|අයර්ලන්තය}}
|4,593,100
|අප්‍රියෙල් 1, 2013
|0.06%
|align=left|[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2013/ Annual official estimate]
|-
|123
|align=left|{{ධජය|ජෝර්ජියාව}}&lt;ref&gt;Excludes ([http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls 2012]) the [[Republic of Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (70,000, 2006).&lt;/ref&gt;
|4,483,800
|ජනවාරි 1, 2013
|0.06%
|align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng Annual official estimate]
|-
|124
|align=left|{{ධජය|නවසීලන්තය}}
|{{formatnum: {{#expr: (450000+18.7*{{Age in days|2013|12|9}}) round 0}}0}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.06%
|align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }}
|-
|125
|align=left|{{ධජය|කොන්ගෝව, ජනරජය|name=කොන්ගෝව}}
|4,448,000
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|UN estimate
|-
|126
|align=left|''{{ධජය|පලස්තීන අධිකාරිය}}''&lt;ref&gt;Status pending outcome of peace negotiations.&lt;/ref&gt;
|4,420,549
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }}
|-
|127
|align=left|{{ධජය|ලයිබීරියාව}}
|4,294,000
|ජුලි 1, 2013
|0.06%
|align=left|UN estimate
|-
|128
|align=left|{{ධජය|ක්‍රොඒෂියා}}
|4,290,612
|මාර්තු 31, 2011
|0.06%
|align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }}
|-
|129
|align=left|{{ධජය|ඕමානය}}
|3,929,000
|සැප්තැම්බර් 28, 2013
|0.05%
|align=left|[http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530052708/http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website |date=2014-05-30 }}
|-
|130
|align=left|{{ධජය|බොස්නියා සහ හර්සෙගොවිනා}}
|3,791,622
|ඔක්තෝම්බර් 15, 2013
|0.05%
|align=left|[http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf Preliminary 2013 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2018-11-23 }}
|-
|131
|align=left|''{{ධජය|පුවටෝ රිකෝ}}'' ([[United States|USA]])
|3,615,086
|ජුලි 1, 2013
|0.05%
|align=left|[http://www.census.gov/popest/data/index.html Official estimate]
|-
|132
|align=left|{{ධජය|කුවේටය}}
|3,582,054
|දෙසැම්බර් 31, 2010
|0.05%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate]
|-
|133
|align=left|{{ධජය|මෝල්ඩෝවා}}&lt;ref&gt;Excludes ([http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf statistica.md.2010.pdf])  [[Transnistria]] (555,347, census 2005).&lt;/ref&gt;
|3,559,500
|ජනවාරි 1, 2013
|0.05%
|align=left|[http://www.statistica.md/index.php?l=en Official estimate]
|-
|134
|align=left|{{ධජය|මොරිටානියා}}
|3,461,041
|ජුලි 1, 2013
|0.04%
|align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official estimate]
|-
|135
|align=left|{{ධජය|පැනමාව}}
|3,405,813
|මැයි 16, 2010
|0.04%
|align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result]
|-
|136
|align=left|{{ධජය|උරුගුවේ}}
|3,286,314
|සැප්තැම්බර් 30, 2011
|0.04%
|align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result]
|-
|137
|align=left|{{ධජය|ආර්මේනියාව}}
|3,017,000
|සැප්තැම්බර් 30, 2013
|0.04%
|align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=19001&amp;submit=Search Annual official estimate]
|-
|138
|align=left|{{ධජය|ලිතුවේනියාව}}
|2,945,951
|දෙසැම්බර් 1, 2013
|0.04%
|align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= |date=2010-08-19 }}
|-
|139
|align=left|{{ධජය|ඇල්බේනියාව}}
|2,821,977
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2011
|0.04%
|align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2014-11-14 }}
|-
|140
|align=left|{{ධජය|මොන්ගෝලියාව}}
|2,754,685
|නොවැම්බර් 11, 2010
|0.03%
|align=left|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&amp;id=722 2010 census result]{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|141
|align=left|{{ධජය|ජැමෙයිකාව}}
|2,711,476
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.03%
|align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Annual official estimate]
|-
|142
|align=left|{{ධජය|නැමිබියාව}}
|2,113,077
|අගෝස්තු 28, 2011
|0.03%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result]
|-
|143
|align=left|{{ධජය|ලෙසොතෝව}}
|2,074,000
|ජුලි 1, 2013
|0.02%
|align=left|UN estimate
|-
|144
|align=left|{{ධජනිරූපකය|කාටාර්}}[[කටාර්]]
|2,068,050
|නොවැම්බර් 30, 2013
|0.02%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate]
|-
|145
|align=left|{{ධජය|මැසඩෝනියාව}}
|2,062,294
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.02%
|align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate]
|-
|146
|align=left|{{ධජය|ස්ලොවෙනියාව}}
|{{formatnum: {{#expr: (2059114+11*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.02%
|align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }}
|-
|147
|align=left|{{ධජය|බොට්ස්වානා}}
|2,024,904
|අගෝස්තු 22, 2011
|0.02%
|align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }}
|-
|148
|align=left|{{ධජය|ලැට්වියාව}}
|2,006,900
|දෙසැම්බර් 1, 2013
|0.02%
|align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate]
|-
|149
|align=left|{{ධජය|ගැම්බියාව}}
|1,849,000
|ජුලි 1, 2013
|0.02%
|align=left|UN estimate
|-
|150
|align=left|{{ධජය|කොසෝවෝ}}
|1,815,606
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.02%
|align=left|[https://esk.rks-gov.net/eng/ Official estimate]
|-
|151
|align=left|{{ධජය|ගිනි-බිසව්}}
|1,704,000
|ජුලි 1, 2013
|0.02%
|align=left|UN estimate
|-
|152
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ගැබෝන්}} [[ගැබෝන්]]
|1,672,000
|ජුලි 1, 2013
|0.02%
|align=left|UN estimate
|-
|153
|align=left|{{ධජය|නිරක්‍ෂීය ගිනි රාජ්‍යය}}
|1,622,000
|ජුලි 1, 2010
|0.02%
|align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107063158/https://www.guineaecuatorialpress.com/404.shtml |date=2019-01-07 }}
|-
|154
|align=left|{{ධජය|ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ}}
|1,328,019
|ජනවාරි 9, 2011
|0.01%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result]
|-
|155
|align=left|{{ධජය|එස්ටෝනියා}}
|1,286,540
|ජනවාරි 1, 2013
|0.01%
|align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }}
|-
|156
|align=left|{{ධජය|මොරිෂස්}}
|1,257,900
|ජුලි 3, 2011
|0.01%
|align=left|[http://www.gov.mu/portal/goc/cso/ei915/esi2011.pdf 2011 census result]
|-
|157
|align=left|{{ධජය|ස්වාසිලන්තය}}
|1,250,000
|ජුලි 1, 2013
|0.01%
|align=left|UN estimate
|-
|158
|align=left|{{ධජය|බහරේන්}}
|1,234,571
|අප්‍රියෙල් 27, 2010
|0.01%
|align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|159
|align=left|{{ධජය|නැගෙනහිර ටිමෝරය}}
|1,066,409
|ජුලි 11, 2010
|0.01%
|align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result]
|-
|160
|align=left|{{ධජය|ජිබුටි}}
|873,000
|ජුලි 1, 2013
|0.01%
|align=left|UN estimate
|-
|161
|align=left|{{ධජය|සයිප්‍රස්}}&lt;ref&gt;Excludes [[Northern Cyprus]] (294,906) 04 December 2011 Census under the auspieces of the UN observers, ([http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&amp;ArticleID=82777 North Cyprus State Planning Organization]).&lt;/ref&gt;
|865,878 
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.01%
|align=left|[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;plugin=1 Official estimate]
|-
|162
|align=left|{{ධජය|ෆිජී}}
|858,038
|ජුලි 1, 2012
|0.01%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Annual official estimate]
|-
|163
|align=left|''{{REU}}'' ([[France]])
|821,136
|ජනවාරි 1, 2010
|0.01%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|164
|align=left|{{ධජය|ගයනා}}
|784,894
|ජුලි 1, 2010
|0.01%
|align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Annual official estimate]
|-
|165
|align=left|{{ධජය|කොමරොස්}}
|743,797
|ජුලි 1, 2013
|0.01%
|align=left|[http://www.theglobalfund.org/grantDocuments/COM-R09-HA_Proposal_0_en/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217093513/http://www.theglobalfund.org/grantDocuments/COM-R09-HA_Proposal_0_en/ |date=2013-12-17 }}
|-
|166
|align=left|{{ධජය|භූතානය}}
|{{formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.01%
|align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 |date=2016-03-19 }}
|-
|167
|align=left|{{ධජය|මොන්ටිනිග්‍රෝ}}
|620,029
|අප්‍රියෙල් 1, 2011
|0.008%
|align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result]
|-
|168
|align=left|''{{ ධජය |මකාවෝ}}''
|598,200
|සැප්තැම්බර් 30, 2013
|0.008%
|align=left|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx Official estimate]
|-
|169
|align=left|{{ධජය|සොලොමන් දිවයින්}}
|581,344
|ජුලි 1, 2013
|0.008%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|170
|align=left|{{ධජය|බටහිර සහරාව|සහරාව}}&lt;ref&gt;Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.&lt;/ref&gt;
|567,000
|ජුලි 1, 2013
|0.007%
|align=left|UN estimate
|-
|171
|align=left|{{ධජය|ලක්සම්බර්ග්}}
|537,000
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.007%
|align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&amp;IF_Language=fra&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1 Annual official estimate]{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|172
|align=left|{{ධජය|සුරිනාමය}}
|534,189
|අගෝස්තු 13, 2012
|0.007%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result]
|-
|173
|align=left|{{ධජය|වර්ඩේ තුඩුව}}
|491,875
|ජුනි 16, 2010
|0.006%
|align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result]
|-
|174
|align=left|{{ධජය|මෝල්ටාව}}
|416,055
|නොවැම්බර් 20, 2011
|0.005%
|align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }}
|-
|175
|align=left|''{{GLP}}'' ([[France]])
|403,355
|ජනවාරි 1, 2010
|0.005%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|176
|align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]])
|394,173
|ජනවාරි 1, 2010
|0.005%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|177
|align=left|{{ධජය|බෲනයි}}
|393,162
|ජුනි 20, 2011
|0.005%
|align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result]
|-
|178
|align=left|{{ධජය|බහාමාස්|name=බහාමාස්}}
|351,461
|මැයි 3, 2010
|0.004%
|align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|179
|align=left|{{ධජය|අයිස්ලන්තය}}
|325,010
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.004%
|align=left|[http://www.hagstofa.is/Pages/95?NewsID=9583 Quaterly official estimate]
|-
|180
|align=left|{{ධජනිරූපකය|මාල දිවයින්}} [[මාල දිවයින]]
|317,280
|ජුලි 1, 2010
|0.004%
|align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }}
|-
|181
|align=left|{{ධජය|බෙලීස්}}
|312,971
|මැයි 12, 2010
|0.004%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf Preliminary 2010 census result]
|-
|182
|align=left|{{ධජය|උතුරු සයිප්‍රසය}}
|294,906
|දෙසැම්බර් 4, 2011
|0.004%
|align=left|[http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&amp;ArticleID=82777 2011 census result]
|-
|183
|align=left|{{ධජය|බාබඩෝස්}}
|285,000
|ජුලි 1, 2013
|0.004%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate]
|-
|184
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ප්‍රංශ පොලිනීසියාව}} ''[[ප්‍රංශ පොලිනීසියාව]]'' 
|268,270
|අගෝස්තු 22, 2012
|0.003%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result]
|-
|185
|align=left|{{ධජය|වනුටු}}
|264,652
|ජුලි 1, 2013
|0.003%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|186
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ප්‍රංශය}} ''[[නිව් කැලඩෝනියා]]''
|258,958
|ජුලි 1, 2013
|0.003%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|187
|align=left|''{{GUF}}'' ([[France]])
|229,040
|ජනවාරි 1, 2010
|0.003%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|188
|align=left|''{{MYT}}'' ([[France]])
|212,600
|අගෝස්තු 21, 2012
|0.003%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&amp;reg_id=27 2012 census result]
|-
|189
|align=left|{{ධජය|සැමෝවා}}
|187,820
|නොවැම්බර් 7, 2011
|0.002%
|align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result]
|-
|190
|align=left|{{ධජය|සාඕ ටොමේ සහ ප්‍රින්සිපේ}}
|187,356
|මැයි 13, 2012
|0.002%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result]
|-
|191
|align=left|{{ධජය|ශාන්ත ලුසියා}}
|180,000
|මැයි 10, 2013
|0.002%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result]
|-
|192
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ගුවාම්}} ''[[ගුවාම්]]''
|159,358
|අප්‍රියෙල් 1, 2010
|0.002%
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result]
|-
|193
|align=left|''{{ ධජය |කුරකාවෝ}}''
|150,563
|මාර්තු 26, 2011
|0.002%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result]
|-
|194
|align=left|{{ධජය|ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනාඩින්ස්}}
|109,000
|ජුලි 1, 2013
|0.001%
|align=left|UN estimate
|-
|195
|align=left|{{ධජය|කිරිබතී}}
|106,461
|ජුලි 1, 2013
|0.001%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|196
|align=left|{{ධජනිරූපකය|එක්සත් ජනපද වර්ජින් දිවයින්}} ''[[එක්සත් ජනපද වර්ජින් දිවයින්]]''
|106,405
|අප්‍රියෙල් 1, 2010
|0.001%
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result]
|-
|197
|align=left|{{ධජය|ග්‍රෙනේඩා}}
|103,328
|මැයි 12, 2011
|0.001%
|align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result]
|-
|198
|align=left|{{ධජය|ටොන්ගා}}
|103,036
|නොවැම්බර් 30, 2011
|0.001%
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|199
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ඇරුබා}} ''[[ඇරුබා]]''
|101,484
|සැප්තැම්බර් 29, 2010
|0.001%
|align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }}
|-
|200
|align=left|{{ධජනිරූපකය|මයික්‍රොනීසියා}} [[මයික්‍රොනීසියා ගිවිසුම් ජනපද]]
|101,351
|ජුලි 1, 2013
|0.001%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|201
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ජර්සි}} ''[[ජර්සි]]''
|97,857
|මාර්තු 27, 2011
|0.001%
|align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|202
|align=left|{{ධජය|ෂිසෙල්ස්}}
|90,945
|අගෝස්තු 26, 2010
|0.001%
|align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }}
|-
|203
|align=left|{{ධජය|ඇන්ටිගුවා සහ බාබ්‍යුඩා}}
|86,295
|මැයි 27, 2011
|0.001%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result]
|-
|204
|align=left|{{ධජනිරූපකය|අයිල් ඔෆ් මෑන්}} ''[[අයිල් ඔෆ් මෑන්]]''
|84,497
|මාර්තු 27, 2011
|0.001%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result]
|-
|205
|align=left|{{ධජය|ඇන්ඩෝරා}}
|76,246
|ජුලි 1, 2012
|0.001%
|align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&amp;bGrafic=&amp;formules=inici&amp;any1=01/01/2000&amp;any2=01/01/2012&amp;codi_divisio=8&amp;lang=1&amp;codi_subtemes=8&amp;codi_tema=2&amp;chkseries= Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }}
|-
|206
|align=left|{{ධජය|ඩොමිනිකා}}
|71,293
|මැයි 14, 2011
|0.001%
|align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }}
|-
|207
|align=left|''{{ධජනිරූපකය|බර්මියුඩා}} ''[[බර්මියුඩා]]''
|64,237
|මැයි 20, 2010
|0.0009%
|align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }}
|-
|208
|align=left|''{{ ධජය |ගුවර්න්සේ}}''
|63,085
|මාර්තු 31, 2012
|0.0008%
|align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=81714&amp;p=0 Annual official estimate]
|-
|209
|align=left| {{ධජනිරූපකය|ග්‍රීන්ලන්තය}} ''[[ග්‍රීන්ලන්තය]]''
|56,370
|ජනවාරි 1, 2013
|0.0007%
|align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;theme=Population&amp;link=BE Annual official estimate]
|-
|210
|align=left|{{ධජය|මාෂල් දිවයින්}}
|56,086
|ජුලි 1, 2013
|0.0007%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|211
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ඇමරිකානු සැමෝවා}} ''[[ඇමරිකානු සැමෝවා]]''
|55,519
|අප්‍රියෙල් 1, 2010
|0.0007%
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result]
|-
|212
|align=left|{{ධජනිරූපකය|කේමන් දූපත්}} ''[[කේමන් දූපත්]]''
|55,456
|ඔක්තෝම්බර් 10, 2010
|0.0007%
|align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }}
|-
|213
|align=left|{{ධජය|ශාන්ත කිට්ස් සහ නේවිස්}}
|54,000
|ජුලි 1, 2013
|0.0007%
|align=left|UN estimate
|-
|214
|align=left|{{ධජනිරූපකය|උතුරු මරියානා දිවයින්}} ''[[උතුරු මරියානා දිවයින්]]''
|53,883
|අප්‍රියෙල් 1, 2010
|0.0007%
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result]
|-
|215
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ෆාරෝ දිවයින්}} ''[[ෆාරෝ දිවයින්]]''
|48,159
|ඔක්තෝම්බර් 1, 2013
|0.0006%
|align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }}
|-
|216
|align=left|''{{ ධජය |සින්ට් මාර්ටන්}} ''
|37,429
|ජනවාරි 1, 2010
|0.0005%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate]
|-
|217
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ප්‍රංශය}} ''[[ශාන්ත මාර්ටින් (ප්‍රංශය)|ශාන්ත මාර්ටින්]]''
|36,979
|ජනවාරි 1, 2010
|0.0005%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|218
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ලෙයිච්ටෙන්ස්ටෙයින්}} [[ලෙයිච්ටෙන්ස්ටෙයින්]]
|36,942
|ජුනි 30, 2013
|0.0005%
|align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm Semi annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114083836/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm |date=2013-11-14 }}
|-
|219
|align=left|{{ධජය|මොනාකෝ}}
|36,136
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.0005%
|align=left|[http://www.monacostatistics.mc/News/Official-population-on-December-31-2012 Annual official estimate]
|-
|220
|align=left|{{ධජය|සැන් මරිනෝ}}
|33,536
|නොවැම්බර් 30, 2013
|0.0004%
|align=left|[http://www.statistica.sm/contents/instance15/files/document/14062530pop_pres_cittad.pdf Monthly official estimate]
|-
|221
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ටර්ක්ස් සහ කයිකෝස් දිවයින්}} ''[[ටර්ක්ස් සහ කයිකෝස් දිවයින්]]''
|31,458
|ජනවාරි 25, 2012
|0.0004%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result]
|-
|222
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ජිබ්‍රෝල්ටාව}} ''[[ජිබ්‍රෝල්ටාව]]''
|30,001
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.0004%
|align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }}
|-
|223
|align=left|{{ධජනිරූපකය|බ්‍රිතාන්‍ය වර්ජින් දූපත්}} ''[[බ්‍රිතාන්‍ය වර්ජින් දූපත්]]''
|29,537
|ජුලි 1, 2010
|0.0004%
|align=left|[http://www.dpu.gov.vg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }}
|-
|224
|align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]])
|28,502
|දෙසැම්බර් 31, 2012
|0.0004%
|align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }}
|-
|225
|align=left|''{{ ධජය |කැරිබියානු නෙදර්ලන්තය}}'' 
|23,296
|ජනවාරි 1, 2013
|0.0003%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate]
|-
|226
|align=left|{{ධජය|පලාවු}}
|20,901
|ජුලි 1, 2013
|0.0002%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|227
|align=left|{{ධජනිරූපකය|කුක් දිවයින්}} ''[[කුක් දිවයින්]]''
|14,974
|දෙසැම්බර් 1, 2011
|0.0002%
|align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|228
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ඇන්ගුයිලා}} ''[[ඇන්ගුයිලා]]''
|13,452
|මැයි 11, 2011
|0.0001%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result]
|-
|229
|align=left|{{ධජනිරූපකය|වැලිස් සහ ෆුටුනා}} ''[[වැලිස් සහ ෆුටුනා]]''
|13,135
|ජුලි 1, 2013
|0.0001%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|230
|align=left|{{ධජය|ටුවාලු}}
|11,323
|ජුලි 1, 2013
|0.0001%
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Annual official estimate]
|-
|231
|align=left|{{ධජය|නයූරු}}
|9,945
|ඔක්තෝම්බර් 30, 2011
|0.0001%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result]
|-
|232
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ප්‍රංශය}} ''[[ශාන්ත බාර්තලෙමි]]''
|8,938
|ජනවාරි 1, 2010
|0.0001%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|233
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ප්‍රංශය}} ''[[ශාන්ත පියරේ සහ මිකුලොන්]]''
|6,081
|ජනවාරි 1, 2010
|0.0000%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|234
|align=left|{{ධජනිරූපකය|මොන්ට්සෙරාට්}} ''[[මොන්ට්සෙරාට්]]''
|4,922
|මැයි 12, 2011
|0.0000%
|align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }}
|-
|235
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ශාන්ත හෙලේනා}} ''[[ශාන්ත හෙලේනා]]''
|4,000
|ජුලි 1, 2013
|0.0000%
|align=left|UN estimate
|-
|236
|align=left|{{ධජනිරූපකය|නෝර්වේ}} ''[[ස්වැල්බාඩ් සහ ජැන් මායෙන්]]''
|2,655
|සැප්තැම්බර් 1, 2012
|0.0000%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate]
|-
|237
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ෆොක්ලන්ත දිවයින්}} ''[[ෆොක්ලන්ත දිවයින්]]
|2,563
|අප්‍රියෙල් 15, 2012
|0.0000%
|align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result]
|-
|238
|align=left|{{ධජනිරූපකය|නොර්ෆ්ලොක් දිවයින}} ''[[නොර්ෆ්ලොක් දිවයින]]''
|2,302
|අගෝස්තු 9, 2011
|0.0000%
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }}
|-
|239
|align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]])
|2,072
|අගෝස්තු 9, 2011
|0.0000%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|240
|align=left|{{ධජනිරූපකය|නියුඒ}} ''[[නියුඒ]]''
|1,613
|සැප්තැම්බර් 10, 2011
|0.0000%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result]
|-
|241
|align=left|{{ධජනිරූපකය|ටොකේලු}} ''[[ටොකේලු]]''
|1,411
|ඔක්තෝම්බර් 18, 2011
|0.0000%
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }}
|-
|242
|align=left|{{ධජය|වතිකානු පුරය}}
|839
|ජුලි 1, 2012
|0.0000%
|align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate]
|-
|243
|align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]])
|550
|අගෝස්තු 9, 2011
|0.00000%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|244
|align=left|{{ධජනිරූපකය|පිට්කෙයාන් දිවයින්}} ''[[පිට්කෙයාන් දිවයින්]]''
|56
|පෙබරවාරි 1, 2013
|0.000000%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html Official estimate]
|}

==මේවාද බලන්න==
{{Multicol}}

*[[ලෝක ජනගහනය]]
*[[මානව ජනගහන ඝනත්වය‎]]

'''නගර'''
*[[ජනගහනය අනූව ලෝකයේ ප්‍රධාන නගර ලැයිස්තුව]]

{{Multicol-break}}

**'''මහද්වීපිකව'''
***[[ජනගහනය අනූව ආසියාවේ රටවල් ලැයිස්තුව]]

**'''අන්තර් මහද්වීපිකව'''
***[[ජනගහනය අනූව පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය රටවල් ලැයිස්තුව]]
{{Multicol-end}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist|30em}}

==භාහිර සබැදි==
*[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online)&amp;nbsp;— includes details of methodology and sources used for the population estimates above.


[[ප්‍රවර්ගය:ජන විකාශ විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජනගහනය]]</text>
      <sha1>0aa0lbfqq98sagbe7ovslrk9wcetu0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජනගහණ ඝණත්වය අනුව ස්වෛරී රාජ්‍ය හා පරායත්ත භූමිප්‍රදේශ ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63101</id>
    <revision>
      <id>801116</id>
      <parentid>792833</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78371" sha1="5t6q6g4qhmfvjd87t0bjrobk6o9yehk" xml:space="preserve">[[File:Countries by Population Density in 2015.svg|347px|thumb|2015 දී රටරට වල ගහණ ඝනත්වය (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ට මිනිසුන්)]]

මෙය මානව [[ගහණ ඝනත්වය]] අනුව ශ්‍රේණිගත කරන ලද ස්වෛරී රාජ්‍ය හා පරායත්ත භූමිප්‍රදේශ ලැයිස්තුවකි. ගහණ ඝනත්වය ගණනය කර ඇත්තේ [[වර්ග කිලෝමීටර්|වර්ග කිලෝමීටරයකට]] හෝ [[වර්ග සැතපුම|වර්ග සැතපුමකට]] සිටින [[මානවයා|මිනිස්]] පදිංචිකරුවන් සංඛ්‍යාව ලෙසටය. 

==ප්‍රධාන වගුව== 

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
!ස්ථා.!!රට (හෝ පරායත්ත භූමිප්‍රදේශය)!!ව.ඵ. (km²)!!ව.ඵ. (mi²)!!ජනගහණය!!ඝනත්වය&lt;br&gt;(ජන./km²)!!ඝනත්වය&lt;br&gt;(ජන./mi²)!!දිනය!!ජනගහණ මූලාශ්‍රය
|-
|||align=left|{{noflag}}'''[[Population density#Human population density|World]]''' (land only, excluding [[Antarctica]])
|{{convert|134940000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/134940000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock]
|-
||| align=left|{{noflag}}'''[[ලෝකය]]''' (භූමිය පමණි)
|{{convert|148940000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/148940000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock]
|-
|||align=left|{{noflag}}'''[[ලෝකය]]''' (ජලය සමඟ)
|{{convert|510072000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/510072000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock]
|-
|1
|align=left|''{{MAC}}'' ([[China]])&lt;ref&gt;Current [[Special Administrative Region]] (SAR) of the [[China|People's Republic of China]] (PRC). Former [[Portugal|Portuguese]] colony, it definitively reverted to Chinese sovereignty on December 20, 1999.&lt;/ref&gt;
|{{convert|30.3|km2|0|disp=table}}
|643,100
|{{convert|{{#expr: 643100/30.3 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|September 30, 2015
|align=left|[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate]
|-
|2
|align=left|{{MCO}}
|{{convert|2|km2|0|disp=table}}
|37,800
|{{convert|{{#expr: 37800/2 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2014
|align=left|[http://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment Official estimate]
|-
|3
|align=left|{{SIN}}
|{{convert|719|km2|0|disp=table}}
|5,535,000
|{{convert|{{#expr: 5535000/719.1 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2015
|align=left|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#14 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#14 |date=2015-11-29 }}
|-
|4
|align=left|''{{HKG}}'' ([[China]])&lt;ref&gt;Current [[Special Administrative Region]] (SAR) of the [[China|People's Republic of China]] (PRC). Former [[United Kingdom|British]] colony, it definitively returned to Chinese sovereignty on July 1, 1997.&lt;/ref&gt;
|{{convert|1,104|km2|0|disp=table}}
|7,234,800
|{{convert|{{#expr: 7234800/1101 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T |date=2007-06-09 }}
|-
|5
|align=left|''{{GIB}}'' ([[United Kingdom|UK]])&lt;ref&gt;Territory claimed by [[Spain]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|7|km2|0|disp=table}}
|29,752
|{{convert|{{#expr: 29752/7 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2011
|align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }}
|-
|6
|align=left|{{VAT}}
|{{convert|0.44|km2|2|disp=table}}
|800
|{{convert|{{#expr: 800/0.44 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate]
|-
|7
|align=left|{{BHR}}
|{{convert|757|km2|0|disp=table}}
|1,234,571
|{{convert|{{#expr: 1234571/757 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 27, 2010
|align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|8
|align=left|{{MLT}}
|{{convert|315|km2|0|disp=table}}
|416,055
|{{convert|{{#expr: 416055/315 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|November 20, 2011
|align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }}
|-
|9
|align=left|''{{BER}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|53|km2|0|disp=table}}
|64,237
|{{convert|{{#expr: 64237/53 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 20, 2010
|align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }}
|-
|10
|{{data Bangladesh|popdens}}
|align=left|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }}
|-
|11
|align=left|''{{SXM}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]])
|{{convert|34|km2|0|disp=table}}
|37,429
|{{convert|{{#expr: 37429/34 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate]
|-
|12
|align=left|{{MDV}}
|{{convert|298|km2|0|disp=table}}
|317,280
|{{convert|{{#expr: 317280/298 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2010
|align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }}
|-
|13
|align=left|''{{JEY}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|116|km2|0|disp=table}}
|97,857
|{{convert|{{#expr: 97857/116 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 27, 2011
|align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|14
|align=left|''{{GGY}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|78|km2|0|disp=table}}
|62,431
|{{convert|{{#expr: 62431/78 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 31, 2010
|align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&amp;p=0 Official estimate]
|-
|15
|align=left|''{{flag|Palestinian National Authority|name=Palestinian Territories}}''&lt;ref&gt;Borders and area of Palestinian-administered territories are pending outcome of negotiations with [[Israel]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|6,020|km2|0|disp=table}}
|4,550,368
|{{convert|{{#expr: 4550368/6020 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2014
|align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }}
|-
|16
|align=left|''{{MAF}}'' ([[France]])
|{{convert|54|km2|0|disp=table}}
|36,979
|{{convert|{{#expr: 36979/54 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|17
|align=left|{{TWN}}&lt;ref&gt;[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its [[Provinces of China|provinces]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|36,191|km2|0|disp=table}}
|23,410,280
|{{convert|{{#expr: 23410280/36191 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|September 30, 2014
|align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }}
|-
|18
|align=left|{{BRB}}
|{{convert|430|km2|0|disp=table}}
|274,200
|{{convert|{{#expr: 274200/430 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2010
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate]
|-
|19
|align=left|{{MRI}}
|{{convert|2,040|km2|0|disp=table}}
|1,259,838
|{{convert|{{#expr: 1259838/2040 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2013
|align=left|[http://statsmauritius.gov.mu/English/StatsbySubj/Documents/ei1092/population.pdf Official estimate]
|-
|20
|align=left|''{{MYT}}'' ([[France]])
|{{convert|374|km2|0|disp=table}}
|212,600
|{{convert|{{#expr: 212600/374 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 21, 2012
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&amp;reg_id=27 2012 census result]
|-
|21
|align=left|{{SMR}}
|{{convert|61|km2|0|disp=table}}
|32,382
|{{convert|{{#expr: 32382/61 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 31, 2013
|align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate]
|-
|22
|align=left|''{{ARU}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]])
|{{convert|193|km2|0|disp=table}}
|101,484
|{{convert|{{#expr: 101484/193 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|September 29, 2010
|align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }}
|-
|23
|align=left|{{KOR}}
|{{convert|100,210|km2|0|disp=table}}
|50,423,955
|{{convert|{{#expr: 50423955/100210 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&amp;tblId=DT_1B35001&amp;vw_cd=MT_ETITLE&amp;list_id=&amp;empId=&amp;scrId=&amp;seqNo=&amp;dbkind=ETLDB&amp;lang_mode=ko_en&amp;dsu=nsi&amp;conn_path=A6 Official estimate]
|-
|24
|align=left|{{LBN}}
|{{convert|10,452|km2|0|disp=table}}
|4,966,000
|{{convert|{{#expr: 4966000/10201 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|UN projection
|-
|25
|align=left|{{NRU}}
|{{convert|21|km2|0|disp=table}}
|10,084
|{{convert|{{#expr: 10084/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 30, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result]
|-
|26
|align=left|{{TUV}}
|{{convert|26|km2|0|disp=table}}
|11,323
|{{convert|{{#expr: 11323/26 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|27
|align=left|''{{BLM}}'' ([[France]])
|{{convert|21|km2|0|disp=table}}
|8,938
|{{convert|{{#expr: 8938/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|28
|align=left|{{RWA}}
|{{convert|25,314|km2|0|disp=table}}
|10,537,222
|{{convert|{{#expr: 10537222/25314 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 15, 2012
|align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|29
|align=left|''{{PRI}}'' ([[United States|US]])&lt;ref&gt;Commonwealth of the [[United States]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|8,868|km2|0|disp=table}}
|3,667,084
|{{convert|{{#expr: 3667084/8868 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/PuertoRico-Towns.html Official estimate]
|-
|30
|{{data Netherlands|popdens}}
|align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211728/https://www.cbs.nl/en-gb/background/2005/35/population-counter |date=2018-12-25 }}
|-
|31
|align=left|{{HAI}}
|{{convert|27,065|km2|0|disp=table}}
|10,745,665
|{{convert|{{#expr: 10745665/27065 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2014
|align=left|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2019-06-08 }}
|-
|32
|align=left|{{COM}}
|{{convert|1,861|km2|0|disp=table}}
|724,300
|{{convert|{{#expr: 724300/1861 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Official estimate]
|-
|33
|{{data India|popdens}}
|align=left|[http://www.indiastat.com/demographics/7/population/217/populationasper2011census/527359/stats.aspx India Population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034412/http://www.indiastat.com/demographics/7/population/217/populationasper2011census/527359/stats.aspx |date=2015-09-24 }}
|-
|34
|{{data Israel|popdens}}
|align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 Official population clock]&lt;ref&gt;Calculated based on average growth since last census&lt;/ref&gt;
|-
|35
|align=left|{{BEL}}
|{{convert|30,528|km2|0|disp=table}}
|11,237,963
|{{convert|{{#expr: 11237963/30528 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 1, 2014
|align=left|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111002452/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf |date=2014-11-11 }}
|-
|36
|align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]])
|{{convert|1,128|km2|0|disp=table}}
|394,173
|{{convert|{{#expr: 394173/1128 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|37
|align=left|{{BDI}}
|{{convert|27,816|km2|0|disp=table}}
|9,530,434
|{{convert|{{#expr: 9530434/27816 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }}
|-
|38
|align=left|''{{CUR}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]])
|{{convert|444|km2|0|disp=table}}
|150,563
|{{convert|{{#expr: 150563/444 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 26, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result]
|-
|39
|{{Data Philippines|Popdens}}
|align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock]
|-
|40
|align=left|{{JPN}}
|{{convert|377,944|km2|0|disp=table}}
|126,832,000
|{{convert|{{#expr: 126832000/377944 round 2}}|/km2|0|disp=table}}
|September 1, 2015
|align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate]
|-
|41
|align=left|''{{REU}}'' ([[France]])
|{{convert|2,512|km2|0|disp=table}}
|821,136
|{{convert|{{#expr: 821136/2512 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|42
|align=left|{{MHL}}
|{{convert|181|km2|0|disp=table}}
|56,086
|{{convert|{{#expr: 56086/181 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|43
|align=left|{{SRI}}
|{{convert|65,610|km2|0|disp=table}}
|20,277,597
|{{convert|{{#expr: 20277597/65610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 21, 2012
|align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }}
|-
|44
|align=left|''{{VIR}}'' ([[United States|US]])
|{{convert|352|km2|0|disp=table}}
|106,405
|{{convert|{{#expr: 106405/352 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2010
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result]
|-
|45
|align=left|{{SLV}}
|{{convert|21,040|km2|0|disp=table}}
|6,340,000
|{{convert|{{#expr: 6340000/21040 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|46
|align=left|{{GRD}}
|{{convert|344|km2|0|disp=table}}
|103,328
|{{convert|{{#expr: 103328/344 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 12, 2011
|align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result]
|-
|47
|align=left|''{{GUM}}'' ([[United States|US]])
|{{convert|541|km2|0|disp=table}}
|159,358
|{{convert|{{#expr: 159358/541 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2010
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result]
|-
|48
|align=left|''{{ASM}}'' ([[United States|US]])
|{{convert|197|km2|0|disp=table}}
|55,519
|{{convert|{{#expr: 55519/197 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2010
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result]
|-
|49
|align=left|{{LCA}}
|{{convert|617|km2|0|disp=table}}
|166,526
|{{convert|{{#expr: 166526/617 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 10, 2010
|align=left|[http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf |date=2011-08-30 }}
|-
|50
|align=left|{{VNM}}
|{{convert|331,212|km2|0|disp=table}}
|88,780,000
|{{convert|{{#expr: 88780000/331212 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&amp;ItemID=13500 Official estimate]
|-
|51
|align=left|{{GBR}}
|{{convert|242,910|km2|0|disp=table}}
|64,105,700
|{{convert|{{#expr: 63705000/242910 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621130514/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf |date=2015-06-21 }}
|-
|52
|align=left|{{VCT}}
|{{convert|389|km2|0|disp=table}}
|100,892
|{{convert|{{#expr: 100892/389 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2009
|align=left|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm |date=2013-06-02 }}
|-
|53
|align=left|{{TRI}}
|{{convert|5,155|km2|0|disp=table}}
|1,328,019
|{{convert|{{#expr: 1328019/5155 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 9, 2011
|align=left|[http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|54
|align=left|''{{GLP}}'' ([[France]])
|{{convert|1,630|km2|0|disp=table}}
|403,355
|{{convert|{{#expr: 403355/1630 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|55
|align=left|{{JAM}}
|{{convert|10,991|km2|0|disp=table}}
|2,711,476
|{{convert|{{#expr: 2711476/10991 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Official estimate]
|-
|56
|{{data Pakistan|popdens}}
|align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/ |date=2018-12-25 }}
|-
|57
|align=left|{{LIE}}
|{{convert|160|km2|0|disp=table}}
|36,842
|{{convert|{{#expr: 36842/160 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }}
|-
|58
|align=left|{{GER}}
|{{convert|357,168|km2|0|disp=table}}
|81,285,000
|{{convert|{{#expr: 81285000/357168 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2015
|align=left|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }}
|-
|59
|align=left|''{{CAY}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|259|km2|0|disp=table}}
|55,456
|{{convert|{{#expr: 55456/259 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 10, 2010
|align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }}
|-
|60
|align=left|{{LUX}}
|{{convert|2,586|km2|0|disp=table}}
|537,000
|{{convert|{{#expr: 537000/2586 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&amp;IF_Language=fra&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1 Official estimate]{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|61
|align=left|{{ITA}}
|{{convert|301,308|km2|0|disp=table}}
|60,762,320
|{{convert|{{#expr: 60762320/301308 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|February 28, 2014
|align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2014gen/index.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001120520/http://www.demo.istat.it/bilmens2014gen/index.html |date=2018-10-01 }}
|-
|62
|align=left|{{KWT}}
|{{convert|17,818|km2|0|disp=table}}
|3,582,054
|{{convert|{{#expr: 3582054/17818 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2010
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate]
|-
|63
|align=left|{{SEY}}
|{{convert|455|km2|0|disp=table}}
|90,945
|{{convert|{{#expr: 90945/455 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 26, 2010
|align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }}
|-
|64
|align=left|{{SUI}}
|{{convert|41,285|km2|0|disp=table}}
|8,183,800
|{{convert|{{#expr: 8183800/41285 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 30, 2014
|align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure]
|-
|65
|align=left|{{DOM}}
|{{convert|47,875|km2|0|disp=table}}
|9,445,281
|{{convert|{{#expr: 9445281/47875 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 1, 2010
|align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&amp;func=display&amp;aid=2387 Final 2010 census result]
|-
|66
|align=left|{{PRK}}
|{{convert|122,762|km2|0|disp=table}}
|24,052,231
|{{convert|{{#expr: 24052231/122762 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 1, 2008
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf Final 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=2010-03-31 }}
|-
|67
|align=left|''{{VGB}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|151|km2|0|disp=table}}
|29,537
|{{convert|{{#expr: 29537/151 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2010
|align=left|[http://www.dpu.gov.vg Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }}
|-
|68
|align=left|{{ATG}}
|{{convert|442|km2|0|disp=table}}
|86,295
|{{convert|{{#expr: 86295/442 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 27, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result]
|-
|69
|align=left|{{NGA}}
|{{convert|923,768|km2|0|disp=table}}
|178,517,000
|{{convert|{{#expr: 178517000/923768 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|UN projection
|-
|70
|align=left|{{SKN}}
|{{convert|270|km2|0|disp=table}}
|51,970
|{{convert|{{#expr: 51970/270 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2009
|align=left|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm |date=2013-06-02 }}
|-
|71
|align=left|{{STP}}
|{{convert|1,001|km2|0|disp=table}}
|187,356
|{{convert|{{#expr: 187356/1001 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 13, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result]
|-
|72
|align=left|{{NPL}}
|{{convert|147,181|km2|0|disp=table}}
|26,494,504
|{{convert|{{#expr: 26494504/147181 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 22, 2011
|align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }}
|-
|73
|align=left|{{QAT}}
|{{convert|11,571|km2|0|disp=table}}
|2,024,707
|{{convert|{{#expr: 2024707/11571 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 31, 2013
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate]
|-
|74
|align=left|{{GAM}}
|{{convert|10,690|km2|0|disp=table}}
|1,849,000
|{{convert|{{#expr: 1849000/10690 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|75
|align=left|{{flag|Kosovo}}&lt;ref&gt;{{Kosovo-note}}&lt;/ref&gt;
|{{convert|10,910|km2|0|disp=table}}
|1,815,606
|{{convert|{{#expr: 1815606/10910 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Kosovo-Cities.html Official estimate]
|-
|76
|align=left|{{AND}}
|{{convert|464|km2|0|disp=table}}
|76,246
|{{convert|{{#expr: 76246/464 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&amp;bGrafic=&amp;formules=inici&amp;any1=01/01/2000&amp;any2=01/01/2012&amp;codi_divisio=8&amp;lang=1&amp;codi_subtemes=8&amp;codi_tema=2&amp;chkseries= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }}
|-
|77
|align=left|{{UGA}}
|{{convert|241,551|km2|0|disp=table}}
|36,600,000
|{{convert|{{#expr: 36600000/241551 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical_Abstract_2014.pdf Annual official estimate]
|-
|78
|align=left|''{{IMN}}
|{{convert|572|km2|0|disp=table}}
|84,497
|{{convert|{{#expr: 84497/572 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 27, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result]
|-
|79
|align=left|{{KIR}}
|{{convert|726|km2|0|disp=table}}
|106,461
|{{convert|{{#expr: 106461/726 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|80
|align=left|{{CYP}}
|{{convert|5,896|km2|0|disp=table}}
|862,000
|{{convert|{{#expr: 862000/5896 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2011
|align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&amp;sub=1&amp;sel=1&amp;e=&amp;print Official estimate]
|-
|81
|align=left|{{TON}}
|{{convert|720|km2|0|disp=table}}
|104,270
|{{convert|{{#expr: 104270/720 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|82
|align=left|{{FSM}}
|{{convert|701|km2|0|disp=table}}
|101,351
|{{convert|{{#expr: 101351/701 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|83
|align=left|{{GUA}}
|{{convert|108,889|km2|0|disp=table}}
|15,806,675
|{{convert|{{#expr: 15806675/108889 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 30, 2014
|align=left|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Annual Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }}
|-
|84
|{{data China|popdens}}
|align=left|[data.stats.gov.cn/ Official population clock]
|-
|85
|align=left|''{{TKL}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|{{convert|10|km2|0|disp=table}}
|1,411
|{{convert|{{#expr: 1411/10 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 18, 2011
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }}
|-
|86
|align=left|''{{AIA}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|96|km2|0|disp=table}}
|13,452
|{{convert|{{#expr: 13452/96 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 11, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result]
|-
|87
|align=left|{{CZE}}
|{{convert|78,867|km2|0|disp=table}}
|10,517,400
|{{convert|{{#expr: 10517400/78867 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2014
|align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310072510/https://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx |date=2016-03-10 }}
|-
|88
|align=left|{{DNK}}
|{{convert|43,098|km2|0|disp=table}}
|5,639,719
|{{convert|{{#expr: 5639719/43098 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 1, 2014
|align=left|[http://www.statistikbanken.dk/FOLK1 Quarterly official estimate]
|-
|89
|align=left|{{THA}}
|{{convert|513,120|km2|0|disp=table}}
|65,926,261
|{{convert|{{#expr: 5634437/43098 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2014
|align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }}
|-
|90
|align=left|{{IDN}}
|{{convert|1,904,569|km2|0|disp=table}}
| 257,080,000
|{{convert|{{#expr: 257080000/1904569 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 11, 2015
|align=left|[http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211724/http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp%20 |date=2018-12-25 }}
|-
|91
|align=left|{{POL}}
|{{convert|312,685|km2|0|disp=table}}
|38,496,000
|{{convert|{{#expr: 38496000/312685 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2013
|align=left|[http://stat.gov.pl/en/basic-data Official estimate]
|-
|92
|align=left|{{CPV}}
|{{convert|4,033|km2|0|disp=table}}
|491,875
|{{convert|{{#expr: 491875/4033 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 16, 2010
|align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result]
|-
|93
|align=left|{{MWI}}
|{{convert|118,484|km2|0|disp=table}}
|14,388,600
|{{convert|{{#expr: 14388600/118484 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate]
|-
|94
|align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|US]])
|{{convert|457|km2|0|disp=table}}
|53,883
|{{convert|{{#expr: 53883/457 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2010
|align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result]
|-
|95
|align=left|{{FRA}}
|{{convert|543,965|km2|0|disp=table}}
|64,149,000
|{{convert|{{#expr: 64149000/543965 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 1, 2014
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387 Monthly official estimate]
|-
|96
|align=left|{{SYR}}
|{{convert|185,180|km2|0|disp=table}}
|21,377,000
|{{convert|{{#expr: 21377000/185180 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate]
|-
|97
|align=left|{{PRT}}
|{{convert|92,090|km2|0|disp=table}}
|10,562,178
|{{convert|{{#expr: 10562178/92090 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 21, 2011
|align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result]
|-
|98
|align=left|{{SVK}}
|{{convert|49,036|km2|0|disp=table}}
|5,410,728
|{{convert|{{#expr: 5410728/49036 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 31, 2013
|align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }}
|-
|99
|align=left|{{TOG}}
|{{convert|56,600|km2|0|disp=table}}
|6,191,155
|{{convert|{{#expr: 6191155/56600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|November 6, 2010
|align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=14&amp;&amp;Itemid=56 Final 2010 census result]
|-
|100
|align=left|{{AZE}}
|{{convert|86,600|km2|0|disp=table}}
|9,477,100
|{{convert|{{#expr: 9477100/86600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2013
|align=left|[http://stat.gov.az/news/?id=2122 Official estimate]
|-
|101
|align=left|{{HUN}}
|{{convert|93,029|km2|0|disp=table}}
|9,877,365
|{{convert|{{#expr: 9877365/93029 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wnt001b.html Annual official estimate]
|-
|102
|align=left|{{MDA}}
|{{convert|33,843|km2|0|disp=table}}
|3,559,500
|{{convert|{{#expr: 3559500/33843 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2012
|align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&amp;idc=103&amp; Official estimate]
|-
|103
|align=left|{{GHA}}
|{{convert|238,533|km2|0|disp=table}}
|24,658,823
|{{convert|{{#expr: 24658823/238533 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|September 26, 2010
|align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }}
|-
|104
|align=left|{{CUB}}
|{{convert|109,886|km2|0|disp=table}}
|11,163,934
|{{convert|{{#expr: 11163934/109886 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|September 15, 2012
|align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|105
|align=left|{{ARM}}
|{{convert|29,743|km2|0|disp=table}}
|3,024,100
|{{convert|{{#expr: 3024100/29743 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=11001 Official estimate]
|-
|106
|align=left|{{SVN}}
|{{convert|20,273|km2|0|disp=table}}
|{{formatnum: {{#expr: 2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}} round 0}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/20273 round 0}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/7827 round 0}}}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }}
|-
|107
|align=left|{{AUT}}
|{{convert|83,879|km2|0|disp=table}}
|8,572,895
|{{convert|{{#expr: 8572895/83879 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 1, 2014
|align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/075280 Official quarterly estimate]
|-
|108
|align=left|{{TUR}}
|{{convert|783,562|km2|0|disp=table}}
|77,695,904
|{{convert|{{#expr: 77695904/769604 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2014
|align=left|[http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=18616 Official estimate]
|-
|109
|align=left|{{UAE}}
|{{convert|83,600|km2|0|disp=table}}
|8,264,070
|{{convert|{{#expr: 8264070/83600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2010
|align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003707/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|110
|align=left|{{ALB}}
|{{convert|28,703|km2|0|disp=table}}
|2,821,977
|{{convert|{{#expr: 2821977/28703 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 1, 2011
|align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2014-11-14 }}
|-
|111
|align=left|{{DMA}}
|{{convert|739|km2|0|disp=table}}
|71,293
|{{convert|{{#expr: 71293/739 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 14, 2011
|align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }}
|-
|112
|align=left|{{ESP}}
|{{convert|505,990|km2|0|disp=table}}
|46,439,864
|{{convert|{{#expr: 46439864/505990 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2015
|align=left|[http://www.ine.es/en/welcome.shtml Official estimate]
|-
|113
|align=left|{{SRB}}
|{{convert|77,474|km2|0|disp=table}}
|7,146,759
|{{convert|{{#expr: 7146759/77474 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate]
|-
|114
|align=left|{{BEN}}
|{{convert|112,622|km2|0|disp=table}}
|10,323,000
|{{convert|{{#expr: 10323000/112622 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|115
|align=left|{{CRI}}
|{{convert|51,100|km2|0|disp=table}}
|4,667,096
|{{convert|{{#expr: 4667096/51100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }}
|-
|116
|align=left|{{MAS}}
|{{convert|330,803|km2|0|disp=table}}
|{{formatnum: {{#expr: 28334.135+1.321*{{Age in days|2010|7|6}} round 0}}000}}
|{{formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/330803 round 0}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/127724 round 0}}}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en |date=2013-12-05 }}
|-
|117
|align=left|{{TRNC}}
|{{convert|3355|km2|0|disp=table}}
|294,906
|{{convert|{{#expr: 294906/3355 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 4, 2011
|align=left|[http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&amp;ArticleID=82777 2011 census result]
|-
|118
|{{data Egypt|popdens}}
|align=left|[http://www.capmas.gov.eg Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }}
|-
|119
|align=left|{{SLE}}
|{{convert|71,740|km2|0|disp=table}}
|6,092,000
|{{convert|{{#expr: 6092000/71740 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|120
|align=left|{{ROM}}
|{{convert|238,391|km2|0|disp=table}}
|20,121,641
|{{convert|{{#expr: 20121641/238391 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 20, 2011
|align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }}
|-
|121
|align=left|{{KHM}}
|{{convert|181,035|km2|0|disp=table}}
|15,184,116
|{{convert|{{#expr: 15184116/181035 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection]
|-
|122
|align=left|{{GRE}}
|{{convert|131,957|km2|0|disp=table}}
|11,123,034
|{{convert|{{#expr: 11123034/131957 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;plugin=1 Official estimate]
|-
|123
|align=left|{{ETH}}
|{{convert|1,063,652|km2|0|disp=table}}
|87,952,991
|{{convert|{{#expr: 87952991/1063652 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017033609/http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 |date=2015-10-17 }}
|-
|124
|align=left|{{IRQ}}
|{{convert|434,128|km2|0|disp=table}}
|36,004,552
|{{convert|{{#expr: 36004552/434128 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&amp;id=14075 Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}
|-
|125
|align=left|{{MKD}}
|{{convert|25,713|km2|0|disp=table}}
|2,062,294
|{{convert|{{#expr: 2062294/25713 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate]
|-
|126
|align=left|{{KEN}}
|{{convert|581,834|km2|0|disp=table}}
|45,546,000
|{{convert|{{#expr: 45546000/581834 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|UN projection
|-
|127
|align=left|{{MYA}}
|{{convert|676,577|km2|0|disp=table}}
|51,419,420
|{{convert|{{#expr: 51419420/676577 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 29, 2014
|align=left|[http://www.straitstimes.com/news/asia/east-asia/story/myanmar-census-shows-population-9-million-fewer-estimated-20140830 Preliminary 2014 census result]
|-
|128
|align=left|{{CRO}}
|{{convert|56,542|km2|0|disp=table}}
|4,290,612
|{{convert|{{#expr: 4290612/56542 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 31, 2011
|align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }}
|-
|129
|align=left|''{{PYF}}'' ([[France]])
|{{convert|3,521|km2|0|disp=table}}
|268,270
|{{convert|{{#expr: 268270/3521 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 22, 2012
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result]
|-
|130
|align=left|{{HON}}
|{{convert|112,088|km2|0|disp=table}}
|8,385,072
|{{convert|{{#expr: 8385072/112088 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Official estimate]
|-
|131
|align=left|{{UKR}}&lt;ref&gt;Includes [[Crimea]] and [[Sevastopol]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|603,628|km2|0|disp=table}}
|45,377,581
|{{convert|{{#expr: 45377581/603628 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2014
|align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2014/ds/kn/kn_e/kn0414_e.html Monthly official estimate]
|-
|132
|align=left|{{BIH}}
|{{convert|51,209|km2|0|disp=table}}
|3,839,737
|{{convert|{{#expr: 3839737/51209 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 30, 2011
|align=left|[http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&amp;id=1&amp;lang=en&amp;Itemid= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184402/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&amp;id=1&amp;lang=en&amp;Itemid= |date=2015-09-23 }}
|-
|133
|{{data Morocco|popdens}}
|align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock]
|-
|134
|{{data Jordan|popdens}}
|align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }}
|-
|135
|align=left|{{CIV}}
|{{convert|322,921|km2|0|disp=table}}
|23,202,000
|{{convert|{{#expr: 23202000/322921 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate]
|-
|136
|align=left|{{SWZ}}
|{{convert|17,364|km2|0|disp=table}}
|1,250,000
|{{convert|{{#expr: 1250000/17364 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|137
|align=left|{{TLS}}
|{{convert|14,919|km2|0|disp=table}}
|1,066,409
|{{convert|{{#expr: 1066409/14919 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 11, 2010
|align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result]
|-
|138
|align=left|{{SEN}}
|{{convert|196,722|km2|0|disp=table}}
|13,567,338
|{{convert|{{#expr: 13567338/196722 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }}
|-
|139
|align=left|{{UZB}}
|{{convert|444,103|km2|0|disp=table}}
|30,492,800
|{{convert|{{#expr: 30492800/444103 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.stat.uz/demographic Official estimate]
|-
|140
|align=left|{{LES}}
|{{convert|30,355|km2|0|disp=table}}
|2,074,000
|{{convert|{{#expr: 2074000/30355 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|141
|align=left|{{BRU}}
|{{convert|5,765|km2|0|disp=table}}
|393,162
|{{convert|{{#expr: 393162/5765 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 20, 2011
|align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result]
|-
|142
|align=left|{{SAM}}
|{{convert|2,831|km2|0|disp=table}}
|187,820
|{{convert|{{#expr: 187820/2831 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|November 7, 2011
|align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result]
|-
|143
|align=left|{{TUN}}
|{{convert|163,610|km2|0|disp=table}}
|10,777,500
|{{convert|{{#expr: 10777500/163610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2012
|align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexfr.php Official estimate]
|-
|144
|align=left|{{BUL}}
|{{convert|111,002|km2|0|disp=table}}
|7,282,041
|{{convert|{{#expr: 7282041/111002 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&amp;a1=376&amp;a2=377&amp;a3=378#cont Official estimate]
|-
|145
|align=left|''{{BES}}'' ([[Netherlands]])
|{{convert|322|km2|0|disp=table}}
|21,133
|{{convert|{{#expr: 21133/322 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate]
|-
|146
|align=left|''{{NFK}}'' ([[Australia]])
|{{convert|35|km2|0|disp=table}}
|2,302
|{{convert|{{#expr: 2302/35 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 9, 2011
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }}
|-
|147
|align=left|{{IRL}}
|{{convert|70,273|km2|0|disp=table}}
|4,585,400
|{{convert|{{#expr: 4585400/70273 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 2012
|align=left|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2012/popmig_2012.pdf Official estimate]
|-
|148
|align=left|{{GEO}}
|{{convert|69,700|km2|0|disp=table}}
|4,490,500
|{{convert|{{#expr: 4490500/69700 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng Official estimate]
|-
|149
|align=left|{{BFA}}
|{{convert|270,764|km2|0|disp=table}}
|17,322,796
|{{convert|{{#expr: 17322796/270764 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate]
|-
|150
|align=left|''{{TCA}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|497|km2|0|disp=table}}
|31,458
|{{convert|{{#expr: 31458/497 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 25, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result]
|-
|151
|align=left|''{{COK}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|{{convert|237|km2|0|disp=table}}
|14,974
|{{convert|{{#expr: 14974/237 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|December 1, 2011
|align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }}
|-
|152
|align=left|{{ECU}}
|{{convert|255,595|km2|0|disp=table}}
|{{formatnum: {{#expr: 150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}} round 0}}00}}
|{{formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/255595 round 0}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/98686 round 0}}}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock]
|-
|153
|align=left|{{MEX}}
|{{convert|1,967,138|km2|0|disp=table}}
|119,713,203
|{{convert|{{#expr: 119713203/1967138 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones |date=2013-08-07 }}
|-
|154
|align=left|{{GNQ}}
|{{convert|28,051|km2|0|disp=table}}
|1,622,000
|{{convert|{{#expr: 1622000/28051 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2010
|align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107063158/https://www.guineaecuatorialpress.com/404.shtml |date=2019-01-07 }}
|-
|155
|align=left|{{TJK}}
|{{convert|143,100|km2|0|disp=table}}
|8,160,000
|{{convert|{{#expr: 8160000/143100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate]
|-
|156
|align=left|{{YEM}}
|{{convert|455,000|km2|0|disp=table}}
|24,527,000
|{{convert|{{#expr: 24527000/455000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 |date=2015-09-23 }}
|-
|157
|align=left|{{ERI}}
|{{convert|121,100|km2|0|disp=table}}
|6,333,000
|{{convert|{{#expr: 6333000/121100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|158
|align=left|{{TAN}}
|{{convert|883,749|km2|0|disp=table}}
|44,928,923
|{{convert|{{#expr: 44928923/883749 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 26, 2012
|align=left|[http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result]
|-
|159
|align=left|{{NIC}}
|{{convert|121,428|km2|0|disp=table}}
|6,071,045
|{{convert|{{#expr: 6071045/121428 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|June 30, 2012
|align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate]
|-
|160
|align=left|''{{MSR}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|102|km2|0|disp=table}}
|4,922
|{{convert|{{#expr: 4922/102 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 12, 2011
|align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }}
|-
|161
|align=left|''{{WLF}}'' ([[France]])
|{{convert|274|km2|0|disp=table}}
|13,135
|{{convert|{{#expr: 13135/274 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|162
|{{data Iran|popdens}}
|align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock]
|-
|163
|align=left|{{FIJ}}
|{{convert|18,333|km2|0|disp=table}}
|858,038
|{{convert|{{#expr: 858038/18333 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2012
|align=left|[http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf |date=2011-11-13 }}
|-
|164
|align=left|{{PAN}}
|{{convert|74,177|km2|0|disp=table}}
|3,405,813
|{{convert|{{#expr: 3405813/74177 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|May 16, 2010
|align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result]
|-
|165
|align=left|{{BLR}}
|{{convert|207,600|km2|0|disp=table}}
|9,469,200
|{{convert|{{#expr: 9469200/207600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014 Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729023401/http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014/ |date=2014-07-29 }}
|-
|166
|align=left|{{LIT}}
|{{convert|65,300|km2|0|disp=table}}
|2,944,459
|{{convert|{{#expr: 2944459/65300 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= |date=2010-08-19 }}
|-
|167
|align=left|{{MNE}}
|{{convert|13,812|km2|0|disp=table}}
|620,029
|{{convert|{{#expr: 620029/13812 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2011
|align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result]
|-
|168
|align=left|{{CMR}}
|{{convert|466,050|km2|0|disp=table}}
|20,386,799
|{{convert|{{#expr: 20386799/466050 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }}
|-
|169
|align=left|{{GUI}}
|{{convert|245,857|km2|0|disp=table}}
|10,628,972
|{{convert|{{#expr: 10628972/245857 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2015
|align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }}
|-
|170
|align=left|{{RSA}}
|{{convert|1,220,813|km2|0|disp=table}}
|52,981,991
|{{convert|{{#expr: 52981991/1220813 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate]
|-
|171
|align=left|{{PLW}}
|{{convert|488|km2|0|disp=table}}
|20,901
|{{convert|{{#expr: 20901/488 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|172
|align=left|{{GNB}}
|{{convert|36,125|km2|0|disp=table}}
|1,520,830
|{{convert|{{#expr: 1520830/36125 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 1, 2009
|align=left|[http://www.stat-guinebissau.com Final 2009 census result]
|-
|173
|{{data Colombia|popdens}}
|align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }}
|-
|174
|align=left|{{AFG}}
|{{convert|645,807|km2|0|disp=table}}
|25,500,100
|{{convert|{{#expr: 25500100/645807 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2013
|align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }}
|-
|175
|align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]])
|{{convert|14|km2|0|disp=table}}
|550
|{{convert|{{#expr: 550/14 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 9, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|176
|align=left|{{DJI}}
|{{convert|23,000|km2|0|disp=table}}
|864,618
|{{convert|{{#expr: 864618/23000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2011
|align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Official estimate]
|-
|177
|align=left|{{LBR}}
|{{convert|97,036|km2|0|disp=table}}
|3,476,608
|{{convert|{{#expr: 3476608/97036 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|March 21, 2008
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Liberia.html Final 2008 census result]
|-
|178
|align=left|{{MDG}}
|{{convert|587,041|km2|0|disp=table}}
|20,696,070
|{{convert|{{#expr: 20696070/587041 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|2011
|align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33&amp;Itemid=56 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33&amp;Itemid=56 |date=2011-05-20 }}
|-
|179
|align=left|''{{SHN}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|122|km2|0|disp=table}}
|4,255
|{{convert|{{#expr: 4255/122 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|February 10, 2008
|align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf Preliminary 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20 |date=2018-12-25 }}
|-
|180
|align=left|''{{FRO}}'' ([[Denmark]])
|{{convert|1,399|km2|0|disp=table}}
|48,244
|{{convert|{{#expr: 48244/1399 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2013
|align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }}
|-
|181
|align=left|{{ZIM}}
|{{convert|390,757|km2|0|disp=table}}
|12,973,808
|{{convert|{{#expr: 12973808/390757 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|August 17, 2012
|align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|182
|{{data United States|Popdens}}
|align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock]
|-
|183
|align=left|{{VEN}}
|{{convert|916,445|km2|0|disp=table}}
|28,946,101
|{{convert|{{#expr: 28946101/916445 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|October 30, 2011
|align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&amp;catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&amp;catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }}
|-
|184
|align=left|{{LAT}}
|{{convert|64,562|km2|0|disp=table}}
|2,005,200
|{{convert|{{#expr: 2005200/64562 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate]
|-
|185
|align=left|{{MOZ}}
|{{convert|799,380|km2|0|disp=table}}
|23,700,715
|{{convert|{{#expr: 23700715/799380 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate]
|-
|186
|align=left|{{COD}}
|{{convert|2,345,095|km2|0|disp=table}}
|69,360,000
|{{convert|{{#expr: 69360000/2345095 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|UN projection
|-
|187
|align=left|{{KGZ}}
|{{convert|199,945|km2|0|disp=table}}
|5,895,100
|{{convert|{{#expr: 5895100/199945 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2015
|align=left|[http://www.stat.kg/media/statisticsoperational/8095e2a8-5228-4645-90e5-4ee025605225.xls Official estimate]
|-
|188
|align=left|{{EST}}
|{{convert|45,339|km2|0|disp=table}}
|1,313,271
|{{convert|{{#expr: 1313271/45339 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2015
|align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }}
|-
|189
|align=left|{{LAO}}
|{{convert|236,800|km2|0|disp=table}}
|6,580,800
|{{convert|{{#expr: 6580800/236800 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2013
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Official estimate]
|-
|190
|align=left|{{BHS}}
|{{convert|13,940|km2|0|disp=table}}
|351,461
|{{convert|{{#expr: 351461/13940 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|May 3, 2010
|align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|191
|align=left|''{{SPM}}'' ([[France]])
|{{convert|242|km2|0|disp=table}}
|6,081
|{{convert|{{#expr: 6081/242 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|192
|align=left|{{BRA}}
|{{convert|8,515,767|km2|0|disp=table}}
|202,768,562
|{{convert|{{#expr: 202768562/8515767 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2014
|align=left|[ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf Official estimate]
|-
|193
|align=left|{{PER}}
|{{convert|1,285,216|km2|0|disp=table}}
|30,475,144
|{{convert|{{#expr: 30475144/1285216 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|June 30, 2013
|align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }}
|-
|194
|align=left|{{CHL}}
|{{convert|756,096|km2|0|disp=table}}
|16,634,603
|{{convert|{{#expr: 16634603/756096 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|April 9, 2012
|align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result]
|-
|195
|align=left|{{VAN}}
|{{convert|12,190|km2|0|disp=table}}
|264,652
|{{convert|{{#expr: 264652/12190 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|196
|align=left|{{SWE}}
|{{convert|449,964|km2|0|disp=table}}
|9,747,355
|{{convert|{{#expr: 9747355/449964 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2014
|align=left|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate]
|-
|197
|align=left|{{BTN}}
|{{convert|38,394|km2|0|disp=table}}
|{{formatnum: {{#expr: 720000+36*{{Age in days|2012|4|16}} round 0}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/38394 round 1}}}}
|{{formatnum: {{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/14824 round 0}}}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 |date=2016-03-19 }}
|-
|198
|align=left|{{URU}}
|{{convert|176,215|km2|0|disp=table}}
|3,286,314
|{{convert|{{#expr: 3286314/176215 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|September 30, 2011
|align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result]
|-
|199
|align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]])
|{{convert|1,552|km2|0|disp=table}}
|28,502
|{{convert|{{#expr: 28502/1552 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|December 31, 2012
|align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }}
|-
|200
|align=left|{{SOL}}
|{{convert|28,370|km2|0|disp=table}}
|515,870
|{{convert|{{#expr: 515870/28370 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|November 23, 2009
|align=left|[http://www.spc.int/prism/solomons 2009 census result]
|-
|201
|align=left|{{FIN}}
|{{convert|338,424|km2|0|disp=table}}
|5,489,057
|{{convert|{{#expr: 5489057/338424 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|October 13, 2015
|align=left|[http://vrk.fi/default.aspx?site=4&amp;docid=85 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002005827/http://vrk.fi/default.aspx?site=4&amp;docid=85 |date=2015-10-02 }}
|-
|202
|align=left|{{SSD}}
|{{convert|644,329|km2|0|disp=table}}
|11,296,000
|{{convert|{{#expr: 11296000/644329 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|203
|align=left|{{ZAM}}
|{{convert|752,612|km2|0|disp=table}}
|13,092,666
|{{convert|{{#expr: 13092666/752612 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|October 16, 2010
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result]
|-
|204
|align=left|{{SDN}}
|{{convert|1,839,542|km2|0|disp=table}}
|30,894,000
|{{convert|{{#expr: 30894000/1839542 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|April 22, 2008
|align=left|[http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf |date=2013-05-20 }}
|-
|205
|{{data New Zealand|popdens}}
|align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }}
|-
|206
|align=left|{{ANG}}
|{{convert|1,246,700|km2|0|disp=table}}
|20,609,294
|{{convert|{{#expr: 20609294/1246700 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }}
|-
|207
|align=left|{{PAR}}
|{{convert|406,752|km2|0|disp=table}}
|6,672,631
|{{convert|{{#expr: 6672631/406752 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2012
|align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate]
|-
|208
|align=left|{{ALG}}
|{{convert|2,381,741|km2|0|disp=table}}
|38,700,000
|{{convert|{{#expr: 38700000/2381741 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2014
|align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate]
|-
|209
|align=left|{{NOR}}
|{{convert|323,782|km2|0|disp=table}}
|5,063,709
|{{convert|{{#expr: 5063709/323782 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|March 31, 2013
|align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate]
|-
|210
|align=left|{{PNG}}
|{{convert|462,840|km2|0|disp=table}}
|7,398,500
|{{convert|{{#expr: 7398500/462840 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdd/index.php/en/downloads/doc_download/736-population-datasheet-jan-2014 Annual official estimate]
|-
|211
|align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]])
|{{convert|137|km2|0|disp=table}}
|2,072
|{{convert|{{#expr: 2072/137 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|August 9, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|212
|align=left|{{SOM}}
|{{convert|637,657|km2|0|disp=table}}
|9,331,000
|{{convert|{{#expr: 9331000/637657 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2010
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Somalia.html Official estimate]
|-
|213
|align=left|{{NER}}
|{{convert|1,186,408|km2|0|disp=table}}
|17,129,076
|{{convert|{{#expr: 17129076/1186408 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|December 10, 2012
|align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|214
|align=left|{{ARG}}
|{{convert|2,780,400|km2|0|disp=table}}
|40,117,096
|{{convert|{{#expr: 40117096/2780400 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|October 27, 2010
|align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }}
|-
|215
|align=left|{{BLZ}}
|{{convert|22,965|km2|0|disp=table}}
|324,528
|{{convert|{{#expr: 324528/22965 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|May 12, 2010
|align=left|[http://www.sib.org.bz/Portals/0/docs/publications/census/2010_Census_Report.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127084833/http://www.sib.org.bz/Portals/0/docs/publications/census/2010_Census_Report.pdf |date=2016-01-27 }}
|-
|216
|align=left|{{SAU}}
|{{convert|2,149,690|km2|0|disp=table}}
|29,994,272
|{{convert|{{#expr: 29994272/2149690 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Annual official estimate]
|-
|217
|align=left|''{{NCL}}'' ([[France]])
|{{convert|18,575|km2|0|disp=table}}
|258,958
|{{convert|{{#expr: 258958/18575 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|218
|align=left|{{OMN}}
|{{convert|309,500|km2|0|disp=table}}
|4,183,841
|{{convert|{{#expr: 4183841/309500 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|June 9, 2015
|align=left|[http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website Weekly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530052708/http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website |date=2014-05-30 }}
|-
|219
|align=left|{{COG}}
|{{convert|342,000|km2|0|disp=table}}
|4,448,000
|{{convert|{{#expr: 4448000/342000 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|220
|align=left|{{MLI}}
|{{convert|1,248,574|km2|0|disp=table}}
|14,528,662
|{{convert|{{#expr: 14528662/1248574 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|April 1, 2009
|align=left|[http://instat.gov.ml Final 2009 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413171022/http://www.instat.gov.ml/ |date=2012-04-13 }}
|-
|221
|align=left|{{TKM}}
|{{convert|491,210|km2|0|disp=table}}
|5,240,000
|{{convert|{{#expr: 5240000/491210 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|222
|align=left|{{BOL}}
|{{convert|1,098,581|km2|0|disp=table}}
|10,389,913
|{{convert|{{#expr: 10389913/1098581 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|November 21, 2012
|align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result]
|-
|223
|align=left|{{CHA}}
|{{convert|1,284,000|km2|0|disp=table}}
|11,274,106
|{{convert|{{#expr: 11274106/1284000 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|May 20, 2009
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Chad.html Preliminary 2009 census result]
|-
|224
|align=left|{{RUS}}
|{{convert|17,098,242|km2|0|disp=table}}
|143,975,923
|{{convert|{{#expr: 143975923/17098242 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|January 1, 2015
|align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk11/8-0.htm Official estimate]
|-
|225
|align=left|{{CAF}}
|{{convert|622,436|km2|0|disp=table}}
|4,616,000
|{{convert|{{#expr: 4616000/622436 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|226
|align=left|{{GAB}}
|{{convert|267,667|km2|0|disp=table}}
|1,672,000
|{{convert|{{#expr: 1672000/267667 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|227
|align=left|{{KAZ}}
|{{convert|2,724,900|km2|0|disp=table}}
|17,186,000
|{{convert|{{#expr: 17186000/2724900 round 2}}|/km2|0|disp=table}}
|February 1, 2014
|align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }}
|-
|228
|align=left|''{{NIU}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|{{convert|261|km2|0|disp=table}}
|1,613
|{{convert|{{#expr: 1613/261 round 2}}|/km2|1|disp=table}}
|September 10, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result]
|-
|229
|align=left|{{GUY}}
|{{convert|214,999|km2|0|disp=table}}
|784,894
|{{convert|{{#expr: 784894/214999 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|2010
|align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Official estimate]
|-
|230
|{{data Canada|popdens}}
|align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate]
|-
|231
|align=left|{{LBY}}
|{{convert|1,770,060|km2|0|disp=table}}
|6,202,000
|{{convert|{{#expr: 6202000/1770060 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|232
|align=left|{{BOT}}
|{{convert|581,730|km2|0|disp=table}}
|2,024,904
|{{convert|{{#expr: 2024904/581730 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|August 22, 2011
|align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }}
|-
|233
|align=left|{{MTN}}
|{{convert|1,030,700|km2|0|disp=table}}
|3,461,041
|{{convert|{{#expr: 3461041/1030700 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Official estimate]
|-
|234
|align=left|{{SUR}}
|{{convert|163,820|km2|0|disp=table}}
|534,189
|{{convert|{{#expr: 534189/163820 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|August 13, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result]
|-
|235
|align=left|{{ISL}}
|{{convert|102,800|km2|0|disp=table}}
|329,740
|{{convert|{{#expr: 329740/102800 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|May 11, 2015
|align=left|[http://www.statice.is Official estimate]
|-
|236
|{{data Australia|popdens}}
|align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official estimate]
|-
|237
|align=left|''{{GUF}}'' ([[France]])
|{{convert|86,504|km2|0|disp=table}}
|229,040
|{{convert|{{#expr: 229040/86504 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|January 1, 2010
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|238
|align=left|{{NAM}}
|{{convert|825,118|km2|0|disp=table}}
|2,113,077
|{{convert|{{#expr: 2113077/825118 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|August 28, 2011
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result]
|-
|239
|align=left|[[Western Sahara]]&lt;ref&gt;Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.&lt;/ref&gt;
|{{convert|252,120|km2|0|disp=table}}
|567,000
|{{convert|{{#expr: 567000/252120 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|July 1, 2013
|align=left|UN estimate
|-
|240
|align=left|{{MNG}}
|{{convert|1,564,100|km2|0|disp=table}}
|3,000,000
|{{convert|{{#expr: 3000000/1564100 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|January 24, 2015
|align=left|[http://www.infomongolia.com/ct/ci/6068 Official estimate]
|-
|241
|align=left|''{{PCN}}'' ([[United Kingdom|UK]])
|{{convert|47|km2|0|disp=table}}
|56
|{{convert|{{#expr: 56/47 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|2013
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2013 census result]
|-
|242
|align=left|''{{FLK}}'' ([[United Kingdom|UK]])&lt;ref&gt;Islands claimed by [[Argentina]].&lt;/ref&gt;
|{{convert|12,173|km2|0|disp=table}}
|2,563
|{{convert|{{#expr: 2563/12173 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|April 15, 2012
|align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result]
|-
|243
|align=left|''{{SJM}}'' ([[Norway]])
|{{convert|61,399|km2|0|disp=table}}
|2,655
|{{convert|{{#expr: 2655/61399 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|September 1, 2012
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate]
|-
|244
|align=left|''{{GRL}}'' ([[Denmark]])
|{{convert|2,166,000|km2|0|disp=table}}
|55,984
|{{convert|{{#expr: 55984/2166000 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|January 1, 2015
|align=left|[http://www.stat.gl/default.asp?lang=en Official estimate]
|-
!ස්ථා.!!රට (හෝ පරායත්ත භූමිප්‍රදේශය)!!ව.ඵ. (km²)!!ව.ඵ. (mi²)!!ජනගහණය!!ඝනත්වය&lt;br&gt;(ජන./km²)!!ඝනත්වය&lt;br&gt;(ජන./mi²)!!දිනය!!ජනගහණ මූලාශ්‍රය
|}

==ආශ්‍රිත==
{{reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:ජනගහනය]]</text>
      <sha1>5t6q6g4qhmfvjd87t0bjrobk6o9yehk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බ්‍රහ්මරාක්ෂස් (රූපවාහිනී කතාමාලාව)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70254</id>
    <revision>
      <id>801122</id>
      <parentid>592686</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19874" sha1="7njuk4i7iunvfscovohdyvzzxlpng36" xml:space="preserve">{{about||හින්දු මිත්‍යාවන්හි සඳහන් යක්ෂ ආත්මය|බ්‍රහ්මරාක්ෂස|වෙනත් භාවිත|බ්‍රහ්මරාක්ෂස (වක්‍රෝක්තිහරණය)}}
{{තොරතුරුකොටුව රූපවාහිනිය
| show_name = බ්‍රහ්මරාක්ෂස් - ජාග් උතා ෂායිතාන්
| image = Brahmarakshas.jpg
| caption = 
| genre = [[නාට්‍ය]]&lt;br&gt;[[අධිස්වාභාවික ප්‍රබන්ධ]]&lt;br&gt;[[ත්‍රාසජනක (ගණය)|ත්‍රාසය]] 
| creator = [[ඒක්තා කපූර්]]&lt;br&gt;[[ශෝභා කපූර්]]
| based_on = &lt;!--Must be sourced, lest we run the risk of suggesting plagiarism--&gt;
| writer = ඒක්තා කපූර්&lt;br&gt;ශෝභා කපූර්
| director = 
| creative_director =
| starring = [[ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා]]&lt;br&gt;[[අහම් ෂර්මා]]
| theme_music_composer =
| opentheme =
| country = ඉන්දියාව
| language = [[හින්දි]]
| num_seasons = 1
| num_episodes =57
| producer = ඒක්තා කපූර්&lt;br&gt;ශෝභා කපූර්
| location = [[මුම්බායි]], [[ඉන්දියාව]]
| cinematography =
| camera = [[බහු-කැමරා]]
| runtime =  
| company = [[බාලාජි ටෙලිෆිල්ම්ස්]]
| distributor = [[සී එන්ටර්ටේන්මන්ට් එන්ටර්ප්‍රයිසස්]]
| picture_format = [[576i]] ([[SDTV]]) &lt;br /&gt; [[1080i]] ([[HDTV]])
| first_aired  = 6 අගෝස්තු 2016
| last_aired = {{end date|df=yes|2017|02|18}}
| website = 
| channel = [[සී ටීවී]]
}}

'''''බ්‍රහ්මරාක්ෂස් - ජාග් උතා ෂයිතාන්''''' යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ මේ වනවිටත් විකාශය වෙමින් පවතින [[ඉන්දියාව|ඉන්දියානු]] හින්දි [[නාට්‍ය]] [[අධිස්වාභාවික ප්‍රබන්ධ]] රූපවාහිනී කතාමාලාවකි. මෙය සෙනසුරාදා සහ ඉරිදා දිනවල ප.ව. 9.00 ට [[සී ටීවී]] නාළිකාව ඔස්සේ විකාශය වේ. මෙම කතාමාලාව දළ වශයෙන් ෆැන්ටසි ත්‍රාසජනක චිත්‍රපයක් වන [[ජානි දුෂ්මන්]] සහ සම්ප්‍රදායික [[සුරංගනා කථාව]]ක් වන ''[[සුරූපිණිය සහ මෘගයා]]'' කථාව ආශ්‍රය කරගනිමින් නිර්මාණය වී තීබේ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස් ටු ගෝ ඔන් එයාර් ෆ්‍රොම් ඕගස්ට්|publisher=ෆිල්මි බීට්|date=26 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt; මෙම කතාමාලාව නිෂ්පාදනය කරන ලද්දේ [[බාලාජි ටෙලිෆිල්ම්ස්]] වෙනුවෙන් [[ඒක්තා කපූර්]] සහ [[ශෝභා කපූර්]] විසිනි. විචාරක පැසසුමට ලක් වූ මෙම කතාමාලාව ආරම්භයේ සිටම සාර්ථක ප්‍රතිචාර හිමි කරගනිමින් විකාශය වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=බ්‍රහ්මරාක්ෂස් රීවිව්: බැරිං අ ෆිව් ග්ලිචස්, ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා’ස් ෂෝ මැනේජස් ටු ඉම්ප්‍රෙස්|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Brahmarakshas-Review-Barring-a-few-glitches-Krystle-DSouzas-show-manages-to-impress/articleshow/53595819.cms|publisher=ටයිම්ස් ඔෆ් ඉන්ඩියා|date=8 අගෝස්තු 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=BARC රිපෝට් වීක් 37: නොට් කවාච්, ඉට්’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස් දැට් හෑස් මැච්ඩ් නාගින්’ස් සක්සස්!|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/barc-report-week-37-not-kavach-its-brahmarakshas-that-has-matched-naagins-success/|publisher=බොලිවුඩ් ලයිෆ්|date=22 සැප්තැම්බර් 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622154710/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/barc-report-week-37-not-kavach-its-brahmarakshas-that-has-matched-naagins-success/|archive-date=2019-06-22|access-date=2016-11-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=රීසන්ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස් ඊස් එව්රිවන්'ස් ෆේවරිට්  ෂෝ රයිට් නව්|url=http://indiatoday.intoday.in/story/5-reasons-brahmarakshas-is-everyones-favourite-show-right-now-lifetv/1/771739.html|publisher=ඉන්ඩියා ටුඩේ|date=23 සැප්තැම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;

==කථා පුවත==

''බ්‍රහ්මරාක්ෂස්'' කථාව ඇරඹෙන්නේ අපරාජිතා නැමැති මනාලිය සිය සැමියා වන සංජේව කමල්පුරයේ ඇති ඔහුගේ ධනය ලබාගැනීමේ අරමුණින් මරාදැමීමත් සමගයි. ඇය සින්දූර් (සාදිලිංගම්) සහ චුදා ඔහු වෙත විසි කරයි. ඇය ඔහුව වහළය මුදුනින් තල්ලු කරන අතර, ඔහු පහළට වැටී ගෝරිල්ලකු අතින් මියයයි.

20 වසරක් ගතවෙයි. දැන් කථාව මුම්බායේ ශ්‍රීවාස්ථව පවුල වෙත දිවෙයි. ''රිෂාභ් ශ්‍රීවාස්ථව'' ([[අහාම් ෂර්මා]]) යනු සැහැල්ලුවෙන් දිවිගෙවන හාස්‍යොත්පාදක තරුණයෙකි. ඔහු කමල්පුරහි අභිරහස අනාවරණය කරගන්නා ප්‍රධාන තැනැත්තා ද වේ. ඔහු සිය සොයුරියගේ මිතුරියන් සමග සරදම් කරමින් සිටියි. රයිනා ෂර්මා ([[ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා]]) යනු ප්‍රේමණීය, ආශාවන්ගෙන් පිරි, තැන්පත් සහ ශෝභන තරුණ යුවතියකි. ඇය සිය හොඳම මිතුරන් වන රාඛි සහ අජේගේ සමීප මිතුරියකි. ඇය රිෂාභ්ගේ සොයුරිය වන රාඛිහට විවාහ ගිවිස ගැනීමේ සාදයකට යාමට ඇඳුමක් ඇඳීමට උපකාර කරයි. මේ විශාල පවුල රාඛි සහ අජේගේ විවාහයට සූදානම් වේ. අජේගේ පියා ඔවුනට පැරණි කථාවක් කියා දෙයි. එහි පැවසෙන්නේ පූර්නිමා දිනයේ සත්ත්වයකු අතින් මිනිසකු මියගියහොත් ඔහු බ්‍රහ්මරාක්ෂසයකු බවට පත්වන බව ආකාරයයි. පසුව, කමල්පුර ගම්මානයේ අලංකාරත්වය අසා අජේගේ දෙමව්පියෝ ඔවුන්ගේ විවාහය එහි සිදු කරන්නට තීරණය කරති. 

මේ අතර කමල්පුර වෙත නව විවාහපත් යුවළක් පැමිණෙති. එහි මිනිසුන් ඔවුනට පවසන්නේ මනාලියක් සින්දූර්, චුදා, මාංතිකා පැළඳීම හෝ රාවනාහට්ටා වාදනය කිරීමෙන් බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා කෝප වී එම මිනිසාව මරාදමන බවයි. දැන් මුම්බායිහි, රිෂාභ්ගේ මව පවසන්නේ කමල්පුර යහපත් ස්ථානයක් නොවන බවයි. ඇයට එහි වෙසෙන සිය සොයුරාගෙන් මේ පිළිබඳ දැනගන්නට ලැබෙයි. නමුත් එය මිත්‍යා විශ්වාසයකැයි සිතා අන්‍යන් එය විශ්වාස නොකරති. මොහිනිගේ සැමියා වන තාකුර් ආදිත්‍ය ඇයට බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා පිළිබඳ රාඛ්ගේ ඥාති පුවලේ කිසිවකුට හෙළිනොකරන මෙන් පවසන්නේ ඔහුට කම්පුර පිහිටි සිය දේපළ විකුණා එය අත්හැර යාමට අවශ්‍යව තිබූ නිසායි. එසේම ඔහු ඇයට කිසිදු මංගල භාණ්ඩයක් ගෙන නොයන ලෙස උපදෙස් දෙයි. කමල්පුර වෙත යන ගමනේ දී, රාඛ් රිෂාභ්ට පවසන්නේ තමන් වරුන්ට ප්‍රේම කරන බවත්, වෙනත් කිසිවකු හා විවාහ විය නොහැකි බවත් ය. රිෂාභ් තැත් ගන්නා නමුත්, මේ පිළිබඳ මෝහිනි සමග සාකච්ඡා කර ඇයව වරුන්ට විවාහ කරදීමට ඔහු පරොන්දු වේ. 

දුම්රියපළේ දී, රිෂාභ්, රයිනා, ශ්‍යාම් සහ ඔහුගේ බිරිය වන මිශ්රි හට කමල්පුර වෙත යන දුම්රිය මගහැරෙයි. ඔවුන් කැලෑබද පාරක් ඔස්සේ කමල්පුර වෙත ගමන් ගනියි. ශ්‍යාම් සහ මිශ්රි පැනගොස් බ්‍රහ්මරාක්ෂසයන් වෙසෙන බංගලාව වෙත ළඟා වෙයි. මංගලසූත්‍ර සහ සින්දුර් සහිතව සිටින මිශ්රිව දකින බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා ඇයට පහර දී ශ්‍යාම් සහ මිශ්රි යන දෙදෙනාවම මරා දමයි. ශ්‍යාම්‍ගේ සිරුරට ඇතුළු වන බ්‍රහ්මරාක්ෂසයා තාකුර් ආදිත්‍යගේ මන්දිරයට පැමිණෙයි...&lt;ref&gt;{{cite news|title=සී ටීවී ටු ලෝන්ච් සුපර්නැචුරල් වීකෙන්ඩ් ෂෝ ඔන් 6 ඕගස්ට්|url=http://www.televisionpost.com/television/zee-tv-to-launch-supernatural-weekend-show-on-6-aug/|publisher=ටෙලිවිෂන් පෝස්ට්|date=1 අගෝස්තු 2016|access-date=2016-11-30|archive-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802155927/http://www.televisionpost.com/television/zee-tv-to-launch-supernatural-weekend-show-on-6-aug/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ප්‍රධාන චරිත==
*[[ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා]], ''රයිනා රිෂාභ් ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස&lt;ref&gt;{{cite web|title=රයිනා ෂර්මා|url=http://www.ozee.com/shows/brahmarakshas/cast/raina-sharma|website=/www.ozee.com|accessdate=1සැප්තැම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා ටු ස්ටාර් ඉන් එක්තා කපූර්'ක් නිව් ටීවී ෂෝ බ්‍රහ්මරාක්ෂස්|url=http://www.mid-day.com/articles/krystle-dsouza-to-star-in-ekta-kapoors-new-tv-show-brahmarakshas/17446177|publisher=ෆිල්ම් බීට්|date=19 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt; 
*[[අහාම් ෂර්මා]], ''රිෂාභ් ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස&lt;ref&gt;{{cite web|title=රිෂාභ් ශ්‍රීවාස්ථව|url=http://www.ozee.com/shows/brahmarakshas/cast/rishabh-shrivastava||website=/www.ozee.com|accessdate=1 සැප්තැම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ඒක්තා කපූර්’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස් ප්‍රොමෝ අවුට්: ක්‍රිස්ටල් ජි සූසා මේක්ස් අ කම්බැක්!|url=http://www.filmibeat.com/television/news/2016/krystal-dsouza-comeback-show-brahmarakshas-promo-promising-pics-234335.html|publisher=ෆිල්මි බීට්|date=20 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt;

==ආවර්තී චරිත==
{{div col}}
*[[කිෂ්වාර් මර්චන්ට්]], ''අපරාජිත'' ලෙස (බ්‍රහ්මරාක්ෂස)
*[[පරාග් ත්‍යාගි]], ''බ්‍රහ්මරාක්ෂස'' / තාකුර් සංජේ ලෙස
*[[කරන් සිං ඡබ්‍රා]], ෂිවම් ලෙස (ෆූලිගේ පුත්‍රයා)
*[[නිකුංජ් මලික්]], කියාරා ලෙස
*[[රාක්ෂන්දා ඛාන්]], ''මෝහිනි නිගම් ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස (රිෂාභ්ගේ මව)&lt;ref&gt;{{cite news|title=නෙක්ස්ට් ආටිකල් » බ්‍රහ්මරාක්ෂස් ප්‍රොමෝ රීවිව්: ක්‍රිස්ටල් ඩි සූසා’ස් බ්‍රයිඩ්ල් බ්ලෂ් ඪස් රුයින්ඩ් බයි අ මොන්ස්ටර්!|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/brahmarakshas-promo-review-krystle-dsouzas-bridal-blush-is-ruined-by-a-monster/|publisher=බොලිවුඩ් ලයිෆ්|date=22 ජූලි 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622154654/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/brahmarakshas-promo-review-krystle-dsouzas-bridal-blush-is-ruined-by-a-monster/|archive-date=2019-06-22|access-date=2016-11-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[මනෝරමා භාට්ටිෂ්‍යම්]], ෆූලි ලෙස (ජූජකයෙකි)
* [[ශෛලේෂ් දාතර්]], ''නලින් ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස (රිෂාභ්ගේ පියා) 
* [[රිෂාභ් ශුක්ලා]], ''තාකුර් ආදිත්‍ය නිගම්'' ලෙස (මොහිනිගේ සොහොයුරා)&lt;ref&gt;{{cite news|title=රිෂාභ්, ශ්‍රාස්ති ඇන්ඩ් මෘදුල් ඉන් සී ටීවී’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස්|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rishabh-srashti-and-mridul-zee-tv-s-brahmarakshas-160729|publisher=ටෙලිචක්කර්}}&lt;/ref&gt;

* [[අභාස් මෙහ්තා]], ''යුග් ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස (රිෂාභ්ගේ සොහොයුරා)
* [[ඕජස්වි ඔබරෝයි]], ''නෛනා ශ්‍රීවාස්ථව'' ලෙස (යුග්ගේ බිරිය)&lt;ref&gt;{{cite news|title=අභාස්-ඕජස්වි රිටර්න් ටු ස්මෝල් ස්ක්‍රීන් විත් බාලාජි’ස් නෙක්ස්ට් ෆෝ සී ටීවී|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/abhaas-ojaswi-return-small-screen-balaji-s-next-zee-tv-160715|publisher=ටෙලිචක්කර්|date=15 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt;
* [[කුණාල් වොහ්රා]], ''වේද් නිගම්'' ලෙස (රිෂාභ්ගේ මස්සිනා)&lt;ref&gt;{{cite news|title=කුණාල් වොහ්රා ටු ඩිබට් විත් සී ටීවී’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස්|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kunal-Vohra-to-debut-with-Zee-TVs-Brahmarakshas/articleshow/53333870.cms|publisher=ටයිම්ස් ඔෆ් ඉන්ඩියා|date=22 ජූලි 2016}}&lt;/ref&gt;
* [[ශ්‍රීෂ්ති මාහේෂ්වරි]], ''මිතාලි නිගම්'' ලෙස (රිෂාබ්ගේ නෑනා)
* [[අපාරා මෙහ්තා]], ජස්මිත්/ජාසි/දාදි බුවා ලෙස
* [[සෝනියා රක්කාර්]], ''ගයාත්‍රි'' ලෙස 
* [[සහිල් උප්පල්]], ''අජේ'' ලෙස (රාඛිගේ හිටපු පෙම්වතා)
* [[ෂහාබ් ඛාන්]], ''මුකේශ් ෂර්මා'' ලෙස (රයිනාගේ හදාගත් පියා) (මියගිය)
* [[චාරු මෙහ්රා]], ''රාඛි ශ්‍රීවාස්ථව'' / රිෂාභ්ගේ සොයුරිය ලෙස&lt;ref name=act&gt;&lt;/ref&gt;(මියගිය)
* [[කරන් කෞෂාල් ෂර්මා]], ''අනිල්'' ලෙස (අජේගේ පියා) (මියගිය)&lt;ref name=act&gt;{{cite news|title=සාහිල්, චාරු ඇන්ඩ් කරන් ඉන් සී ටීවී’ස් බ්‍රහ්මරාක්ෂස්|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/saahil-charu-and-karan-zee-tv-s-brahmarakshas-160802|publisher=ටෙලිචක්කර්|date=2 අගෝස්තු 2016}}&lt;/ref&gt;
* [[මෘදුල් දාස්]], ''ෂ්‍යාම්'' / රිෂාභ්ගේ මස්සිනා ලෙස (මියගිය)
* [[නේහා දණ්ඩල්]], ''මිශ්රි'' / ෂ්‍යාම්ගේ බිරිය ලෙස (මියගිය)
* [[උදිත් ශුක්ලා]], ''වරුන්'' / රාඛ්ගේ සැමියා ලෙස (මියගිය)
{{div col end}}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}

{{Zee TV Programmes}}
{{Balaji Telefilms}}
{{Beauty and the Beast}}

[[Category:2016 ඉන්දියානු රූපවාහිනී කතාමාලා ඇරඹීම්]]
[[Category:ඉන්දියානු ෆැන්ටසි රූපවාහිනී කතාමාලා]]
[[Category:ඉන්දියානු නාට්‍ය රූපවාහිනී කතාමාලා]]
[[Category:2010 දශකයේ ඉන්දියානු රූපවාහිනී කතාමාලා]]
[[Category:හින්දි-භාෂා රූපවාහිනී වැඩසටහන්කරණය]]
[[Category:උත්තර් ප්‍රදේශ් පසුබිමෙහි නිර්මාණය වූ රූපවාහිනී වැඩසටහන්]]
[[Category:අධිස්වාභාවික රූපවාහිනී කතාමාලා]]
[[Category:රූපවාහිනී කතාමාලා]]</text>
      <sha1>7njuk4i7iunvfscovohdyvzzxlpng36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මැදදුම්බර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83316</id>
    <revision>
      <id>801124</id>
      <parentid>800501</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45906" sha1="pmaj1hg28lz6hn50z3rxl3m6ee2f36b" xml:space="preserve">{{Short description|ශ්‍රී ලංකාවේ මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයකි}}

{{Infobox settlement
| name = මැදදුම්බර
| official_name = මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
| native_name = මැදදුම්බර
| native_name_lang = si
| other_name = Medadumbara; Medadumbara Divisional Secretariat
| type = ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
| image =
| caption =
| pushpin_map = Sri Lanka
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටීම
| coordinates = {{coord|7|18|29|N|80|45|50|E|display=title,inline|region:LK_type:adm3rd}}
| subdivision_type = රට
| subdivision_name = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| subdivision_type1 = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත්|පළාත]]
| subdivision_name1 = [[මධ්‍යම පළාත]]
| subdivision_type2 = [[ශ්‍රී ලංකාවේ දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_name2 = [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_type3 = ප්‍රාදේශීය පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය
| subdivision_name3 = [[තෙල්දෙණිය]]
| area_total_km2 = 196
| population_as_of = 2024
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/CPH_2024/Population_Preliminary_Report.pdf ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව — 2024 ජන හා නිවාස සංගණනය]&lt;/ref&gt;
| population_total = 64539
| population_density_km2 = 329
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකා සම්මත වේලාව]]
| utc_offset = +5:30
}}

'''මැදදුම්බර''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[මධ්‍යම පළාත|මධ්‍යම පළාතේ]], [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය|මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ]] පිහිටි [[ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාස|ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයකි]]. එහි පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය [[තෙල්දෙණිය]] ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇත.

මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය දුම්බර කඳුකරයේ කඳුකර හා නිම්න භූදර්ශන, මහවැලි ජල පෝෂක ප්‍රදේශ, තේ වතු, කුඹුරු, ගම්මාන සහ වනාන්තර ප්‍රදේශවලින් සමන්විත වේ. [[රංගල]], [[බොබෙබිල]], [[මකුල්දෙණිය]], [[හීල්ඔය]], [[තංගප්පුව]], [[උඩිස්පත්තුව]] සහ [[කොටගඟ]] වැනි ප්‍රදේශ මෙම පරිපාලන කලාපයට අයත් ප්‍රධාන ගම්මාන හා ප්‍රදේශ අතර වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D21_KandyDistrict.pdf ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව — මහනුවර දිස්ත්‍රික් ජනගහන ඇට්ලසය, 2012]&lt;/ref&gt;

2024 ජන හා නිවාස සංගණනය අනුව මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ජනගහනය '''64,539'''ක් වන අතර එය පිරිමි 31,415ක් සහ කාන්තා 33,124ක් ලෙස වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ ඉඩම් ප්‍රමාණ දත්ත අනුව මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ වර්ගඵලය '''196 km²'''කි.&lt;ref name=&quot;LandArea&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/abstract2021/CHAP1/1.2 Department of Census and Statistics — Land area by Province, District and Divisional Secretariat Division]&lt;/ref&gt;

== නාමය ==

සිංහල භාවිතයේ මෙම පරිපාලන ප්‍රදේශය '''මැදදුම්බර''' ලෙස හැඳින්වේ.

ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් '''Medadumbara''' හෝ '''Medadumbara Divisional Secretariat''' යන නාම භාවිත වේ.

&quot;මැදදුම්බර&quot; යන නාමය පුළුල් දුම්බර කඳුකරයේ මධ්‍යම/අතරමැදි භූගෝලීය ප්‍රදේශයක් සම්බන්ධයෙන්ද ඓතිහාසිකව භාවිත වී ඇත.

== පරිපාලන තත්ත්වය ==

මැදදුම්බර මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයකි.

ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය පරිපාලන ව්‍යුහයේ එය,

* [[ශ්‍රී ලංකාව]]
** [[මධ්‍යම පළාත]]
*** [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
**** '''මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය'''

යන පරිපාලන අනුපිළිවෙලට අයත් වේ.

ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය පරිපාලන අමාත්‍යාංශය මැදදුම්බර මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කරයි.&lt;ref&gt;[https://pubad.gov.lk/web/index.php?id=94&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article Ministry of Public Administration — Divisional Secretariats, Kandy District]&lt;/ref&gt;

== ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය ==

'''මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය''' තෙල්දෙණිය ආශ්‍රිත කරල්ලියද්ද ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇත.

රජයේ Right to Information නිලධාරී ලැයිස්තුවේ Medadumbara Divisional Secretariat සඳහා Theldeniya/මැදදුම්බර ලිපිනය, දුරකථන සම්බන්ධතා සහ නිල විද්‍යුත් තැපැල් සම්බන්ධතාව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;RTI&quot;&gt;[https://rti.gov.lk/io-list/ ශ්‍රී ලංකා Right to Information — Information Officer List]&lt;/ref&gt;

මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය මගින් ඉඩම් පරිපාලනය, ලියාපදිංචි සහතික, සමාජ ආධාර, සංවර්ධන වැඩසටහන් සහ අනෙකුත් ප්‍රාදේශීය රාජ්‍ය සේවා සම්බන්ධීකරණය කරයි.

== පරිපාලන සම්බන්ධතා ගස ==

පහත දැක්වෙන්නේ මැදදුම්බර තුළ ඇති '''ප්‍රාදේශීය, ප්‍රවාහන හා සංචාරක සම්බන්ධතා''' පෙන්වන සංකේතාත්මක ගසකි. මෙය නිල පරිපාලන hierarchy එකක් නොවේ.

&lt;pre&gt;
මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
│
├── තෙල්දෙණිය
│   ├── කරල්ලියද්ද
│   ├── වික්ටෝරියා ජලාශය
│   ├── බඹරගල
│   └── උඩිස්පත්තුව
│
├── රංගල
│   ├── බොබෙබිල
│   ├── මකුල්දෙණිය
│   ├── රංගල අලුත්වත්ත
│   ├── ඩක්වැරිය
│   ├── බර්න්සයිඩ්
│   └── ෆර්න්ඩේල්
│
├── හීල්ඔය
│   ├── Wariga Sabhawa
│   ├── බඹරගල රජමහා විහාරය
│   ├── Perumal Wetuna Ella
│   ├── Ran Ella
│   └── Kaludiya Pokuna
│
├── තංගප්පුව
│   ├── Corbett's Gap
│   ├── අලුගල්ලෙන
│   ├── Knuckles trail network
│   └── Forest Department Ticket Counter
│
└── අනෙකුත් කඳුකර ප්‍රදේශ
    ├── කොටගඟ
    ├── ගොඩමුන්න
    ├── රෙටියගම
    ├── කුරුකොහොගම
    ├── ගිඩ්ඩාව
    ├── මැදමහනුවර
    └── උඩතැන්න
&lt;/pre&gt;

රංගල, තංගප්පුව, හීල්ඔය සහ අනෙකුත් ඉහළ කඳුකර GN divisions මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය තුළ පවතින බව DCS 2012 GN Division annex එකේ දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

== ප්‍රදේශයේ භූගෝලීය ස්වභාවය ==

මැදදුම්බර යනු පහළ මහවැලි නිම්න ප්‍රදේශයේ සිට ඉහළ දුම්බර කඳුකරය දක්වා උස වෙනස් වන විවිධ භූදර්ශනයකින් සමන්විත ප්‍රදේශයකි.

ප්‍රදේශය තුළ,

* කඳු සහ හෙල්
* ගංගා හා ඇළ දොළ
* කුඹුරු
* තේ වතු
* ගෙවතු
* කුඩා පරිමාණ ගොවිබිම්
* තෘණ භූමි
* වනාන්තර

ඇතුළත් වේ.

දකුණු හා නැගෙනහිර ඉහළ ප්‍රදේශ දුම්බර කඳුකරයේ වඩාත් උස් හා තෙත් පරිසරයකට සම්බන්ධ වන අතර තෙල්දෙණිය අවට පහළ ප්‍රදේශ වික්ටෝරියා ජලාශය හා මහවැලි ජල පද්ධතිය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

== දුම්බර කඳුකරය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශය ඓතිහාසික හා භූගෝලීය වශයෙන් '''දුම්බර කඳුකරය''' සමඟ දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වේ.

දුම්බර කඳුකරය මහනුවර රාජධානි යුගයේ උඩරට කඳුකර භූදර්ශනයේ වැදගත් කොටසක් වූ අතර කඳු, වනාන්තර, ගංගා, කුඹුරු සහ ගම්මාන එහි ආරක්ෂක හා ආර්ථික පද්ධතියට සම්බන්ධ විය.

Central Province Tourism Department විසින් හීල්ඔය දුම්බර නිම්නයේ පිහිටි ගම්මානයක් ලෙස විස්තර කරන අතර එහි කඳුකර භූදර්ශනය, කුඹුරු, දිය ඇලි, බඹරගල හා පැරණි කඳුකර සංස්කෘතිය විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;&gt;[https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka Central Province Tourism Department — Heel Oya Tourism Village]&lt;/ref&gt;

== ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ ඉහළ කඳුකර ප්‍රදේශ [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]] වෙත සම්බන්ධ වේ.

විශේෂයෙන් [[රංගල]] හා [[තංගප්පුව]] හරහා [[Corbett's Gap]], Knuckles hiking trails සහ [[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]] වෙත මාර්ග හා පාගමන් සම්බන්ධතා පවතී.

මෙහිදී '''දුම්බර කඳුකරය''' යන්න පුළුල් භූගෝලීය හා ඓතිහාසික ප්‍රදේශයටද, '''ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය''' යන්න කඳු පද්ධතියටද, '''ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය''' යන්න විශේෂ ආරක්ෂිත වනාන්තර ප්‍රදේශයටද භාවිත වේ.

[[Central Highlands of Sri Lanka]] UNESCO ලෝක උරුම දේපළෙහි Knuckles Conservation Forest එක සංරචකයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1203 UNESCO World Heritage Centre — Central Highlands of Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

== මහනුවර රාජධානිය සහ ඓතිහාසික වැදගත්කම ==

මැදදුම්බර කඳුකරය [[මහනුවර රාජධානිය]] සමඟ ඓතිහාසික සම්බන්ධතා ඇති කලාපයකි.

කඳුකරයේ ස්වාභාවික භූගෝලීය තත්ත්වය උඩරට රාජධානියේ ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වූ බව Central Province Tourism Department හීල්ඔය සම්බන්ධ විස්තරවල සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

මෙම කලාපයේ බඹරගල වැනි පුරාණ බෞද්ධ ස්ථාන තිබීම මගින් ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය මහනුවර යුගයට වඩා බොහෝ පැරණි බවද පෙන්වයි.

== බඹරගල සහ පුරාණ උරුමය ==

[[බඹරගල රජමහා විහාරය]] මැදදුම්බර කලාපයේ වඩාත් වැදගත් ඓතිහාසික ආගමික ස්ථාන අතරින් එකකි.

බඹරගල ගල් ලෙන්වල Early Brahmi ලිපි පවතින අතර එම ලිපි පුරාණ බෞද්ධ ආගමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref&gt;[https://www.uniquesrilanka.com/v2/heritage/teldiniya-bambaragala-monastery Bambaragala Monastery]&lt;/ref&gt;

හීල්ඔය සහ බඹරගල ආශ්‍රිත පාරම්පරික කෘෂිකාර්මික ඉඩම් සහ ආගමික ආයතන අතර සම්බන්ධතාවද පළාත් සංචාරක මූලාශ්‍ර විසින් විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

== වික්ටෝරියා ජලාශය සහ මහවැලි පද්ධතිය ==

[[තෙල්දෙණිය]] සහ [[වික්ටෝරියා ජලාශය]] මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ නූතන භූගෝලය හා ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන අංග වේ.

වික්ටෝරියා වේල්ල ඉදිකිරීමෙන් පසු පැරණි තෙල්දෙණිය නගරය ජලාශයට යට වූ අතර නව තෙල්දෙණිය නගරය ඉහළ භූමියේ වර්ධනය විය.

මහවැලි අධිකාරියේ ඉහළ මහවැලි ජල පෝෂක තොරතුරු අනුව Victoria catchment එක විශාල ඉහළ මහවැලි ජල පෝෂක පද්ධතියේ කොටසකි.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[තෙල්දෙණිය]]'''

== තෙල්දෙණිය — ප්‍රධාන සේවා මධ්‍යස්ථානය ==

[[තෙල්දෙණිය]] මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ප්‍රධාන නගර හා සේවා මධ්‍යස්ථානයයි.

නගරය තුළ සහ අවට,

* ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය
* ප්‍රාදේශීය සභාව
* District Base Hospital – Teldeniya
* තෙල්දෙණිය පොලිස් ස්ථානය
* තෙල්දෙණිය තැපැල් කාර්යාලය
* පාසල්
* අධිකරණ සේවා
* වෙළඳපොළ
* බස් ප්‍රවාහන සේවා

පවතී.

Theldeniya Base Hospital පිළිබඳ සෞඛ්‍ය අධ්‍යයන ලේඛනයක රෝහල, ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය, පොලිස් ස්ථානය, තෙල්දෙණිය ජාතික පාසල සහ Victoria Reservoir අවට පිහිටි ආයතන ලෙස එකම නාගරික සේවා කලාපයක් විස්තර කරයි.&lt;ref&gt;[https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/LD-14-IEER-AF-HSEP-210714.pdf Ministry of Health — Theldeniya Base Hospital environmental and social assessment]&lt;/ref&gt;

== රංගල සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[රංගල]] මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ දුම්බර කඳුකරයට සම්බන්ධ ප්‍රධාන කඳුකර ගම්මානයකි.

DCS GN Division data අනුව Rangala, Rangala Aluthwatta, Burnside, Ferndail සහ Duckwariya වැනි වසම් Medadumbara DS Division තුළ ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

රංගල ප්‍රදේශය තේ වතු, රංගල තේ කර්මාන්තශාලාව, ස්වභාවික ජල ස්ථාන, කඳුකර දර්ශන, හීල්ඔය සහ තංගප්පුව මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[රංගල]]'''

== බොබෙබිල සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[බොබෙබිල]] මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් ග්‍රාමීය ජනාවාසයකි.

2012 DCS GN data අනුව Bobebila GN Division 781 ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

බොබෙබිල රංගල සහ මකුල්දෙණිය අතර ඇති ග්‍රාමීය, වැවිලි හා මාර්ග භූදර්ශනයේ කොටසකි.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[බොබෙබිල]]'''

== මකුල්දෙණිය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[මකුල්දෙණිය]] මැදදුම්බර කඳුකර ප්‍රදේශයේ වැදගත් ගම්මානයකි.

DCS 2012 GN Division list එකේ Makuldeniya GN Division 782 ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

මකුල්දෙණිය, බොබෙබිල සහ රංගල තෙල්දෙණිය දෙස සිට ඉහළ දුම්බර කඳුකරය වෙත යන ප්‍රාදේශීය මාර්ග ජාලයට සම්බන්ධ වේ.

== හීල්ඔය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[හීල්ඔය]] මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ GN Division 796 ලෙස DCS විසින් ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

Central Province Tourism Department හීල්ඔය දුම්බර නිම්නයේ සංචාරක ගම්මානයක් ලෙස විස්තර කරයි. බඹරගල, Wariga Sabhawa, කුඹුරු, දිය ඇලි සහ ජලධාරා එහි ප්‍රධාන සංස්කෘතික හා ස්වාභාවික අංග අතර වේ.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[හීල්ඔය]]'''

== තංගප්පුව සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[තංගප්පුව]] GN Division 793 ලෙස මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

තංගප්පුව දුම්බර කඳුකරයේ ඉහළ මාර්ග හා [[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]] වෙත පිවිසුම් ප්‍රදේශයක් වන අතර Corbett's Gap, Augallena Cave හා Knuckles trail network වෙත ප්‍රවේශයන් සමඟ සම්බන්ධ වේ.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[තංගප්පුව]]'''

== උඩිස්පත්තුව සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[උඩිස්පත්තුව]] මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ වැදගත් කඳුකර ජනාවාසයකි.

සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයේ GN Division සේවා දත්තවල Udispattuwa GN Division 773 ලෙස Medadumbara යටතේ දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/01-01-2022-eng.pdf Ministry of Health — Population Empanelment by GN Division]&lt;/ref&gt;

තෙල්දෙණිය අධ්‍යාපන කලාපයේ Udispattuwa Primary School සහ Udispattuwa Muslim Vidyalaya වැනි පාසල් පවතී.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ministry of Education — National School List 2024 |url=https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101130004/https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;

== කොටගඟ සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[කොටගඟ]] දුම්බර කඳුකරයට හා රංගල ආශ්‍රිත ජල පද්ධතිවලට සම්බන්ධ කඳුකර ප්‍රදේශයකි.

DCS GN Division data අනුව Kotaganga GN Division 741 ලෙස Medadumbara DS Division තුළ දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ග්‍රාම නිලධාරී වසම් ==

මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ '''GN divisions 93ක්''' පවතින බව ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ GN statistics මගින් වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/GND_Reports/2020/Kandy.pdf Department of Census and Statistics — Grama Niladhari Divisions Statistics, Kandy]&lt;/ref&gt;

Rangala–Teldeniya–Knuckles ජාලයට සෘජුවම සම්බන්ධ වැදගත් GN divisions කිහිපයක්:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! GN අංකය
! GN Division
! ප්‍රධාන භූගෝලීය/ප්‍රාදේශීය සම්බන්ධතාව
|-
| 741
| Kotaganga
| කඳුකර හා ජල පෝෂක ප්‍රදේශ
|-
| 742
| Thunisgala
| දුම්බර කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 743
| Galabadawatta
| ග්‍රාමීය/ගෙවතු භූදර්ශනය
|-
| 744
| Nagolla
| ග්‍රාමීය ජනාවාස
|-
| 746
| Galkotuwa
| කඳුකර ගම්මානය
|-
| 747
| Werapitiya
| ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ
|-
| 748
| Werathenna
| කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 750
| Dunhinna
| රංගලට සම්බන්ධ කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 752
| Giddawa-Waradiwela
| දුම්බර කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 753
| Randiwela
| කඳුකර ගම්මාන ප්‍රදේශ
|-
| 756
| Giddawa
| ග්‍රාමීය කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 754
| Weliketiya
| ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ
|-
| 780
| Waradiwela
| දුම්බර කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 781
| Bobebila
| රංගල–මකුල්දෙණිය මාර්ග ජාලය
|-
| 782
| Makuldeniya
| රංගල–තෙල්දෙණිය කඳුකර ජාලය
|-
| 790
| Rangala Aluthwatta
| රංගල කලාපය
|-
| 791
| Rangala
| රංගල කඳුකර ප්‍රදේශය
|-
| 792
| Duckwariya
| රංගල උස්බිම්
|-
| 793
| Thangappuwa
| දුම්බර–Knuckles ප්‍රවේශය
|-
| 794
| Ferndail
| රංගල කඳුකර කලාපය
|-
| 795
| Burnside
| රංගල–Corbett's Gap කලාපය
|-
| 796
| Heeloya
| හීල්ඔය–බඹරගල කලාපය
|-
| 800
| Hakmana
| කඳුකර ගම්මාන
|-
| 801
| Retiyagama
| කඳුකර ගම්මාන
|-
| 810
| Medamahanuwara
| මධ්‍යම කඳුකර පරිසරය
|-
| 811
| Udathenna
| කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 814
| Mahadoraliyadda
| කඳුකර ගම්මාන
|-
| 826
| Nithulemada
| ඉහළ කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 827
| Maberiyaethenna
| කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 828
| Senarathwela
| කඳුකර ප්‍රදේශ
|-
| 829
| Wewegama
| ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ
|-
| 830
| Ellepola
| ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ
|-
| 831
| Galambalama
| කඳුකර ගම්මාන
|-
| 832
| Hijrapura
| ග්‍රාමීය ජනාවාස
|-
| 833
| Ambagahalanda
| කඳුකර ප්‍රදේශ
|}

මෙය සම්පූර්ණ GN ලැයිස්තුව නොවන අතර, අපගේ රංගල–තෙල්දෙණිය–හීල්ඔය–තංගප්පුව අධ්‍යයන ජාලයට අදාළ ප්‍රධාන GN divisions කිහිපයක් පමණක් දක්වයි. සම්පූර්ණ ලැයිස්තුව සඳහා DCS GN Division annex එක භාවිත කළ යුතුය.&lt;ref name=&quot;DCS2012GN&quot;/&gt;

== ජනගහනය ==

2024 ජන හා නිවාස සංගණනය අනුව මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ජනගහනය '''64,539'''කි.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! දත්ත
! 2024
|-
| මුළු ජනගහනය
| 64,539
|-
| පිරිමි
| 31,415
|-
| කාන්තා
| 33,124
|}

2012 ජනගහන දත්ත අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ ජනගහනය 61,034ක් වූ අතර 2024 වන විට එය 64,539ක් දක්වා වැඩි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

== ජන වර්ග සංයුතිය ==

2024 සංගණනයේදී මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ජන වර්ග සංයුතිය මෙසේ වාර්තා විය:&lt;ref name=&quot;DCS2024Ethnicity&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Slider/Census2024_En Table A6 — Population by Ethnic Group and Divisional Secretary's Division, 2024]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ජන වර්ගය
! ජනගහනය
|-
| සිංහල
| 48,077
|-
| ශ්‍රී ලංකා දෙමළ
| 10,616
|-
| ඉන්දියානු දෙමළ / මලයහ දෙමළ
| 939
|-
| ශ්‍රී ලංකා මුවර් / මුස්ලිම්
| 4,835
|-
| බර්ගර්
| 29
|-
| මැලේ
| 8
|-
| ශ්‍රී ලංකා චෙට්ටි
| 1
|-
| භාරත
| 1
|-
| වැද්දා
| 0
|-
| වෙනත්
| 33
|}

මෙම දත්ත මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ සමස්ත ජනගහනයට අදාළ වේ; තනි GN division එකක ජන සංයුතිය වෙනස් විය හැක.&lt;ref name=&quot;DCS2024Ethnicity&quot;/&gt;

== ආගමික සංයුතිය ==

2024 සංගණන දත්ත අනුව මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ආගමික සංයුතිය:&lt;ref name=&quot;DCS2024Religion&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Slider/Census2024_En Table A7 — Population by Religion and Divisional Secretary's Division, 2024]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ආගම
! ජනගහනය
|-
| බෞද්ධ
| 47,828
|-
| හින්දු
| 10,271
|-
| ඉස්ලාම්
| 4,863
|-
| රෝමානු කතෝලික
| 1,076
|-
| අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි
| 492
|-
| වෙනත්
| 9
|}

මෙය මැදදුම්බර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ සමස්ත ආගමික සංයුතියයි.&lt;ref name=&quot;DCS2024Religion&quot;/&gt;

== ආර්ථිකය සහ ජීවනෝපාය ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ ආර්ථිකය භූගෝලීය උස හා ස්ථානික පරිසරය අනුව වෙනස් වේ.

ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම් අතර,

* තේ වගාව
* වී වගාව
* ගෙවතු වගාව
* එළවළු වගාව
* පලතුරු වගාව
* කුළුබඩු
* පශු පාලනය
* කුඩා පරිමාණ වෙළඳාම
* රාජ්‍ය හා සේවා අංශය
* සංචාරක හා ග්‍රාමීය සංචාරක කර්මාන්තය

ඇතුළත් වේ.

රංගල සහ හීල්ඔය ප්‍රදේශවල තේ, කුඹුරු හා ගෙවතු පද්ධති අතර සම්බන්ධතාව දක්නට ලැබෙන අතර ඉහළ තංගප්පුව–Burnside ප්‍රදේශයේ වැවිලි හා කඳුකර පරිසරය ප්‍රමුඛ වේ.

== තේ සහ වැවිලි ==

[[රංගල]] අවට ප්‍රදේශය මැදදුම්බර කඳුකරයේ වැදගත් තේ වතු භූදර්ශනයකි.

රංගල, Cottaganga සහ Goomera වැනි තේ වතු ප්‍රදේශ තෙල්දෙණිය–රංගල–තංගප්පුව මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

තේ වතු සහ පැරණි වතු ප්‍රවාහන මාර්ග මැදදුම්බරයේ කඳුකර ආර්ථික ඉතිහාසයේ වැදගත් කොටසකි.

== කෘෂිකර්මාන්තය ==

[[හීල්ඔය]] වැනි ඉහළ නිම්නවල හෙල්මළු කුඹුරු සහ ගෙවතු වගා පවතී.

Central Province Tourism Department හීල්ඔය ප්‍රදේශයේ පාරම්පරික කෘෂිකර්මාන්තය, කුඹුරු, ගෙවතු හා ජලධාරා අතර සම්බන්ධතාව විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

== ජල පද්ධතිය ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශය [[මහවැලි ගඟ]] සහ එහි අතු ගංගා සහ කඳුකර ඇළ දොළවලින් බලපෑමට ලක්වන ජල පෝෂක ප්‍රදේශයකි.

[[වික්ටෝරියා ජලාශය]] සහ එහි ජල පෝෂක පද්ධතිය තෙල්දෙණිය හා පහළ මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ නූතන භූගෝලීය වැදගත්කමට සෘජුව සම්බන්ධ වේ.

හීල්ඔය සහ රංගල කඳුකරයේ ජලධාරා පහළ ජල පද්ධති වෙත ජලය සපයන ප්‍රාදේශීය ජල ජාලයේ කොටස් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

== පාසල් සහ අධ්‍යාපනය ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ පාසල් [[Teldeniya Zonal Education Office|තෙල්දෙණිය කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය]] යටතේ පාලනය වන අධ්‍යාපන ජාලයට අයත් වේ.

2024 අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ පාසල් ලේඛනයේ Medadumbara ලෙස දක්වා ඇති පාසල් අතර,

* Vidyaloka Primary School
* Godamunna Sri Siddhartha Primary School
* Dunuvila Mahabodhi Maha Vidyalaya
* Dumbara Model Primary School
* Ranmulla Primary School
* Abeysingha Primary School
* Senarathwela Maha Vidyalaya
* Udispattuwa Primary School
* Giddawa Primary School
* Poddalgoda Primary School
* Retiyagama Primary School
* Udispattuwa Muslim Vidyalaya
* Kalaimagal K.V.
* Mahaberiyatenna Tamil Maha Vidyalaya
* Rangala Tamil Maha Vidyalaya
* Vibulanandar Tamil Vidyalaya
* Hijrapura Muslim Maha Vidyalaya

වැනි පාසල් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;MOESchools&quot;&gt;{{Citation |title=Ministry of Education — School List, 2024 |url=https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101130004/https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;

මෙම පාසල් සියල්ලම තෙල්දෙණිය නගර මධ්‍යයේ නොපිහිටන අතර මැදදුම්බර ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇත.

== සෞඛ්‍ය සේවා ==

'''District Base Hospital – Teldeniya''' මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන රජයේ සෞඛ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථානයකි.

Theldeniya Base Hospital පිළිබඳ සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශ ලේඛනයේ රෝහලට ආසන්නව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය, තෙල්දෙණිය ජාතික පාසල, පොලිස් ස්ථානය සහ Victoria Reservoir වැනි ප්‍රධාන ස්ථාන පිහිටි සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;[https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/LD-14-IEER-AF-HSEP-210714.pdf Ministry of Health — Theldeniya Base Hospital]&lt;/ref&gt;

== පොලිස් හා නීති සේවා ==

'''Theldeniya Police Station''' මැදදුම්බර කලාපයේ ප්‍රධාන පොලිස් සේවා ආයතනයකි.

තෙල්දෙණිය මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය සහ අනෙකුත් නීතිමය සේවාද තෙල්දෙණිය නගරයේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/LD-14-IEER-AF-HSEP-210714.pdf Ministry of Health — Theldeniya service-area description]&lt;/ref&gt;

== තැපැල් සහ අනෙකුත් සේවා ==

තෙල්දෙණිය තැපැල් කාර්යාලය, බස් නැවතුම්පොළ, වෙළඳපොළ, බැංකු සහ අනෙකුත් සේවා ආයතන මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ප්‍රධාන පහළ සේවා මධ්‍යස්ථානය සපයයි.

තෙල්දෙණිය සඳහා නිල තැපැල් කේතය 20900 වේ.&lt;ref&gt;[https://slpost.gov.lk/wp-content/uploads/2022/11/POST-CODE-BOOK-.pdf Sri Lanka Post — Post Code Book]&lt;/ref&gt;

== පොදු ප්‍රවාහනය ==

මැදදුම්බරයේ ප්‍රවාහන ජාලයේ ප්‍රධාන නගර මධ්‍යස්ථානය [[තෙල්දෙණිය]] වේ.

තෙල්දෙණියෙන්,

* [[රංගල]]
* [[හීල්ඔය]]
* [[තංගප්පුව]]
* [[කොටගඟ]]
* ගොඩමුන්න
* රෙටියගම
* පොද්දල්ගොඩ

වැනි ප්‍රදේශ වෙත බස් සේවා සම්බන්ධ වේ.

CPTSA මාර්ග ලැයිස්තුවේ Kandy–Rangala, Kandy–Poddalgoda, Theldeniya–Heeloya, Theldeniya–Rangala, Theldeniya–Thangappuwa සහ Theldeniya–Kotaganga වැනි මාර්ග දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;[https://tsa.cp.gov.lk/bus-routes.php Central Province Transport Services Authority — Bus Routes]&lt;/ref&gt;

== සංචාරක කර්මාන්තය ==

මැදදුම්බරයේ සංචාරක වැදගත්කම ප්‍රධාන වශයෙන්,

* [[රංගල]]
* [[හීල්ඔය]]
* [[තංගප්පුව]]
* [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]]
* [[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]]
* [[වික්ටෝරියා ජලාශය]]
* [[බඹරගල රජමහා විහාරය]]
* Corbett's Gap
* කඳුකර මංපෙත්
* දිය ඇලි
* තේ වතු

සමඟ සම්බන්ධ වේ.

Central Province Tourism Department විසින් හීල්ඔය ග්‍රාමීය සංචාරක ගම්මානයක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කරන අතර කුඹුරු, දිය ඇලි, බඹරගල සහ පාරම්පරික ගම්මාන ජීවිතය සංචාරක අත්දැකීම් ලෙස දක්වයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

== රංගල–තෙල්දෙණිය–තංගප්පුව සංචාරක ජාලය ==

මැදදුම්බරයේ සංචාරක සම්බන්ධතාව පහත ආකාරයෙන් සංකේතාත්මකව දැක්විය හැක:

&lt;pre&gt;
මහනුවර
   │
   ▼
තෙල්දෙණිය
   │
   ├── රංගල
   │    ├── බොබෙබිල
   │    ├── මකුල්දෙණිය
   │    └── හීල්ඔය
   │
   └── තංගප්පුව
        │
        ├── Corbett's Gap
        ├── අලුගල්ලෙන
        └── Knuckles trail network
&lt;/pre&gt;

මෙය පරිපාලන සීමා පෙන්වන නිල hierarchy එකක් නොව, මාර්ග, සේවා සහ සංචාරක සම්බන්ධතා පෙන්වන සරල සටහනකි.

== පාරිසරික සංරක්ෂණය ==

මැදදුම්බරයේ ඉහළ කඳුකර ප්‍රදේශ දුම්බර සහ ක්නක්කල්ස් පරිසර පද්ධති සමඟ සම්බන්ධ වේ.

[[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]] Central Highlands of Sri Lanka UNESCO ලෝක උරුම දේපළෙහි සංරචකයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මැදදුම්බරයේ කඳුකර වනාන්තර හා ජලධාරා Victoria සහ ඉහළ මහවැලි ජල පෝෂක පද්ධතිය සඳහාද වැදගත් වේ.

== ග්‍රාමීය ජීවිතය සහ සංස්කෘතිය ==

මැදදුම්බර ප්‍රදේශයේ ගම්මානවල ජීවිතය තේ, වී, ගෙවතු වගාව, කුඩා පරිමාණ වෙළඳාම, ආගමික ආයතන සහ පාරම්පරික ප්‍රජා සම්බන්ධතා සමඟ බැඳී ඇත.

හීල්ඔය වැනි ගම්මානවල Wariga Sabhawa වැනි දේශීය සංස්කෘතික උරුමයන් ද, බඹරගල වැනි පුරාණ ආගමික ස්ථාන ද මෙම ප්‍රදේශයේ සංස්කෘතික විවිධත්වය පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;CPTHeeloya&quot;/&gt;

== වර්තමාන පරිපාලන වැදගත්කම ==

මැදදුම්බර අද කඳුකර ගම්මාන හා තෙල්දෙණිය නගරය අතර පරිපාලන හා සේවා සම්බන්ධකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

රජයේ පරිපාලනය, සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපනය, ප්‍රවාහනය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සංචාරක කර්මාන්තය යන ක්ෂේත්‍ර සියල්ලම මෙම ප්‍රාදේශීය භූදර්ශනයේ එකිනෙකට සම්බන්ධ වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[තෙල්දෙණිය]]
* [[රංගල]]
* [[බොබෙබිල]]
* [[මකුල්දෙණිය]]
* [[හීල්ඔය]]
* [[තංගප්පුව]]
* [[උඩිස්පත්තුව]]
* [[කොටගඟ]]
* [[දුම්බර කඳුකරය]]
* [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]]
* [[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]]
* [[වික්ටෝරියා ජලාශය]]
* [[වික්ටෝරියා වේල්ල]]
* [[මහවැලි ගඟ]]
* [[මහනුවර රාජධානිය]]
* [[බඹරගල රජමහා විහාරය]]
* [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
* [[මධ්‍යම පළාත]]

== ගැලරිය ==

=== මැදදුම්බර සහ දුම්බර කඳුකරය ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
&lt;!--

--&gt;
&lt;/gallery&gt;

== බාහිර සබැඳි ==

* [[:en:Medadumbara Divisional Secretariat|Medadumbara Divisional Secretariat — English Wikipedia]]
* [[:en:Teldeniya|Teldeniya — English Wikipedia]]
* [[:en:Rangala|Rangala — English Wikipedia]]
* [[:en:Bobebila|Bobebila — English Wikipedia]]
* [[:en:Heeloya|Heeloya — English Wikipedia]]
* [[:en:Udispattuwa|Udispattuwa — English Wikipedia]]
* [[:en:Thangappuwa|Thangappuwa — English Wikipedia]]
* [https://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/CPH2024/ Department of Census and Statistics — Census of Population and Housing 2024]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D21_KandyDistrict.pdf Department of Census and Statistics — Kandy District Population Atlas 2012]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/GND_Reports/2020/Kandy.pdf Department of Census and Statistics — GN Division Statistics]
* [https://www.statistics.gov.lk/abstract2021/CHAP1/1.2 Department of Census and Statistics — Land Area by DS Division]
* [https://rti.gov.lk/io-list/ Right to Information — Medadumbara Divisional Secretariat]
* [https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/LD-14-IEER-AF-HSEP-210714.pdf Ministry of Health — Theldeniya Base Hospital]
* [https://web.archive.org/web/20260101130004/https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf Ministry of Education — School List 2024]
* [https://tsa.cp.gov.lk/bus-routes.php Central Province Transport Services Authority — Bus Routes]
* [https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka Central Province Tourism Department — Heeloya Tourism Village]
* [https://whc.unesco.org/en/list/1203 UNESCO — Central Highlands of Sri Lanka]

== මූලාශ්‍ර ==

{{Reflist}}

[[Category:මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
[[Category:මධ්‍යම පළාත]]
[[Category:මැදදුම්බර]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාස]]
[[Category:දුම්බර කඳුකරය]]
[[Category:ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරක ස්ථාන]]

[[en:Medadumbara Divisional Secretariat]]</text>
      <sha1>pmaj1hg28lz6hn50z3rxl3m6ee2f36b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:රටේ දත්ත පර්සියාව</title>
    <ns>10</ns>
    <id>88514</id>
    <revision>
      <id>801100</id>
      <parentid>791766</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>157</id>
      </contributor>
      <comment>per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]], හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] විසින් [[c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]] ගොනුව මකාදමා ඇත.</comment>
      <origin>801100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1540" sha1="to36e8v4duwbixmzmqbs7i1j1iccdth" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = පහ්ලවී රාජවංශය
| flag alias = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1502 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1576 =
| flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg
| flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg
| flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg
| border-1760 =
| flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg
| flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1855 = Early 20th Century Qajar Flag.svg
| flag alias-1907 = State flag of Persia (1907–1933).svg
| flag alias-1933 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-air force =State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-army = State Flag of Iran (1925).svg
| link alias-army = පර්සියානු යුද්ධ හමුදාව
| flag alias-naval= Naval Ensign of Iran (1933-1964).svg
| link alias-naval = පර්සියානු නාවික හමුදාව
| link alias-air force =පර්සියානු ගුවන් හමුදාව
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1502
| var2 = 1524
| var3 = 1576
| var4 = 1665
| var5 = 1736
| var6 = 1760
| var7 = 1849
| var8 = 1855
| var9 = 1907
| var10 = 1933
&lt;/noinclude&gt;
| related1 = ඉරානය
| related2 = පහ්ලවී රාජවංශය
| related3 = කජාර් රාජවංශය
}}&lt;noinclude&gt;

[[Category:Country data templates of Iran]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>to36e8v4duwbixmzmqbs7i1j1iccdth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801101</id>
      <parentid>801100</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>157</id>
      </contributor>
      <comment>per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]], හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] විසින් [[c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]] ගොනුව මකාදමා ඇත.</comment>
      <origin>801101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1520" sha1="7kdug4717pbjtcut36e7hh7ql3nytc9" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = පහ්ලවී රාජවංශය
| flag alias = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1502 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1576 =
| flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg
| flag alias-1736 =
| flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg
| border-1760 =
| flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg
| flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1855 = Early 20th Century Qajar Flag.svg
| flag alias-1907 = State flag of Persia (1907–1933).svg
| flag alias-1933 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-air force =State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-army = State Flag of Iran (1925).svg
| link alias-army = පර්සියානු යුද්ධ හමුදාව
| flag alias-naval= Naval Ensign of Iran (1933-1964).svg
| link alias-naval = පර්සියානු නාවික හමුදාව
| link alias-air force =පර්සියානු ගුවන් හමුදාව
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1502
| var2 = 1524
| var3 = 1576
| var4 = 1665
| var5 = 1736
| var6 = 1760
| var7 = 1849
| var8 = 1855
| var9 = 1907
| var10 = 1933
&lt;/noinclude&gt;
| related1 = ඉරානය
| related2 = පහ්ලවී රාජවංශය
| related3 = කජාර් රාජවංශය
}}&lt;noinclude&gt;

[[Category:Country data templates of Iran]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7kdug4717pbjtcut36e7hh7ql3nytc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පේල් බ්ලූ ඩොට්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92189</id>
    <revision>
      <id>801121</id>
      <parentid>592614</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23238" sha1="filnt27i39s6redmj6u9ou6zm7gn7m5" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|වොයේජර් 1 විසින් ලබාගත් පොළොවේ ඡායාරූපයක්}}
{{Italic title}}
[[ගොනුව:Pale_Blue_Dot.png|thumb|388x388පික්|''පේල් බ්ලූ ඩොට්'' ඡායාරූපය. දකුණු පස ඇති දීප්තිමත් හිරු කිරණ පටියෙහි මැදට වන්නට ඇති කුඩා නිල්-සුදු මිශ්‍ර පැහැ ලපය [[මහ පොළොව|පෘථිවියයි]].]]
'''''පේල් බ්ලූ ඩොට්''''' ([[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]: ''Pale Blue Dot''; අර්ථය: &quot;ලා නිල් තිත&quot;) යනු 1990 පෙබරවාරි 14 වැනිදා [[වොයේජර් 1]] අභ්‍යාවකාශ ප්‍රෝබය කි.මී. බිලියන 6 ක දුරක සිට ලබාගත් [[මහ පොළොව|පෘථිවියේ]] ඡායාරූපයකි. මෙහි පෙනෙන පෘථිවියෙහි ප්‍රමාණය [[පික්සලය|පික්සලයකටත්]] වඩා කුඩාය. කැමරාවෙහි පරාවර්ථනය වන හිරු කිරණ පටි අතර කුඩා තිතක් ලෙස පොළොව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;[http://www.planetary.org/explore/space-topics/earth/pale-blue-dot.html අ පේල් බ්ලූ ඩොට්]&quot;. The Planetary Society. [https://web.archive.org/web/20141219181905/http://www.planetary.org/explore/space-topics/earth/pale-blue-dot.html සං‍රක්ෂණය] කරන ලද්දේ 2014 දෙසැම්බර් 19. ලබාගත්තේ 2014 දෙසැම්බර් 21.&lt;/ref&gt;

මෙහෙයුමේ මූලික අරමුණු සම්පූර්ණ කිරීමෙන් පසු [[නාසා]] ආයතනය විසින් වොයේජර් 1 ගැඹුරු අභ්‍යාවකාශයට යොමු කරන ලද අතර, තාරකා විද්‍යාඥයෙකු සහ ගත්කතුවරයෙකු වූ [[කාල් සේගන්|කාල් සේගන්ගේ]] ඉල්ලිමක් මත, වොයේජර් 1 අවසාන වරට නැවත පෘථිවිය දෙස හරවා මෙම ඡායාරූපය ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20141218203249/http://fettss.arc.nasa.gov/collection/details/the-pale-blue-dot/ ෆ්‍රොම් අර්ත් ටු ද සෝලා සිස්ටම්, ද පේල් බ්ලූ ඩොට්]&quot;. [[නාසා]]. සං‍රක්ෂණය කරන ලද්දේ 2014 දෙසැම්බර් 18 ([https://web.archive.org/web/20141218203249/http://fettss.arc.nasa.gov/collection/details/the-pale-blue-dot/ මුල් ලිපිය]). ලබාගත්තේ 2014 දෙසැම්බර් 24.&lt;/ref&gt; එයට ''පේල් බ්ලූ ඩොට්'' නොහොත් &quot;ළා නිල් තිත&quot; යන නම යොදන ලද්දේ සේගන් විසින් 1994 [[පේල් බ්ලූ ඩොට් (ග්‍රන්ථය)|එම නමින්ම ලියන ලද ග්‍රන්ථය]] මගිනි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== පසුබිම ==
1977 සැප්තැම්බරයේ නාසා ආයතනය විසින් [[සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය]] සහ [[අන්තස්තාරීය අභ්‍යාවකාශය]] අධ්‍යනය කිරීම සඳහා වොයේජර් 1 ලෙස හැඳින්වූ කි.ග්‍රෑ. 722 ක් බරැති රොබෝ අභ්‍යාවකාශ යානයක් දියත් කරනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER මිෂන් ඕවර්විව්]&quot;. [https://starbrite.jpl.nasa.gov starbrite.jpl.nasa.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127203827/https://starbrite.jpl.nasa.gov/ |date=2021-01-27 }}. සං‍රක්ෂණය කරන ලද්දේ 2011 ජුලි 21 ([http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER මුල් ලිපිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222150731/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER |date=2014-02-22 }}). ලබාගත්තේ 2011 ජුලි 27.&lt;/ref&gt; [[බ්‍රහස්පති ග්‍රහයා|බ්‍රහස්පති]] පද්ධතිය සහ [[සෙනසුරු ග්‍රහලොව|සෙනසුරු]] පද්ධතිය අධ්‍යනය කිරීමෙන් පසු මෙහෙයුමෙහි ප්‍රධාන අරමුණු සාර්ථක වූ බවට ප්‍රකාශ කරනු ලැබීය. සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ විශාලතම ග්‍රහලෝක දෙක සහ ඒවායේ චන්ද්‍රයින්ගේ සුපැහැදිළි ඡායාරූප පළමුවරට ලබාගත්තේ වොයේජර් 1 යානය විසින් ය.

මේ මොහොතේදීත් පැයට කි.මී. 64,000 ක වේගයකින් අභ්‍යාවකාශය හරහා ගමන් කරමින් සිටින වොයේජර් 1, මෙතෙක් පොළොවේ සිට වැඩිම දුරක් ගමන් කර ඇති කෘතීම වස්තුව වේ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;සේගන්, කාල් (1990 සැප්තැම්බර් 9). &quot;[https://news.google.com/newspapers?id=_upSAAAAIBAJ&amp;pg=4800,1930437&amp;dq=pale-blue-dot+-book&amp;hl=en ද අර්ත් ෆ්‍රොම් ද ෆ්‍රන්ටියර්ස් ඔෆ් ද සෝලා සිස්ටම් – ද පේල් බ්ලූ ඩොට්]&quot;. ''PARADE Magazine''. ලබාගත්තේ 2011 ජුලි 28.&lt;/ref&gt; මූලික අරමුණු සාර්ථක වුවද වොයේජර් 1 හී මෙහෙයුම තවමත් ක්‍රියාත්මක වන අතර, [[කුයිපර් පටිය]], [[සූර්යගෝලය]] සහ [[අන්තස්තාරීය අභ්‍යාවකාශය]] විමර්ශනය කිරීම එහි නව අරමුණු වේ. 2021 වනවිට වසර 44 ක් තිස්සේ ක්‍රියා කරන යානය අදටත් පොළොවේ ඇති [[ගැඹුරු අභ්‍යාවකාශ ජාලය|ගැඹුරු අභ්‍යාවකාශ ජාලයට]] (Deep Space Newtork) දත්ත එවීම සිදු කරයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

වොයේජර් 1 සැලසුම් කරන ලද්දේ සෙනසුරු හමුවීම තෙක් ක්‍රියා කිරීමට පමණි. 1980 දී යානය සෙනසුරු ද පසු කර ගමන් කිරීම ඇරඹූ පසු, සේගන් එය නැවත හරවා පෘථිවියෙහි එක් අවසාන ඡායාරූපයක් ගත යුතුයැයි යෝජනා කළේය.&lt;ref&gt;&quot;[https://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/497286371.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Feb+25%2C+1995&amp;author=Craig+Marley&amp;pub=Waterloo+Region+Record&amp;desc=It%27s+our+dot+%3A+For+Carl+Sagan%2C+planet+Earth+is+just+a+launch+pad+for+human+explorations+of+the+outer+universe&amp;pqatl=google ඉට්ස් අවර් ඩොට්: ෆෝ කාල් සේගන්, ප්ලැනට් අර්ත් ඉස් ජස්ට් අ ලෝන්ච් පෑඩ් ෆෝ හියුමන් එක්ස්ප්ලොරේෂන්ස් ඔෆ් ද අවුටර් යුනිවර්ස්]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;. [https://pqasb.pqarchiver.com pqasb.pqarchiver.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715223300/http://pqasb.pqarchiver.com/ |date=2018-07-15 }}. ලබාගත්තේ 2011 ජුලි 28.&lt;/ref&gt; ඉතාම දුරක සිට ගන්නා මෙම පින්තූරයෙහි කිසිදු විද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් නොමැති වුවද, විශ්වයේ මනුෂ්‍යයාට ඇති තැන ගැන යම් අදහසක් ලබාගැනීමට මෙය වැදගත් වන බව සේගන් විශ්වාස කළේය.

[[වොයේජර් වැඩසටහන|වොයේජර් වැඩසටහනේ]] සාමාජිකයින් බහුතරයක් මෙම අදහසට එකඟත්වය පළ කළද, සමහරුන් මෙමගින් වොයේජර්හී ඡායාරූපකයට හිරු එලිය මගින් හානි විය හැකි බව පෙන්වා දුන්හ. කෙසේ නමුත් 1989 වනවිට සේගන් ගේ අදහස ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.

== ඡායාරූපය ==
ඡායාරූපය ලබාගැනීම සඳහා කැමරා කාචයේ නිරාවරණ කාලය ආදිය ගණනය කිරීම, සහ ඒවා වොයේජර් වෙත යැවීම සඳහා නියෝග අනුක්‍රමයක් සැකසීම සිදු කෙරුණේ නාසා ක්ෂේප ප්‍රචාලන විද්‍යාගාරයේ කැන්ඩි හැන්සන් සහ ඇරිසෝනා විශ්ව විද්‍යාලයේ කැරොලයින් පෝර්කෝ යන අභ්‍යාවකාශ විද්‍යාඥයන් විසිනි.&lt;ref&gt;කාල් සේගන්; ඈන් ඩෘයන් (2011). ''[https://books.google.com/books?id=9hzqn9gWtAcC&amp;pg=PA5 පේල් බ්ලූ ඩොට්: අ විෂන් ඔෆ් ද හියුමන් ෆියුටර් ඉන් ස්පේස්]''. Random House Publishing Group. pp. 4–5. [[ISBN]] &lt;bdi&gt;[[:en:Special:BookSources/978-0-307-80101-2|978-0-307-80101-2]]&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; ඉන්පසු එම නියෝග අනුක්‍රමය සම්පාදනය කොට වොයේජර් 1 වෙත යවන ලද අතර, 1990 පෙබරවාරී 14 [[ග්‍රිනිච් මධ්‍යන්‍ය වේලාව|ග්‍රිනිච් මධ්‍යන්‍ය වේලාවෙන්]] 04:48 ට ඡායාරූප ලබාගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Staff. &quot;[https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA23645 පේල් බ්ලූ ඩොට් රීවීසිටඩ්]&quot;. ''[[ක්ෂේප ප්‍රචාලන විද්‍යාගාරය]]''. [[නාසා]]. ලබාගත්තේ 2020 පෙබරවාරි 13.&lt;/ref&gt;

කැමරාවෙන් ලබාගත් දත්ත මුලින්ම වොයේජර්හී ටේප් රෝකෝඩරයක තැන්පත් වූ අතර, ඒවා පෘථිවියට එවීම ප්‍රමාද වූයේ ගැඹුරු අභ්‍යාවකාශ ජාලය (Deep Space Newtork) විසින් [[මැගලන් (අභ්‍යාවකාශ යානය)|මැගලන්]] සහ [[ගැලීලියෝ (අභ්‍යාවකාශ යානය)|ගැලීලියෝ]] මෙහෙයුම් වලට ප්‍රමුඛතාවය දීමට සිදු වූ නිසා ය. කෙසේ නමුත් පසුව, 1990 මාර්තු සහ මැයි මාස අතර වොයේජර් රූපරාමු 60 ක් පෘථිවියට එවීය. ආලෝකයේ වේගයෙන් ගමන් කරන එම රේඩියෝ තරංග පොළොවට ගමන් කිරීමට පැය 5 හමාරක් ගත විය.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

රූපරාමු තුනකම පෘථිවිය දැක්වුනේ හිස් අවකාශයක ඇති ඉතා කුඩා තිතක් ලෙසයි. සෑම රූපරාමුවක්ම ලබාගෙන තිබුණේ විවිධ වර්ණ පෙරහන් භාවිත කරමින් ය. පෙර සඳහන් කළ රූපරාමු [[නිල්]], [[කොළ පාට|කොළ]] සහ [[දම්]] පැහැ පෙරහන් වලින් ද, පිලිවෙලින් 0.72, 0.48 සහ 0.72 යන නිරාවරණ කාලවලින්ද ලබාගෙන තිබුණි. එම රූපරාමු තුන ප්‍රතිසංයෝජනය කිරීමෙන් ''පේල් බ්ලූ ඩොට්'' ඡායාරූපය නිර්මාණය විය.

සෑම රූපරාමුවක්ම පික්සල 640,000 කින් සමන්විත වූ අතර, එයින් පෘථිවිය අඩංගු වූයේ එක් පික්සලයකින් 12% ක කොටසක පමණි. ඡායාරූපයෙහි පටි ලෙස ඇත්තේ කැමරාවෙන් පරාවර්ථනය වූ සූර්ය කිරණ ය. 

== දුර ==
නාසා ක්ෂේප ප්‍රචාලන විද්‍යාගාරයෙහි HORIZONS මෙවලමට අනුව, 1990 පෙබරවාරි 14 සහ මැයි 15 දිනවල, වොයේජර් 1 පොළොවේ සිට ගමන් කර තිබූ දුර පහත දැක්වේ.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20121007034731/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi නාසා ජේපීඑල්'ස් හොරයිසන් සිස්ටම් ෆෝ කැල්කියුලේටින් එෆිමරීඩ්ස් ෆෝ සෝලා සිස්ටම් බොඩීස්]&quot;. [https://ssd.jpl.nasa.gov ssd.jpl.nasa.gov]. සං‍රක්ෂණය කරන ලද්දේ 2012 ඔක්තොම්බර් 7 ([http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi මුල් ලිපිය]). ලබාගත්තේ 2011 ජුලි 13.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+පොලොවේ සිට වොයේජර් 1 වෙත දුර
!මිනුම් ඒකකය
!1990 පෙබරවාරි 14
!1990 මැයි 15
|-
|නක්ෂත්‍ර ඒකක
|40.472229
|40.417506
|-
|කිලෝමිටර
|6,054,587,000
|6,046,400,000
|-
|සැතපුම්
|3,762,146,000
|3,757,059,000
|}

== ආවර්ජනා ==
1994 පළවූ සිය ''පේල් බ්ලූ ඩොට්'' ග්‍රන්ථයේදී කාල් සේගන් මෙම ඡායාරූපයේ වටිනාකම ගැන ඔහුගේ අදහස් දැක්වූයේ මෙලෙස ය:&lt;blockquote&gt;නැවතත් ඒ තිත දෙස බලන්න. ඒ මෙතැනයි. ඒ නිවසයි. ඒ අපියි. ඔබ ආදරය කරන සියලු දෙනාම ද, ඔබ අඳුනන සියලු දෙනාම ද, ඔබ අසා ඇති සියලු දෙනාම ද, ඉතිහාසය පුරාවට සිටි සියලුම මනුෂ්‍යයින් ද, ජීවත් වූයේ ඒ මතයි. මානව වර්ගයාගේ ඉතිහාසය පුරා අපේ සතුට සහ වේදනාව එකතු වූ තැනද, දහස් ගණනක් ආගම්, මතවාද සහ ආර්ථික මූලධර්ම ද, සෑම දඩයක්කරුවෙක්ම, සෑම වීරයෙක්ම, සෑම බියගුල්ලෙක්ම ද, ශිෂ්ටාචාර ආරම්භ කළ අයද, ශිෂ්ටාචාර විනාශ කළ අයද, සෑම රජෙක්ම ද, සෑම ගොවියෙක්ම ද, ආදරය කරන සෑම තරුණ යුවළක්ම ද, සෑම මවක්ම, සෑම පියෙක්ම, සෑම බලාපොරොත්තු සහිත දරුවෙක්ම ද, සෑම නව නිපැයුම්කරුවෙක්ම ද, සෑම ගවේශකයෙක්ම ද, සාරධර්ම උගන්වන සෑම ගුරුවරයෙක්ම ද, සෑම දූෂිත දේශපාලනඥයෙක්ම ද, සෑම 'සුපිරි තාරකාව'ක්ම ද, සෑම 'උත්තරීතර පාලකයෙක්'ම ද, සෑම ශාන්තුවර‍යෙක්ම ද, සෑම පාපිෂ්ඨයයෙක්ම ද ජීවත් වූයේ එහියි. එනම් හිරු කිරණක් මත එල්ලෙන කුඩා දූවිලි අංශුවක් මතයි.

මහ පොළොව යනු විශ්ව රඟ මඬලෙහි ඇති ඉතාම කුඩා වේදිකාවකි. මේ කුඩා තිත තුළ, ඊටත් වඩා කුඩා ප්‍රදේශයක තාවකාලික පාලකයා වීම සඳහා සෑම අධිරාජ්‍යයෙකු සහ සේනාධිපතිවරයෙකු විසින්ම වගුරුවන ලද ලේ ගංගා ගැන සිතන්න. මේ පික්සලයෙහි එක් කොනක ජීවත් වෙන අය තවත් කොනක ජීවත් වෙන අයට දැක්වූ අනන්ත කෲරකම් ගැන ද, ඔවුන් අතර නිතර ඇතිවෙන වැරදි වැටහීම් ගැනද, එකිනෙකා මරා ගැනීමට ඔවුන්ට ඇති බලවත් ආශාව ගැනද, ඔවුන් ඉතා උද්‍යෝගයෙන් එකිනෙකාට වෛර කරගන්නා ආකාරය ගැනද සිතන්න. 

අපේ නොමඟ යවන සුලු හැසිරීම්, අප සිතෙන් මවාගත් ලෝක මාන්නය, අප විශ්වයේ වරප්‍රසාදලත් තැනක සිටී යන රැවටිලි සහගත අදහස, මෙම ලා එලියකින් යුත් තිත විසින් අභියෝගයට ලක් වෙයි. අපේ ග්‍රහලෝකය යනු විහිදෙන අඳුරු අභ්‍යාවකාශයේ ඇති එක් හුදෙකලා තිතක් පමණයි. අපව අපගෙන්ම ගළවා ගැනීමට, අපිට තේරුම් ගත නොහැකි, අති විශාල විශ්වයේ වෙනත් කොහෙන් හෝ ගැලවුම්කරුවෙකු එනු ඇති බවට කිසිම ඉඟියක් නැත.

පෘථිවිය යනු දැනට දන්නා පරිදි ජීවයට රැකවරණය දිය හැකි එකම ග්‍රහලොවයි. අපේ වර්ගයාට, අඩුම තරමින් නුදුරු අනාගතයේදීවත්, සංක්‍රමණය විය හැකි වෙනත් තැනක් නොමැත. [වෙනත් තැනකට] සංචාරය කළ හැකියි. නමුත් පදිංචි විය නොහැකියි. ඔබ එයට කැමති වූවත් නැතත්, මේ මොහොතේ අපට ඇත්තේ පෘථිවිය පමණයි..

තාරකා විද්‍යාව යනු නිහතමානීත්වය සහ චරිතය දියුණු කරන අත්දැකීමක් යැයි පැවසෙනවා. ඉතාම දුරක සිට ලබාගත් අපේ කුඩා ලෝකයේ මේ ඡායාරූපය තරම් මිනිස් සංහතියේ මෝඩ උඩඟුකම ගැන පෙන්වාදෙන වෙනත් නිරූපණයක් සමහරවිට ඇත්තේම නැත. මට නම් එය, එකිනෙකාට කරුණාවෙන් සැළකීමටත්, අප දන්නා අපේ එකම නිවස වන මේ ලා නිල් පැහැති තිත සං‍රක්ෂණය කිරීමට සහ රැකබලා ගැනීමටත් අපට ඇති වගකීම මනාව අවධාරනය කරයි.

—  කාල් සේගන්&lt;ref&gt;සේගන්, කාල් (1997). ''[[iarchive:palebluedot00carl|පේල් බ්ලූ ඩොට්]]''. එක්සත් ජනපද: Random House USA Inc. පිටු අංක 6 සහ 7. [[ISBN]] &lt;bdi&gt;[[:en:Special:BookSources/9780345376596|9780345376596]]&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;කාල් සේගන්, ''[https://books.google.com/books?id=rTCr0H6sRSoC&amp;pg=PA6 පේල් බ්ලූ ඩොට්]'', පිටු අංක 6, [[ගූගල් පොත්]].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== සංවත්සර ==
[[ගොනුව:PIA23645-Earth-PaleBlueDot-6Bkm-Voyager1-orig19900214-upd20200212.jpg|thumb|''පේල් බ්ලූ ඩොට් රීවිසිටඩ්'', 2020.]]
2015 දී නාසා ආයතනය ඡායාරූපයේ 25 වැනි සංවත්සරය සැමරුවේය. 2020 දී ඡායාරූපයෙහි 30 වැනි සංවත්සරය වෙනුවෙන්, නාසා ආයතනය විසින් නවීන ඡායාරූප සැකසුම් තාක්ෂණයන්ගේ ආධාරයෙන් වැඩි දියුණු කරන ලද මෙහි නව අනුවාදයක් එළි දක්වන ලදී. ''පේල් බ්ලූ ඩොට් රීවිසිටඩ්'' ලෙස නම් කෙරුනු එය, දීප්තිය සහ වර්ණයන් තුලනය කිරීමෙන් පෘථිවිය සහිත කොටස වැඩි දියුණු කරන ලද එකකි.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

{{NASA space program|state=collapsed}}
{{Portal bar|තාරකා විද්‍යාව|සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය|අභ්‍යාවකාශය|අභ්‍යාවකාශ ගමන්}}</text>
      <sha1>filnt27i39s6redmj6u9ou6zm7gn7m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2024 වි20 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97564</id>
    <revision>
      <id>801102</id>
      <parentid>727470</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116929" sha1="ikqeqfpetdm06nk9ui2vhrqdo3yazdw" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් තරඟාවලි
|name= 2024 අයිසීසී ලෝක විස්සයි20 තරගාවලිය
|image=
|fromdate=2024 ජුනි
|todate=
|administrator=[[ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලය]]
|cricket format= [[විස්සයි20 ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට්|විස්සයි20]]
|tournament format=[[Group stage]] and [[knockout]]
|host={{cr|WIN}}
&lt;br&gt;{{flag|එක්සත් ජනපදය}}
|champions=
|runner up=
|count=
|player of the series=
|most runs=
|most wickets=
|participants=20
|matches=55
|previous_year=2022
|previous_tournament=2022 ICC Men's T20 World Cup
|next_year=2026
|next_tournament=}}

'''2024 ICC පිරිමි වි20 ලෝක කුසලානය''' ICC පිරිමි වි20 ලෝක කුසලානයේ නවවන සංස්කරණය වන අතර, පිරිමි ජාතික කණ්ඩායම් විසින් තරඟ කරන ලද සහ ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලය (ICC) විසින් සංවිධානය කරනු ලබන ද්විවාර්ෂික විස්සයි20 ජාත්‍යන්තර (වි20ජා) තරඟාවලියකි. එය 2024 ජූනි 1 සිට 29 දක්වා බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් සහ එක්සත් ජනපදය විසින් සම සත්කාරකත්වය දරයි.&lt;ref name=&quot;ci28jul23&quot;&gt;{{Cite web |title=Next Men's T20 World Cup set to be played from June 4 to 30, 2024 |url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728175902/https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |archive-date=28 July 2023 |access-date=2023-07-28 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; එය එක්සත් ජනපදයේ සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වෙන් පිටත ඇමරිකාවේ වෙනත් ඕනෑම රටක ක්‍රීඩා කරන ලද පළමු ප්‍රධාන ICC ඉසව් තරඟාවලිය වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748|title=2024 T20 World Cup: USA granted automatic qualification|work=BBC Sport|access-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134824/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748|archive-date=12 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මීට පෙර 2010 සංස්කරණයට සත්කාරකත්වය ලබා දීමෙන් පසු බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දෙවන වරටත් වි20 ලෝක කුසලානය පවත්වයි. පසුගිය සංස්කරණයේ අවසන් මහා තරගයේදී පාකිස්තානය පරාජයට පත්කළ එංගලන්තය වත්මන් ශූරයන්ය.

මෙම තරඟාවලිය වාර්තාගත කණ්ඩායම් 20ක් විසින් තරඟ කරනු ලබන අතර, 2022 තරඟාවලියේදී කණ්ඩායම් 16කින් එය පුළුල් විය. මෙයට සත්කාරක රටවල් දෙක, 2022 සංස්කරණයේ හොඳම කණ්ඩායම් අට, ICC පිරිමි වි20ජා කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල මීළඟ කණ්ඩායම් දෙක සහ කලාපීය සුදුසුකම් අනුව තීරණය කරන කණ්ඩායම් අට ඇතුළත් වේ. කැනඩාව සහ උගන්ඩාව පළමු වරට පිරිමි විස්සයි20 ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබූ අතර සම සත්කාරකත්වය දැරීම හේතුවෙන් එක්සත් ජනපදය ප්‍රථම වරට සහභාගී වේ.

== තරගාවලි ආකෘතිය ==
සුදුසුකම් ලබා ඇති කණ්ඩායම් 20 කාණ්ඩ හතරකට බෙදනු ලබන අතර, ඉන් එක් කාණ්ඩයක පෙරමුණ ගන්නා කණ්ඩායම් දෙක සුපිරි 8 වටයට සුදුසුකම් ලබයි. මෙම අදියරේදී, කණ්ඩායම් හතරකින් යුත් කාණ්ඩ දෙකකට බෙදා  එක් එක් කාණ්ඩයෙන් පළමු කණ්ඩායම් දෙක පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අදියරට සුදුසුකම් ලබන අතර එය අවසන් පූර්ව තරග දෙකකින් සහ අවසන් මහා තරගයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 June 2021 |title=ICC announces major changes to World Cup schedule |url=https://www.cricket.com.au/news/icc-world-cup-schedule-formats-t20-world-test-championship-fixture-super-six-knockout/2021-06-02 |access-date=6 November 2022 |publisher=cricket.com.au}}&lt;/ref&gt;

== සත්කාරක්වය ==
[[ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලය]] (ICC) විසින්  2024 පිරිමි වි20 ලෝක කුසලානය [[බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්]] සහ [[එක්සත් ජනපදය|එක්සත් ජනපදයේ]]දී පැවැත්වෙන බව 2021 නොවැම්බර් මාසයේදී නිවේදනය කලේය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed|date=16 November 2021|access-date=21 October 2022|publisher=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; මෙම රටවල් වල ක්‍රිකට් සංගම් දෙක අතර උපායමාර්ගික හවුල්කාරිත්වයේ කොටසක් ලෙස වසර දෙකක සූදානමකින් පසුව ක්‍රිකට් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපද ක්‍රිකට් විසින් ඒකාබද්ධ ලංසුවක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.usacricket.org/team-usa-men/cricket-west-indies-and-usa-cricket-hail-successful-joint-bid-to-host-icc-mens-t20-world-cup-in-2024/|title=Cricket West Indies and USA Cricket hail successful joint bid to host ICC Men's T20 World Cup in 2024|date=16 November 2021|access-date=21 October 2022|publisher=USA Cricket}}&lt;/ref&gt;

2022 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ICC හි මූල්‍ය ප්‍රොටෝකෝලවලට අඛණ්ඩව අනුකූල නොවීම සහ එක්සත් ජනපද ක්‍රිකට් හි මූල්‍ය තත්ත්වය පිළිබඳ කනස්සල්ලෙන් පසුව, ICC විසින් ඇමෙරිකාව ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානයේ පරිපාලන සම-සත්කාරකවරයාගේ භූමිකාවෙන් ඉවත් කර ඇති බව වාර්තා විය. කෙසේ වෙතත් මෙය ඇමෙරිකාවේදී තරග ක්‍රීඩා කිරීමට බලපානු ඇතැයි අපේක්ෂා නොකළේය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-cricket-running-afoul-of-icc-financial-protocols-1337756|title=USA cricket running afoul of ICC financial protocols|date=3 October 2022|access-date=3 October 2022|publisher=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

== කණ්ඩායම් හා සුදුසුකම් ලැබීම් ==
2022 තරඟාවලියේ හොඳම කණ්ඩායම් අට සහ සත්කාරක දෙපල තරඟාවලිය සඳහා ස්වයංක්‍රීයව සුදුසුකම් ලබා ගත්හ. ඉතිරි ස්වයංක්‍රීය සුදුසුකම් ස්ථාන දෙක 2022 නොවැම්බර් 14 වන විට ICC පිරිමි වි20ජා කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල හොඳම ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලට ඇතුළත් වූ කණ්ඩායම් විසින් ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Twelve teams to get automatic entry into 2024 men's T20 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-eight-teams-as-well-as-hosts-wi-and-usa-to-get-automatic-entry-into-2024-t20-world-cup-1310292 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410152032/https://www.espncricinfo.com/story/top-eight-teams-as-well-as-hosts-wi-and-usa-to-get-automatic-entry-into-2024-t20-world-cup-1310292 |archive-date=10 April 2022 |access-date=10 April 2022 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Denmark, Italy one step from T20 World Cup 2024 as Europe qualification continues |url=https://www.icc-cricket.com/news/2685209 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721064609/https://www.icc-cricket.com/news/2685209 |archive-date=21 July 2022 |access-date=21 July 2022 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;        

අප්‍රිකාව, ආසියාව සහ යුරෝපයෙන් කණ්ඩායම් දෙකකින් සහ ඇමරිකාව සහ නැගෙනහිර ආසියා-පැසිෆික් කණ්ඩායම් වලින් එක් කණ්ඩායම බැගින් සමන්විත ICC හි කලාපීය සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟ හරහා ඉතිරි ස්ථාන අට පුරවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qualification pathway for marquee ICC events confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2571611 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410154219/https://www.icc-cricket.com/news/2571611 |archive-date=10 April 2022 |access-date=10 April 2022 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; 2022 මැයි මාසයේදී, ICC විසින් යුරෝපය, නැගෙනහිර ආසියා-පැසිෆික් සහ අප්‍රිකාව සඳහා උප කලාපීය සුදුසුකම් මාර්ග තහවුරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qualification pathway for ICC Men's T20 World Cup 2024 announced |url=https://www.icc-cricket.com/news/2637428 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531130610/https://www.icc-cricket.com/news/2637428 |archive-date=31 May 2022 |access-date=31 May 2022 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;

2023 ජූලි මාසයේදී, අයර්ලන්තය සහ ස්කොට්ලන්තය, යුරෝපයේ සුදුසුකම් ලැබීමේ තරගයෙන් පළමු කණ්ඩායම් දෙක බවට පත් වූ අතර, නැගෙනහිර ආසියා-පැසිෆික් සුදුසුකම් ලැබීමේ තරගයෙන් පැපුවා නිව්ගිනියාව දෙවන ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ireland and Scotland seal their place in 2024 Men's T20 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/europe-region-qualifier-ireland-scotland-qualify-for-2024-men-s-t20-world-cup-1389593 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108045653/https://www.espncricinfo.com/story/europe-region-qualifier-ireland-scotland-qualify-for-2024-men-s-t20-world-cup-1389593 |archive-date=8 November 2023 |access-date=2023-11-06 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Papua New Guinea qualify for 2024 Men's T20 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-papua-new-guinea-qualify-from-east-asia-pacific-region-1389780 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107060135/https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-papua-new-guinea-qualify-from-east-asia-pacific-region-1389780 |archive-date=7 November 2023 |access-date=2023-11-06 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; කැනඩාව 2023 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇමරිකාවේ සුදුසුකම් ලැබීමේ අවසන් තරඟයේදී බර්මියුඩාව පරාජය කිරීමෙන් පසු එහි සුදුසුකම් ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhaliwal, Sana star as Canada qualify for T20 World Cup for the first time in their history |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106055557/https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report |archive-date=6 November 2023 |access-date=2023-11-06 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ මාසයේ, නේපාලය සහ ඕමානය නේපාලයේ පැවති ආසියා සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟයේ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nepal and Oman qualify for 2024 men's T20 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/nepal-and-oman-qualify-for-2024-mens-t20-world-cup-1406860 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103114658/https://www.espncricinfo.com/story/nepal-and-oman-qualify-for-2024-mens-t20-world-cup-1406860 |archive-date=3 November 2023 |access-date=2023-11-06 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; අවසන් තරඟයට පැමිණීමෙන් පසු සුදුසුකම් ලබා ගත් අතර, පසුව නැමීබියාව සහ උගන්ඩාව අප්‍රිකානු සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟාවලියේ ඉහළම ස්ථාන දෙක සහතික කිරීමෙන් පසු සුදුසුකම් ලැබූ අවසන් කණ්ඩායම් දෙක බවට පත් විය. සිම්බාබ්වේ සුදුසුකම් ලැබීමට අපොහොසත් වූ ටෙස්ට් ක්‍රීඩා කරන එකම රට බවට පත්වූයේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Namibia seal their spot in 2024 T20 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128135144/https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |archive-date=28 November 2023 |access-date=28 November 2023 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 November 2023 |title=Zimbabwe fail to qualify for 2024 T20 World Cup; Uganda make it |url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-uganda-qualify-zimbabwe-knocked-out-1411119 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130123359/https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-uganda-qualify-zimbabwe-knocked-out-1411119 |archive-date=30 November 2023 |access-date=2023-11-30 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;

|+
!සුදුසුකම් සඳහා මාර්ග
!දින
!තරග පැවති ස්ථාන
!සුදුසුකම්
ලැබිය හැකි
කණ්ඩායම්
!සුදුසුකම් ලබා ඇති
|-
|සත්කාරක
|2021 නොවැම්බර් 16
| —
|style=&quot;text-align:center&quot;|2
|nowrap|{{flagicon|USA}} [[එක්සත් ජනපද ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|එක්සත් ජනපදය]]&lt;br&gt;{{cr|WIN}}
|-
|[[2022 වි20 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය|2022 ICC පිරිමි වි20 ලෝක කුසලානය]]
&lt;small&gt;(පෙර තරඟාවලියේ හොඳම කණ්ඩායම් 8, සත්කාරක හැර)&lt;/small&gt;
|2022 නොවැම්බර් 13
|nowrap|{{flagicon|AUS}} [[ඕස්ට්‍රේලියාව]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|8
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;{{cr|ENG}}&lt;br&gt;{{cr|IND}}&lt;br&gt;{{cr|NED}}&lt;br&gt;{{cr|NZ}}&lt;br&gt;{{cr|PAK}}&lt;br&gt;{{cr|SA}}&lt;br&gt;{{cr|SL}}
|-
|nowrap|ICC පිරිමි වි20ජා කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්
&lt;small&gt;(ශ්‍රේණිගත කිරීම් වලින් මීළඟ කණ්ඩායම් 2, සත්කාරක හැර)&lt;/small&gt;
|nowrap|2022 නොවැම්බර් 14
| style=&quot;text-align:center&quot;|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|2
|nowrap|{{cr|AFG}}&lt;br&gt;{{cr|BAN}}
|-
|යුරෝපීය සුදුසුකම්
|2023 ජූලි 20-28
| nowrap=&quot;&quot; |{{flagicon|SCO}} [[ස්කොට්ලන්තය]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| nowrap|{{cr|IRE}}&lt;br&gt;{{cr|SCO}}
|-
|නැගෙනහිර ආසියා පැසිෆික් සුදුසුකම්
|2023 ජූලි 22-29
| nowrap=&quot;&quot; |{{flagicon|PNG}} [[පපුවා නවගිනිය|පැපුවා නිව් ගිනියාව]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| nowrap|{{flagicon|PNG}} [[පපුවා නවගිනිය ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|පැපුවා නිව් ගිනියාව]]
|-
|ඇමරිකා සුදුසුකම්
|2023 සැප්තැම්බර් 30-ඔක්තෝබර් 7
| nowrap=&quot;&quot; |{{flagicon|Bermuda}} [[බර්මියුඩා]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| nowrap|{{cr|CAN}}
|-
|ආසියානු සුදුසුකම් 
|2023 ඔක්තෝබර් 30 - නොවැම්බර් 5
| nowrap=&quot;&quot; |{{flagicon|NEP}} [[නේපාලය]]
| style=&quot;text-align:center&quot;| 2
| nowrap|{{cr|OMA}}&lt;br&gt;{{cr|NEP}} 
|-
|අප්‍රිකානු සුදුසුකම්
|2023 නොවැම්බර් 22-30
| nowrap=&quot;&quot; |{{flagicon|NAM}} [[නැමීබියාව]]
| style=&quot;text-align:center&quot;| 2
| nowrap|{{cr|UGA}} &lt;br&gt; {{cr|NAM}}
|-
!මුළු
!
!
!20
!
|}

== නිළ විනිසුරුවන් ==
2024 මැයි 3 වන දින, ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලය තරඟාවලියේ පළමු වටය සඳහා තරඟ තීරකවරුන්ගේ සහ විනිසුරුවරුන්ගේ ලැයිස්තුව නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-mens-t20-world-cup/icc-announces-26-match-officials-for-t20-world-cup/articleshow/109823159.cms|title=ICC announces 26 match officials for T20 World Cup|date=3 May 2024|work=Times of India|access-date=1 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 May 2024 |title=Match officials revealed for the ICC Men's T20 World Cup 2024 |url=https://www.icc-cricket.com/news/match-officials-revealed-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024 |access-date=3 May 2024 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;

'''තරග තීරකයන්'''

{{div col|colwidth=60em|content=* {{flagicon|AUS}} [[ඩේවිඩ් බූන්]]
* {{flagicon|NZ}} [[ජෙෆ් ක්‍රෝ]]
* {{flagicon|SL}} [[රන්ජන් මඩුගල්ල]]
* {{flagicon|ZIM}} [[ඇන්ඩි පයික්‍රොෆ්ට්]]
* {{flagicon|WIN}} [[රිචී රිචඩ්සන්]]
* {{flagicon|IND}} [[ජවගල් ශ්‍රීනාත්]]}}

'''විනිසුරුවරුන්'''

{{div col|colwidth=20em|content=* {{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් බ්‍රවුන්]]
* {{flagicon|SL}} [[කුමාර් ධර්මසේන]]
* {{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් ගෆනි]]
* {{flagicon|ENG}} [[මයිකල් ගොෆ්]]
* {{flagicon|SA}} [[ඒඩ්‍රියන් හෝල්ඩ්ස්ටොක්]]
* {{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් ඉලිංවර්ත්]]
* {{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් කෙට්ල්බරෝ]]
* {{flagicon|IND}} [[ජයරාමන් මදනගෝපාල්]]
* {{flagicon|IND}} [[නිතින් මෙනන්]]
* {{flagicon|AUS}} [[සෑම් නොගජ්ස්කි]]
* {{flagicon|SA}} [[අල්ලාහුදීන් පලේකර්]]
* {{flagicon|PAK}} [[අහ්සන් රාසා]]
* {{flagicon|PAK}} [[රෂීඩ් රියාස්]]
* {{flagicon|AUS}} [[පෝල් රීෆල්]]
* {{flagicon|ZIM}} [[ලැන්ග්ටන් රුසේරේ]]
* {{flagicon|BAN}} [[ෂර්ෆුද්දූලා]]
* {{flagicon|AUS}} [[රොඩ් ටකර්]]
* {{flagicon|ENG}} [[ඇලෙක්ස් වෝෆ්]]
* {{flagicon|WIN}} [[ජොයෙල් විල්සන්]]
* {{flagicon|PAK}} [[අසීෆ් යාකොබ්]]}}

== සංචිත ==
2024 අප්‍රේල් 29 වන දින, තරඟාවලිය සඳහා සිය සංචිතය ප්‍රකාශයට පත් කළ පළමු කණ්ඩායම නවසීලන්තය විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-zealand-name-t20-world-cup-2024-squad|title=New Zealand name T20 World Cup 2024 squad|work=International Cricket Council|access-date=29 April 2024}}&lt;/ref&gt; පසුදින, එංගලන්තය, ඉන්දියාව සහ දකුණු අප්‍රිකාව ඔවුන්ගේ සංචිත ප්‍රකාශයට පත් කරමින් එය අනුගමනය කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cricket South Africa {{!}} PROTEAS MEN'S SQUAD NAMED FOR 2024 T20 WORLD CUP |url=https://cricket.co.za/2024/04/30/proteas-mens-squad-named-for-2024-t20-world-cup/ |access-date=2024-04-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-30 |title=India's T20 World Cup Squad: Yuzvendra Chahal, Sanju Samson, Rishabh Pant make the cut; KL Rahul ignored |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/indias-t20-world-cup-2024-squad-announcement-bcci-set-for-selection-meeting/liveblog/109709626.cms |access-date=2024-04-30 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-11-24 |title=England Men name preliminary ICC Men's T20 World Cup squad |url=http://www.ecb.co.uk/news/3990061 |access-date=2024-04-30 |website=www.ecb.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; මැයි 1 වන දින, සංචිත ඉදිරිපත් කිරීමේ අවසාන දිනය, ඕස්ට්‍රේලියාව, ඇෆ්ගනිස්ථානය, ඕමානය සහ නේපාලය ද ඔවුන්ගේ සංචිත ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cameron |first=Louis |date=May 1, 2024 |title=&quot;Aussies reveal T20 World Cup squad, Marsh to lead&quot; |url=https://www.cricket.com.au/news/3990756/australia-squad-reveal-mens-t20-world-cup-2024-caribbean-usa-mitch-marsh-named-captain |website=Cricket Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-t20-world-cup-2024-squad|title=&quot;Afghanistan announce T20 World Cup 2024 squad&quot;|date=April 30, 2024|work=International Cricket Council|access-date=May 1, 2024|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-captain-named-as-oman-put-forward-t20-world-cup-squad|title=&quot;A new captain named as Oman put forward T20 World Cup squad&quot;|date=April 30, 2024|work=International Cricket Council|access-date=May 1, 2024|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 May 2024 |title=Nepal put forward strong squad on T20 World Cup return |url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-put-forward-squad-in-t20-world-cup-return |access-date=5 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt; කැනඩාව, සිය මංගල T20 ලෝක කුසලාන තරඟයේදී, 2024 මැයි 2 දින සිය සංචිතය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2, 2024 |title=&quot;Canada announces 2024 ICC Men's T20 World Cup squad&quot; |url=https://www.cricketcanada.org/news-detail/2960/Canada-announces-2024-ICC-Men%E2%80%99s-T20-World-Cup-squad |access-date=May 2, 2024 |work=Cricket Canada}}&lt;/ref&gt;                

සත්කාරක බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් සහ එක්සත් ජනපදය ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 3,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 May 2024 |title=Co-hosts West Indies announce squad for T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/co-hosts-west-indies-announce-squad-for-t20-world-cup |access-date=3 May 2024 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 May 2024 |title=World Cup finalist named in USA T20 World Cup 2024 squad |url=https://www.icc-cricket.com/news/world-cup-finalist-named-in-usa-t20-world-cup-2024-squad |access-date=3 May 2024 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර ස්කොට්ලන්තය සහ නවක උගන්ඩාව ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 6 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 May 2024 |title=Key players return to Scotland's squad for T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/key-players-return-to-scotland-s-squad-for-t20-world-cup |access-date=6 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-06 |title=Uganda name squad for historic T20 World Cup appearance |url=https://www.icc-cricket.com/news/uganda-name-squad-for-historic-t20-world-cup-appearance |access-date=2024-05-06 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt; අයර්ලන්තය සහ පැපුවා නිව්ගිනියාව ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 7 වන දින ප්‍රකාශයට පත් කරන අතර, ශ්‍රී ලංකාව ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 9 වන දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 May 2024 |title=Ireland announce squad for ICC Men's T20 World Cup 2024 |url=https://www.icc-cricket.com/news/ireland-announce-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024 |access-date=7 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 May 2024 |title=Papua New Guinea stick with experience in T20 World Cup 2024 squad |url=https://www.icc-cricket.com/news/papua-new-guinea-stick-with-experience-in-t20-world-cup-2024-squad |access-date=7 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 May 2024 |title=Sri Lanka name star-studded squad for ICC Men's T20 World Cup 2024 |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-star-studded-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024?sf188382583=1 |access-date=9 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාව ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 10 දින ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර නෙදර්ලන්තය ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 13 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 May 2024 |title=Erasmus to skipper as Namibia name squad for T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/erasmus-to-skipper-as-namibia-name-squad-for-t20-world-cup |access-date=10 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 May 2024 |title=Big names miss out as Netherlands announce squad for T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/big-names-miss-out-as-netherlands-announce-squad-for-t20-world-cup |access-date=13 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt; බංග්ලාදේශය ඔවුන්ගේ සංචිතය 2024 මැයි 14 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර පාකිස්තානය 2024 මැයි 24 දින තරඟාවලිය සඳහා ඔවුන්ගේ සංචිතය ප්‍රකාශයට පත් කරන අවසන් කණ්ඩායම බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 May 2024 |title=Shanto to lead Bangladesh's squad for T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/shanto-to-lead-bangladesh-s-squad-for-t20-world-cup?sf188479758=1 |access-date=14 May 2024 |website=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 May 2024 |title=Pakistan name 15-member T20 World Cup squad |url=https://www.icc-cricket.com/news/pakistan-name-15-member-t20-world-cup-squad?sf189015291=1 |access-date=24 May 2024 |work=[[International Cricket Council]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ක්‍රීඩාංගණ ==
2023 මැයි මාසයේදී CWI විසින් කැරිබියන් කලාපයේ රටවල් සහ එක්සත් ජනපදය ලෝක කුසලාන තරඟ සඳහා සත්කාරකත්වය ලබා දීමට කැමැත්තෙන් සිටින රටවල් සඳහා සම්පූර්ණ ලංසු තැබීමේ ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC Men's T20 World Cup 2024 Caribbean bid process takes centre stage {{!}} Windies Cricket news |url=https://www.windiescricket.com/news/icc-mens-t20-world-cup-2024-caribbean-bid-process-takes-centre-stage/ |access-date=2023-12-01 |website=Windies}}&lt;/ref&gt;      

2023 ජූලි මාසයේදී, ICC විසින් එක්සත් ජනපදයේ ස්ථාන හතරක්, ෆ්ලොරිඩාවේ ලෝඩර්හිල්හි සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් උද්‍යානය, උතුරු කැරොලිනාවේ මොරිස්විල් හි චර්ච් ස්ට්‍රීට් උද්‍යානය, ටෙක්සාස් හි ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී හි ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය සහ නිව් යෝර්ක් නගරයහි බ්‍රොන්ක්ස් වෑන් කෝට්ලන්ඩ් උද්‍යානයේ තාවකාලික ක්‍රීඩාංගනයක් කෙටි ලැයිස්තුගත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gollapudi |first=Nagraj |date=28 July 2023 |title=Next Men's T20 World Cup set to be played from June 4 to 30, 2024 |url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |access-date=2023-12-01 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; බ්‍රොන්ක්ස් හි පදිංචිකරුවන් වෑන් කෝට්ලන්ඩ් පාර්ක් ක්‍රීඩාංගනයට විරුද්ධ වූ අතර, එය දීර්ඝ කාලයක් උද්‍යානයට මහජන ප්‍රවේශය සීමා කරන බව පවසමින්, එහි පාරිසරික බලපෑම පිළිබඳ කනස්සල්ල පෙන්වූ අතර, උත්සවයේ ආර්ථික ශක්‍යතාව ප්‍රශ්න කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Custodio |first=Jonathan |date=2023-08-21 |title=Dozens of Bronx Groups Object to 34,000-Seat Cricket Stadium in Van Cortlandt Park |url=http://www.thecity.nyc/2023/08/21/community-oppose-cricket-stadium-bronx/ |access-date=2023-12-01 |website=THE CITY – NYC News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Overmyer |first=Steve |date=2023-09-01 |title=Temporary stadium to be built in the Bronx for Cricket World Cup, sparking mixed reactions from community – CBS New York |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/bronx-cricket-world-cup-stadium-van-cortlandt-park/ |access-date=2023-12-01 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 සැප්තැම්බර් 20 වන දින ICC නිවේදනය කළේ තරඟාවලිය අතරතුර ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරි, ලෝඩර්හිල් සහ නිව් යෝර්ක් නගරය එක්සත් ජනපදයේ සත්කාරක නගර තුන ලෙස සේවය කරන බවත්, ඒ වෙනුවට ආසන 34,000 කින් යුත් තාවකාලික ක්‍රීඩාංගනයක් නිව්, නසාවු ප්‍රාන්තයේ ලෝන්ග් අයිලන්ඩ් හි අයිසන්හවර් උද්‍යානය සඳහා යෝජනා කර ඇති බවත්ය. සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් උද්‍යානය සහ ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය තරඟාවලිය තුලදී ඔවුන්ගේ ධාරිතාව දෙගුණ කිරීම සඳහා තාවකාලික ග්‍රෑන්ඩ් ස්ටෑන්ඩ් සහ ආගන්තුක සත්කාර ප්‍රදේශ සහිතව පුළුල් කරනු ඇත.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Gollapudi |first=Nagraj |date=17 January 2024 |title=ICC confirms New York's Eisenhower Park will not host international games before T20 WC |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-york-s-eisenhower-park-unlikely-to-host-any-international-games-before-t20-world-cup-1417076 |access-date=2024-01-18 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Botello |first=Camille |date=2023-09-20 |title=Cricket stadium opponents relieved with ICC's decision to nix Van Cortlandt Park proposal, opt for Long Island site – Bronx Times |url=https://www.bxtimes.com/cricket-stadium-nix-van-cortlandt/ |access-date=2023-12-01 |website=www.bxtimes.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC MEN'S T20 WORLD CUP 2024 – MODULAR STADIUM FACT SHEET |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/09/20/b605b1bb-ed64-4f6d-9482-9b274de1cb27/Modular-Stadium-Fact-Sheet.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-09-20 |title=Cricket T20 World Cup venue to be built in Nassau County, not Bronx like first proposed |url=https://abc7ny.com/cricket-world-cup-nassau-county-eisenhower-park-van-cortlandt/13805087/ |access-date=2023-12-01 |website=ABC7 New York |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 සැප්තැම්බර් 22 දින, ICC නිවේදනය කළේ ඇන්ටිගුවා සහ බාබුඩා, බාබඩෝස්, ගයානා, ශාන්ත ලුසියා, ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස්, සහ ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ යන ස්ථාන බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන් සඳහා සත්කාරකත්වය සපයනු ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/3694302|title=Caribbean, USA venues confirmed as ICC Men's T20 World Cup 2024 heads to the west|access-date=2023-09-22|language=en|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt; ග්‍රෙනාඩා, ජැමෙයිකාව, සහ ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් ලෝක කුසලානයේ සත්කාරකත්වය සඳහා ලංසු ඉදිරිපත් නොකළ අතර ජැමෙයිකානු ක්‍රීඩා ඇමති ඔලිවියා ග්‍රේන්ජ් පිරිවැය පදනම් මත ලංසුව ප්‍රතික්ෂේප කරයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-jamaica-sports-minister-explains-why-country-didnt-bid-to-host-games-1399934|title=2024 T20 World Cup: 'Cost-benefit analysis' convinced Jamaica to not bid to host games|date=25 September 2023|access-date=30 November 2023|publisher=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 May 2024 |title=Welcoming the world: West Indies T20 World Cup 2024 venue guide |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/welcoming-the-world-west-indies-t20-world-cup-2024-venue-guide |access-date=1 June 2024 |website=International Cricket Council |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 නොවැම්බරයේදී, රටේ සැලකිය යුතු ක්‍රිකට් පිටියක් වන ට්‍රිනිඩෑඩ් හි ක්වීන්ස් පාක් ඕවල් ලෝක කුසලාන තරඟ කිසිවක් නොපවත්වන බවත්, තරග සැන් ප්‍රනාන්දු හි බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමියට ගෙන යන බවත් වාර්තා විය. ක්වීන්ස් පාර්ක් ක්‍රිකට් සමාජයේ සභාපති නයිජල් කැමචෝ ප්‍රකාශ කළේ ප්‍රධාන තරඟාවලිය ආරම්භ වීමට පෙර එම ස්ථානය බොහෝ දුරට පෙරහුරු තරඟ පැවැත්වීමට ඉඩ ඇති බවයි. එසේම, තරඟාවලිය ආරම්භ වීමට පෙර එම ස්ථානයේ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සම්පූර්ණ කිරීමට ඔවුන්ට ඇති නොහැකියාව හේතුවෙන් ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ කිසිදු තරඟයක් පැවැත්වීමෙන් සිය ස්ථානය වන වින්ඩ්සර් පාර්ක් ඉවත් කර ගැනීමට ඩොමිනිකා රජය තීරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/mens-t20-world-cup-2024-dominica-pulls-out-as-host-venue-1411178|title=Dominica pulls out of hosting T20 World Cup matches|work=ESPNcricinfo|access-date=30 November 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://newsday.co.tt/2023/11/26/no-t20-world-cup-games-at-oval-brian-lara-venue-to-host-all-fixtures/|title=No T20 World Cup games at the Oval, Brian Lara venue to host all fixtures|access-date=2023-11-27|language=en|website=newsday.co.tt|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128102520/https://newsday.co.tt/2023/11/26/no-t20-world-cup-games-at-oval-brian-lara-venue-to-host-all-fixtures/|archive-date=2023-11-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023 දෙසැම්බරයේදී, ICC සහ CWI හි නියෝජිතයින් කණ්ඩායමක් කැරිබියන් සහ එක්සත් ජනපදයේ සත්කාරක නගරවල තහවුරු කරන ලද ලෝක කුසලාන සත්කාරක රටවල් දෙවන වරට පරීක්ෂාවට ලක් කළ අතර, තරඟාවලිය සඳහා සවි කිරීම් අවසන් කරන ලදී. ලෝන්ග් අයිලන්ඩ් ක්‍රීඩාංගනය වඩාත් කැපී පෙනෙන ලෙස ඉන්දියාව-පකිස්තාන කණ්ඩායම් අදියර තරඟයට සත්කාරකත්වය සපයනු ඇත, එය ක්‍රීඩාවේ විශාලතම එදිරිවාදිකම් වලින් එකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ICC MEN'S T20 WORLD CUP WEST INDIES &amp; USA 2024: CWI AND ICC ON TWO-WEEK INSPECTION OF MATCH VENUES |url=https://www.windiescricket.com/news/icc-mens-t20-world-cup-west-indies-usa-2024 |access-date=5 December 2023 |work=Windies Cricket}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/dec/14/new-york-to-host-india-v-pakistan-clash-in-2024-t20-world-cup|title=New York to host India v Pakistan Clash in 2024 T20 World Cup|last=Burnton|first=Simon|date=14 December 2023|work=The Guardian|access-date=15 December 2023}}&lt;/ref&gt;  

2024 ජනවාරි 17 වන දින, ICC විසින් තාවකාලික ලෝන්ග් අයිලන්ඩ් ක්‍රීඩාංගනයේ යෝජිත සැලසුම එළිදක්වන ලදී - නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය - එය 2024 මැයි මස අවසන් වන විට ක්‍රීඩාංගනය සූදානම් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-york-s-eisenhower-park-unlikely-to-host-any-international-games-before-t20-world-cup-1417076|title=ICC confirms New York's Eisenhower Park will not host international games before T20 WC|last=Gollapudi|first=Nagraj|date=17 January 2024|work=ESPNcricinfo|access-date=18 January 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |{{Flagicon|West Indies}} බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්හි ස්ථාන
|-
!ඇන්ටිගුවා සහ බාබුඩා
!බාබඩෝස්
!ගයනාව
|-
|ශ්‍රීමත් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගණය
|කෙන්සිංටන් ඕවල්
|ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය
|-
|ධාරිතාව: '''10,000'''
|ධාරිතාව: '''28,000'''
|ධාරිතාව: '''20,000'''
|-
|තරඟ: '''8'''
|තරඟ: '''9 (අවසන් තරගය)'''
|තරඟ: '''6 (අර්ධ අවසන්)'''
|-
|[[ගොනුව:SVRStadium.jpg|175x175පික්]]
|[[ගොනුව:Kensington_Oval_yes.jpg|200x200පික්]]
|[[ගොනුව:Providence_Stadium_outside.jpg|175x175පික්]]
|-
!ශාන්ත ලුසියා
! rowspan=&quot;5&quot; |{{location map+|Caribbean|float=center|width=350|places={{location map~ |Caribbean|lat=14.081 |long=-60.953 |label=[[St Lucia]] |position=top}}
{{location map~ |Caribbean|lat=13.0947 |long=-59.6175 |label=[[Barbados]] |position=bottom}}
{{location map~ |Caribbean|lat=10.17 |long=-61.28|label=[[San Fernando, Trinidad and Tobago|Trinidad]] |position=left}}
{{location map~ |Caribbean|lat=17.1200 |long=-61.7797 |label=[[Antigua]] |position=top}}
{{location map~ |Caribbean|lat=6.8046 |long=-58.1551 |label=[[Guyana]] |position=top-left}}
{{location map~ |Caribbean|lat=13.0928 |long=-61.1330 |label=[[Saint Vincent (Saint Vincent and the Grenadines)|St Vincent]] |position=left}}|caption=}}
!ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස්
|-
|ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය
|ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගණය
|-
|ධාරිතාව: '''15,000'''
|ධාරිතාව: '''18,000'''
|-
|තරඟ: '''6'''
|තරඟ: '''5'''
|-
|[[ගොනුව:Beausejour_Stadium_Cricket_St_Lucia.jpg|175x175පික්]]
|[[ගොනුව:Arnos_vale_ground.jpg|175x175පික්]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ
|-
|බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය
|ක්වීන්ස් පාර්ක් ඕවල්
|
|-
|ධාරිතාව: '''15,000'''
|ධාරිතාව: '''20,000'''
|-
|තරඟ: '''5 (අර්ධ අවසන්)''' සහ
පුහුණු තරග 4
|තරඟ: පුහුණු තරඟ 4
|-
|[[ගොනුව:Brian_Lara_Stadium.jpg|175x175පික්]]
|[[ගොනුව:Queens_Park_Oval_Trinidad.jpg|175x175පික්]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |{{Flagicon|USA}} එක්සත් ජනපදයේ ස්ථාන
|-
! colspan=&quot;3&quot; |{{location map+|USA|float=center|width=500|places={{location map~ |USA|lat=32.738773 |long=-97.003098 |label=[[Texas]] |position=right}}
{{location map~ |USA |lat=26.956 |long=-80.1357 |label=[[Florida]] |position=left}}
{{location map~ |USA |lat=40.4249 |long=-73.3321 |label=[[East Meadow, New York|New York]] |position=left}}|AlternativeMap=USA edcp location map lite.svg|caption=}}
|-
!ෆ්ලොරිඩාව
!නිව්යෝක්
!ටෙක්සාස්
|-
|සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් උද්‍යානය
|නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය
|ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය
|-
|ධාරිතාව: '''25,000'''
|ධාරිතාව: '''34,000'''
|ධාරිතාව: '''15,000'''
|-
|තරඟ: '''4''' සහ පුහුණු තරග 3
|තරඟ: '''8''' සහ පුහුණු තරඟයක්
|&amp;nbsp; තරඟ: '''4''' සහ පුහුණු තරග 4
|-
|[[ගොනුව:CBRegionalPark.jpg|175x175පික්]]
|
|[[ගොනුව:Quiktrip_airhogs1.jpg|175x175පික්]]
|}
සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් උද්‍යානය සහ ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය හි තරඟ අතරතුර තාවකාලික ආසන යොදා ගනිමින් මෙම ක්‍රීඩාංගණයේ ධාරිතාව පුළුල් කෙරේ.

== පුහුණු තරග ==
බොහෝ තරඟාවලි කණ්ඩායම් සම්බන්ධ කරගනිමින් පෙරහුරු තරඟ 2024 මැයි 27 සිට ජූනි 1 දක්වා පවත්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 May 2024 |title=Warm-up fixtures announced for the ICC Men's T20 World Cup 2024 |url=https://www.icc-cricket.com/news/warm-up-fixtures-announced-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024?sf188549109=1 |access-date=16 May 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt; පකිස්තානය, එංගලන්තය, නවසීලන්තය සහ දකුණු අප්‍රිකාව කිසිදු පෙරහුරු තරගයක් ක්‍රීඩා නොකළ අතර කණ්ඩායම් අදියරේදී සෘජුවම ක්‍රීඩා කළහ.{{hidden begin|titlestyle=background:lightblue;text-align:center;|title=පුහුණු තරග හා ප්‍රතිඵල}}
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 27|time=|team1={{cr-rt|CAN}}|team2={{cr|NEP}}|score1=183/7 (ඕවර 20)|result=කැනඩාවට ලකුණු 63ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434090.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|score2=120 (ඕවර 19.3)}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 27|time=|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|OMA}}|score1=137/9 (ඕවර 20)|result=ඕමානයට කඩුලු 3ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434091.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|score2=141/7 (ඕවර 20)}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 27|time=|night=y|team1={{cr-rt|UGA}}|team2={{cr|NAM}}|score1=134/8 (ඕවර 20)|result=නැමීබියාව කඩුලු 5කින් ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434092.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|score2=135/5 (ඕවර 18.5)}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 28|time=|team1={{cr-rt|NED}}|team2={{cr|SL}}|score1=181/5 (20 overs)|result=නෙදර්ලන්තයට ලකුණු 20ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434093.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|score2=161 (ඕවර 18.5)}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 28|time=|team1={{cr-rt|BAN}}|team2={{cr|USA}}|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=තරගය අතහැර දමා ඇත|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434094.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 28|time=|night=y|team1={{cr-rt|NAM}}|team2={{cr|AUS}}|score1=119/9 (ඕවර 20)|result=ඕස්ට්‍රේලියාවට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434095.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ක්වීන්ස් පාර්ක් ඕවල්]], [[පොර්ට් ඔෆ් ස්පේන්]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|score2=123/3 (ඕවර 10)}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 29|time=|team1={{cr-rt|OMN}}|team2={{cr|AFG}}|score1=154/3 (ඕවර 20)|result=ප්‍රතිඵලයක් නැත|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434097.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ක්වීන්ස් පාර්ක් ඕවල්]], [[පොර්ට් ඔෆ් ස්පේන්]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 30|time=|team1={{cr-rt|USA}}|team2={{cr|NEP}}|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=තරගය අතහැර දමා ඇත.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434098.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 30|time=|team1={{cr-rt|UGA}}|team2={{cr|SCO}}|score1=90/5 (ඕවර 18)|runs1=|wickets1=|score2=27/0 (ඕවර 1.5)|runs2=|wickets2=|result=ප්‍රතිඵලයක් නැත|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434099.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 30|time=|team1={{cr-rt|NED}}|team2={{cr|CAN}}|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=තරගය අතහැර දමා ඇත|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434100.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 30|time=|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|NAM}}|score1=109/7 (ඕවර 20)|runs1=|wickets1=|score2=93/6 (ඕවර 16.5)|runs2=|wickets2=|result=නැමීබියාවට ලකුණු 3ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434101.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|DLS=ඔව්}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 30|time=|night=y|team1={{cr-rt|WIN}}|team2={{cr|AUS}}|score1=257/4 (ඕවර 20)|runs1=|wickets1=|score2=222/7 (ඕවර 20)|runs2=|wickets2=|result=බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට ලකුණු 35ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434102.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ක්වීන්ස් පාර්ක් ඕවල්]], [[පොර්ට් ඔෆ් ස්පේන්]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 31|time=|team1={{cr-rt|SL}}|team2={{cr|IRE}}|score1=163/8 (ඕවර 20)|runs1=|wickets1=|score2=122 (ඕවර 18.2 )|runs2=|wickets2=|result=ශ්‍රී ලංකාවට ලකුණු 41ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-warm-up-matches-2024-1434088/ireland-vs-sri-lanka-warm-up-1434103/live-cricket-score ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 මැයි 31|time=|team1={{cr-rt|AFG}}|team2={{cr|SCO}}|score1=178/8 (ඕවර 20)|runs1=|wickets1=|score2=123/9 (ඕවර 20)|runs2=|wickets2=|result=ඇෆ්ගනිස්ථානයට ලකුණු 55ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434104.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ක්වීන්ස් පාර්ක් ඕවල්]], [[පොර්ට් ඔෆ් ස්පේන්]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
----
{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 1|time=|team1={{cr-rt|IND}}|team2={{cr|BAN}}|score1=182/5 (ඕවර 20)|runs1=|wickets1=|score2=122/9 (ඕවර 20)|runs2=|wickets2=|result=ඉන්දියාවට ලකුණු 60ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434105.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මීඩෝ, නිව් යෝර්ක්]], [[එක්සත් ජනපදය]]|umpires=|motm=|toss=|rain=}}
{{hidden end}}

== කාණ්ඩ අධියර ==
ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් කවුන්සිලය විසින් 2024 ජනවාරි 5 වන දින කණ්ඩායම් සහ එහි තරඟාවලි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, ක්‍රිකට් ඉතිහාසයේ ප්‍රථම ලෝක කුසලාන වි20ජා ක්‍රිකට් තරඟයට ක්‍රීඩා කළ කණ්ඩායම් වන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ කැනඩාව අතර 2024 ජුනි 1 වන දින ටෙක්සාස් ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනයේදී පැවති ආරම්භක තරඟයෙනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2024 |title=Fixtures revealed for historic ICC Men's T20 World Cup 2024 in West Indies and the USA |url=https://www.icc-cricket.com/news/fixtures-revealed-for-historic-icc-men-s-t20-world-cup-2024-in-west-indies-and-the-usa |access-date=1 June 2024 |website=International Cricket Council |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ඒ කාණ්ඩය ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group A}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 1|night=y|team1={{cr-rt|CAN}}|team2={{cr|USA}}|score1=194/5 (ඕවර 20)|score2=197/3 (ඕවර 17.4)|result=ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415701.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය|runs1=[[නවනීත් ධලිවාල්]] 61 (44)|wickets1=[[හර්මීත් සිං]] 1/27 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[කොරේ ඇන්ඩර්සන්]] 1/29 (ඕවර 5)&lt;br&gt;
[[අලි ඛාන්]] 1/41 (ඕවර 4)|runs2=[[ආරොන් ජෝන්ස්]] 94* (40)|wickets2=[[ඩිලෝන් හේලිගර්]] 1/19 (ඕවර 3)
[[කලීම් සානා]] 1/34 (ඕවර 4)
[[නිඛිල් දත්ත]] 1/41 (ඕවර 2.4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් ඉලින්වර්ත්]] සහ {{flagicon|BAN}} [[ෂර්ෆුද්දූලා]]|motm={{flagicon|USA}} [[ආරොන් ජෝන්ස්]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 5|bg=#eee|team1={{cr-rt|IRE}}|team2={{cr|IND}}|score1=96 (ඕවර 16)|score2=97/2 (ඕවර 12.2)|result=ඉන්දියාවට කඩුලු 8ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩව්]], [[නිව්යෝක්]]|runs1=[[ගැරත් ඩෙලනි]] 26 (14)|wickets1=[[හර්දික් පාණ්ඩ්‍යා]] 3/27 (ඕවර 4)|runs2=[[රෝහිත් ෂර්මා]] 52 (37)|wickets2=[[බෙන් වයිට්]] 1/6 (ඕවර 1)&lt;br&gt;
[[මාර්ක් ඇඩෙයාර්]] 1/27 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[ඇලෙක්ස් වෝෆ්]] සහ {{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් ගෆානි]]|motm={{flagicon|IND}} [[ජස්ප්‍රිත් බුම්රා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඉන්දියාව පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 6|team1={{cr-rt|PAK}}|team2={{cr|USA}}|score1=159/7 (ඕවර 20)|score2=159/3 (ඕවර 20)|result=තරගය සම විය (සුපිරි ඕවරයෙන් එක්සත් ජනපදය ජය ගත්තේය)|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415711.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]]|motm={{flagicon|USA}} [[මොනන්ක් පටෙල්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය|umpires={{flagicon|SA}} [[අල්ලාහුදීන් පැලේකර්]] සහ {{flagicon|ENG}} [[මයිකල් ගොෆ්]]|runs1=[[බාබර් අසාම්]] 44 (43)|wickets1=[[නොස්තුෂ් කෙන්ජිගේ]] 3/30 (ඕවර 4)|runs2=[[මොනන්ක් පටෙල්]] 50 (38)|wickets2=[[මොහොමඩ් අමීර්]] 1/25 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[නසීම් ෂා]] 1/26 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[හරිස් රවුෆ්]] 1/37 (ඕවර 4)}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 7|bg=#eee|team1={{cr-rt|CAN}}|team2={{cr|IRE}}|score1=137/7 (ඕවර 20)|score2=125/7 (ඕවර 20)|result=කැනඩාවට ලකුණු 12ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415713.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩවු]], [[නිව්යෝක්]]|runs1=[[නිකලස් කිර්ටන්]] 49 (35)|wickets1=[[බැරී මැකාති]] 2/24 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ක්‍රේග් යං]] 2/32 (ඕවර 4)|runs2=[[මාර්ක් ඇඩෙයාර්]] 34 (24)|wickets2=[[ජෙරමි ගෝර්ඩන්]] 2/16 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ඩිලෝන් හේලිගර්]] 2/18 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් කෙට්ල්බරෝ]] සහ {{flagicon|AUS}} [[සෑම් නොගජ්ස්කි]]|motm={{flagicon|CAN}} [[නිකලස් කිර්ටන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ අයර්ලන්තය පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 9|team1={{cr-rt|IND}}|team2={{cr|PAK}}|score1=119 (ඕවර 19)|score2=113/7 (ඕවර 20)|result=ඉන්දියාවට ලකුණු 6ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩවු]], [[නිව්යෝක්]]|runs1=[[රිෂාබ් පාන්ට්]] 42 (31)|wickets1=[[නසීම් ෂා]] 3/21 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[හරිස් රවුෆ්]] 2/21 (ඕවර 3)|runs2=[[මොහොමඩ් රිස්වාන්]] 31 (44)|wickets2=[[ජස්ප්‍රිත් බුම්රා]] 3/14 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් ඉලින්වර්ත්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[රොඩ් ටකර්]]|motm={{flagicon|IND}} [[ජස්ප්‍රිත් බුම්රා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ පකිස්ථානය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|rain=තරගය ආරම්භයට පෙර හා ඉන්දීය ඉනිම අතරතුර වර්ෂාවෙන් බාධා විය.|notes=ඉන්දීය කණ්ඩායමේ මන්දගාමී ඕවර වේගය නිසා පකිස්ථාන ඉනිමේ 20 වන ඕවරය තුල අමතර පන්දු රකින්නකු යාර 30 සීමාවට කැදවීය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 11|bg=#eee|team1={{cr-rt|CAN}}|team2={{cr|PAK}}|score1=106/7 (ඕවර 20)|score2=107/3 (ඕවර 17.3)|result=පාකිස්තානයට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415722.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩවු]], [[නිව්යෝක්]]|runs1=[[ආරොන් ජොන්සන්]] 52 (44)|wickets1=[[මොහොමඩ් අමීර්]] 2/13 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[හරිස් රවුෆ්]] 2/26 (ඕවර 4)|runs2=[[මොහොමඩ් රිස්වාන්]] 53* (53)|wickets2=[[ඩිලෝන් හේලිගර්]] 2/18 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|SA}} [[ඒඩ්රියන් හෝල්ඩ්ස්ටොක්]] සහ {{flagicon|SL}} [[කුමාර ධර්මසේන]]|motm={{flagicon|PAK}} [[මොහොමඩ් අමීර්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ පකිස්ථානය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 12|team1={{cr-rt|USA}}|team2={{cr|IND}}|score1=110/8 (ඕවර 20)|score2=111/3 (ඕවර 18.2)|result=ඉන්දියාවට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩවු]], [[නිව්යෝක්]]|runs1=[[නිතිෂ් කුමාර]] 27 (23)|wickets1=[[අර්ෂ්දීප් සිං]] 4/9 (ඕවර 4)|runs2=[[සූරියකුමාර් යාදව්]] 50* (49)|wickets2=[[සෞරබ් නේත්‍රාවල්කාර්]] 2/18 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|AUS}} [[පෝල් රීෆල්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[සෑම් නොගජ්ස්කි]]|motm={{flagicon|IND}} [[අර්ෂ්දීප් සිං]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඉන්දියාව පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|notes=ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට ඕවර තුනක් අතර මිනිත්තුවකට වඩා වැඩි කාලයක් ගත වූ බැවින් ඉන්දියාවට දඬුවම් ලකුණු පහක් ලබා දෙන ලදී.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 14|bg=#eee|team1={{cr-rt|USA}}|team2={{cr|IRE}}|score1=|score2=|result=තරගය අතහැර දමන ලදී.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415730.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]]|toss=කාසියේ වාසිය බැලුවේ නැත.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 15|team1={{cr-rt|CAN}}|team2={{cr|IND}}|score1=|score2=|result=තරගය අතහැර දමන ලදී.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415733.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]]|toss=කාසියේ වාසිය බැලුවේ නැත.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 16|bg=#eee|team1={{cr-rt|IRE}}|team2={{cr|PAK}}|score1=106/9 (ඕවර 20)|score2=111/7 (ඕවර 18.5)|result=පාකිස්තානයට කඩුලු 3ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415736.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]]|runs1=[[ගැරත් ඩෙලනි]] 31 (19)|wickets1=[[ඉමාඩ් වසීම්]] 3/8 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ෂහීන් ෂා අෆ්රිඩි]] 3/22 (ඕවර 4)|runs2=[[බාබර් අසාම්]] 32* (34)|wickets2=[[බැරී මැකාති]] 3/15 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|NZ}} [[ක්රිස් ගෆනි]] සහ {{flagicon|AUS}} [[රොඩ් ටකර්]]|motm={{flagicon|PAK}} [[ෂහීන් ෂා අෆ්රිඩි]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ පකිස්ථානය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}

=== බී කාණ්ඩය ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group B}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 2|time=|night=y|team1={{cr-rt|OMA}}|team2={{cr|NAM}}|score1=109 (ඕවර 19.4)|score2=109/6 (ඕවර 20)|result=තරගය සම විය (සුපිරි ඕවරයෙන් නැමීබියාව ජය ගත්තේය)|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415703.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|runs1=[[කාලිඩ් කයිල්]] 34 (39)|wickets1=[[රූබන් ට්‍රම්පල්මන්]] 4/21 (ඕවර 4)|runs2=[[ජෑන් ෆ්‍රයිලින්ක්]] 45 (48)|wickets2=[[මෙහ්රාන් ඛාන්]] 3/7 (ඕවර 3)|umpires={{flagicon|IND}} [[ජයරාමන් මදනගෝපාල්]] සහ {{flagicon|WIN}} [[ජොයෙල් විල්සන්]]|motm={{flagicon|NAM}} [[ඩේවිඩ් වයිස්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නැමීබියාව පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 4|bg=#eee|team1={{cr-rt|SCO}}|team2={{cr|ENG}}|score1=90/0 (ඕවර 10)|score2=|result=ප්‍රතිඵලයක් නැත|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415706.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|runs1=[[මයිකල් ජෝන්ස්]] 45* (30)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අසීෆ් යාකොබ්]] සහ {{flagicon|IND}} [[නිතින් මෙනන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ස්කොට්ලන්තය පළමුව පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.|rain=ස්කොට්ලන්ත ඉනිම ආරම්භයේදී හා 7 වන ඕවරයේදී වර්ෂාව ඇද හැලනි.
* තරගය අතරතුර ඉනිමක් ඕවර 10 කට සීමා විය.|motm=පිරිනැමුනේ නැත}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 5|night=y|team1={{cr-rt|AUS}}|team2={{cr|OMA}}|score1=164/5 (ඕවර 20)|score2=125/9 (ඕවර 20)|result=ඕස්ට්‍රේලියාවට ලකුණු 39ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415710.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|runs1=[[මාකස් ස්ටොයිනිස්]] 67* (36)|wickets1=[[මෙහ්රාන් ඛාන්]] 2/38 (ඕවර 4)|runs2=[[අයාන් ඛාන්]] 36 (30)|wickets2=[[මාකස් ස්ටොයිනිස්]] 3/19 (ඕවර 3)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අසීෆ් යාකොබ්]] සහ {{flagicon|WIN}} [[ජොයෙල් විල්සන්]]|motm={{flagicon|AUS}} [[මාකස් ස්ටොයිනිස්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඕමානය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 6|bg=#eee|team1={{cr-rt|NAM}}|team2={{cr|SCO}}|score1=155/9 (ඕවර 20)|score2=157/5 (ඕවර 18.3)|result=ස්කොට්ලන්තයට කඩුලු 5ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415712.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|runs1=[[ගර්හාර්ඩ් ඉරැස්මස්]] 52 (31)|wickets1=[[බ්‍රැඩ් වීල්]] 3/33 (ඕවර 4)|runs2=[[රිචී බෙරින්ටන්]] 47* (35)|wickets2=[[ගර්හාර්ඩ් ඉරැස්මස්]] 2/29 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|IND}} [[ජයරාමන් මදනගෝපාල්]] සහ {{flagicon|IND}} [[නිතින් මෙනන්]]|motm={{flagicon|SCO}} [[මයිකල් ලීස්ක්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නැමීබියාව පළමුව පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 8|team1={{cr-rt|AUS}}|team2={{cr|ENG}}|score1=201/7 (20)|score2=165/6 (20)|result=ඕස්ට්‍රේලියාවට ලකුණු 36ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415717.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|runs1=[[ඩේවිඩ් වෝනර්]] 39 (16)|wickets1=[[ක්‍රිස් ජෝර්ඩන්]] 2/44 (4)|runs2=[[ජෝස් බට්ලර්]] 42 (28)|wickets2=[[පැට් කමින්ස්]] 2/23 (4)&lt;br&gt;
[[ඇඩම් සැම්පා]] 2/28 (4)|umpires={{flagicon|WIN}} [[ජොයෙල් විල්සන්]] සහ {{flagicon|IND}} [[නිතින් මෙනන්]]|motm={{flagicon|AUS}} [[ඇඩම් සැම්පා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ එංගලන්තය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|notes=එංගලන්තයේ පන්දු යැවීමේ මන්දගාමී වේගය නිසා 20 වන ඕවරයේදී අමතර පන්දු රකින්නකු යාර 30 සීමාවට කැදවන ලදී.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 9|bg=#eee|team1={{cr-rt|OMA}}|team2={{cr|SCO}}|score1=150/7 (ඕවර 20)|score2=153/3 (ඕවර 13.1)|result=ස්කොට්ලන්තයට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match1415720.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|runs1=[[ප්‍රතික් අතවල]] 54 (40)|wickets1=[[සෆ්යාන් ෂරීෆ්]] 2/40 (ඕවර 4)|runs2=[[බ්‍රැන්ඩන් මැක්මුලන්]] 61* (31)|wickets2=[[බිලාල් ඛාන්]] 1/12 (ඕවර 2.1)&lt;br&gt;
[[අකිබ් ඉලියාස්]] 1/41 (ඕවර 3)&lt;br&gt;
[[මෙහ්රාන් ඛාන්]] 1/16 (ඕවර 1)|umpires={{flagicon|SA}} [[අල්ලාහුදීන් පලේකර්]] සහ {{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් බ්‍රවුන්]]|motm={{flagicon|SCO}} [[බ්‍රැන්ඩන් මැක්මුලන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඕමානය ප්‍රථමයෙන් පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 11|night=y|team1={{cr-rt|NAM}}|team2={{cr|AUS}}|score1=72 (ඕවර 17)|score2=74/1 (ඕවර 5.4)|result=ඕස්ට්‍රේලියාවට කඩුලු 9ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415724.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|runs1=[[ගර්හාර්ඩ් ඉරැස්මස්]] 36 (43)|wickets1=[[ඇඩම් සැම්පා]] 4/12 (ඕවර 4)|runs2=[[ට්‍රැවිස් හෙඩ්]] 34* (17)|wickets2=[[ඩේවිඩ් වයිස්]] 1/15 (ඕවර 1)|umpires={{flagicon|IND}} [[නිතින් මෙනන්]] සහ {{flagicon|PAK}} [[රෂීඩ් රියාස්]]|motm={{flagicon|AUS}} [[ඇඩම් සම්පා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඔස්ට්‍රේලියාව පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 13|bg=#eee|team1={{cr-rt|OMA}}|team2={{cr|ENG}}|score1=47 (ඕවර 13.2)|score2=50/2 (ඕවර 3.1)|result=එංගලන්තයට කඩුලු 8ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/england-vs-oman-28th-match-group-b-1415728/full-scorecard ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|runs1=[[ෂොයිබ් ඛාන්]] 11 (23)|wickets1=[[ආදිල් රෂීඩ්]] 4/11 (ඕවර 4)|runs2=[[ජෝස් බට්ලර්]] 24* (8)|wickets2=[[කලීමුල්ලාහ්]] 1/10 (ඕවර 1)&lt;br&gt;
[[බිලාල් ඛාන්]] 1/36 (ඕවර 2)|umpires={{flagicon|PAK}} [[ආසිෆ් යාකොබ්]] සහ {{flagicon|ZIM}} [[ලැන්ග්ටන් රුසේරේ]]|motm={{flagicon|ENG}} [[ආදිල් රෂීඩ්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ එංගලන්තය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 15|team1={{cr-rt|ENG}}|team2={{cr|NAM}}|score1=122/5 (ඕවර 10)|score2=84/3 (ඕවර 10)|result=එංගලන්තයට ලකුණු 41ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415734.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|runs1=[[හැරී බෲක්]] 47* (20)|wickets1=[[රූබන් ට්‍රම්පල්මන්]] 2/31 (ඕවර 2)|runs2=[[මයිකල් වැන් ලින්ගන්]] 33 (29)|wickets2=[[ජොෆ්රා ආචර්]] 1/15 (ඕවර 2)&lt;br&gt;
[[ක්‍රිස් ජෝර්ඩන්]] 1/19 (ඕවර 1)|motm={{flagicon|ENG}} [[හැරී බෲක්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නැමීබියාව පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|umpires={{flagicon|SA}} [[ඒඩ්‍රියන් හෝල්ඩ්ස්ටොක්]] සහ {{flagicon|ZIM}} [[ලැන්ග්ටන් රුසේරේ]]|rain=තරගය ආරම්භයට පෙර හා එංගලන්ත ඉනිම අතරතුර වර්ෂාවෙන් බාධා විය.|DLS=ඔව්|notes=එංගලන්ත ඉනිමේ 8 වන ඕවරයෙන් පසු ඇදහැළුනු වර්ෂාව නිසා තරගය එක් ඉනිමක් ඕවර 10 කට සීමා විය.
* නැමීබියාවට ඕවර 10 කදී ලකුණු 126 ක ඉලක්කයක් හිමි විය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 15|night=y|bg=#eee|team1={{cr-rt|SCO}}|team2={{cr|AUS}}|score1=180/5 (ඕවර 20)|score2=186/5 (ඕවර 19.4)|result=ඕස්ට්‍රේලියාවට කඩුලු 5ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415735.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|motm={{flagicon|AUS}} [[මාකස් ස්ටොයිනිස්]]|runs1=[[බ්‍රැන්ඩන් මැක්මුලන්]] 60 (34)|wickets1=[[ග්ලෙන් මැක්ස්වෙල්]] 2/44 (ඕවර 4)|runs2=[[ට්‍රැවිස් හෙඩ්]] 68 (49)|wickets2=[[මාර්ක් වොට්]] 2/34 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[සෆ්යාන් ෂරීෆ්]] 2/42 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|PAK}} [[ආසිෆ් යාකොබ්]] සහ {{flagicon|ENG}} [[මයිකල් ගොෆ්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඔස්ට්‍රේලියාව පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}

=== සී කාණ්ඩය ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group C}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 2|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|WIN}}|score1=136/8 (ඕවර 20)|score2=137/5 (ඕවර 19)|result=බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට කඩුලු 5ක ජයක් හිමිවිය|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415702.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ජෝර්ජ්ටවුන්]], [[ගයනාව]]|runs1=[[සෙසේ බාවු]] 50 (43)|wickets1=[[ඇන්ඩ්‍රේ රසල්]] 2/19 (ඕවර 3)&lt;br&gt;
[[අල්සාරි ජෝශප්]] 2/34 (ඕවර 4)|runs2=[[රොස්ටන් චේස්]] 42* (27)|wickets2=[[අසාද් වාලා]] 2/28 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|SA}} [[ඒඩ්‍රියන් හෝල්ඩ්ස්ටොක්]] සහ {{flagicon|PAK}} [[රෂීඩ් රියාස්]]|motm={{flagicon|WIN}} [[රොස්ටන් චේස්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් කණ්ඩායම පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 3|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|AFG}}|team2={{cr|UGA}}|score1=183/5 (ඕවර 20)|score2=58 (ඕවර 16)|result=ඇෆ්ගනිස්ථානයට ලකුණු 125ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415705.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ජෝර්ජ්ටවුන්]], [[ගයනාව]]|runs1=[[රහ්මානුල්ලා ගුර්බාස්]] 76 (45)|wickets1=[[බ්‍රයන් මසාබා]] 2/21 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[කොස්මාස් කියෙව්ටා]] 2/25 (ඕවර 4)|runs2=[[රොබින්සන් ඔබ්යා]] 14 (25)|wickets2=[[ෆසාල්හක් ෆාරුකි]] 5/9 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අහසන් රාසා]] සහ {{flagicon|SL}} [[කුමාර ධර්මසේන]]|motm={{flagicon|AFG}} [[ෆසාල්හක් ෆාරුකි]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ උගන්ඩාව පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 5|night=y|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|UGA}}|score1=77 (ඕවර 19.1)|score2=78/7 (ඕවර 18.2)|result=උගන්ඩාවට කඩුලු 3ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415709.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ජෝර්ජ්ටවුන්]], [[ගයනාව]]|runs1=[[හිරි හිරි]] 15 (19)|wickets1=[[ෆ්‍රෑන්ක් නිසුබුගා]] 2/4 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ජුමා මියාගි]] 2/11 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[අල්පේෂ් රම්ජානි]] 2/17 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[කොස්මාස් කියෙව්ටා]] 2/17 (ඕවර 3.1)|runs2=[[රියාසාත් අලි ෂා]] 33 (56)|wickets2=[[අලී නාඕ]] 2/16 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[නෝමන් වනුවා]] 2/19 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|SA}} [[ඒඩ්රියන් හෝල්ඩ්ස්ටොක්]] සහ {{flagicon|PAK}} [[රෂීඩ් රියාස්]]|motm={{ධජනිරූපකය|UGA}} [[රියාත් අලි ෂා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ උගන්ඩාව පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 7|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|AFG}}|team2={{cr|NZ}}|score1=159/6 (ඕවර 20)|score2=75 (ඕවර 15.2)|result=ඇෆ්ගනිස්ථානයට ලකුණු 84ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415714.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ජෝර්ජ්ටවුන්]], [[ගයනාව]]|runs1=[[රහ්මානුල්ලා ගුර්බාස්]] 80 (56)|wickets1=[[ට්‍රෙන්ට් බෝල්ට්]] 2/22 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[මැට් හෙන්රි]] 2/37 (ඕවර 4)|runs2=[[ග්ලෙන් ෆිලිප්ස්]] 18 (18)|wickets2=[[රෂීඩ් ඛාන්]] 4/17 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ෆසාල්හක් ෆාරුකි]] 4/17 (ඕවර 3.2)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අහ්සන් රාසා]] සහ {{flagicon|SL}} [[කුමාර් ධර්මසේන]]|motm={{flagicon|AFG}} [[රහ්මානුල්ලා ගුර්බාස්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නවසීලන්තය පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 8|night=y|team1={{cr-rt|WIN}}|team2={{cr|UGA}}|score1=173/5 (ඕවර 20)|score2=39 (ඕවර 12)|result=බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට ලකුණු 134ක ජයක් හිමිවිය.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415718.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ප්‍රොවිඩන්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ජෝර්ජ්ටවුන්]], [[ගයනාව]]|runs1=[[ජොන්සන් චාල්ස්]] 44 (42)|wickets1=[[බ්‍රයන් මසබා]] 2/31 (ඕවර 4)|runs2=[[ජුමා මියාගි]] 13* (20)|wickets2=[[අකේල් හොසේන්]] 5/11 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|SL}} [[කුමාර ධර්මසේන]] සහ {{flagicon|PAK}} [[රෂීඩ් රියාස්]]|motm={{flagicon|WIN}} [[අකේල් හොසේන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් කණ්ඩායම ප්‍රථමයෙන් පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 12|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|WIN}}|team2={{cr|NZ}}|score1=149/9 (ඕවර 20)|score2=136/9 (ඕවර 20)|result=බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට ලකුණු 13ක ජයක් හිමිවිය.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415726.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|runs1=[[ෂර්ෆාන් රදර්ෆර්ඩ්]] 68* (39)|wickets1=[[ට්‍රෙන්ට් බෝල්ට්]] 3/16 (ඕවර 4)|runs2=[[ග්ලෙන් ෆිලිප්ස්]] 40 (33)|wickets2=[[අල්සාරි ජෝසප්]] 4/19 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අහ්සන් රාසා]] සහ {{flagicon|ENG}} [[ඇලෙක්ස් වෝෆ්]]|motm={{flagicon|WIN}} [[ෂර්ෆාන් රදර්ෆර්ඩ්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නවසීලන්තය පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 13|night=y|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|AFG}}|score1=95 (ඕවර 19.5)|score2=101/3 (ඕවර 15.1)|result=ඇෆ්ගනිස්ථානයට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415729.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|runs1=[[කිප්ලින් ඩොරිගා]] 27 (32)|wickets1=[[ෆසාල්හක් ෆාරුකි]] 3/16 (ඕවර 4)|runs2=[[ගුල්බඩින් නයිබ්]] 49* (36)|wickets2=[[සෙමෝ කැමියා]] 1/16 (ඕවර 3)&lt;br&gt;
[[නෝමන් වනුවා]] 1/18 (ඕවර 3)&lt;br&gt;
[[අලයි නාඔ]] 1/26 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[ඇලෙක්ස් වෝෆ්]] සහ {{flagicon|ENG}} [[මයිකල් ගොෆ්]]|motm={{flagicon|AFG}} [[ෆසාල්හක් ෆාරුකි]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඇෆ්ගනිස්තානය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 14|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|UGA}}|team2={{cr|NZ}}|score1=40 (ඕවර 18.4)|score2=41/1 (ඕවර 5.2)|result=නවසීලන්තයට කඩුලු 9ක ජයක් හිමිවිය.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415732.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|runs1=[[කෙනත් වයිස්වා]] 11 (18)|wickets1=[[ටිම් සවුති]] 3/4 (ඕවර 4)|runs2=[[ඩෙවොන් කොන්වේ]] 22* (15)|wickets2=[[රියාසාත් අලි ෂා]] 1/10 (ඕවර 1)|umpires={{flagicon|AUS}} [[පෝල් රීෆල්]] සහ {{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් ඉලින්වර්ත්]]|motm={{flagicon|NZ}} [[ටිම් සවුති]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නවසීලන්තය පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 17|team1={{cr-rt|PNG}}|team2={{cr|NZ}}|score1=78 (ඕවර 19.4)|score2=79/3 (ඕවර 12.2)|result=නවසීලන්තයට කඩුලු 7ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415739.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[බ්‍රයන් ලාරා ක්‍රිකට් ඇකඩමිය]], [[සැන් ප්‍රනාන්දු]], [[ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ]]|runs1=[[චාල්ස් අමිනි]] 17 (25)|wickets1=[[ලොකී ෆර්ගියුසන්]] 3/4 (ඕවර 4)|runs2=[[ඩෙවොන් කොන්වේ]] 35 (32)|wickets2=[[කබුවා මොරියා]] 2/4 (ඕවර 2.2)|umpires={{flagicon|ZIM}} [[ලැන්ග්ටන් රුසේරේ]] සහ {{flagicon|AUS}} [[පෝල් රීෆල්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නවසීලන්තය පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය|rain=පැපුවා නවගිනියා ඉනිමට පෙර වර්ෂාව ඇද වැටුනි.|motm={{flagicon|NZ}} [[ලොකී ෆර්ගසන්]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 17|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|WIN}}|team2={{cr|AFG}}|score1=218/5 (ඕවර 20)|score2=114 (ඕවර 16.2)|result=බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් පිලට ලකුණු 104ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415740.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|runs1=[[නිකලස් පූරන්]] 98 (53)|wickets1=[[ගුල්බඩින් නයිබ්]] 2/14 (ඕවර 2)|runs2=[[ඊබ්‍රාහිම් සද්‍රන්]] 38 (28)|wickets2=[[ඕබෙඩ් මැකෝයි]] 3/14 (ඕවර 3)|umpires={{flagicon|SA}} [[අල්ලාහුදීන් පලේකර්]] සහ {{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් බ්‍රවුන්]]|motm={{flagicon|WIN}} [[නිකලස් පූරන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ඇෆ්ගනිස්තානය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}

=== ඩී කාණ්ඩය ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group D}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 3|team1={{cr-rt|SL}}|team2={{cr|SA}}|score1=77 (ඕවර 19.1)|score2=80/4 (ඕවර 16.2)|result=දකුණු අප්‍රිකාවට කඩුලු 6ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415704.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩොවු]], [[නිව් යෝර්ක් නගරය]]|runs1=[[කුසල් මෙන්ඩිස්]] 19 (30)|wickets1=[[ඇන්රිච් නොර්ට්ජේ]] 4/7 (ඕවර 4)|runs2=[[ක්වින්ටන් ඩි කොක්]] 20 (27)|wickets2=[[වනිඳු හසරංග]] 2/22 (ඕවර 3.2)|umpires={{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් බ්‍රවුන්]] සහ {{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් කෙට්ල්බරෝ]]|motm={{flagicon|SA}} [[ඇන්රිච් නොර්ට්ජේ]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රථමයෙන් පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 4|bg=#eee|team1={{cr-rt|NEP}}|team2={{cr|NED}}|score1=106 (ඕවර 19.2)|score2=109/4 (ඕවර 18.4)|result=නෙදර්ලන්තයට කඩුලු 6ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415707.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]]|runs1=[[රෝහිත් පවුඩෙල්]] 35 (37)|wickets1=[[ටිම් ප්‍රින්ගල්]] 3/20 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ලෝගන් වැන් බීක්]] 3/18 (ඕවර 3.2)|runs2=[[මැක්ස් ඕ ඩවුඩ්]] 54* (48)|wickets2=[[දිපේන්ද්‍ර සිං අයිරී]] 1/6 (ඕවර 2)&lt;br&gt;
[[සොම්පල් කමි]] 1/18 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[අබිනාෂ් බෝහාර]] 1/29 (ඕවර 3.4)|umpires={{flagicon|ZIM}} [[ලැන්ග්ටන් රුසේරේ]] සහ {{flagicon|AUS}} [[රොඩ් ටකර්]]|motm={{flagicon|NED}} [[ටිම් ප්‍රින්ගල්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නෙදර්ලන්තය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|rain=තරගය ආරම්භයට පෙර වර්ෂාවෙන් බාධා විය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 7|night=y|team1={{cr-rt|SL}}|team2={{cr|BAN}}|score1=124/9 (ඕවර 20)|score2=125/8 (ඕවර 19)|result=බංග්ලාදේශයට කඩුලු 2ක ජයක්.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415715.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රේරී ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩලස්]], [[ටෙක්සාස්]]|runs1=[[පැතුම් නිශ්ශංක]] 47 (28)|wickets1=[[මුස්තාෆිසුර් රහ්මාන්]] 3/17 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[රිෂාඩ් හොසේන්]] 3/22 (ඕවර 4)|runs2=[[ටෝවිඩ් හ්රිඩෝයි]] 40 (20)|wickets2=[[නුවන් තුෂාර]] 4/18 (ඕවර 4)|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් බංග්ලාදේශය පළමුව පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|motm={{flagicon|BAN}} [[රිෂාඩ් හොසේන්]]|umpires={{flagicon|ENG}} [[මයිකල් ගොෆ්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[පෝල් රීෆල්]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 8|bg=#eee|team1={{cr-rt|NED}}|team2={{cr|SA}}|score1=103/9 (ඕවර 20)|score2=106/6 (ඕවර 18.5)|result=දකුණු අප්‍රිකාවට කඩුලු 4ක ජයක්.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415716.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩොවු]], [[නිව් යෝර්ක් නගරය]]|runs1=[[සයිබ්‍රෑන්ඩ් එංගල්බ්‍රෙක්ට්]] 40(45)|wickets1=[[ඔට්නයිල් බාර්ට්මන්]] 4/11 (ඕවර 4)|runs2=[[ඩේවිඩ් මිලර්]] 59* (51)|wickets2=[[විවියන් කිංමා]] 2/12 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ලෝගන් වැන් බීක්]] 2/21 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් ගෆනි]] සහ {{flagicon|BAN}} [[ෂර්ෆුද්දූලා]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ දකුණු අප්‍රිකාව පළමුවෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|motm={{flagicon|SA}} [[ඩේවිඩ් මිලර්]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 10|team1={{cr-rt|SA}}|team2={{cr|BAN}}|score1=113/6 (ඕවර 20)|score2=109/7 (ඕවර 20)|result=දකුණු අප්‍රිකාවට ලකුණු 4ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415721.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[නසාවු ප්‍රාන්ත ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණය]], [[නැගෙනහිර මෙඩොවු]], [[නිව් යෝර්ක් නගරය]]|runs1=[[හෙන්රිච් ක්ලාසන්]] 46 (44)|wickets1=[[ටන්සිම් හසන් සකීබ්]] 3/18 (ඕවර 4)|runs2=[[ටෝවිඩ් හ්රිඩෝයි]] 37 (34)|wickets2=[[කේෂව් මහාරාජ්]] 3/27 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[රිචඩ් ඉලින්වර්ත්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[සෑම් නොගජ්ස්කි]]|motm={{flagicon|SA}} [[හෙන්රිච් ක්ලාසන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ දකුණු අප්‍රිකාව ප්‍රථමයෙන් පන්දුවට පහරදීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 11|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|NEP}}|team2={{cr|SL}}|score1=|score2=|result=තරගය අතහැර දමන ලදී.|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415723.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[සෙන්ට්‍රල් බ්‍රෝවර්ඩ් ප්‍රාදේශීය උද්‍යාන ක්‍රීඩාංගනය]], [[ලෝඩර්හිල්]], [[ෆ්ලොරිඩා]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 13|team1={{cr-rt|BAN}}|team2={{cr|NED}}|score1=159/5 (ඕවර 20)|score2=134/8 (ඕවර 20)|result=බංග්ලාදේශයට ලකුණු 25ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415728.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගනය]], [[කිංස්ටවුන්]], [[සාන්ත වින්සන්ට්]]|runs1=[[ෂකීබ් අල් හසන්]] 64* (46)|wickets1=[[පෝල් වැන් මීකෙරන්]] 2/15 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[ආර්යන් දත්]] 2/17 (ඕවර 4)|runs2=[[සයිබ්‍රෑන්ඩ් එංගල්බ්‍රෙක්ට්]] 33(22)|wickets2=[[රිෂාඩ් හොසේන්]] 3/33 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|NZ}} [[ක්‍රිස් බ්‍රවුන්]] සහ {{flagicon|IND}} [[ජයරාමන් මදනගෝපාල්]]|motm={{flagicon|BAN}} [[ෂකීබ් අල් හසන්]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නෙදර්ලන්තය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 14|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|SA}}|team2={{cr|NEP}}|score1=115/7 (ඕවර 20)|score2=114/7 (ඕවර 20)|result=දකුණු අප්‍රිකාවට ලකුණු 1ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415731.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගනය]], [[කිංස්ටවුන්]], [[සාන්ත වින්සන්ට්]]|runs1=[[රීසා හෙන්ඩ්‍රික්ස්]] 43 (49)|wickets1=[[කුෂාල් බුර්ටෙල්]] 4/19 (ඕවර 4)|runs2=[[ආසිෆ් ෂෙයික්]] 42 (49)|wickets2=[[ටබ්‍රයිස් ෂම්සි]] 4/19 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|IND}} [[ජයරාමන් මදනගෝපාල්]] සහ {{flagicon|WIN}} [[ජොයෙල් විල්සන්]]|motm={{flagicon|SA}} [[ටබ්‍රයිස් ෂම්සි]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නේපාලය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 16|night=y|team1={{cr-rt|BAN}}|team2={{cr|NEP}}|score1=106 (ඕවර 19.3)|score2=85 (ඕවර 19.2)|result=බංග්ලාදේශයට ලකුණු 21ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415737.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගනය]], [[කිංස්ටවුන්]], [[සාන්ත වින්සන්ට්]]|runs1=[[ෂකීබ් අල් හසන්]] 17 (22)|wickets1=[[සොම්පල් කමි]] 2/10 (ඕවර 3)&lt;br&gt;
[[සන්දීප් ලමිච්චනේ]] 2/17 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[රෝහිත් පවුඩෙල්]] 2/20 (ඕවර 4)&lt;br&gt;
[[දිපේන්ද්‍ර සිං අයිරී]] 2/22 (ඕවර 3.3)|runs2=[[කුෂාල් මල්ල]] 27 (40)|wickets2=[[ටැන්සිම් හසන් සකිබ්]] 4/7 (ඕවර 4)|umpires={{flagicon|PAK}} [[අහ්සන් රාසා]] සහ {{flagicon|AUS}} [[සෑම් නොගජ්ස්කි]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනූ නේපාලය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.|motm={{flagicon|BAN}} [[ටන්සිම් හසන් සකිබ්]]}}{{Single-innings cricket match|date=2024 ජුනි 16|bg=#eee|night=y|team1={{cr-rt|SL}}|team2={{cr|NED}}|score1=201/6 (ඕවර 20)|score2=118 (ඕවර 16.4)|result=ශ්‍රී ලංකාවට ලකුණු 83ක ජයක්|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415738.html ලකුණු පුවරුව]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|runs1=[[චරිත් අසලංක]] 46 (21)&lt;br&gt;
[[කුසල් මෙන්ඩිස්]] 46 (29)|wickets1=[[ලෝගන් වැන් බීක්]] 2/45 (ඕවර 4)|runs2=[[මයිකල් ලෙවිට්]] 31 (23)&lt;br&gt;
[[ස්කොට් එඩ්වර්ඩ්ස්]] 31 (24)|wickets2=[[නුවන් තුෂාර]] 3/24 (ඕවර 3.4)|umpires={{flagicon|ENG}} [[ඇලෙක්ස් වෝෆ්]] සහ {{flagicon|SA}} [[අල්ලාහුදීන් පලේකර්]]|motm={{flagicon|SL}} [[චරිත් අසලංක]]|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නෙදර්ලන්තය ප්‍රථමයෙන් පන්දු රැකීමට තීරණය කළේය.}}

== සුපිරි 8 ==
කාණ්ඩ වටයේ සෑම කාණ්ඩයකින්ම පළමු කණ්ඩායම් දෙක සුපිරි 8 අදියරේදී කණ්ඩායම් හතරකින් යුත් කණ්ඩායම් දෙකෙන් ඕනෑම කණ්ඩායමකට ඇතුළත් කෙරේ. සුපර් 8 අදියරේදී සෑම කණ්ඩායමක්ම එම කාණ්ඩයේ සෙසු කණ්ඩායම් සමඟ රවුන්ඩ් රොබින් ක්‍රීඩකයන් ලෙස ක්‍රීඩා කරනු ඇති අතර, සෑම කාණ්ඩයකම පළමු කණ්ඩායම් දෙක පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අදියරට සුදුසුකම් ලබයි.&lt;ref name=&quot;CWC&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|title=Next Men's T20 World Cup set to be played from June 4 to 30, 2024|date=28 July 2023|work=ESPNcricinfo|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728175902/https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|archive-date=28 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කණ්ඩායම් අදියරේ සිට සුපිරි 8 දක්වා ලකුණු කිසිවක් ගෙන නොයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ICC Men's T20 World Cup, 2024 |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/znofzpw3btrqudr8seqd.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610115930/https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/znofzpw3btrqudr8seqd.pdf |archive-date=10 June 2024 |access-date=10 June 2024 |publisher=[[International Cricket Council]]}}&lt;/ref&gt;

{{2024 ICC Men's T20 World Cup Super 8}}

=== කාණ්ඩය 1 ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group 1}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 20|time=10:30|daynight=|team1=C1|team2=A1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html Scorecard]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 20|time=20:30|daynight=|night=y|team1=B2|team2=D2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415744.html Scorecard]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 22|time=10:30|daynight=|team1=A1|team2=D2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html Scorecard]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 22|time=20:30|daynight=|night=y|team1=C1|team2=B2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415748.html Scorecard]|venue=[[ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගනය]], [[කිංස්ටවුන්]], [[සාන්ත වින්සන්ට්]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 24|time=10:30|daynight=|team1=B2|team2=A1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html Scorecard]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 24|time=20:30|daynight=|night=y|team1=C1|team2=D2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415752.html Scorecard]|venue=[[ආර්නොස් වේල් ක්‍රීඩාංගනය]], [[කිංස්ටවුන්]], [[සාන්ත වින්සන්ට්]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}

=== කාණ්ඩය 2 ===
{{2024 ICC Men's T20 World Cup Group 2}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 19|time=10:30|daynight=|team1=A2|team2=D1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415741.html Scorecard]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 19|time=20:30|daynight=|night=y|team1=B1|team2=C2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415742.html Scorecard]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 21|time=10:30|daynight=|team1=B1|team2=D1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415745.html Scorecard]|venue=[[ඩැරන් සැමී ක්‍රිකට් පිටිය]], [[ග්‍රොස් අයිලට්]], [[සාන්ත ලුසියා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 21|time=20:30|daynight=|night=y|team1=A2|team2=C2|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415746.html Scorecard]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 23|time=10:30|daynight=|team1=A2|team2=B1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415749.html Scorecard]|venue=[[කෙන්සිංටන් ඕවල්]], [[බ්‍රිජ්ටවුන්]], [[බාබඩෝස්]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}
----{{Single-innings cricket match|date=2024 ජූනි 23|time=20:30|daynight=|night=y|team1=C2|team2=D1|score1=|runs1=|wickets1=|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415750.html Scorecard]|venue=[[සර් විවියන් රිචඩ්ස් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් සවුන්ඩ්]], [[ඇන්ටිගුවා]]|umpires=|motm=|toss=|rain=|notes=}}

== පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අධියර ==
The ICC stated that if India qualifies for the semi-finals, they will play at [[:en:Providence_Stadium|Providence Stadium]] in [[:en:Guyana|Guyana]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 May 2024 |title=T20 World Cup 2024 - India allotted Guyana semi-final on June 27 |url=https://www.espncricinfo.com/story/mens-t20-world-cup-2024-india-allotted-second-semi-final-on-june-27-in-providence-guyana-1433782?platform=amp |access-date=14 May 2024 |work=[[ESPNCricinfo]]}}&lt;/ref&gt;{{4TeamBracket|team-width=150px|score-width=120px|RD1='''අවසන් පූර්ව'''|RD1-text1=|RD1-seed1={{no wrap|1-1}}|RD1-team1=කාණ්ඩය 1 හි ජයග්‍රාහක|RD1-score1=|RD1-seed2={{no wrap|2-2}}|RD1-team2=කාණ්ඩය 2 හි අනුශූර|RD1-score2=|RD1-text2=|RD1-seed3={{no wrap|2-1}}|RD1-team3=කාණ්ඩය 2 හි ජයග්‍රාහක|RD1-score3=|RD1-seed4={{no wrap|1-2}}|RD1-team4=කාණ්ඩය 1 හි අනුශූර|RD1-score4=|RD2='''අවසාන'''|RD2-text2=|RD2-seed1=SF1W|RD2-team1=අවසන් පූර්ව 1 හි ජයග්‍රාහක|RD2-score1=|RD2-seed2=SF2W|RD2-team2=අවසන් පූර්ව 2 හි ජයග්‍රාහක|RD2-score2=}}

=== අවසන් පූර්ව ===
{{Limited overs matches|date=26 June 2024|time=20:30|daynight=|night=y|team1=TBD|score1=|runs1=|wickets1=|team2=TBD|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415753.html Scorecard]|venue=[[Brian Lara Cricket Academy]], [[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]], [[Trinidad and Tobago]]|umpires=|motm=|toss=|notes=}}
----{{Limited overs matches|date=27 June 2024|time=10:30|daynight=|team1=TBD|score1=|runs1=|wickets1=|team2=TBD|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html Scorecard]|venue=[[Providence Stadium]], [[Georgetown, Guyana|Georgetown]], [[Guyana]]|umpires=|motm=|toss=|notes=}}

=== අවසාන තරගය ===
{{Main|2024 ICC Men's T20 World Cup Final}}
{{Limited overs matches|date=29 June 2024|time=10:30|daynight=|team1=TBD|score1=|runs1=|wickets1=|team2=TBD|score2=|runs2=|wickets2=|result=|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html Scorecard]|venue=[[Kensington Oval]], [[Bridgetown]], [[Barbados]]|umpires=|motm=|toss=|notes=}}

== වාර්තා ==

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ikqeqfpetdm06nk9ui2vhrqdo3yazdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඉන්දියානු ඉංග්‍රීසි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159802</id>
    <revision>
      <id>801103</id>
      <parentid>682692</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T00:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="0eamh8idv38ij6er3h4xjrautpzdtpe" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name             = ඉන්දියානු ඉංග්‍රීසි
| region           = [[India|ඉන්දියාව]]
| speakers         = 250,000
| speakers2        = [[second language|L2]] speakers: 83 million&lt;br /&gt;[[third language|L3]] speakers: 46 million&lt;br /&gt; 128 million total speakers (2011)
| ref              = &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/IN/status |title=LANGUAGE - INDIA,STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|website=censusindia.gov.in|access-date=14 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;censusindia.gov.in&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html|title=POPULATION BY BILINGUALISM AND TRILINGUALISM (Table C-17)|website=censusindia.gov.in|access-date=14 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/in/languages|title=India - Languages|website=Ethnologue |access-date=14 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| date             = 
| familycolor      = Indo-European
| fam2             = [[Germanic languages|Germanic]]
| fam3             = [[West Germanic languages|West Germanic]]
| fam4             = [[Ingvaeonic languages|Ingvaeonic]]
| fam5             = [[Anglo-Frisian languages|Anglo-Frisian]]
| fam6             = [[Anglic languages|Anglic]]
| fam7             = [[English language|English]]
| ancestor         = [[Old English]]
| ancestor2        = [[Middle English]]
| ancestor3        = [[Early Modern English]]
| script           = [[Latin script|Latin]] ([[English alphabet]])&lt;br/&gt;[[Unified English Braille]]
| nation           = {{IND}}
| agency           = 
| iso1             = en
| iso2             = eng
| iso3             = eng
| isoexception     = dialect
| lingua           = 
| ietf             = en-IN
| map              = 
| mapcaption       = 
| glotto           = indi1255
| notice           = IPA
| lingname         = 
| fam8             = [[British English|British English]]
}}
{{listen|filename=Vandana Shiva BBC Radio4 Saving Species 23 Dec 2011 b010x8sq.flac|title=Speech example|description=An example of a female speaker from the [[North India]]n state of [[Uttarakhand]] ([[Vandana Shiva]]).}}
{{listen|filename=Arundhati Roy BBC Radio4 Bookclub 2 Oct 2011 b015brn8.flac|title=Speech example|description=An example of a female speaker from the [[Northeast India]]n state of [[Meghalaya]] ([[Arundhati Roy]]).}}
{{listen|filename=Corporate Social Responsibility.ogg|title=Speech example|description=An example of a female news presenter from the [[South India]]n state of [[Karnataka]].}}
{{English language}}
'''ඉන්දීය ඉංග්‍රීසි''' එසේත් නැත්නම් '''ඉන්දියානු ඉංග්‍රීසි''' යනු, [[Republic of India|ඉන්දියානු ජනරජය]] සහ [[Indian diaspora|ඉන්දියානු ඩයස්පෝරාව]] භාවිතා කරන [[English language|ඉංග්‍රීසි]] [[Dialect|උපභාෂා]] සමූහයකි.&lt;ref name=&quot;English in India&quot;&gt;{{cite web |title=Case Studies - Asian English |url=https://www.bl.uk/learning/langlit/sounds/case-studies/minority-ethnic/asian/ |website=British Library |publisher=University of Leeds |access-date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt;

== අමතර අවධානයට ==
{{Portal|India|Languages}}
* [[Regional differences and dialects in Indian English]]
* [[Indian English literature]]
* [[Indian numbering system]]
* [[Languages with official status in India]]
* [[Indian States by most popular languages]]
* [[Kanglish]] 
* [[Hinglish]]
* [[Manglish]]
* [[Pakistani English]]/[[Paklish]]
* [[Bangladeshi English]]/[[Banglish]]
* [[Tanglish]]
* [[Tenglish]]
* [[English as a lingua franca]]
* [[Regional accents of English]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
* {{cite web|url=http://www.confluence.org.uk/2008/12/02/the-english-project-and-the-english-language-in-india-christopher-mulvey |title=English in India |access-date=23 January 2009 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531024023/http://www.confluence.org.uk/2008/12/02/the-english-project-and-the-english-language-in-india-christopher-mulvey |archive-date=31 May 2013 }}
* [http://www.wordmala.com/general-sayings/ Indian general spoken Problems in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216062757/http://www.wordmala.com/general-sayings/ |date=16 February 2020 }}.
* [http://englishspeaklikenative.com/resources/common-pronunciation-problems/indian-pronunciation-problems/ Indian Pronunciation Problems in English], ESLAN.
* [https://web.archive.org/web/20091020110640/http://www.soundcomparisons.com/Eng/Direct/Englishes/SglLgIndianEnglishStandard.htm 'Hover &amp; Hear' pronunciations in a Standard Indian English accent], and compare side by side with other English accents from around the World.
* [http://www.languageinindia.com/junjul2002/baldridgeindianenglish.html &quot;Linguistic and Social Characteristics of Indian English&quot; by Jason Baldridge]: An analysis of Indian language published by the &quot;Language In India&quot; magazine.
* [https://web.archive.org/web/20060410081342/http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=5675 On the future of Indian English], by [[Gurcharan Das]].
* [https://web.archive.org/web/20250123003858/http://www.languageinindia.com/aug2004/dlamallikarjun1.html An exploration into linguistic majority-minority relations in India], by B. Mallikarjun.
* [http://www.india-seminar.com/2001/500/500%20dharma%20kumar.htm 108 varieties of Indian English], Dharma Kumar, ''India Seminar'', 2001 (Volume 500).
* [http://www.icpsr.umich.edu/icpsrweb/DSDR/studies/36151 India Human Development Survey-II 2011–2012]
*Indian Novels in English: Texts, Contexts and Language Hardcover – 2018 by Jaydeep Sarangi (Author)

{{Navboxes
|title = Articles Related to Indian English
|list =
{{English dialects by continent}}
{{Languages of India}}
{{English official language clickable map}}
}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු ඉංග්‍රීසි| ]]
[[Category:Dialects of English]]
[[Category:Languages of India]]

{{lang-stub}}</text>
      <sha1>0eamh8idv38ij6er3h4xjrautpzdtpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විශාලතම හා බරම සතුන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176562</id>
    <revision>
      <id>801172</id>
      <parentid>800258</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175169" sha1="t1kge6vrvr9onlcfbzv11qe1ds8bq1y" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{translate}}
{{Multiple image
  |perrow=2/2/2
  |total_width=275
  |image1=African Bush Elephant.jpg
  |image2=Anim1754 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg
  |image3=Colossal squid at Te Papa.jpg
|footer=ඉහළ වමේ සිට දක්ෂිණාවර්තව: අප්‍රිකානු පඳුරු අලියෙක්, දැනට පවතින විශාලතම භූමිෂ්ඨ සත්වයා; නිල් තල්මසා, මෙතෙක් සිටි විශාලතම සත්වයා; සහ දැවැන්ත දැල්ලන්, විශාලතම අපෘෂ්ඨවංශිකයා
}}
දැනට ජීවතුන් අතර සිටින විශාලතම සත්වයා [[නිල් තල්මහ]] ය. වාර්තාගත උපරිම බර {{convert|27.6|m|ft}}යක නිදර්ශකයක් සඳහා ටොන් 190 (එක්සත් ජනපද ටොන් 209) වන අතර, {{convert|33|m|ft}} දක්වා දිග ඒවා වාර්තා කර ඇති නමුත් බර කර නොමැත.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;&gt;Wood, Gerald ''The Guinness Book of Animal Facts and Feats'' (1983) {{ISBN|978-0-85112-235-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Davies|first1=Ella|title=The longest animal alive may be one you never thought of|url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale|website=BBC Earth|access-date=14 February 2018|language=en|date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-mammal|title=Largest mammal|website=Guinness World Records}}&lt;/ref&gt; It is estimated that this individual could have a mass of 250 [[tonne]]s or more.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motani |first1=Ryosuke |last2=Pyenson |first2=Nicholas D. |title=Downsizing a heavyweight: factors and methods that revise weight estimates of the giant fossil whale Perucetus colossus |journal=PeerJ |date=29 February 2024 |volume=12 |pages=e16978 |doi=10.7717/peerj.16978 |doi-access=free |pmid=38436015 |pmc=10909350 |language=en |issn=2167-8359}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qGK6a6_tQEI| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211111/qGK6a6_tQEI| archive-date=11 November 2021 | url-status=live|title=How Large Are Blue Whales Really? Size Comparison| date=22 February 2019|access-date=18 October 2019|via=www.youtube.com}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.deviantart.com/palaeozoologist/journal/How-big-are-blue-whales-And-what-does-big-mean-430992285 |title = How big are blue whales? And what does 'big' mean? By palaeozoologist on DeviantArt| date=February 2014 }}&lt;/ref&gt; The longest non-[[colonial animal]] is the [[lion's mane jellyfish]] ({{cvt|120|ft|m|order=flip|disp=comma}}).&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = McClain | first1 = Craig R. | last2 = Balk | first2 = Meghan A. | last3 = Benfield | first3 = Mark C. | last4 = Branch | first4 = Trevor A. | last5 = Chen | first5 = Catherine | last6 = Cosgrove | first6 = James | last7 = Dove | first7 = Alistair DM | last8 = Gaskins | first8 = Leo C. | last9 = Helm | first9 = Rebecca R. | date = 13 January 2015 | title = Sizing ocean giants: patterns of intraspecific size variation in marine megafauna | journal = PeerJ | language = en | volume = 3 | pages = E715 |doi = 10.7717/peerj.715 | issn = 2167-8359 | pmc = 4304853 | pmid= 25649000 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

In 2023, paleontologists estimated that the extinct whale ''[[Perucetus]]'', discovered in Peru, may have outweighed the blue whale, with a mass of {{cvt|85|to(-)|340|t|ST LT}}.&lt;ref name=&quot;BianucciEtAl&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bianucci |first1=Giovanni |last2=Lambert |first2=Olivier |last3=Urbina |first3=Mario |last4=Merella |first4=Marco |last5=Collareta |first5=Alberto |last6=Bennion |first6=Rebecca |last7=Salas-Gismondi |first7=Roberto |last8=Benites-Palomino |first8=Aldo |last9=Post |first9=Klaas |last10=de Muizon |first10=Christian |last11=Bosio |first11=Giulia |last12=Di Celma |first12=Claudio |last13=Malinverno |first13=Elisa |last14=Paolo Pierantoni |first14=Pietro |last15=Maria Villa |first15=Igor |last16=Amson |first16=Eli |title=A heavyweight early whale pushes the boundaries of vertebrate morphology |journal=Nature |date=2 August 2023 |volume=620 |issue=7975 |pages=824–829 |doi=10.1038/s41586-023-06381-1 |pmid=37532931 |bibcode=2023Natur.620..824B |s2cid=260433513 | url= https://www.nature.com/articles/s41586-023-06381-1 | access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt; However, more recent studies suggest this whale was much smaller than previous estimates putting its weight at 60 to 113 tonnes.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pester |first1=Patrick |date=8 March 2024 |title=Colossus the enormous 'oddball' whale is not the biggest animal to ever live, scientists say |url=https://www.livescience.com/animals/extinct-species/colossus-the-enormous-oddball-whale-is-not-the-biggest-animal-to-ever-live-scientists-say |work=Lve Science |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; While controversial, estimates for the weight of the [[sauropod]] ''[[Bruhathkayosaurus]]'' suggest it was around 110–170 tons, with the highest estimate being 240 tons, if scaled with ''[[Patagotitan]]'', although actual fossil remains no longer exist, and that estimation is based on described dimensions in 1987.&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; In April 2024, ''[[Ichthyotitan severnensis]]'' was established as a valid [[shastasaurid]] taxon and is considered both the largest marine reptile ever discovered and the largest macropredator ever discovered. The Lilstock specimen was estimated to be around {{convert|26|m|ft}} whilst the Aust specimen was an even more impressive {{convert|30|to|35|m|ft}} in length. Whilst no weight estimates was made as of yet, Ichthyotitan would have easily rivalled or surpassed the blue whale.&lt;ref name=&quot;SciNews2018&quot;&gt;{{Cite news |author=News Staff |date=11 April 2018 |title=Giant Triassic Ichthyosaur is One of Biggest Animals Ever {{!}} Paleontology {{!}} Sci-News.com |url=https://www.sci.news/paleontology/giant-triassic-ichthyosaur-05901.html |access-date=20 April 2024 |language=en-US |website=SciNews |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420161626/https://www.sci.news/paleontology/giant-triassic-ichthyosaur-05901.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NewsScientist&gt;{{Cite news |last=Marshall |first=Michael |date=29 December 2022 |title=Largest ever animal may have been Triassic ichthyosaur super-predator |url=https://www.newscientist.com/article/mg25634180-900-largest-ever-animal-may-have-been-triassic-ichthyosaur-super-predator/ |access-date=22 April 2024 |language=en-US |website=NewsScientist |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418073048/https://www.newscientist.com/article/mg25634180-900-largest-ever-animal-may-have-been-triassic-ichthyosaur-super-predator/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The upper estimates of weight for these prehistoric animals would have easily rivaled or exceeded the largest rorquals and sauropods.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/animals/why-the-blue-whale-might-not-be-the-largest-animal-in-history.html|title=Why the Blue Whale Might Not Be the Largest Animal in History|website=World Atlas|date=January 2024 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

The [[African bush elephant]] (''Loxodonta africana'') is the largest living land animal. A native of various open habitats in sub-Saharan Africa, males weigh about {{convert|6.0|tonne|lb}} on average.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1002/9780470344484.ch16 |chapter=Neonatal Care and Hand Rearing |title=Biology, Medicine, and Surgery of Elephants |year=2006 |last1=Emanuelson |first1=Karen |pages=223–241 |isbn=978-0-470-34448-4 }}&lt;/ref&gt; The largest elephant ever recorded was shot in [[Angola]] in 1974. It was a male measuring {{convert|10.67|m|ft}} from trunk to tail and {{convert|4.17|m|ft}} lying on its side in a projected line from the highest point of the shoulder, to the base of the forefoot, indicating a standing shoulder height of {{convert|3.96|m|ft}}. This male had a computed weight of 10.4 to 12.25 tonnes.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

== ජීවත්වන බරම සතුන් ==
ජීවත්වන බරම සතුන් සියල්ල තල්මසුන්ය. විශාල තල්මසෙකුගේ මුළු සිරුරම කිසිදු තරාදියකට සවි කළ නොහැකි බැවින්, බොහෝමයක් කොටස් මගින් බර කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ස්ථානය
! සත්වයා
! සාමාන්‍ය ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! උපරිම ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! සාමාන්‍ය මුළු දිග&lt;br /&gt;[මී (අඩි)]
|-
| 1 || [[නිල් තල්මහ|නිල් තල්මසා]]&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot;&gt;{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |authorlink=Carl Zimmer |title=Researchers Dispute Claim That Ancient Whale Was Heaviest Animal Ever - A new study argues that Perucetus, an ancient whale species, was certainly big, but not as big as today's blue whales. |url=https://www.nytimes.com/2024/02/29/science/giant-whale-perucetus.html |date=29 February 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240229131654/https://www.nytimes.com/2024/02/29/science/giant-whale-perucetus.html |archivedate=29 February 2024 |accessdate=2 March 2024 }}&lt;/ref&gt; || 110&lt;ref name=&quot;IWC&quot;&gt;Mark Tandy. [http://iwcoffice.org/lives Lives of Whales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616172845/http://iwcoffice.org/lives |date=16 June 2017 }}. Iwcoffice.org&lt;/ref&gt;|| 190&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;|| 24 (79)&lt;ref&gt;[http://www.marinemammalcenter.org/education/marine-mammal-information/cetaceans/blue-whale.html Blue Whale]. The Marine Mammal Center&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[North Pacific right whale]] || 60&lt;ref&gt;[http://seagrant.uaf.edu/marine-ed/mm/fieldguide/right-whale.html North Pacific Right Whale &amp;#124; Marine education &amp;#124; Alaska Sea Grant]. Seagrant.uaf.edu (15 February 2008)&lt;/ref&gt; || 120&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 15.5 (51)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 3 || [[Southern right whale]] || 58&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 110&lt;ref name= Stewart&gt;Stewart, et al, ''National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World''. Knofp (2002), {{ISBN|978-0-375-41141-0}}&lt;/ref&gt; || 15.25 (50)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 4 || [[Fin whale]] || 57&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 120&lt;ref name= Stewart/&gt; || 19.5 (64)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 5 || [[Bowhead whale]] || 54.5&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=278 Bowhead Whales, Balaena mysticetus]. Marinebio.org (30 September 2011)&lt;/ref&gt; || 120&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 15 (49)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 6 || [[North Atlantic right whale]] || 54&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.maine.gov/ifw/wildlife/species/endangered_species/northern_right_whale/index.htm Maine Department of Inland Fisheries and Wildlife – Maine Endangered Species Program/Northern Right Whale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908022814/http://www.maine.gov/ifw/wildlife/species/endangered_species/northern_right_whale/index.htm |date=8 September 2011 }}. Maine.gov&lt;/ref&gt; || 110&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;/&gt;&lt;ref name= Euba&gt;[http://www.animalinfo.org/species/cetacean/eubaglac.htm#Weight North Atlantic Right Whale]. Animal Info (2 November 2005)&lt;/ref&gt; || 15 (49)&lt;ref name= IWC/&gt;&lt;ref name= Euba/&gt;
|-
| 7 || [[Sperm whale]] || 31.25&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref name= Whitehead&gt;Whitehead, H. (2002). ''Sperm whale Physeter macrocephalus''. In Perrin, W., Würsig B. and Thewissen, J.. Encyclopedia of Marine Mammals. Academic Press. pp. 1165–1172. {{ISBN|0-12-551340-2}}&lt;/ref&gt; || 57&lt;ref&gt;[https://uk.whales.org/whales-dolphins/species-guide/sperm-whale/ WDC - Sperm Whale]&lt;/ref&gt; || 13.25 (43.5)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref name= Whitehead/&gt;
|-
| 8 || [[Humpback whale]] || 29&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.animalinfo.org/species/cetacean/meganova.htm Humpback Whale]. Animal Info (1 February 2005)&lt;/ref&gt; || 48&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QdlJ3SbwUIgC&amp;pg=PA225|title=The mammals of Texas|author1=David J. Schmidly |author2=William B. Davis |publisher=University of Texas Press|year=2004|isbn=9780292702417}}&lt;/ref&gt; || 13.5 (44)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 9 || [[Sei whale]] || 22.5&lt;ref name = &quot;IWC&quot;/&gt; || 45&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.whales.org/species-guide/sei-whale |title=Sei Whale Species Guide |publisher=Whale and Dolphin Conservation (WDC)|access-date=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; || 14.8 (49)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 10 || [[Gray whale]] || 19.5&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 45&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Bernd G. Würsig|author2=J. G. M. Thewissen|title=Encyclopedia of Marine Mammals|url=https://books.google.com/books?id=TwFUimDtz7sC&amp;pg=PA70|year=2002|publisher=Gulf Professional Publishing|isbn=978-0-12-551340-1|page=70}}&lt;/ref&gt; || 13.5 (44)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|}
[[File:Marine megafauna Infographic.jpg|thumb|[[Infographic]] showing the size of marine [[megafauna]].]]

[[File:Blue Whale 001 body bw.jpg|thumb|The [[blue whale]] is the heaviest living animal.]]

==බරම භූමිෂ්ඨ සතුන්==
බරම ගොඩබිම සතුන් සියල්ලම ක්ෂීරපායින් වේ. අප්‍රිකානු අලියා දැන් විශේෂ දෙකක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත, අප්‍රිකානු පඳුරු අලි සහ අප්‍රිකානු වනාන්තර අලි, ඔවුන් දැන් සාමාන්‍යයෙන් වෙනම විශේෂ දෙකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101224161928/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/12/101222-african-elephants-two-species-new-science/ African Elephant Really Two Wildly Different Species]. News.nationalgeographic.com (22 December 2010)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ස්ථානය
! සත්වයා
! සාමාන්‍ය ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! උපරිම ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! සාමාන්‍ය මුළු දිග&lt;br /&gt;[මී (අඩි)]
|-
| 1 || [[අප්‍රිකානු පඳුරු අලියා]]
 || 6&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.org/site/accounts/information/Loxodonta_africana.html ADW: Loxodonta africana: Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Georges Frei. [http://www.upali.ch/weight_en.html Weight and Size of elephants in zoo and circus]. Upali.ch&lt;/ref&gt; || 10.4&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Larramendi | first1 = A. | year = 2016 | title = Shoulder height, body mass and shape of proboscideans | journal = Acta Palaeontologica Polonica | volume = 61 | doi = 10.4202/app.00136.2014 | s2cid = 2092950 | url = https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160824042509/http://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | archive-date = 24 August 2016 | url-status = live | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;|| 7 (23)&lt;ref&gt;[http://www.theanimalfiles.com/mammals/elephants/african_elephant.html African Elephant]. The Animal Files&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[ආසියානු අලියා]] || 4.5&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref name=Elephas&gt;[[Jeheskel Shoshani|Shoshani, J]]. and Eisenberg, J. F. [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-182-01-0001.pdf Elephas maximus]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430131057/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-182-01-0001.pdf |date=30 April 2013 }} Mammalian Species (1982) 182:1–8&lt;/ref&gt; || 8.15&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 6.8 (22.3)&lt;ref name= Elephas/&gt;
|-
| 3 || [[අප්‍රිකානු වනාන්තර අලියා]] || 2.7&lt;ref name=&quot;arkive.org&quot;&gt;[http://www.arkive.org/forest-elephant/loxodonta-cyclotis/ Forest elephant videos, photos and facts – Loxodonta cyclotis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024160446/http://www.arkive.org/forest-elephant/loxodonta-cyclotis/ |date=24 October 2014 }}. ARKive&lt;/ref&gt; || 6.0&lt;ref name=&quot;arkive.org&quot;/&gt; || 6.2 (20.3)&lt;ref&gt;[http://wildpro.twycrosszoo.org/S/0MProboscidae/Elephantidae/Loxodonta/Loxodonta_cyclotis/01LoxCycAMWtHt.htm Forest Elephant Loxodonta cyclotis – Appearance/Morphology: Measurement and Weight (Literature Reports)]. Wildpro.twycrosszoo.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130511023426/http://wildpro.twycrosszoo.org/S/0MProboscidae/Elephantidae/Loxodonta/Loxodonta_cyclotis/01LoxCycAMWtHt.htm |date=11 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 4 || [[සුදු රයිනෝසිරස්]] || 2&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/species/white-rhino|title=White Rhino - Species - WWF|website=World Wildlife Fund|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/white-rhinoceros/ceratotherium-simum/#text=Facts White rhinoceros videos, photos and facts – Ceratotherium simum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509053256/http://www.arkive.org/white-rhinoceros/ceratotherium-simum/#text=Facts |date=9 May 2015 }}. ARKive (6 August 2004)&lt;/ref&gt; || 4.5&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.viuzza.net/travel/viuzza-wildlife-rhinoceros.htm|title=African Rhinoceros|website=viuzza.net|access-date=14 June 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714162027/http://www.viuzza.net/travel/viuzza-wildlife-rhinoceros.htm|archive-date=14 July 2015}}&lt;/ref&gt; || 4.4 (14.4)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100203072615/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/white-rhinoceros White Rhinoceroses, White Rhinoceros Pictures, White Rhinoceros Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;
|-
| 5 || [[ඉන්දියානු රයිනෝසිරස්]] || 1.9&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/indian-rhinoceros/rhinoceros-unicornis/ Indian rhinoceros videos, photos and facts – Rhinoceros unicornis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004205550/http://www.arkive.org/indian-rhinoceros/rhinoceros-unicornis/ |date=4 October 2011 }}. ARKive&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie, W. A.; Lang, E. M. and Groves, C. P. [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-211-01-0001.pdf Rhinocerus unicorns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629025307/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-211-01-0001.pdf |date=29 June 2017 }}. Mammalian Species (1983) 211:1–6&lt;/ref&gt; || 4.0&lt;ref name=&quot;BoitaniLuigi&quot;&gt;Boitani, Luigi, ''Simon &amp; Schuster's Guide to Mammals''. Simon &amp; Schuster/Touchstone Books (1984), {{ISBN|978-0-671-42805-1}}&lt;/ref&gt; || 4.2 (13.8)&lt;ref&gt;[http://www.ultimateungulate.com/Perissodactyla/Rhinoceros_unicornis.html Indian rhinoceros] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926233017/http://www.ultimateungulate.com/Perissodactyla/Rhinoceros_unicornis.html |date=26 September 2011 }}. Ultimateungulate.com&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || [[හිපපොටේමස්]] || 1.8&lt;ref&gt;Eltringham, S.K. (1999). ''The Hippos''. Poyser Natural History Series. London: Academic Press. {{ISBN|0-85661-131-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.learnanimals.com/hippopotamus/ Hippopotamus]. Learnanimals.com&lt;/ref&gt; || 4.5&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hippopotamus amphibius (hippopotamus)|url=http://animaldiversity.org/accounts/Hippopotamus_amphibius/|website=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 5.05 (16.5)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100114002745/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/hippopotamus/ Hippopotamuses, Hippopotamus Pictures, Hippopotamus Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || [[ජාවා රයිනෝසිරස්]] || 1.75&lt;ref&gt;[http://www.animalinfo.org/species/artiperi/rhinsond.htm Javan Rhinoceros]. Animal Info (26 November 2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://onehornedrhino.org/info/javan_rhino.htm Javan Rhino]. Onehornedrhino.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111013140033/http://onehornedrhino.org/info/javan_rhino.htm |date=13 October 2011 }}&lt;/ref&gt; || 2.3&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/javan-rhinoceros/rhinoceros-sondaicus/#text=Facts Javan rhinoceros videos, photos and facts – Rhinoceros sondaicus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927210453/http://www.arkive.org/javan-rhinoceros/rhinoceros-sondaicus/#text=Facts |date=27 September 2011 }}. ARKive&lt;/ref&gt; || 3.8 (12.5)&lt;ref&gt;[http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=11 EDGE :: Mammal Species Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108202706/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=11 |date=8 November 2017 }} Edgeofexistence.org (12 November 2010)&lt;/ref&gt;
|-
| 8 || [[කළු රයිනෝසිරස්]] || 1.1&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100207180019/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/black-rhinoceros/ Black Rhinoceroses, Black Rhinoceros Pictures, Black Rhinoceros Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; || 2.9&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hillman-Smith |first1=A. K. Kes |last2=Groves |first2=Colin P. |title=Diceros bicornis |journal=Mammalian Species |date=1994 |issue=455 |pages=1–8 |doi=10.2307/3504292 |jstor=3504292 |s2cid=253955264 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; || 4 (13.1)&lt;ref name=&quot;ref141&quot;&gt;[http://animaldiversity.org/site/accounts/information/Diceros_bicornis.html ADW: Diceros bicornis: Information]. (9 April 2009)&lt;/ref&gt;
|-
| 9 || [[ජිරාෆ්]] || 1.0&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 2&lt;ref&gt;Owen-Smith, R. Norman, ''Megaherbivores: The Influence of Very Large Body Size on Ecology''. Cambridge University Press (1992), {{ISBN|978-0-521-42637-4}}&lt;/ref&gt; || 5.15 (16.9)&lt;ref name=&quot;theanimalfiles&quot;&gt;[http://www.theanimalfiles.com/mammals/hoofed_mammals/giraffe.html Giraffe]. The Animal Files&lt;/ref&gt;
|-
| 10 || [[Gaur]] || 0.95&lt;ref name= China&gt;Smith, A. T., Xie, Y. (eds.) (2008) [https://books.google.com/books?id=ka-9f68nPT4C&amp;pg=PA472 ''A Guide to the Mammals of China'']. Princeton University Press, Princeton Oxfordshire. p. 472 {{ISBN|0691099847}}&lt;/ref&gt; || 1.5&lt;ref name=China/&gt; || 3.8 (12.5)&lt;ref name= Seaworld&gt;[https://seaworld.org/en/animal-info/animal-infobooks/walrus/physical-characteristics Walrus: Physical Characteristics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120080459/https://seaworld.org/en/animal-info/animal-infobooks/walrus/physical-characteristics |date=20 November 2018 }}. Seaworld.org&lt;/ref&gt;
|}

==Vertebrates==

===Mammals (Mammalia)===
{{main|List of largest mammals}}
[[File:Rhino sizes English.png|thumb|right|Size of ''[[Paraceratherium]]'' (dark grey) compared to a human and other rhinos (though one study suggests ''[[Palaeoloxodon namadicus]]'' may have been a larger land mammal)]]
The [[blue whale]] is the largest [[mammal]] of all time, with the longest known specimen being {{convert|33|m|ft|1|abbr=on}} long and the heaviest weighted specimen being 190 tonnes.&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-mammal | title=Largest mammal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://animaldiversity.org/accounts/Balaenoptera_musculus/ | title=Balaenoptera musculus (Blue whale) | website=[[Animal Diversity Web]] }}&lt;/ref&gt; The extinct whale species ''[[Perucetus|Perucetus colossus]]'' was shorter than the blue whale, at 17.0–20.1 meters (55.8–65.9&amp;nbsp;ft) but it is estimated to have rivaled or surpassed it in weight, at 85–340 tonnes. At the highest estimates, this would make ''Perucetus'' the heaviest known animal in history.&lt;ref name=&quot;BianucciEtAl&quot; /&gt;

The largest land mammal extant today is the [[African bush elephant]]. The largest extinct land mammal known was long considered to be ''[[Paraceratherium]] orgosensis'', a rhinoceros relative thought to have stood up to {{convert|4.8|m|ft|1|abbr=on}} tall, measured over {{convert|7.4|m|ft|1|abbr=on}} long and may have weighed about 17 tonnes.&lt;ref name=probos_mass/&gt;&lt;ref name=&quot;Fortelius&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1111/j.1096-3642.1993.tb02560.x| title = The largest land mammal ever imagined| journal = Zoological Journal of the Linnean Society| volume = 108| pages = 85–101| year = 1993| last = Fortelius | first = M.; Kappelman, J. }}&lt;/ref&gt; In 2015, a study suggested that the extinct elephant ''[[Palaeoloxodon namadicus]]'' may have been the largest land mammal ever, based on a fragmentary femur estimated to belong to an individual with maximum weight of 22 tonnes. This author also suggested that the extinct mastodon ''[[&quot;Mammut&quot; borsoni]]'' may have rivalled ''P. namadicus'' in size.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/66361/ancient-elephant-may-have-been-biggest-land-mammal-ever|title=An Ancient Elephant May Have Been Biggest Land Mammal Ever|date=17 July 2015|access-date=21 April 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=probos_mass&gt;{{Cite journal | last1 = Larramendi | first1 = A. | year = 2016 | title = Shoulder height, body mass and shape of proboscideans | journal = Acta Palaeontologica Polonica | volume = 61 | doi = 10.4202/app.00136.2014 | s2cid = 2092950 | url = https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===Stem-mammals (Synapsida)===
[[File:Lisowicia Size Comparison.svg|thumb|''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'', likely the biggest non-mammal synapsid ever, compared to a human]]
The [[Late Triassic]] ''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'', from what is now southern [[Poland]], probably was the largest of all non-mammalian [[synapsid]]s (most of which became extinct 250 million years ago), at {{convert|4.5|m|ft|abbr=on}} in length, {{convert|2.6|m|ft|abbr=on}} in height and {{cvt|9|t|lb}} in weight.&lt;ref name=&quot;NYT-20190104&quot; /&gt; However, one study suggested a more conservative weight of 4.87 tonnes to 7.02 tonnes for the adult taxon, with an average body mass of 5.88 tonnes.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Romano|first1=Marco|last2=Manucci|first2=Fabio|date=14 June 2019|title=Resizing Lisowicia bojani: volumetric body mass estimate and 3D reconstruction of the giant Late Triassic dicynodont|journal=Historical Biology|volume=33|issue=4|pages=474–479|doi=10.1080/08912963.2019.1631819|s2cid=196679837|issn=0891-2963}}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous synapsid was ''[[Anteosaurus]]'' at {{convert|5|–|6|m|ft|abbr=on}} and {{convert|500|–|600|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=Anteosaurus&gt;[http://palaeos.com/vertebrates/therapsida/anteosauridae.html#Anteosaurus Anteosaurus]. Palaeos.com&lt;/ref&gt;
;Caseasaurs (Caseasauria)
:The herbivorous ''[[Alierasaurus]]'' was the largest [[Caseidae|caseid]] and the largest [[amniote]] to have lived at the time, with an estimated length around {{cvt|6-7|m|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Romano |first1=Marco |last2=Citton |first2=Paolo |last3=Maganuco |first3=Simone |last4=Sacchi |first4=Eva |last5=Caratelli |first5=Martina |last6=Ronchi |first6=Ausonio |last7=Nicosia |first7=Umberto |date=2019 |editor-last=Somerville |editor-first=I. D. |title=New basal synapsid discovery at the P outcrop of Torre del Porticciolo ( A lghero, I taly) |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gj.3250 |journal=Geological Journal |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=1554–1566 |doi=10.1002/gj.3250 |s2cid=133755506 |issn=0072-1050}}&lt;/ref&gt; Another huge caseasaur is ''[[Cotylorhynchus|Cotylorhynchus hancocki]]'', with an estimated length and weight of at least {{cvt|6|m|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://permian.stratigraphy.org/files/20180825094514307.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203104036/http://permian.stratigraphy.org/files/20180825094514307.pdf|url-status=live|archive-date=3 December 2018|title=Permian Stratigraphy – International Commission on Stratigraphy International Union of Geological Sciences|access-date=15 September 2022}}&lt;/ref&gt; and more than {{cvt|500|kg}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Oldest Caseid Synapsid from the Late Pennsylvanian of Kansas, and the Evolution of Herbivory in Terrestrial Vertebrates|first1=Robert R.|last1=Reisz|first2=Jörg|last2=Fröbisch|date=16 April 2014|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=4|pages = e94518|doi=10.1371/journal.pone.0094518|pmid=24739998|pmc=3989228|bibcode = 2014PLoSO...994518R|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
;Sphenacodontids (Sphenacodontidae)
:The biggest carnivorous synapsid of [[Early Permian]] was ''[[Dimetrodon]]'', which could reach {{cvt|4.6|m|0}} and {{cvt|250|kg}}.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berman |first=D.S. |author2=Reisz, R.R. |author3=Martens, T. |author4= Henrici, A.C.  |year=2001 |title=A new species of ''Dimetrodon'' (Synapsida: Sphenacodontidae) from the Lower Permian of Germany records first occurrence of genus outside of North America |journal=Canadian Journal of Earth Sciences |volume=38|issue=5 |pages=803–812 |doi=10.1139/cjes-38-5-803 |url=http://www.stuartsumida.com/BIOL680-09/BermanEtAl2001.pdf|bibcode=2001CaJES..38..803B }}&lt;/ref&gt; The largest members of the genus ''Dimetrodon'' were also the world's first fully terrestrial [[apex predator]]s.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Hidden dental diversity in the oldest terrestrial apex predator Dimetrodon|first1=Kirstin S.|last1=Brink|first2=Robert R.|last2=Reisz|date=16 October 2014|journal=Nature Communications|volume=5|pages=3269|doi=10.1038/ncomms4269|pmid=24509889|bibcode = 2014NatCo...5.3269B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
;Tappenosaurids (Tappenosauridae)
:The [[Middle Permian]] ''[[Tappenosaurus]]'' was estimated at {{cvt|5.5|m}} in length which is comparable in size with the largest [[dinocephalia]]ns.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Olson |first=E.C. |year=1955 |title=Parallelism in the evolution of the Permian reptilian faunas of the Old and New Worlds |journal=Fieldiana |volume=37 |issue=13 |pages=395 |url=https://archive.org/stream/parallelisminevo3713olso#page/n5/mode/2up |access-date=15 September 2022}}&lt;/ref&gt;
;Therapsids (Therapsida)
:The plant-eating [[dicynodont]] ''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'' is the largest-known of all non-mammalian [[Synapsida|synapsids]], at {{cvt|4.5|m}} and {{cvt|9000|kg}}.&lt;ref name=&quot;NYT-20190104&quot;&gt;{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=An Elephant-Size Relative of Mammals That Grazed Alongside Dinosaurs |url=https://www.nytimes.com/2019/01/04/science/dicynodonts-fossils-poland.html |date=4 January 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SM-20190104&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sulej |first1=Tomasz |last2=Niedzwiedzki |first2=Grzegorz |title=An elephant-sized Late Triassic synapsid with erect limbs |date=4 January 2019 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=363 |issue=6422 |pages=78–80 |doi=10.1126/science.aal4853|pmid=30467179 |bibcode=2019Sci...363...78S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SD-20181123&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Gigantic mammal 'cousin' discovered |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181123134400.htm |date=23 November 2018 |work=[[Science Daily]] |access-date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous therapsid was the aforementioned ''[[Anteosaurus]]'' from what is now South Africa during [[Guadalupian|Middle Permian]] epoch. It reached {{convert|5|–|6|m|ft|abbr=on}} long, and about {{convert|500|–|600|kg|lb|abbr=on}} in weight.&lt;ref name=Anteosaurus/&gt;

===Reptiles (Reptilia)===
{{main|List of largest reptiles}}
[[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|The [[saltwater crocodile]] is the largest living reptile.]]
The largest living [[reptile]], a representative of the order [[Crocodilia]], is the [[saltwater crocodile]] (''Crocodylus porosus'') of Southern Asia and Australia, with adult males being typically {{convert|3.9|–|5.5|m|ft|abbr=on}} long. The largest confirmed saltwater crocodile on record was {{convert|6.32|m|ft|1|abbr=on}} long, and weighed about {{convert|1,360|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt; Unconfirmed reports of much larger crocodiles exist, but examinations of incomplete remains have never suggested a length greater than {{convert|7|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.flmnh.ufl.edu/cnhc/cbd-faq-q2.htm Crocodilian Biology Database – FAQ – Which is the largest species of crocodile?] Flmnh.ufl.edu&lt;/ref&gt; Also, a living specimen estimated at {{convert|7|m|ft|abbr=on}} and {{convert|2,000|kg|lb|abbr=on}} has been accepted by the Guinness Book of World Records.&lt;ref name= Salty&gt;[http://news.boloji.com/200701/00800.htm Boloji.com – A Study in Diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230162011/http://news.boloji.com/200701/00800.htm |date=30 December 2010 }}. News.boloji.com&lt;/ref&gt; However, due to the difficulty of trapping and measuring a very large living crocodile, the accuracy of these dimensions has yet to be verified. A specimen named [[Lolong]] caught alive in the Philippines in 2011 (died February 2013) was found to have measured {{convert|6.17|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref name=pawb&gt;{{cite web|title=&quot;Lolong&quot; holds world record as largest croc in the world |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22:news&amp;Itemid=131 |work=Protected Areas and Wildlife Bureau |access-date=23 June 2012 |date=17 November 2011 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419075200/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22%3Anews&amp;Itemid=131 |archive-date=19 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=crocodilian&gt;{{cite web|last=Britton|first=Adam|title=Accurate length measurement for Lolong|url=http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|work=Croc Blog|access-date=23 June 2012|date=12 November 2011|archive-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126054039/http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gma&gt;{{cite news|title=NatGeo team confirms Lolong the croc is world's longest|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/237992/news/nation/natgeo-team-confirms-lolong-the-croc-is-world-s-longest|access-date=23 June 2012|publisher=GMA News Online|date=9 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Philippine town claims world's largest crocodile title|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/8879042/Philippine-town-claims-worlds-largest-crocodile-title.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110145205/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/8879042/Philippine-town-claims-worlds-largest-crocodile-title.html|url-status=dead|archive-date=10 November 2011|access-date=23 June 2012|newspaper=The Telegraph|date=9 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title='Lolong' claims world's largest croc title |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title |access-date=23 June 2012 |publisher=ABS-CBNnews.com |date=9 November 2011 |agency=Agence France-Presse |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104023240/http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title |archive-date= 4 January 2015 }}&lt;/ref&gt;

The [[Komodo dragon]] (''Varanus komodoensis''), also known as the &quot;Komodo monitor&quot;, is a large species of [[lizard]] found in the [[Indonesia]]n islands of [[Komodo (island)|Komodo]], [[Rinca]], [[Flores]], [[Gili Motang]], [[Lesser Sunda Islands|Nusa kode]] and [[Lesser Sunda Islands|Padar]]. A member of the [[monitor lizard]] family ([[Varanidae]]), it is the largest living species of lizard, growing to a maximum length of more than {{convert|3|m|ft|abbr=off}} in rare cases and weighing up to approximately {{convert|166|kg|lb|abbr=off}}.&lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{cite journal|author=Ciofi, Claudio|date=March 1999 |journal=Scientific American|volume=280|issue=3|pages=84–91 |title=The Komodo Dragon|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1999-03_280_3/page/84|doi=10.1038/scientificamerican0399-84|bibcode=1999SciAm.280c..84C}}&lt;/ref&gt;

Nevertheless, current extant reptiles are still dwarfed by their prehistoric ancestors. The largest non-dinosaurian terrestrial reptile to have ever lived were crocodilomorphs such as ''[[Deinosuchus]], [[Sarcosuchus]]'' and ''[[Purussaurus]]'', each have weight varying between 5-10 metric tons.&lt;ref name=&quot;schwimmer-size&quot;&gt;{{cite book |title=King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus |last=Schwimmer |first=David R. |publisher=[[Indiana University Press]] |pages=42–63 |chapter=The Size of ''Deinosuchus'' |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=0OsPJnC4CCwC |isbn=978-0-253-34087-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Farlowetal2005&gt;{{cite journal|title=Femoral dimensions and body size of Alligator mississippiensis: estimating the size of extinct mesoeucrocodylians|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|year=2005|volume=25|issue=2|author=Farlow|doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0354:FDABSO]2.0.CO;2|display-authors=etal|pages=354–369|s2cid=49386389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Paiva |first1=Ana Laura S. |last2=Godoy |first2=Pedro L. |last3=Souza |first3=Ray B. B. |last4=Klein |first4=Wilfried |last5=Hsiou |first5=Annie S. |date=13 August 2022 |title=Body size estimation of Caimaninae specimens from the miocene of South America |journal=Journal of South American Earth Sciences |volume=118 |language=en |pages=103970 |doi=10.1016/j.jsames.2022.103970 |bibcode=2022JSAES.11803970P |s2cid=251560425 |issn=0895-9811|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; The largest snake to have ever lived was ''[[Titanoboa]]'' which could grow up to {{convert|12.8|–|14.3 |m|ft|abbr=on}} and weigh up to {{convert|730|-|1,135|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=A. |last1=Feldman |first2=N. |last2=Sabath |first3=R.A. |last3=Pyron |first4=I. |last4=Mayrose |first5=S. |last5=Meiri |year=2016|title=Body sizes and diversification rates of lizards, snakes, amphisbaenians and the tuatara|journal=Global Ecology and Biogeography|volume=25|issue=2|pages=187–197|doi=10.1111/geb.12398|bibcode=2016GloEB..25..187F |s2cid=25049185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Head13&gt;{{citation |last1=Head |first1=Jason |last2=Bloch |first2=Jonathan |last3=Moreno Bernal |first3=Jorge |last4=Rincón Burbano |first4=Aldo Fernando |last5=Bourque |first5=Jason |year=2013 |title=Cranial osteology, body size, systematics, and ecology of the giant Paleocene snake Titanoboa cerrejonensis |url=https://www.researchgate.net/publication/280610583 |publisher=[[Journal of Vertebrate Paleontology|Society of Vertebrate Paleontology]] |pages=140–141 |accessdate=22 May 2017}}&lt;/ref&gt; Prehistoric marine reptiles from the [[Mesozoic]] were even larger. ''[[Archelon]]'' was the largest [[testudines]], being around {{cvt|4.6|m|ft}} long from head to tail and {{cvt|2.2|-|3.2|MT|ST}} in weight.&lt;ref name=derstler&gt;{{cite journal|last1=Derstler|first1=K.|first2=A. D.|last2=Leitch|first3=P. L.|last3=Larson|first4=C.|last4=Finsley|first5=L.|last5=Hill|year=1993|title=The World's Largest Turtles - The Vienna ''Archelon'' (4.6 m) and the Dallas ''Protostega'' (4.2 m), Upper Cretaceous of South Dakota and Texas|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|number=3|page=33A}}&lt;/ref&gt; ''[[Mosasaurus hoffmanni]]'' was the largest [[squamate]] lizard to have ever lived, with a length of {{convert|11|m|ft|sp=us}} and a body mass of {{convert|10|MT|ST}}&lt;ref name=Fantietal&gt;{{cite journal|author1=Fedrico Fanti|author2=Andrea Cau|author3=Alessandra Negri|title=A giant mosasaur (Reptilia, Squamata) with an unusually twisted dentition from the Argille Scagliose Complex (late Campanian) of Northern Italy|year=2014|journal=Cretaceous Research|volume=49|issue=2014|pages=91–104|doi=10.1016/j.cretres.2014.01.003|bibcode=2014CrRes..49...91F |url=https://www.disva.univpm.it/sites/www.disva.univpm.it/files/disva/news_dipartimento/cretaceus%20research.pdf}}&lt;/ref&gt; However, the largest reptiles, period, were the [[shastasaurids]], specifically ''[[Ichthyotitan]]'', which approached lengths rivalling to exceeding those of a [[blue whale]], at around {{convert|26|–|35 |m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref name=&quot;SciNews2018&quot;/&gt;&lt;ref name=NewsScientist/&gt;

====Largest living reptiles====
The following is a list of the largest living reptile species ranked by average weight, which is dominated by the crocodilians. Unlike mammals, birds, or fish, the mass of large reptiles is frequently poorly documented and many are subject to conjecture and estimation.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Average mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Average total length&lt;br /&gt;[m (ft)]
|-
| 1 || [[Saltwater crocodile]] || 450 (1,000)&lt;ref name=&quot;Saltwater Crocodile&quot;&gt;{{cite web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile/?source=A-to-Z|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521042225/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile/?source=A-to-Z|url-status=dead|archive-date=21 May 2011|title=Saltwater Crocodile|work=National Geographic|date=11 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AuGovernment&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1774 |title=Crocodylus porosus- Salt-water Crocodile, Estuarine Crocodile |publisher=Australian Government- Department of the Environment |access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt; || 2,000 (4,409 lbs)&lt;ref name=EnvironmentAU&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/dc11235d-8b3b-43f7-b991-8429f477a1d4/files/40-fauna-2a-crocodylia-morphology.pdf|title=Morphology &amp; Physiology of Crocodylia|author=Grigg, G.|author2=Gans, C.|name-list-style=amp|publisher=Australian Government- Department of the Environment |access-date=17 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ourplnt.com/worlds-5-largest-crocodiles-ever-recorded/|title=World's Top 5 Largest Crocodiles Ever Recorded|work=Our Planet|date=16 December 2017}}&lt;/ref&gt; || 4.5 (14.8)&lt;ref name=&quot;Saltwater Crocodile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Webb, G. J. 1991&quot;&gt;{{cite journal|author=Webb, G. J.|author2=Hollis, G. J.|author3=Manolis, S. C.|name-list-style=amp |year=1991|title=Feeding, growth, and food conversion rates of wild juvenile saltwater crocodiles (''Crocodylus porosus'')|journal=Journal of Herpetology|pages= 462–473|jstor=1564770|volume=25|issue=4|doi=10.2307/1564770}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[Nile crocodile]] || 410 (900)&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/nature/life/Nile_crocodile|title=BBC Nature - Nile crocodile videos, news and facts}}&lt;/ref&gt; || 1,090 (2,400)&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt; || 4.2 (13.8)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;
|-
| 3 || [[Orinoco crocodile]] || 380 (840){{Citation needed|date=January 2021}} || 1,100 (2,400){{citation needed|date=May 2013}} || 4.1 (13.5)&lt;ref name=Orinoco&gt;[http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ Orinoco crocodile videos, photos and facts – Crocodylus intermedius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205063756/http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ |date=5 February 2019 }}. ARKive&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.waza.org/en/zoo/choose-a-species/reptiles/crocodiles/crocodylus-intermedius|title=Orinoco Crocodile|author=WAZA|access-date=2 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110142610/http://www.waza.org/en/zoo/choose-a-species/reptiles/crocodiles/crocodylus-intermedius|archive-date=10 November 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 4 || [[Leatherback sea turtle]] || 364 (800)&lt;ref&gt;[http://www.euroturtle.org/outline/Leatherback%20Sea%20Turtle.pdf Leatherback Sea Turtle]. euroturtle.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120403001455/http://www.euroturtle.org/outline/Leatherback%20Sea%20Turtle.pdf |date=3 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html|title=Client Validation|website=www.vanaqua.org|access-date=14 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907073934/http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html|archive-date=7 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || 932 (2,050)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 2.0 (6.6)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
|-
| 5 || [[American crocodile]] || 336 (740)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Crocodylus_acutus/|title=ADW: ''Crocodylus acutus'': Information|author=Jake Fishman|work=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref&gt;[http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/american-crocodile.htm Animal Bytes – American Crocodile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102023906/http://seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/american-crocodile.htm |date=2 November 2013 }}. Seaworld.org&lt;/ref&gt; || 4.0 (13.1)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/american-crocodile/?source=A-to-Z|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521012154/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/american-crocodile/?source=A-to-Z|url-status=dead|archive-date=21 May 2011|title=American Crocodile|work=National Geographic|date=10 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mazzotti |first=Frank J. |date=1999 |title=American Crocodiles (Crocodylus acutus) in Florida |url=http://www.myfwc.com/media/664081/AmericanCrocodilesinFL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507033325/http://www.myfwc.com/media/664081/AmericanCrocodilesinFL.pdf |archive-date=7 May 2016 |website=[[Institute of Food and Agricultural Sciences|UF/IFAS Extension]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || [[Black caiman]] || 300 (661){{Citation needed|date=January 2021}} || 1,000 (2,200){{Citation needed|date=January 2021}}|| 3.9 (12.8)&lt;ref&gt;[http://crocodilian.com/cnhc/csp_mnig.htm Crocodilian Species – Black Caiman (''Melanosucus niger'')]. Crocodilian.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arkive.org/black-caiman/melanosuchus-niger/|title=Black caiman videos, photos and facts - Melanosuchus niger - ARKive|access-date=2 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204182551/http://www.arkive.org/black-caiman/melanosuchus-niger/|archive-date=4 February 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/caimans.htm|title=Caimans|author=SeaWorld Parks|author2=Entertainment|name-list-style=amp|access-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082306/http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/caimans.htm|archive-date=31 July 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thorbjarnarson |first=J.B. |date=2010 |title=Black Caiman ''Melanosuchus niger'' |url=http://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/06_M-24b37cab.pdf |journal=Crocodiles. Status Survey and Conservation Action Plan |edition=3rd |publisher=ed. by S.C. Manolis and C. Stevenson |pages=29–39}}&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || [[Gharial]] || 250 (550)&lt;ref name=&quot;Ghar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/priority_species/gharial/ |title=Gharial |access-date=26 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018085525/http://wwfindia.org/about_wwf/priority_species/gharial/ |archive-date=18 October 2011 }}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070625033007/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gavial.html Gavials (Gharials), Gavial (Gharial) Pictures, Gavial (Gharial) Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; || 4.5 (14.8)&lt;ref name= Ghar/&gt;
|-
| 8 || [[American alligator]] || 240 (530)&lt;ref name=&quot;sciencedaily.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/articles/a/american_alligator.htm|title=American Alligator|work=ScienceDaily|access-date=28 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318173004/http://www.sciencedaily.com/articles/a/american_alligator.htm|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://nationalzoo.si.edu/animals/reptilesamphibians/facts/factsheets/americanalligator.cfm|title=American Alligator|date=25 April 2016}}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 3.4 (11.2)&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;/&gt;
|-
| 9 || [[Mugger crocodile]] || 225 (495)&lt;ref name=&quot;sciencedaily.com&quot;/&gt; || 700 (1,500)&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lang | first1 = J. W. | last2 = Andrews | first2 = H. | last3 = Whitaker | first3 = R. | year = 1989 | title = Sex determination and sex ratios in Crocodylus palustris | journal = American Zoologist | volume = 29 | issue = 3| pages = 935–952 | doi=10.1093/icb/29.3.935| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; || 3.3 (10.8)&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;/&gt;
|-
| 10 || [[False gharial]] || 210 (460)&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mathew |first1=Abraham |last2=Ganesan |first2=M. |last3=Majid |first3=Rozwan A. |last4=Beastall |first4=Claire |title=Breeding of False Gharial (''Tomistoma schlegelii'') at Zoo Negara, Malaysia |url=https://www.zoonegara.my/RPFalseGharial.pdf |access-date=21 June 2024 |website=[[National Zoo of Malaysia|Zoo Negara, Malaysia]]}}&lt;/ref&gt;|| 590 (1,300)&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ahmad |first1=A. A. |last2=Dorrestein |first2=G. M. |last3=Oh |first3=S. J. W. Y. |last4=Hsu |first4=C. D. |title=Multi-organ Metastasis of Fibrolamellar Hepatocellular Carcinoma in a Malayan Gharial (Tomistoma schlegelii) |journal=Journal of Comparative Pathology |date=1 August 2017 |volume=157 |issue=2 |pages=80–84 |doi=10.1016/j.jcpa.2017.06.007 |pmid=28942308 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0021997517301408 |language=en |issn=0021-9975}}&lt;/ref&gt; || 4.0 (13.1)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tomistoma.org/pa/|title=Tomistoma Task Force|website=tomistoma.org|access-date=2 September 2022|archive-date=14 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014003920/http://tomistoma.org/pa/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 || [[Aldabra giant tortoise]] || 205 (450)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Dipsochelys_dussumieri/|title=ADW: ''Dipsochelys dussumieri'': Information|author=Chris Ng|work=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 360 (790)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 1.4 (4.6)&lt;ref name=&quot;pmid5160860&quot;&gt;{{Cite journal 
| last1 = Hughes | first1 = G. M. 
| last2 = Gaymer | first2 = R. 
| last3 = Moore | first3 = M. 
| last4 = Woakes | first4 = A. J. 
| title = Respiratory exchange and body size in the Aldabra giant tortoise 
| journal = The Journal of Experimental Biology 
| volume = 55 
| issue = 3 
| pages = 651–665 
| year = 1971 
| doi = 10.1242/jeb.55.3.651 
| pmid = 5160860
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 12 || [[Loggerhead sea turtle]] || 200 (441){{citation needed|date=November 2018}} || 545 (1,202){{citation needed|date=November 2018}}|| 0.95 (3.2)&lt;ref name=&quot;pmid5160860&quot;/&gt;
|-
| 13 || [[Green sea turtle]] || 190 (418.9)&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web|url=https://conserveturtles.org/information-sea-turtles-green-sea-turtle/|title=Information About Sea Turtles: Green Sea Turtle – Sea Turtle Conservancy|access-date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;|| 395 (870.8)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;|| 1.12 (3.67)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;
|-
| 14 || [[Slender-snouted crocodile]] || 180 (400)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.marylandzoo.org/animals-conservation/reptiles/african-slender-snouted-crocodile/|title=African Slender-Snouted Crocodile - The Maryland Zoo in Baltimore|work=The Maryland Zoo in Baltimore}}&lt;/ref&gt; || 325 (720)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;/&gt; || 3.3 (10.8)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;/&gt;
|-
| 15 || [[Galápagos tortoise|Galapagos tortoise]] || 175 (390)&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Geochelone_nigra.html ADW: Geochelone nigra: Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt; || 417 (919)&lt;ref name=&quot;Ebersbach&quot;&gt;White Matt (18 August 2015). &quot;[http://www.guinnessworldrecords.com/news/60at60/2015/8/2002-largest-tortoise-392870 2002: Largest Tortoise]&quot;. Official Guinness World Records. Retrieved 27 November 2015.&lt;/ref&gt;|| 1.5 (4.9)&lt;ref&gt;[http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-galapagos_tortoise.html San Diego Zoo's Animal Bytes: Galápagos Tortoise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603034110/http://animals.sandiegozoo.org/ |date=2020-06-03 }}. Sandiegozoo.org&lt;/ref&gt;
|}

===Dinosaurs (Dinosauria)===
{{Main|Dinosaur size}}
{{see also|Largest prehistoric animals}}
[[File:Bruhathkayosaurus matleyi updated.png|right|thumb|320px|''[[Bruhathkayosaurus matleyi]]'', potentially the largest animal to have walked the earth.]]
[[File:Longest dinosaur by clade.svg|alt=|thumb|320x320px|A human and the longest known dinosaurs of the five major clades. Each grid section represents 1 square meter.
{{legend|#B3464A|Sauropoda (''Supersaurus vivianae'')}}
{{legend|#CC48CC|Ornithopoda (''Shantungosaurus giganteus'')}}
{{legend|#58BD67|Theropoda (''Spinosaurus aegyptiacus'')}}
{{legend|#F59331|Thyreophora (''Stegosaurus ungulatus'')}}
{{legend|#73A9D5|Marginocephalia (''Triceratops prorsus'')}}]]

Dinosaurs are now extinct, except for birds, which are theropods.{{citation needed|date=October 2024}}

;Sauropods ([[Sauropoda]])
:The largest dinosaurs, and the largest animals to ever live on land, were the plant-eating, long-necked [[Sauropoda]]. The tallest and heaviest sauropod known from a complete skeleton is a specimen of an immature ''[[Giraffatitan]]'' discovered in [[Tanzania]] between 1907 and 1912, now mounted in the [[Museum für Naturkunde]] of Berlin. It is {{convert|12-13.27|m|ft|abbr=on}} tall and weighed 23.3–39.5 tonnes.&lt;ref name=Mazzettaetal2004&gt;{{cite journal|last=Mazzetta|first=G.V.|title=Giants and bizarres: Body size of some southern South American Cretaceous dinosaurs.|journal=Historical Biology|year=2004|pages=1–13|display-authors=etal|doi=10.1080/08912960410001715132|volume=16|issue=2–4|bibcode=2004HBio...16...71M |citeseerx=10.1.1.694.1650|s2cid=56028251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Janensch|first=W.|title=The skeleton reconstruction of ''Brachiosaurus brancai''.|year=1950|pages=97–103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=paul1988&gt;{{cite journal | last1 = Paul | first1 = G.S. | year = 1988 | title = The brachiosaur giants of the Morrison and Tendaguru with a description of a new subgenus, ''Giraffatitan'', and a comparison of the world's largest dinosaurs | journal = Hunteria | volume = 2 | issue = 3| pages = 1–14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pbio.1001853| title = Rates of dinosaur body mass evolution indicate 170 million years of sustained ecological innovation on the avian stem lineage| journal = PLOS Biology| volume = 12| issue = 5| pages = e1001853| year = 2014| last1 = Benson | first1 = R. B. J. | last2 = Campione | first2 = N. S. E. | last3 = Carrano | first3 = M. T. | last4 = Mannion | first4 = P. D. | last5 = Sullivan | first5 = C. | last6 = Upchurch | first6 = P. | last7 = Evans | first7 = D. C. | pmid=24802911 | pmc=4011683| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=taylor2009&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = M.P. | year = 2009 | title = A re-evaluation of ''Brachiosaurus altithorax'' Riggs 1903 (Dinosauria, Sauropod) and its generic separation from ''Giraffatitan brancai'' (Janensch 1914) | url = http://www.miketaylor.org.uk/dino/pubs/taylor2009/Taylor2009-brachiosaurus-and-giraffatitan.pdf | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 29 | issue = 3| pages = 787–806 | doi=10.1671/039.029.0309| bibcode = 2009JVPal..29..787T | s2cid = 15220647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.museumfuernaturkunde.berlin/en/museum/ausstellungen/world-dinosaurs|title=The World of Dinosaurs|work=Museum für Naturkunde|access-date=18 November 2018|language=en|archive-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116215935/https://www.museumfuernaturkunde.berlin/en/museum/ausstellungen/world-dinosaurs|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The longest is a {{convert|25|m|ft|abbr=on}} long specimen of ''[[Diplodocus]]'' discovered in [[Wyoming]], and mounted in [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]]'s [[Carnegie Natural History Museum]] in 1907. A ''[[Patagotitan]]'' specimen found in Argentina in 2014 is estimated to have been {{convert|37-40|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|20|m|ft|abbr=on}} tall, with a weight of 69–77 tonnes.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-27441156|title=BBC News - 'Biggest dinosaur ever' discovered|newspaper=BBC News|access-date=30 September 2014|date=17 May 2014|last1=Morgan|first1=James}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-40889321|title=Giant dinosaur slims down... a bit|date=10 August 2017|work=BBC News|access-date=18 November 2018|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
:There were larger sauropods, but they are known only from a few bones. The current record-holders include ''[[Argentinosaurus]]'', which may have weighed 100 tonnes; ''[[Supersaurus]]'' which might have reached {{convert|34|m|ft|abbr=on}} in length and ''[[Sauroposeidon]]'' which might have been {{convert|18|m|ft|abbr=on}} tall. Some abnormal specimens such as specimen BYU 9024 of the ''[[Barosaurus]]/[[Supersaurus]]'' genus could reach an astounding 45-50 meters long,&lt;ref name=DinosaurBehaviour&gt;{{Cite book|last1=Benton|first1=Michael|date=31 October 2023 |title=Dinosaur Behavior: An Illustrated Guide|publisher=Princeton University Press|language=en |isbn=9780691244297|pages=94–95}}&lt;/ref&gt; with mass varying from the 'modest' 60-66 tons to the more immense 92-120 tons.&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thesauropodomorphlair&quot;/&gt; Two other such sauropods include ''[[Bruhathkayosaurus]]'' and ''[[Maraapunisaurus]]''. Both are known only from fragments that no longer exist. ''Bruhathkayosaurus'' might have been between {{convert|40|–|45|m|ft|abbr=on}} in length and 175–220 tonnes in weight according to some estimates, with recent estimates being place between 110-170 tons.&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;&lt;ref name=&quot;mortimer2001a&quot;&gt;Mortimer, M. (2001), [http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html &quot;Re: Bruhathkayosaurus&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522105714/http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html |date=22 May 2017 }}, discussion group, The Dinosaur Mailing List, 19 June 2001. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Paul |first1=Gregory S. |last2=Larramendi |first2=Asier |date=11 April 2023 |title=Body mass estimate of ''Bruhathkayosaurus'' and other fragmentary sauropod remains suggest the largest land animals were about as big as the greatest whales |journal=Lethaia |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=1–11 |doi=10.18261/let.56.2.5 |bibcode=2023Letha..56..2.5P |s2cid=259782734 |issn=0024-1164}}&lt;/ref&gt; ''Maraapunisaurus'' might have been approximately 35–40&amp;nbsp;m long and 80–120 tonnes or more.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060}}&lt;/ref&gt; Each of these two 'super-sauropods' would have easily rivalled the largest blue whale in size.&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Average mass&lt;br /&gt;[tonnes]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[tonnes]
! Average total length&lt;br /&gt;[m (ft)]
|-
| 1 || ''[[Bruhathkayosaurus matleyi]]''|| 110-170&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; || 240&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; || 44.1-45 (144.6-148)&lt;ref&gt;Mortimer, M. (2001), [http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html &quot;Re: Bruhathkayosaurus&quot;], discussion group, The Dinosaur Mailing List, 19 June 2001. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mortimer2004&quot;&gt;Mortimer, M. (2004), [http://dml.cmnh.org/2004Sep/msg00086.html &quot;Re: Largest Dinosaurs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913171408/http://dml.cmnh.org/2004Sep/msg00086.html |date=13 September 2019 }}, discussion group, The Dinosaur Mailing List, 7 September 2004. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;
|-
| 2 || ''[[Maraapunisaurus fragillimus]]'' || 80-120&lt;ref name=&quot;Maraapunisaurus&quot;&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060 }}&lt;/ref&gt; || 150&lt;ref name=&quot;carpenter2006&quot;&gt;Carpenter, K. (2006). &quot;[https://web.archive.org/web/20190307212428/http://pdfs.semanticscholar.org/dd15/6c0abe4328abf1ee83fe43433205eb723f3c.pdf Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod ''Amphicoelias fragillimus''].&quot; In Foster, J.R. and Lucas, S.G., eds., 2006, ''Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.'' New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin '''36''': 131–138.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt; || 35-40 (115–131)&lt;ref name=&quot;Maraapunisaurus&quot;/&gt;
|-
| 3 || ''[[Barosaurus lentus]]/[[Supersaurus vivianae]]'' BYU 9024 || 60-66&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Henderson |first=Donald |year=2013 |title=Sauropod Necks: Are They Really for Heat Loss? |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=10 |pages=e77108 |doi=10.1371/journal.pone.0077108|pmid=24204747 |pmc=3812985 |bibcode=2013PLoSO...877108H |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=G.S.Paul2016&gt;Paul, G.S., 2016, ''The Princeton Field Guide to Dinosaurs 2nd edition'', Princeton University Press p. 213&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barosaurus&quot;&gt;{{Cite web|url=https://svpow.com/2019/06/16/supersaurus-ultrasaurus-and-dystylosaurus-in-2019-part-2b-the-size-of-the-byu-9024-animal/|title=The size of the BYU 9024 animal|date=16 June 2019|website=svpow.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416135446/https://svpow.com/2019/06/16/supersaurus-ultrasaurus-and-dystylosaurus-in-2019-part-2b-the-size-of-the-byu-9024-animal/|archive-date=16 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || 92-120&lt;ref name=&quot;thesauropodomorphlair&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thesauropodomorphlair.wordpress.com/2020/01/28/volumetric-analysis-of-barosaurus-size/|title=Volumetric analysis of Barosaurus' size|date=28 January 2020|website=thesauropodomorphlair}}&lt;/ref&gt; || 45-50 (148–160)&lt;ref name=&quot;Barosaurus&quot;/&gt;&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;
|-
| 4 || ''[[Argentinosaurus huinculensis]]'' || 75-80&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt; || 100&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 35–39.7 (115–130)&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paul1997&quot;&gt;{{cite conference |last=Paul |first=G.S. |editor1=Wolberg, D.L. |editor2=Stump, E. |editor3=Rosenberg, G.D. |year=1997 |book-title=DinoFest International Proceedings |conference=Dinofest International |title=Dinosaur models: the good, the bad, and using them to estimate the mass of dinosaurs |pages=129–154 |publisher=The Academy of Natural Sciences |url=http://gspauldino.com/Models.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084114/http://gspauldino.com/Models.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| 5 || ''[[Mamenchisaurus]]'' || 50-80&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;/&gt; || 80&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;/&gt; || 26–35 (85–115)&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|via=|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || ''[[Notocolossus gonzalezparejasi]]'' ||  44.9–75.9&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 75.9&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 28 (92)&lt;ref name=&quot;noto2016&quot;&gt;{{cite journal | last1 = González Riga | first1 = Bernardo J. | last2 = Lamanna | first2 = Matthew C. | last3 = Ortiz David | first3 = Leonardo D. | last4 = Calvo | first4 = Jorge O. | last5 = Coria | first5 = Juan P. | year = 2016 | title = A gigantic new dinosaur from Argentina and the evolution of the sauropod hind foot | journal = Scientific Reports | volume = 6 | issue = | page = 19165 | doi = 10.1038/srep19165 | bibcode = 2016NatSR...619165G | pmid=26777391 | pmc=4725985}}&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || ''[[Patagotitan mayorum]]'' || 55-69&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt; || 77&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt; || 33–37 (108–121)&lt;ref name=&quot;desc&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Carballido | first1 = José L. | last2 = Pol | first2 = Diego | last3 = Otero | first3 = Alejandro | last4 = Cerda | first4 = Ignacio A. | last5 = Salgado | first5 = Leonardo | last6 = Garrido | first6 = Alberto C. | last7 = Ramezani | first7 = Jahandar | last8 = Cúneo | first8 = Néstor R. | last9 = Krause | first9 = Javier M. | year = 1860 | title = A new giant titanosaur sheds light on body mass evolution among sauropod dinosaurs | url = | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 284 | issue = 1860| page = 20171219 | doi = 10.1098/rspb.2017.1219 | pmid = 28794222 | pmc = 5563814 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 8 || ''[[Puertasaurus reuili]]'' || 50-60&lt;ref name=G.S.Paul2010&gt;Paul, G.S. (2016) ''The Princeton Field Guide to Dinosaurs''. 2nd ed. [[Princeton University Press]] p. 206&lt;/ref&gt; || 60 || 27-30 (89–98)&lt;ref name=&quot;Holtz2012&quot;&gt;Holtz, Tom (2012) [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf Genus List for Holtz (2007) ''Dinosaurs'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/appendix.html|title=Supplementary Information to Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages|last=Holtz|first=Thomas R.|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartman 2013&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.skeletaldrawing.com/home/2013/06/the-biggest-of-big.html |title=The biggest of the big|last=Hartman|first=Scott|date=2013|website=Skeletal Drawing|access-date=4 November 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 || ''[[Sauroposeidon proteles]]'' || 40-60&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;/&gt; || 60&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;/&gt; || 27–34 (89–112)&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;&gt;{{cite journal|last=Wedel|first=Mathew J.|author2=Cifelli, R.L.|author3=Sanders, R..K.|year=2000|title=Osteology, paleobiology, and relationships of the sauropod dinosaur ''Sauroposeidon''|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=45|pages=343–388|url=http://sauroposeidon.net/Wedel-et-al_2000b_sauroposeidon.pdf|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705145747/http://sauroposeidon.net/Wedel-et-al_2000b_sauroposeidon.pdf|archive-date=5 July 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;G.S.Paul2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wedel&amp;Cifelli2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Wedel |first=Mathew J. |author2=Cifelli, Richard L. |date=Summer 2005 |title=''Sauroposeidon'': Oklahoma's Native Giant |journal=Oklahoma Geology Notes |volume=65 |issue=2 |pages=40–57 |url=http://sauroposeidon.net/Wedel-Cifelli_2005_native-giant.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920233732/http://sauroposeidon.net/Wedel-Cifelli_2005_native-giant.pdf |archivedate=20 September 2008 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 10 || ''[[Dreadnoughtus schrani]]'' || 22.1–59.3&lt;ref name=&quot;downsize&quot;/&gt; || 59.3&lt;ref name=&quot;downsize&quot;/&gt; || 26 (85)&lt;ref name=&quot;noto2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;downsize&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bates|first1=Karl T.|last2=Falkingham|first2=Peter L.|last3=Macaulay|first3=Sophie|last4=Brassey|first4=Charlotte|last5=Maidment|first5=Susannah C.R.|year=2015|title=Downsizing a giant: re-evaluating Dreadnoughtus body mass|journal=Biol Lett|volume=11|issue=6|pages=20150215|doi=10.1098/rsbl.2015.0215|pmid=26063751|pmc=4528471}}&lt;/ref&gt;
|}

;Theropods ([[Theropoda]])
:The largest [[theropod]] known from a nearly complete skeleton is the most complete ''[[Tyrannosaurus]]'' ''rex'' specimen, nicknamed &quot;[[Sue (dinosaur)|Sue]]&quot;, which was discovered in [[South Dakota]] in 1990 and now mounted in the [[Field Museum]] of Chicago at a total length of {{convert|12.3|m|ft|abbr=on}}. Body mass estimates have reached over 9,500&amp;nbsp;kg,&lt;ref name=&quot;Hutchinsonetal2011&quot;&gt;{{cite journal |title=A computational analysis of limb and body dimensions in ''Tyrannosaurus rex'' with implications for locomotion, ontogeny, and growth |journal=PLOS ONE |year=2011 |last1=Hutchinson |first1=John R. |last2=Bates |first2=Karl T. |last3=Molnar |first3=Julia |last4=Allen |first4=Vivian |last5=Makovicky |first5=Peter J. |volume=6 |issue=10 |pages=1–20 |doi=10.1371/journal.pone.0026037 |bibcode=2011PLoSO...626037H |pmid=22022500 |pmc=3192160|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; though other figures, such as Hartman's 2013 estimate of 8,400&amp;nbsp;kg,&lt;ref name=&quot;Hartman2013&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.skeletaldrawing.com/home/mass-estimates-north-vs-south-redux772013 |title=Mass estimates: North vs South redux |last=Hartman |first=Scott |date=7 July 2013 |access-date=17 August 2015 }}&lt;/ref&gt; have been lower.
:Another giant theropod is ''[[Spinosaurus]] aegyptiacus'' from the mid-Cretaceous of North Africa. Size estimates have been fluctuating far more over the years, with length estimates ranging from 12.6 to 18 m and mass estimates from 7 to 20.9 t.&lt;ref name=&quot;dalsassoetal2005&quot;&gt;{{cite journal |title=New information on the skull of the enigmatic theropod ''Spinosaurus'', with remarks on its size and affinities |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |year=2005 |last1=Dal Sasso |first1=Christiano |last2=Maganuco |first2=Simone |last3=Buffetaut |first3=Eric |last4=Mendez |first4=Marco A. |volume=25 |issue=4 |pages=888–896 |url=http://www.reocities.com/Athens/bridge/4602/spinoskull.pdf |access-date=17 August 2015 |doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0888:niotso]2.0.co;2 |s2cid=85702490 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429015542/http://reocities.com/Athens/bridge/4602/spinoskull.pdf |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TH07&gt;{{cite journal |last=Therrien |first=F. |author2=Henderson, D.M. |year=2007 |title=My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=27 |issue=1 |pages=108–115 |doi=10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2 |s2cid=86025320 |issn=0272-4634}}&lt;/ref&gt; Recent findings favor a length exceeding 15 m &lt;ref name=&quot;ibrahimetal2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ibrahim|first1=Nizar|author-link=Nizar Ibrahim|last2=Sereno|first2=Paul C.|last3=Dal Sasso|first3=Christiano|last4=Maganuco|first4=Simone|display-authors=etal|year=2014|title=Semiaquatic adaptations in a giant predatory dinosaur|url=https://researchportal.port.ac.uk/portal/en/publications/semiaquatic-adaptations-in-a-giant-predatory-dinosaur(8f11a1ce-3265-4b3b-8c81-6f576856a87f).html|journal=Science|volume=345|issue=6204|pages=1613–1616|bibcode=2014Sci...345.1613I|doi=10.1126/science.1258750|pmid=25213375|s2cid=34421257|doi-access=free}}&lt;!--|access-date=2015-08-17 --&gt;&lt;/ref&gt; and a body mass of 7.5 tons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://paulsereno.uchicago.edu/discoveries/spinosaurus_aegyptiacus/|title=Discoveries - Paul Sereno - Paleontologist - The University of Chicago|website=paulsereno.uchicago.edu|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;
:Other contenders known from partial skeletons include ''[[Giganotosaurus]] carolinii'' (est. 12.2–13.2 m and 6-13.8 tonnes) and ''[[Carcharodontosaurus]] saharicus'' (est. 12-13.3 m and 6.2-15.1 tonnes).&lt;ref name=&quot;TH07&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Coria1995&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Coria | first1 = R. A. | last2 = Salgado | first2 = L. | year = 1995 | title = A new giant carnivorous dinosaur from the Cretaceous of Patagonia. | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-09-21_377_6546/page/225 | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6546| pages = 225–226 | doi=10.1038/377224a0| bibcode = 1995Natur.377..224C | s2cid = 30701725 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;coria2006&quot;&gt;Coria, R. A. and Currie, P. J. (2006). &quot;A new carcharodontosaurid (Dinosauria, Theropoda) from the Upper Cretaceous of Argentina&quot;. ''Geodiversitas'', '''28''' (1): 71–118. [http://www.mnhn.fr/museum/front/medias/publication/7653_g06n1a4.pdf pdf link]  {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131002120231/http://www.mnhn.fr/museum/front/medias/publication/7653_g06n1a4.pdf |date=2 October 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holtz2008&quot;&gt;Holtz, Thomas R. Jr. (2012) ''Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages,'' [http://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf Winter 2011 Appendix].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;serenoetal1996&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Sereno | first1 = P. C. | last2 = Dutheil | first2 = D. B. | last3 = Iarochene | first3 = M. | last4 = Larsson | first4 = H. C. E. | last5 = Lyon | first5 = G. H. | last6 = Magwene | first6 = P. M. | last7 = Sidor | first7 = C. A. | last8 = Varricchio | first8 = D. J. | last9 = Wilson | first9 = J. A. | doi = 10.1126/science.272.5264.986 | title = Predatory dinosaurs from the Sahara and Late Cretaceous faunal differentiation | journal = Science | volume = 272 | issue = 5264 | pages = 986–991 | year = 1996 | pmid =  8662584| bibcode = 1996Sci...272..986S | s2cid = 39658297 | url = http://doc.rero.ch/record/13893/files/PAL_E831.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1671/0272-4634(2001)021[0051:ANMTCA]2.0.CO;2 | last1 = Seebacher | first1 = F. | year = 2001 | title = A new method to calculate allometric length-mass relationships of dinosaurs | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 21 | issue = 1| pages = 51–60 | issn = 0272-4634 | citeseerx = 10.1.1.462.255 | s2cid = 53446536 }}&lt;/ref&gt; ''Saurophaganax maximus'' is another contender for largest theropod since the bones of the largest specimens (tibia, centrum and atlas) are reportedly as large or even larger than the same bones in ''Giganotosaurus'', though these remains are yet to be properly described.&lt;ref name=&quot;Thecodontia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thecodontia.com/blog/the-largest-theropod-dinosaur-known-to-science/|title= The largest theropod known to science... ...and how certain can we be?|date=12 April 2023|access-date=5 May 2024|website=thecodontia|author=Dan Folkes}}&lt;/ref&gt;
:The largest [[extant taxon|extant]] theropod is the [[common ostrich]] (see birds, below).
;Armored dinosaurs ([[Thyreophora]])
:The largest [[thyreophora]]ns were ''[[Ankylosaurus]]'' and ''[[Stegosaurus]]'', from the Late Cretaceous and Late Jurassic periods (respectively) of what is now North America, both measuring up to {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length and estimated to weigh up to 6 tonnes.&lt;ref&gt;[http://www.chemistrydaily.com/chemistry/Stegosaurus Chemistry - Stegosaurus]. Chemistrydaily.com {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160126054040/http://www.chemistrydaily.com/chemistry/Stegosaurus |date=26 January 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sciencekids.co.nz/sciencefacts/dinosaurs/ankylosaurus.html Ankylosaurus Facts]. sciencekids.co.nz&lt;/ref&gt;
;Ornithopods ([[Ornithopoda]])
:The largest ornithopods were the [[hadrosaur]]ids ''[[Shantungosaurus]]'', a late Cretaceous dinosaur found in the Shandong Peninsula of China, and ''[[Magnapaulia]]'' from the late Cretaceous of North America. Both species are known from fragmentary remains but are estimated to have reached over {{convert|15|m|ft|abbr=on}} in length&lt;ref name=XZetal07&gt;{{Cite journal | last1 = Zhao | first1 = M. Z. | last2 = Zhang | first2 = H. Z. | doi = 10.1007/s10114-005-0808-x | title = The weighted transience and recurrence of Markov processes | journal = Acta Mathematica Sinica, English Series | volume = 23 | pages = 111–126 | year = 2006 | s2cid = 119700784 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WJM81&gt;{{cite journal|last=Morris |first=William J. |year=1981 |title=A new species of hadrosaurian dinosaur from the Upper Cretaceous of Baja California: ''Lambeosaurus laticaudus'' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1981-03_55_2/page/453 |jstor=1304231|journal=Journal of Paleontology |volume=55 |issue=2 |pages=453–462}}&lt;/ref&gt; and were likely the heaviest non-sauropod dinosaurs, estimated at over 23&amp;nbsp;tonnes.&lt;ref name=WJM81/&gt;
;Ceratopsians ([[Ceratopsia]])
:The largest [[ceratopsia]]ns were ''[[Triceratops]]'' and its ancestor ''[[Eotriceratops]]'' from the late Cretaceous of North America. Both estimated to have reached about {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length&lt;ref name=&quot;Dodhorned&quot;&gt;{{cite book|title=The Horned Dinosaurs|year=1996|author=Dodson, P.|publisher=Princeton University Press, Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-02882-8|url=https://archive.org/details/horneddinosaursn00dods_0}}&lt;/ref&gt; and weighed 12&amp;nbsp;tonnes.&lt;ref name=&quot;Alexander&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Alexander | first1 = R. M. | doi = 10.1111/j.1096-3642.1985.tb00871.x | title = Mechanics of posture and gait of some large dinosaurs | journal = Zoological Journal of the Linnean Society | volume = 83 | pages = 1–25| year = 1985 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wuetal2007&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Wu | first1 = X. C. | last2 = Brinkman | first2 = D. B. | last3 = Eberth | first3 = D. A. | last4 = Braman | first4 = D. R. | title = A new ceratopsid dinosaur (Ornithischia) from the uppermost Horseshoe Canyon Formation (upper Maastrichtian), Alberta, Canada | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_2007-09_44_9/page/1243 | doi = 10.1139/E07-011 | journal = Canadian Journal of Earth Sciences | volume = 44 | issue = 9 | pages = 1243–1265 | year = 2007 | bibcode = 2007CaJES..44.1243W }}&lt;/ref&gt;

====Birds (Aves)====
{{main|List of largest birds}}
[[File:Strauss m Tanzania.jpg|thumb|The [[common ostrich]] is the largest living bird.]]
The largest living [[bird]], a member of the [[Struthioniformes]], is the [[common ostrich]] (''Struthio camelus''), from the plains of [[Africa]]. A large male ostrich can reach a height of {{convert|2.8|m|ft|abbr=on}} and weigh over {{convert|156|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;birding&quot;&gt;[http://www.birding.com/birdrecords1.asp birding.com] records {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070302004911/http://www.birding.com/birdrecords1.asp |date=2 March 2007 }}&lt;/ref&gt; A mass of {{convert|200|kg|lb|abbr=on}} has been cited for the common ostrich but no wild ostriches of this weight have been verified.&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.avianmedicine.net/ampa/48.pdf Avian Medicine: Principles and Application]. avianmedicine.net {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090419061330/http://www.avianmedicine.net/ampa/48.pdf |date=19 April 2009 }}&lt;/ref&gt; Eggs laid by the ostrich can weigh {{convert|1.4|kg|lb|abbr=on}} and are the largest eggs in the world today.{{Citation needed|date=January 2021}}

The largest bird in the fossil record may be the extinct [[elephant bird]]s (Aepyornithidae) of Madagascar, which were related to the [[Kiwi (bird)|kiwis]]. ''[[Aepyornis]]'' exceeded {{convert|3|m|ft|abbr=on}} in height and {{convert|500|kg|lb|abbr=on}}, while ''[[Vorombe]]'' could reach a similar height and a mass of {{convert|732|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Hansford2018b&quot;&gt;{{cite journal|last1= Hansford|first1=J. P.|last2= Turvey|first2=S. T.|title= Unexpected diversity within the extinct elephant birds (Aves: Aepyornithidae) and a new identity for the world's largest bird|journal= [[Royal Society Open Science]]|volume= 5|issue= 9|date= 26 September 2018|page= 181295|doi=10.1098/rsos.181295|pmc= 6170582|pmid= 30839722|bibcode=2018RSOS....581295H}}&lt;/ref&gt; The last of the elephant birds became extinct about 300 years ago. Of almost exactly the same upper proportions as the largest elephant birds was ''[[Dromornis stirtoni]]'' of [[Australia]], part of a 26,000-year-old group called [[mihirung]]s of the family [[Dromornithidae]].&lt;ref&gt;Murray, Peter F.; Vickers-Rich, Patricia (2004). ''Magnificent Mihirungs: The Colossal Flightless Birds of the Australian Dreamtime''. Indiana University Press. {{ISBN|978-0-253-34282-9}}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous bird was ''[[Brontornis]]'', an extinct flightless bird from [[South America]] which reached a weight of {{convert|350|to|400|kg|lb|abbr=on}} and a height of about {{convert|2.8|m|ftin|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Alvarenga, H.; Chiappe, L.; Bertelle, S. (3 May 2011), ''Phorusrhacids: the Terror Birds'', in Dyke, G.; Kaiser, G., Living Dinosaurs: The Evolutionary History of Modern Birds, Wiley, pp. 187–208, {{ISBN|978-0-470-65666-2}}&lt;/ref&gt; The tallest carnivorous bird was ''[[Kelenken]]'', which could reach 3 to 3.2 meters in height and 220 to 250 kilograms. The tallest bird ever was the [[giant moa]] (''Dinornis maximus''), part of the moa family of [[New Zealand]] that went [[extinct]] around 1500 AD. This particular species of moa stood up to {{convert|3.7|m|ft|abbr=on}} tall,&lt;ref name=birding/&gt; but weighed about half as much as a large elephant bird or [[mihirung]] due to its comparatively slender frame.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

The heaviest bird ever capable of flight was ''[[Argentavis magnificens]]'', the largest member of the now extinct [[family (biology)|family]] [[Teratornithidae]], found in Miocene-aged fossil beds of Argentina, with a wingspan up to {{convert|5.5|m|ft|abbr=on}}, a length of up to {{convert|1.25|m|ft|abbr=on}}, a height on the ground of up to {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} and a body weight of at least {{convert|71|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Chatterjee | first1 = S. | last2 = Templin | first2 = R. J. | last3 = Campbell | first3 = K. E. | doi = 10.1073/pnas.0702040104 | title = The aerodynamics of Argentavis, the world's largest flying bird from the Miocene of Argentina | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 104 | issue = 30 | pages = 12398–12403 | year = 2007 | pmid = 17609382| pmc = 1906724| bibcode = 2007PNAS..10412398C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka 10624–10629&quot;&gt;{{cite journal|title=Flight performance of the largest volant bird|first=Daniel T.|last=Ksepka|date=22 July 2014|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=29|pages=10624–10629|doi=10.1073/pnas.1320297111|pmid=25002475|pmc=4115518|bibcode=2014PNAS..11110624K|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ''[[Pelagornis sandersi]]'' is thought to have had an even larger wingspan of about {{convert|6.1|-|7.4|m|ft|abbr=on}}, but is only about {{convert|22|-|40|kg|lb|abbr=on}}, half the mass of the former.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/pelagornis-sandersi-worlds-biggest-bird-was-twice-big-albatross-24ft-wingspan-1455666|title=Pelagornis Sandersi: World's Biggest Bird Was Twice as Big as Albatross with 24ft Wingspan|first=Hannah|last=Osborne|date=7 July 2014|website=ibtimes.co.uk|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka 10624–10629&quot;/&gt;

=====Heaviest living bird species=====
The following is a list of the heaviest living bird species based on maximum reported or reliable mass, but average weight is also given for comparison. These species are almost all flightless, which allows for these particular birds to have denser bones and heavier bodies. Flightless birds comprise less than 2% of all living bird species.{{Citation needed|date=January 2021}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Binomial name
! Average mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Average total length&lt;br /&gt;[cm (ft)]
! [[Bird flight|Flighted]]
|-
| 1 || [[Common ostrich]] ||''Struthio camelus''|| 104 (230)&lt;ref name= Davies&gt;Davies, Stephen, ''Ratites and Tinamous''. Oxford University Press (2002), {{ISBN|978-0-19-854996-3}}&lt;/ref&gt; || 156.8 (346)&lt;ref name= Davies/&gt; || 210 (6.9)&lt;ref name= Handbook1&gt;del Hoyo, et al.,''Handbook of the Birds of the World. Volume 1: Ostrich to Ducks''. Lynx Edicons (1992), {{ISBN|978-84-87334-10-8}}&lt;/ref&gt; || No
|-
| 2 || [[Somali ostrich]] ||''Struthio molybdophanes''|| 90 (200)&lt;ref name= Davies/&gt; || 130 (287){{Citation needed|date=May 2016}} || 200 (6.6)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 3 || [[Southern cassowary]] ||''Casuarius casuarius''|| 45 (99)&lt;ref name= Davies/&gt; || 85 (190)&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kofron | first1 = Christopher P. | year = 1999 | title = Attacks to humans and domestic animals by the southern cassowary (Casuarius casuarius johnsonii) in Queensland, Australia | journal = Journal of Zoology | volume = 249 | issue = 4| pages = 375–381 | doi = 10.1111/j.1469-7998.1999.tb01206.x }}&lt;/ref&gt; || 155 (5.1)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 4 || [[Northern cassowary]] ||''Casuarius unappendiculatus''|| 44 (97)&lt;ref name= Davies/&gt; || 75 (170)&lt;ref name= Davies/&gt; || 149 (4.9)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 5 || [[Emu]] ||''Dromaius novaehollandiae''|| 33 (73)&lt;ref name= Davies/&gt;&lt;ref name = &quot;CRC&quot;&gt;''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), {{ISBN|978-0-8493-4258-5}}.&lt;/ref&gt; || 70 (150){{Citation needed|date=May 2016}} || 153 (5)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 6 || [[Emperor penguin]] ||''Aptenodytes forsteri''|| 31.5 (69)&lt;ref name= Handbook1/&gt;&lt;ref name= Penguin&gt;Marion, Remi, ''Penguins: A Worldwide Guide''. Sterling Publishing Co. (1999), {{ISBN|0-8069-4232-0}}&lt;/ref&gt; || 46 (100)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 114 (3.7)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 7 || [[Greater rhea]] ||''Rhea americana''|| 23 (51)&lt;ref name = &quot;CRC&quot;/&gt; || 40 (88)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 134 (4.4)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 8 || [[Domestic turkey|Domestic turkey/wild turkey]] ||''Meleagris gallopavo''|| 13.5 (29.8) &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-big-turkeys-were-then-and-now-2015-11|title=The turkeys we eat today weigh twice as much as they did a few decades ago|first=Tanya Lewis, Lydia|last=Ramsey|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; || 39 (86)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://extension.illinois.edu/turkey/turkey_facts.cfm|title=Turkey Facts - Turkey for Holidays - University of Illinois Extension|website=extension.illinois.edu|access-date=2 September 2022|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708042633/http://extension.illinois.edu/turkey/turkey_facts.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|| 100 - 124.9 (3.3 – 4.1){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 9 || [[Dwarf cassowary]] ||''Casuarius bennetti''|| 19.7 (43)&lt;ref name= Davies/&gt; || 34 (75)&lt;ref name= Davies/&gt; || 105 (3.4){{Citation needed|date=May 2016}} || No
|-
| 10 || [[Lesser rhea]] ||''Rhea pennata''|| 19.6 (43)&lt;ref name= Davies/&gt; || 28.6 (63)&lt;ref name= Davies/&gt; || 96 (3.2)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 11 || [[Mute swan]] ||''Cygnus olor''|| 11.87 (26.2) || 23 (51) || 100-130 (3.3 - 4.3)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || Yes
|-
| 12 || [[Great bustard]] ||''Otis tarda''|| 10.6 (23.4){{Citation needed|date=May 2016}} || 21 (46)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 115 (3.8){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 13 || [[King penguin]] ||''Aptenodytes patagonicus''|| 13.6 (30)&lt;ref name= Handbook1/&gt;&lt;ref name = Penguin/&gt; || 20 (44)&lt;ref&gt;[http://www.authorstream.com/Presentation/dawnvea09-169623-Leopard-Seals-group-Penguin-Slideshow-g-Entertainment-ppt-powerpoint/ Leopard Seals Group Penguin Slideshow Ppt Presentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218024251/http://www.authorstream.com/Presentation/dawnvea09-169623-Leopard-Seals-group-Penguin-Slideshow-g-Entertainment-ppt-powerpoint/ |date=18 February 2018 }}. Authorstream.com (31 March 2009)&lt;/ref&gt; || 92 (3){{Citation needed|date=May 2016}} || No
|-
| 14 || [[Kori bustard]] ||''Ardeotis kori''|| 11.4 (25.1)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 20 (44.1){{Citation needed|date=May 2016}} || 150 (5)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || Yes
|-
| 15 || [[Trumpeter swan]] ||''Cygnus buccinator''|| 11.6 (25.1) || 17.2 (38) || 138 - 165 (4.5 - 5.4) || Yes
|-
| 16 || [[Wandering albatross]] ||''Diomedea exulans''|| 11.9 (24) || 16.1 (38)&lt;ref&gt;Wood, Gerald (1983). The Guinness Book of Animal Facts and Feats. {{ISBN|978-0-85112-235-9}}.&lt;/ref&gt; || 107 - 135 (3.5 - 4.4) || Yes
|-
| 17 || [[Whooper swan]] ||''Cygnus cygnus''|| 11.4 (25) || 15.5 (32) || 140 - 165 (4.5 - 5.4) || Yes
|-
| 18 || [[Dalmatian pelican]] ||''Pelecanus crispus''|| 11.5 (25) || 15 (33.1){{Citation needed|date=May 2016}} || 183 (6){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 19 || [[Andean condor]] ||''Vultur gryphus''|| 11.3 (25)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;&gt;del Hoyo, J; Elliot, A; Sargatal, J (1996). Handbook of the Birds of the World 3. Barcelona: Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-20-2}}.&lt;/ref&gt; || 14.9 (33)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || 100 - 130 (3.3 - 4.3)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || Yes
|}

===Amphibians (Amphibia)===
[[File:Andrias japonicus cropped.jpg|thumb|A [[giant salamander]], the largest living [[amphibian]].]]
The largest living [[amphibian]] is the [[South China giant salamander]] (''Andrias sligoi''). Formerly considered [[conspecific]] with the [[Chinese giant salamander]] (''A. davidianus''), the maximum size of this nearly human-sized river-dweller is {{convert|64|kg|lb|abbr=on}} and almost {{convert|1.83|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Before [[amniote]]s became the dominant [[tetrapod]]s, several giant amphibian proto-tetrapods existed and were certainly the dominant animals in their ecosystems. The largest known was the [[crocodile]]-like ''[[Prionosuchus]]'', which reached a length of {{convert|9|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Cox, C. B. |author2=Hutchinson, P. |year=1991 |title=Fishes and amphibians from the Late Permian Pedrado Fogo Formation of northern Brazil |journal=Palaeontology |volume=34 |pages=561–573 |id={{INIST|19854877}} |url=http://palaeontology.palass-pubs.org/pdf/Vol%2034/Pages%20561-573.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324051815/http://palaeontology.palass-pubs.org/pdf/Vol%2034/Pages%20561-573.pdf |archive-date=24 March 2012 }}&lt;/ref&gt;

;Frogs ([[Frog|Anura]])
[[File:Cane-toad.jpg|thumb|The massive and destructive [[cane toad]] ranks as the largest toad in the world.]]
:The largest member of the largest order of [[amphibian]]s is the African [[goliath frog]] (''Conraua goliath''). The maximum size this species is verified to attain is a weight of {{convert|3.8|kg|lb|abbr=on}} and a snout-to-vent length of {{convert|39|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest of the [[toad]]s, the [[cane toad]] (''Rhinella marina''), is also the second largest member of the frog order. This infamous, often invasive species can grow to maximum mass of {{convert|2.65|kg|lb|abbr=on}} and measure a maximum of {{convert|33|cm|in|abbr=on}} from snout-to-vent.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Rivaling the previous two species, the [[African bullfrog]] (''Pyxicephalus adspersus'') can range up to a weight of {{convert|2|kg|lb|abbr=on}} and {{convert|25.5|cm|in|abbr=on}} from snout to vent.&lt;ref&gt;[http://www.honoluluzoo.org/african_bullfrog.htm African Bullfrog]. Honoluluzoo.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110903062023/http://www.honoluluzoo.org/african_bullfrog.htm |date=3 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Another large frog is the largest frog in [[North America]], the [[American bullfrog]], which can reach weights of up to {{convert|0.8|kg|lb|abbr=on}} and snout-to-vent-length (SVL) of {{convert|20|cm|in|abbr=on}}. However, the toad ''[[Beelzebufo ampinga]]'', found in fossil from the [[Cretaceous]] era in what is now Madagascar, was estimated to grow to {{convert|41|cm|in|abbr=on}} long and weigh up to {{convert|4.5|kg|lb|abbr=on}}, making it the largest frog ever known.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080220010642/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/02/080218-giant-frog.html Giant &quot;Frog From Hell&quot; Fossil Found in Madagascar]. News.nationalgeographic.com (28 October 2010)&lt;/ref&gt; But in more recent studies, animals of this species have been estimated to have grown to at least {{convert|23.2|cm|in|1|abbr=on}} (snout-vent length), which is around the size a modern [[African bullfrog]] can reach.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Susan E. |last2=Groenke |first2=Joseph R. |last3=Jones |first3=Marc E. H. |last4=Turner |first4=Alan H. |last5=Krause |first5=David W. |title=New Material of Beelzebufo, a Hyperossified Frog (Amphibia: Anura) from the Late Cretaceous of Madagascar |journal=PLOS ONE |date=28 January 2014 |volume=9 |issue=1 |pages=e87236 |doi=10.1371/journal.pone.0087236 |pmid=24489877 |pmc=3905036 |bibcode=2014PLoSO...987236E |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  The largest [[Hylidae|tree frog]] is the Australasian [[white-lipped tree frog]] (''Litoria infrafrenata''), the females of which can reach a length of {{convert|14|cm|in|abbr=on}} from snout to vent and can weigh up to {{convert|115|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.theanimalfiles.com/amphibians/frogs/white_lipped_tree_frog.html White Lipped Tree Frog]. The Animal Files&lt;/ref&gt; The family Leptodactylidae, one of the most diverse anuran families, also has some very large members. The largest is the [[Surinam horned frog]] (''Ceratophrys cornuta''), which can reach {{convert|20|cm|in|abbr=on}} in length from snout to vent and weigh up to {{convert|0.48|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://bullafina.com/video/videos/dCN4QaGtDoE/1/1/-leptodactylidae/Surinam-horned-frog-(Ceratophrys-cornuta) Surinam horned frog (Ceratophrys cornuta) – Videos Peru – Peru Videos]. Bullafina.com (11 June 2008) {{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; While not quite as large as ''Ceratophrys cornuta'', ''[[Leptodactylus pentadactylus]]'' is often heavier; it can reach {{convert|18.5|cm|in|abbr=on}} long and weigh {{convert|0.60|kg|lb|abbr=off}}. The largest [[Dendrobatidae|dendrobatid]] is the Colombian [[golden poison frog]] (''Phyllobates terribilis''), which can attain a length of {{convert|6|cm|in|abbr=on}} and nearly {{convert|28.3|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100207174351/http://animals.nationalgeographic.com/animals/amphibians/golden-poison-dart-frog/ Golden Poison Dart Frogs, Golden Poison Dart Frog Pictures, Golden Poison Dart Frog Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; Most frogs are classified under the suborder [[Neobatrachia]], although nearly 200 species are part of the suborder [[Mesobatrachia]], or ancient frogs. The largest of these are the little-known ''[[Brachytarsophrys]]'' or Karin Hills frogs, of South Asia, which can grow to a maximum snout-to-vent length of {{convert|17|cm|in|abbr=on}} and a maximum weight of {{convert|0.54|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Zweifel, Richard G. (1998). Cogger, H. G. and Zweifel, R. G.. ed. ''Encyclopedia of Reptiles and Amphibians''. San Diego: Academic Press. {{ISBN|0-12-178560-2}}.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Rank
!Binomial name
!Maximum mass
!Maximum snout-vent length
!Family
|-
|1
|[[Goliath frog|Conraua goliath]]
|3.3kg (7.3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Goliath Frog {{!}} San Diego Zoo Animals &amp; Plants |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/goliath-frog |access-date=2024-09-23 |website=animals.sandiegozoo.org}}&lt;/ref&gt;
|35cm (14 in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Conraua|Conrauidae]]
|-
|2
|[[Calyptocephalella|Calyptocephalella gayi]]
|3kg (6.6lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-12-19 |title=Helmeted Water Toad (Calyptocephalella gayi) - |url=https://gonefroggin.com/2016/12/19/helmeted-water-toad-calyptocephalella-gayi/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|32cm (12.5in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Calyptocephalellidae|Calyptocephalella]]
|-
|3
|[[Telmatobius macrostomus]]
|2kg (5lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Junín Giant Frog (Telmatobius macrostomus) |url=https://www.inaturalist.org/taxa/135145-Telmatobius-macrostomus |access-date=2024-09-23 |website=iNaturalist |language=en}}&lt;/ref&gt;
|30cm (12in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Telmatobius|Telmatobiidae]]
|-
|4
|[[Blyth's river frog|Limnonectes blythii]]
|1.8kg (3.8lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blyth's River Frog (Limnonectes blythii) |url=https://uk.inaturalist.org/taxa/25938-Limnonectes-blythii |access-date=2024-09-23 |website=iNaturalist United Kingdom |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|25cm (10in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Dicroglossidae]]
|-
|5
|[[Cane toad|Rhinella marina]]
|1.5kg (3.3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pacific |first=Aquarium of the |title=Cane Toad |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/cane_toad/#:~:text=sides,%20and%20legs.-,Females%20are%20about%2010-18%20cm%20(4-7%20in,the%20size%20of%20their%20mouths. |access-date=2024-09-23 |website=www.aquariumofpacific.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
|23cm (9.4in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[True toad|Bufonidae]]
|-
|6
|[[African bullfrog|Pyxicephalus adspursus]]
|1.4kg (3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=African bullfrog |url=https://kids.britannica.com/kids/article/African-bullfrog/601948 |access-date=2024-09-23 |website=Britannica Kids |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|22cm (9in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Pyxicephalidae]]
|-
|7
|[[Leptodactylus fallax|Leptodactylus falax]]
|1kg (2.2b)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mountain Chicken |url=https://stlzoo.org/animals/amphibians/frogs-toads/mountain-chicken#:~:text=Mountain%20chickens%20are%20frogs!,they%20secrete%20for%20their%20eggs. |access-date=2024-09-23 |website=Saint Louis Zoo |language=en}}&lt;/ref&gt;
|22cm (9in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Leptodactylidae]]
|-
|8
|[[American bullfrog|Lithobates catesbeianus]]
|0.8kg (1.7lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-10-10 |title=American Bullfrog {{!}} National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/amphibians/facts/american-bullfrog |access-date=2024-09-23 |website=Animals |language=en}}&lt;/ref&gt;
|20cm (8in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[True frog|Ranidae]]
|-
|9
|[[Surinam horned frog|Ceratophrys cornuta]]
|0.5kg (1.1lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.theanimalfacts.com/amphibians/surinam-horned-frog/ |access-date=2024-09-23 |website=www.theanimalfacts.com}}&lt;/ref&gt;
|20cm (8in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Ceratophryidae]]
|-
|10
|[[Smoky jungle frog|Lepdodactylus pentadactylus]]
|0.4kg (0.8lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Smoky Jungle Frog |url=https://binderparkzoo.org/animal/smoky-jungle-frog/ |access-date=2024-09-23 |website=Binder Park Zoo |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|17cm (7in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Leptodactylidae|Leptodacylidae]]
|}
:
;Caecilians ([[Gymnophiona]])
:The largest of the worm-like [[caecilians]] is the Colombian Thompson's caecilian (''[[Caecilia thompsoni]]''), which reaches a length of {{convert|1.5|m|ft|abbr=on}}, a width of about {{convert|4.6|cm|in|abbr=on}} and can weigh up to about {{convert|1|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Salamanders ([[Urodela]])
:Besides the previously mentioned Chinese and South China giant salamanders, the closely related [[Japanese giant salamander]] (''Andrias japonicus'') is also sometimes cited as the largest living amphibian, but salamanders of a greater size than {{convert|1.53|m|ft|abbr=on}} and {{convert|36|kg|lb|abbr=on}} have never been verified for this species. Another giant of the amphibian world is the North American [[hellbender]] (''Cryptobranchus alleganiensis''), which can measure up to {{convert|0.76|m|ft|abbr=on}}. The recently described [[Siren reticulata|reticulated siren]] of the southeastern United States rivals the hellbender in size, although it is more lean in build.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/extinction-countdown/swampy-thing-the-giant-new-salamander-species-discovered-in-florida-and-alabama/|title=Swampy Thing: The Giant New Salamander Species Discovered in Florida and Alabama|last=Platt|first=John R.|website=Scientific American Blog Network|language=en|access-date=19 December 2018}}&lt;/ref&gt; The largest of the newts is the [[Iberian ribbed newt]] (''Pleurodeles waltl''), which can grow up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080720131540/http://www.buzzle.com/articles/the-largest-newt-as-a-pet.html The Largest Newt As a Pet]}}. Buzzle.com&lt;/ref&gt;

===Fish===
{{main|List of largest fish}}

==Invertebrate chordates==

===Tunicates (Tunicata)===
{{further|Tunicata}}
The largest tunicate is ''[[Synoicum pulmonaria]]'', found at depths of {{convert|20|and|40|m|ft|0}}, and are up to 14 centimetres (6&amp;nbsp;in) in diameter. It is also present in the northwestern Atlantic Ocean, around the coasts of Greenland and Newfoundland, but is less common here than in the east, and occurs only at depths between {{convert|10|and|13|m|ft|0}}.&lt;ref name=DORIS&gt;{{cite web |url=http://doris.ffessm.fr/fiche2.asp?fiche_numero=2797 |title=''Synoicum pulmonaria'' (Ellis &amp; Solander, 1786) |author1=André, Frédéric |author2=Tourenne, Murielle |author3=Foveau, Aurélie |date=8 August 2011 |publisher=DORIS |language=fr |access-date=26 July 2015}}&lt;/ref&gt;

;Entergonas ([[Enterogona]])
:The largest entergona is ''[[Synoicum pulmonaria]]'' it is usually found at depths between about {{convert|20|and|40|m|ft|0}} and can grow to over a metre (yard) in length. It is also present in the northwestern Atlantic Ocean, around the coasts of Greenland and Newfoundland, but is less common here than in the east, and occurs only at depths between {{convert|10|and|13|m|ft|0}}.&lt;ref name=DORIS /&gt;
;Pleurogonas ([[Pleurogona]])
:The largest pleurogona is ''[[Pyura pachydermatina]]'' .&lt;ref name=Lambert&gt;{{cite journal |author1=Lambert, Gretchen |author2=Lambert, Charles C. |year=1996 |title=Spicule Formation in the New Zealand Ascidian ''Pyura pachydermatina'' (Chordata, Ascidiacea) |journal=Connective Tissue Research |volume=34 |issue=4 |pages=263–269 |doi=10.3109/03008209609005270|pmid=9084635 }}&lt;/ref&gt; In colour it is off-white or a garish shade of reddish-purple. The stalk is two thirds to three quarters the length of the whole animal which helps distinguish it from certain [[Invasive species|invasive]] tunicates not native to New Zealand such as ''[[Styela clava]]'' and ''[[Pyura stolonifera]]''.&lt;ref name=MPI&gt;{{cite web |url=http://www.biosecurity.govt.nz/pests/pyura |title=''Pyura'' |work=Biosecurity in New Zealand |publisher=Ministry for Primary Industries, New Zealand Government |access-date=19 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209200618/http://www.biosecurity.govt.nz/pests/pyura |archive-date=9 February 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; It is one of the largest species of tunicates and can grow to over a metre (yard) in length.&lt;ref name=Ruppert&gt;{{cite book |title=Invertebrate Zoology |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821 |edition=7th |last1=Ruppert |first1=Edward E. |last2=Fox |first2=Richard, S. |last3=Barnes |first3=Robert D. |year=2004 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-81-315-0104-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/941 941] }}&lt;/ref&gt;
;Aspiraculates ([[Aspiraculata]])
:The largest aspiraculate is ''[[Oligotrema]]'' large and surrounded by six large lobes; the cloacal syphon is small. They live exclusively in deep water and range in size from less than one inch (2 cm) to 2.4 inches (6 cm).

====Thaliacea====
[[File:Pyrosoma_atlanticum.JPG|thumb|right|The ''[[Pyrosoma atlanticum]]'' is the largest thaliacean.]]
The largest [[thaliacea]]n, ''[[Pyrosoma atlanticum]]'', is cylindrical and can grow up to 60&amp;nbsp;cm (2&amp;nbsp;ft) long and 4–6&amp;nbsp;cm wide. The constituent [[zooid]]s form a rigid tube, which may be pale pink, yellowish, or bluish. One end of the tube is narrower and is closed, while the other is open and has a strong diaphragm. The outer surface or test is gelatinised and dimpled with backward-pointing, blunt processes. The individual zooids are up to {{cvt|8.5|mm|in}} long and have a broad, rounded branchial sac with [[gill]] slits. Along the side of the branchial sac runs the [[endostyle]], which produces [[mucus]] filters. Water is moved through the gill slits into the centre of the cylinder by [[Cilium|cilia]] pulsating rhythmically. [[Plankton]] and other food particles are caught in mucus filters in the processes as the colony is propelled through the water. ''P. atlanticum'' is bioluminescent and can generate a brilliant blue-green light when stimulated.&lt;ref name=JelliesZone/&gt;&lt;ref&gt;[http://species-identification.org/species.php?species_group=zmns&amp;id=588 ''Pyrosoma atlanticum''] Marine Species Identification Portal. Retrieved 11 November 2011.&lt;/ref&gt;

;Doliolida ([[Doliolida]])
:The largest doliolida is ''[[Doliolida]]'' &lt;ref&gt;[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&amp;id=137212 Doliolida] World Register of Marine Species. Retrieved 17 November 2011.&lt;/ref&gt; The doliolid body is small, typically 1–2&amp;nbsp;cm long, and barrel-shaped; it features two wide [[siphon]]s, one at the front and the other at the back end, and eight or nine circular [[muscle]] strands reminiscent of barrel bands. Like all [[tunicate]]s, they are [[filter feeder]]s. They are free-floating; the same forced flow of water through their bodies with which they gather [[plankton]] is used for propulsion - not unlike a tiny [[ramjet]] engine. Doliolids are capable of quick movement. They have a complicated [[biological life cycle|lifecycle]] consisting of sexual and asexual generations. They are nearly exclusively tropical animals, although a few species are found as far north as northern [[California]].{{Citation needed|date=January 2021}}
;Salps ([[Salpida]])
:The largest salp is ''[[Cyclosalpa bakeri]]'' 15cm (6ins) long. There are openings at the anterior and posterior ends of the cylinder which can be opened or closed as needed. The bodies have seven transverse bands of muscle interspersed by white, translucent patches. A stolon grows from near the endostyle (an elongated glandular structure producing mucus for trapping food particles). The stolon is a ribbon-like organ on which a batch of aggregate forms of the animal are produced by [[budding]]. The aggregate is the second, colonial form of the salp and is also gelatinous, transparent and flabby. It takes the shape of a radial whorl of individuals up to about 20cm (4in) in diameter. It is formed of approximately 12 [[zooid]]s linked side by side in a shape that resembles a crown.&lt;ref name=JelliesZone&gt;[http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/cyclosalpa-bakeri/ ''Cyclosalpa bakeri'' - Ritter, 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321094842/http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/cyclosalpa-bakeri/ |date=21 March 2016 }} JelliesZone, by David Wrobel. Retrieved 10 April 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Salps&gt;[http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/ Pelagic Tunicates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623020144/http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/ |date=23 June 2016 }} JelliesZone, by David Wrobel. Retrieved 10 April 2016.&lt;/ref&gt; are largest thetyses: ''[[Thetys vagina]]'' Individuals can reach up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} long.{{Citation needed|date=January 2021}}
;Larvaceans ([[Larvacea]])
:The largest larvacean is ''[[Larvacea|Appendicularia]]'' {{convert|1|cm|abbr=on}} in body length (excluding the tail).{{Citation needed|date=January 2021}}

===Cephalochordates (Leptocardii)===
{{further|Leptocardii}}
The largest lancelet is the [[Branchiostoma lanceolatum|European lancelet]] (''Branchiostoma lanceolatum'') &quot;primitive fish&quot;. It can grow up to 6&amp;nbsp;cm (2.5&amp;nbsp;in) long.&lt;ref&gt;[http://species-identification.org/species.php?species_group=zmns&amp;id=589 ''Branchiostoma lanceolatum''] Marine Species Information Portal. Retrieved 14 November 2011.&lt;/ref&gt;

==Invertebrate non-chordates==

===Echinoderms (Echinodermata)===
[[Image:Reef1118 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|At up to {{convert|3|m|ft|abbr=on}} long, the sea cucumber ''[[Synapta maculata]]'' is the longest known echinoderm.]]
The largest species of [[echinoderm]] in terms of bulk is probably the [[starfish]] species ''[[Thromidia gigas]]'', of the class [[Asteroidea]], which reaches a weight of over {{convert|6|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;Mah Largest&quot;&gt;{{cite web |url=http://echinoblog.blogspot.fr/2008/07/what-are-worlds-largest-starfish.html |title=What Are the World's LARGEST Starfish? |last1=Mah |first1=Christopher |date= 27 July 2008|website=The Echinoblog }}&lt;/ref&gt; but it might be beaten by some giant sea cucumbers such as ''[[Thelenota anax]]''. However, at a maximum span of {{convert|63|cm|in|abbr=on}}, ''Thromidia gigas'' is quite a bit shorter than some other echinoderms.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The longest echinoderm known is the conspicuous sea cucumber ''[[Synapta maculata]]'', with a slender body that can extend up to {{convert|3|m|ft|abbr=on}}. In comparison, the biggest sea star is the brisingid sea star ''[[Midgardia xandaros]]'', reaching a span of {{convert|1.4|m|ft|abbr=on}}, despite being quite slender.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; ''[[Evasterias echinosoma]]'' is another giant echinoderm and can measure up to {{convert|1|m|ft|abbr=on}} across and weigh {{convert|5.1|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Crinoids ([[Crinoidea]])
:The largest species of [[crinoid]] is the unstalked feather-star ''[[Heliometra glacialis]]'', reaching a total width of {{convert|78|cm|in|abbr=on}} and an individual arm length of {{convert|35|cm|in|abbr=on}}. A width of {{convert|91.4|cm|in|abbr=on}} was claimed for one unstalked feather-star but is not confirmed.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The genus ''[[Metacrinus]]'' has a stalk span of {{convert|61|cm|in|abbr=on}} but, due to its bulk and multiple arms, it is heavier than ''[[Heliometra]]''.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; In the past, [[crinoids]] grew much larger, and stalk lengths up to {{convert|40|m|ft|abbr=on}} have been found in the fossil record.&lt;ref&gt;Ponsonby, David and Dussart, George ''The Anatomy of the Sea'', Raincoast Books (2005) {{ISBN|0-8118-4633-4}} p. 129&lt;/ref&gt;
;Sea urchins and allies ([[Echinoidea]])
:The largest [[sea urchin]] is the species ''[[Sperosoma giganteum]]'' from the deep northwest Pacific Ocean, which can reach a [[Test (biology)|shell]] width of about {{convert|30|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name=echino&gt;{{cite book|title=Echinoderms - Starfish, Urchins, and Other Echinoderms|author=Gilpin, D.|year=2006|page=[https://archive.org/details/starfishurchinso0000gilp/page/41 41]|publisher=Capstone |isbn=978-0-7565-1611-6|url=https://archive.org/details/starfishurchinso0000gilp/page/41}}&lt;/ref&gt; Another deep sea species ''[[Hygrosoma hoplacantha]]'' is only slightly smaller.&lt;ref name=echino/&gt; The largest species found along the North America coast is the Pacific [[red sea urchin]] (''Mesocentrotus franciscanus'') where the shell can reach {{convert|19|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strongylocentrotus franciscanus|url=http://animaldiversity.org/accounts/Strongylocentrotus_franciscanus/|publisher=Animal Diversity Web|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; If the spines enter into count, the biggest species may be a [[Diadematidae]] like ''[[Diadema setosum]]'', with a test up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}} only, but its spines can reach up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Long-spined black sea urchin|url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/echinodermata/echinoidea/urchin/diadema.htm|publisher=Wild Singapore|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt;
;Sea cucumbers ([[Holothuroidea]])
:The bulkiest species of [[sea cucumber]] are ''[[Stichopus|Stichopus variegatus]]'' and ''[[Thelenota anax]]'', weighing several pounds, being about {{convert|21|cm|in|abbr=on}} in diameter, and reaching a length of {{convert|1|m|ft|abbr=on}} when fully extended. ''[[Synapta maculata]]'' can reach an extended length of {{convert|3|m|ft|abbr=on}}, but is extremely slender (3-5cm) and weigh much less than Stichopodids.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Brittle stars ([[Ophiuroidea]])
:The largest known specimen of [[brittle star]] is the basket star ''[[Gorgonocephalidae|Astrotoma]] agassizii''. This species can grow to have a span of {{convert|1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Sometimes, ''Gorgonocephalus stimpsoni'' is considered the largest but the maximum this species is can measure {{convert|70|cm|in|abbr=on}} and a disk diameter of about {{convert|14.3|cm|in|abbr=on}}. Outside from [[Euryalida|euryalids]], the biggest ophiurid brittle star may be ''[[Ophiopsammus maculata]]'' (6–7 inches).&lt;ref name=&quot;Mah brittle&quot;&gt;{{cite web |url=http://echinoblog.blogspot.fr/2009/04/the-worlds-biggest-brittle-stars.html |title=The World's BIGGEST Brittle Stars! |last1=Mah |first1=Christopher |date= 27 April 2009|website=The Echinoblog }}&lt;/ref&gt;
;Sea stars ([[Asteroidea]])
:The heaviest sea star is ''[[Thromidia gigas]]'' from the [[Indo-Pacific]], which can surpass {{convert|6|kg|lb|abbr=on}} in weight, but only has a diameter of about {{convert|65|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Mah Largest&quot;/&gt;&lt;ref name=echino/&gt; Despite its relatively small disk and weight, the long slender arms of ''[[Midgardia xandaros]]'' from the [[Gulf of California]] makes it the sea star with the largest diameter at about {{convert|4.5|ft|m|abbr=on|order=flip}}.&lt;ref name=echino/&gt; ''[[Mithrodia clavigera]]'' may also become wider than {{convert|1|m|in|abbr=on}} in some cases, with stout arms.{{citation needed|date=December 2016}}

===Flatworms (Platyhelminthes)===
{{further|Platyhelminthes}}
;Monogenean flatworms ([[Monogenea]])
:The largest known members of this group of very small parasites are among the genus of [[capsalids]], ''[[Listrocephalos]]'', reaching a length of {{convert|2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.actaparasitologica.pan.pl/archive/PDF/Kearn.pdf|title=Neoentobdella gen. nov for species of Entobdella Blainville in Lamarck, 1818 (Monogenea, Capsalidae, Entobdellinae) from stingray hosts, with descriptions of two new species|journal=Acta Parasitologica|year= 2005|volume=50|issue=1|pages=32–48}}&lt;/ref&gt;
;Flukes ([[Trematoda]])
:The largest known species of [[Trematoda|fluke]] is ''[[Fasciolopsis buski]]'', which most often attacks [[human]]s and [[livestock]]. One of these flukes can be up to {{convert|7.5|cm|in|abbr=on}} long and {{convert|2|cm|in|abbr=on}} thick.&lt;ref&gt;[http://dpd.cdc.gov/dpdx/html/Fasciolopsiasis.htm DPDx – Fasciolopsiasis]. Dpd.cdc.gov {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927063213/http://dpd.cdc.gov/dpdx/html/Fasciolopsiasis.htm |date=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;
;Tapeworms ([[Cestoda]])
:The largest known species of [[tapeworm]] is the whale tapeworm, ''[[Polygonoporus giganticus]]'', which can grow to over {{convert|30|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;time-1957&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080627143218/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,809356-1,00.html The Persistent Parasites]. [[Time Magazine]] (8 April 1957)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hargis&quot;&gt;Hargis, William J. [http://spo.nwr.noaa.gov/tr25opt.pdf Parasitology and pathology of marine organisms of the world ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015132455/http://spo.nwr.noaa.gov/tr25opt.pdf |date=15 October 2011 }}. [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (1985)&lt;/ref&gt;

===Segmented worms (Annelida)===
The largest of the [[segmented worm]]s (including earthworms, leeches, and polychaetes) is the [[Microchaetus rappi|African giant earthworm]] (''Microchaetus rappi''). Although it averages about {{convert|1.36|m|ft|abbr=on}} in length, this huge worm can reach a length of as much as {{convert|6.7|m|ft|abbr=on}} and can weigh over {{convert|1.5|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.wormdigest.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=102&amp;Itemid=2 The Mighty Worm]. Worm Digest (2 October 2005) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090219141951/http://www.wormdigest.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=102&amp;Itemid=2 |date=19 February 2009 }}&lt;/ref&gt; Only the [[giant Gippsland earthworm]], ''Megascolides australis'', and a few giant [[polychaete]]s, including the notorious ''[[Eunice aphroditois]]'', reach nearly comparable sizes, reaching {{convert|4|and|3.6|m|ft|abbr=on}}, respectively.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

===Ribbon worms (Nemertea)===
The largest [[nemertean]] is the [[bootlace worm]], ''Lineus longissimus''. A specimen found washed ashore on a beach in [[St. Andrews]], [[Scotland]] in 1864 was recorded at a length of {{convert|55|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[[Mark Carwardine|Carwardine, M.]] 1995. ''The Guinness Book of Animal Records''. Guinness Publishing. p. 232.&lt;/ref&gt;

===Mollusks (Mollusca)===
[[File:Giant squid melb aquarium03.jpg|thumb|320px|A {{convert|7|m|ft|abbr=on}} giant squid, the second largest of all invertebrates, encased in ice in the [[Melbourne Aquarium]].]]
Both the largest mollusks and the largest of all [[invertebrate]]s (in terms of mass) are the largest squids. The [[colossal squid]] (''Mesonychoteuthis hamiltoni'') is projected to be the largest invertebrate.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070225081846/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070222-squid-pictures.html Photo in the News: Colossal Squid Caught off Antarctica]. News.nationalgeographic.com (28 October 2010)&lt;/ref&gt; Current estimates put its maximum size at {{convert|12|to|14|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|750|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unmuseum.org/colossalsquid.htm|title=The UnMuseum - The Colossal Squid|website=www.unmuseum.org|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt; based on analysis of smaller specimens. In 2007, authorities in New Zealand announced the capture of the largest known colossal squid specimen. It was initially thought to be {{convert|10|m|ft|abbr=on}} and {{convert|450|kg|lb|abbr=on}}. It was later measured at {{convert|4.2|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|495|kg|lb|abbr=on}} in weight. The mantle was {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}} long when measured.&lt;ref name=&quot;NZ_Herald_10430435&quot;&gt;Kathy Marks. [http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10430435 NZ's colossal squid to be microwaved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125549/http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10430435 |date=29 September 2007 }}. [[The New Zealand Herald]] (23 March 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://squid.tepapa.govt.nz/the-squid-files/article/how-big-is-the-colossal-squid|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062907/http://squid.tepapa.govt.nz/the-squid-files/article/how-big-is-the-colossal-squid|url-status=dead|archive-date=17 December 2008|website=Te papa|title=How big is the colossal squid?}}&lt;/ref&gt;

The [[giant squid]] (''Architeuthis dux'') was previously thought to be the largest squid, and while it is less massive and has a smaller mantle than the colossal squid, it may exceed the colossal squid in overall length including tentacles. One giant squid specimen that washed ashore in 1878 in [[Newfoundland (island)|Newfoundland]] reportedly measured {{convert|16.8|m|ft|abbr=on}} in total length (from the tip of the mantle to the end of the long tentacles), head and body length {{convert|6.1|m|ft|abbr=on}}, {{convert|4.6|m|ft|abbr=on}} in circumference at the thickest part of mantle, and weighed about {{convert|900|kg|lb|abbr=on}}. This specimen is still often cited as the largest invertebrate that has ever been examined.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=156 Giant Squids, Architeuthis dux]. Marinebio.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100116185537/http://animals.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/giant-squid Giant Squid, Giant Squid Pictures, Giant Squid Facts]. Animals.nationalgeographic.com (4 December 2006)&lt;/ref&gt; However, no animals approaching this size have been scientifically documented and, according to giant squid expert [[Steve O'Shea]], such lengths were likely achieved by greatly stretching the two tentacles like elastic bands.&lt;ref name=OShea&gt;O'Shea, S. 2003. [http://www.tonmo.com/science/public/giantsquidfacts.php &quot;Giant Squid and Colossal Squid Fact Sheet&quot;.] The Octopus News Magazine Online.&lt;/ref&gt;

;Aplacophorans (Aplacophora)
:The largest known of these worm-like, shell-less [[mollusk]]s are represented in the genus ''[[Epimenia]]'', which can reach {{convert|30|cm|in|abbr=on}} long. Most aplacophorans are less than {{convert|5|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Salvini-Plawen | first1 = L. V. | title = Systematic Revision of the Epimeniidae (Mollusca: Solenogastres) | doi = 10.1093/mollus/63.2.131 | journal = Journal of Molluscan Studies | volume = 63 | issue = 2 | pages = 131–155 | year = 1997 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
;Chitons (Polyplacophora)
:The largest of the [[chiton]]s is the [[gumboot chiton]], ''Cryptochiton stelleri'', which can reach a length of {{convert|33|cm|in|abbr=on}} and weigh over {{convert|2|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.adfg.alaska.gov/static/species/speciesinfo/_aknhp/Gumboot_Chiton.pdf Gumboot Chiton]. alaska.gov&lt;/ref&gt;
[[File:Giant clam black&amp;white komodo.jpg|thumb|200px|The mouth of a mostly hidden [[giant clam]], the largest bivalve]]
;Bivalves (Bivalvia)
:The largest of the [[bivalve]] [[mollusk]]s is the [[giant clam]], ''Tridacna gigas''. Although even larger sizes have been reported for this passive animal, the top verified size was for a specimen from the [[Great Barrier Reef]]. This creature weighed {{convert|270|kg|lb|abbr=on}}, had an axial length of {{convert|1.14|m|ft|abbr=on}} and depth of {{convert|0.75|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest bivalve ever was ''[[Platyceramus platinus]]'', a [[Cretaceous]] giant that reached an axial length of up to 3&amp;nbsp;m (nearly 10&amp;nbsp;ft).&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Kauffman | first1 = E. G. | last2 = Harries | first2 = P. J. | last3 = Meyer | first3 = C. | last4 = Villamil | first4 = T. | last5 = Arango | first5 = C. | last6 = Jaecks | first6 = G. | title = Paleoecology of Giant Inoceramidae (Platyceramus) on a Santonian (Cretaceous) Seafloor in Colorado | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_2007-01_81_1/page/64 | journal = Journal of Paleontology | volume = 81 | pages = 64–81 | year = 2007 | doi = 10.1666/0022-3360(2007)81[64:POGIPO]2.0.CO;2 | s2cid = 130048023 }}&lt;/ref&gt;
;Gastropods ([[Gastropoda]])
:The &quot;largest&quot; of this most diverse and successful [[mollusk]] class of [[slug]]s and [[snail]]s can be defined in various ways.
:The living gastropod species that has the largest (longest) shell is ''[[Syrinx aruanus]]'' with a maximum shell length of {{convert|0.91|m|ft|abbr=on}}, a weight of {{convert|18|kg|lb|abbr=on}} and a width of {{convert|96|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;John D. Taylor and Emily A. Glover. [https://web.archive.org/web/20110721184302/http://wamuseum.com.au/dampier/documents/pdf/taylor-glovergiants.pdf Food of giants – field observations on the diet of Syrinx aruanus (Linnaeus, 1758) (Turbinellidae) the largest living gastropod], in F. E. Wells, D. I. Walker and D. S. Jones (eds.) 2003. The Marine Flora and Fauna of Dampier, Western Australia. Western Australian Museum, Perth.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://largestfastestsmartest.co.uk/largest-insects-in-the-world-giant-african-snail/ Largest snails in the world – Giant African snail]. largestfastestsmartest.co.uk&lt;/ref&gt; Another giant species is ''[[Melo amphora]]'', which in a 1974 specimen from Western Australia, measured {{convert|0.71|m|ft|abbr=on}} long, had a maximum girth of {{convert|0.97|m|ft|abbr=on}} and weighed {{convert|16|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
:The largest shell-less gastropod is the giant black [[sea hare]] (''[[Aplysia vaccaria]]'') at {{convert|0.99|m|ft|abbr=on}} in length and almost {{convert|14|kg|lb|abbr=on}} in weight.
:The largest of the land snails is the [[Achatina achatina|giant African snail]] (''Achatina achatina'') at up to {{convert|1|kg|lb|abbr=on}} and {{convert|35|cm|in|abbr=on}} long.
;Cephalopods ([[Cephalopoda]])
:(See [[Cephalopod size]].) While generally much smaller than the giant ''[[Architeuthis]]'' and ''[[Mesonychoteuthis]]'', the largest of the octopuses, the [[Enteroctopus dofleini|giant Pacific octopus]] (''Enteroctopus dofleini''), can grow to be very large. The largest confirmed weight of a giant octopus is {{convert|74|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Cosgrove |first1=James Albert |title=Aspects of the natural history of ''Octopus dofleini'', the giant Pacific octopus |date=1987 |hdl=1828/12155 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; with a {{convert|7|m|ft|abbr=on}} arm span (with the tentacles fully extended) and a head-to-tentacle-tip length of {{convert|3.9|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[Octopus – Species].{{full citation needed|date=November 2021}}&lt;/ref&gt; Specimens have been reported up to {{convert|125|kg|lb|abbr=on}} but are unverified. A weight of 10 - 50kg is a much more common size.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

===Roundworms (Nematoda)===
[[File:Placentonema gigantissima from Dailey 1985.png|thumb|''[[Placentonema gigantissima]]'', the largest roundworm]]
The largest [[roundworm]], ''[[Placentonema gigantissima]]'',&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gubanov |first1=NM |title=Гигантская нематода из плаценты китообразных Placentonema gigantissima nov. gen., nov. sp |trans-title=Giant nematoda from the placenta of Cetacea; Placentonema gigantissima nov. gen., nov. sp |language=ru |journal=Doklady Akademii Nauk SSSR |date=21 April 1951 |volume=77 |issue=6 |pages=1123–1125 |pmid=14822893 |url=http://www.mactode.com/page21/files/Placentonema_gigantissima.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215144805/http://www.mactode.com/page21/files/Placentonema_gigantissima.pdf |archive-date=15 December 2013 }}&lt;/ref&gt; is a [[parasite]] found in the [[placenta]]s of [[sperm whale]]s which can reach up to {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.nhc.ed.ac.uk/index.php?page=24.25.333.369 Natural History Collections: Nematoda]. Nhc.ed.ac.uk&lt;/ref&gt;

===Velvet worms (Onychophora)===
The largest [[Onychophora|velvet worm]] known is Solórzano's velvet worm (''[[Peripatus solorzanoi]]''). An adult female was recorded to have a body length of 22&amp;nbsp;cm (approximately 8.7 in).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morera-Brenes|first1=B.|last2=Monge-Nájera|first2=J.|title=A new giant species of placented worm and the mechanism by which onychophorans weave their nets (Onychophora: Peripatidae)|journal=Revista de Biología Tropical|date=2010|volume=58|issue=4|pages=1127–1142|doi=10.15517/rbt.v58i4.5398|pmid=21246983|arxiv=1511.00983|s2cid=6456946}}&lt;/ref&gt;

===Arthropods (Arthropoda)===
[[File:Japanese spider crab.jpg|thumb|200px|[[Japanese spider crab]].]]
The largest arthropod known to have existed is the [[eurypterid]] (sea scorpion) ''[[Jaekelopterus]]'', reaching up to {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}} in body length, followed by the millipede relative ''[[Arthropleura]]'' at around {{convert|2.1|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Tetlie | first1 = O. E. | last2 = Poschmann | first2 = M. | last3 = Braddy | first3 = S. J. | doi = 10.1098/rsbl.2007.0491 | title = Giant claw reveals the largest ever arthropod | journal = Biology Letters | volume = 4 | issue = 1 | pages = 106–109 | year = 2008 | pmid = 18029297| pmc =2412931 }}&lt;/ref&gt; Among living arthropods, the [[Japanese spider crab]] (''Macrocheira kaempferi'') is the largest in overall size, the record specimen, caught in 1921, had an extended arm span of {{convert|3.8|m|ft|abbr=on}} and weighed about {{convert|19|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The heaviest is the [[American lobster]] (''Homarus americanus''), the largest verified specimen, caught in 1977 off of [[Nova Scotia]] weighed {{convert|20|kg|lb|abbr=on}} and its body length was {{convert|1.1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest land arthropod and the largest land invertebrate is the [[coconut crab]] (''Birgus latro''), up to {{convert|40|cm|ft|abbr=on}} long and weighing up to {{convert|4|kg|lb|abbr=on}} on average. Its legs may span {{convert|1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

====Arachnids (Arachnida)====
Both spiders and scorpions include contenders for the largest arachnids.
[[File:Heteropoda maxima 1.jpg|thumb|200px|[[Giant huntsman spider]]]]
;Spiders ([[Araneae]])
:The largest species of arachnid by length is probably the [[giant huntsman spider]] (''Heteropoda maxima'') of Laos, which in 2008 replaced the [[Goliath birdeater]] (''Theraphosa blondi'') of northern South America as the largest known spider by leg-span.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/greatermekong/discovering_the_greater_mekong/species/new_species/first_contact/|title=First Contact|website=panda.org|access-date=14 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224124106/http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/greatermekong/discovering_the_greater_mekong/species/new_species/first_contact/|archive-date=24 February 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However the most massive arachnids, of comparable dimensions and possibly even greater mass, are the [[Chaco golden knee]] (''Grammostola pulchripes''), and the [[Brazilian salmon pink]] (''Lasiodora parahybana''). The huntsman spider may span up to {{convert|29|cm|in|abbr=on}} across the legs, while in the [[New World]] tarantulas like ''Theraphosa'' can range up to {{convert|26|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; In ''Grammostola'', ''Theraphosa'' and ''Lasiodora'', the weight is projected to be up to at least {{convert|150|g|oz|abbr=on}} and body length is up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090305114809/http://library.thinkquest.org/C007974/2_4tar.htm Poisonous Animals: Tarantula (Grammostola, Phrixothrichus)]. Library.thinkquest.org&lt;/ref&gt;
;Scorpions ([[Scorpiones]])
:The largest of the [[scorpion]]s is the species ''[[Heterometrus swammerdami]]'' of the Indian subcontinent, which have a maximum length of {{convert|29.2|cm|in|abbr=on}} and weigh around {{convert|60|g|oz|abbr=on}}. Another extremely large scorpion is the African [[emperor scorpion]] (''Pandinus imperator''), which can weigh {{convert|57|g|oz|abbr=on}} but is not known to exceed a length of {{convert|23|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; However, they were dwarfed by ''[[Pulmonoscorpius kirktonensis]]'', a giant extinct species of scorpion from Scotland, at an estimated length of {{convert|0.7|m|ft|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jeram |first=Andrew J. |date=1993 |title=Scorpions from the Viséan of East Kirkton, West Lothian, Scotland, with a revision of the infraorder Mesoscorpionina |url=https://www.cambridge.org/core/journals/earth-and-environmental-science-transactions-of-royal-society-of-edinburgh/article/abs/scorpions-from-the-visean-of-east-kirkton-west-lothian-scotland-with-a-revision-of-the-infraorder-mesoscorpionina/4FE8E1C63AD52A4CC48528B1B7A541C4 |journal=Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh |language=en |volume=84 |issue=3–4 |pages=283–299 |doi=10.1017/S0263593300006106 |bibcode=1993EESTR..84..283J |s2cid=131416804 |issn=1755-6929}}&lt;/ref&gt; and the aquatic ''[[Brontoscorpio]]'', at up to {{convert|94|cm|ft|abbr=on}} which is only known from a free finger.&lt;ref&gt;{{cite journal|jstor=1302906|title=Brontoscorpio anglicus: A Gigantic Lower Paleozoic Scorpion from Central England|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1972-01_46_1/page/39| author= Erik N. Kjellesvig-Waering|journal=Journal of Paleontology|year= 1972|volume=46|issue=1|pages=39–42}}&lt;/ref&gt;
;Pseudoscorpions ([[Pseudoscorpiones]])
: The largest pseudoscorpion is ''[[Garypus titanius]]'', from Ascension island, which can be {{convert|12|mm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Jan Beccaloni |year=2009 |title=Arachnids |url=https://archive.org/details/arachnids0000becc |publisher=[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] |isbn=978-0-520-26140-2 |chapter=Pseudoscorpiones |page=[https://archive.org/details/arachnids0000becc/page/271 271]}}&lt;/ref&gt;

====Crustaceans (Crustacea)====
The largest crustacean is the [[Tasmanian giant crab]] (''Pseudocarcinus gigas''), with a weight of {{convert|13|kg}} and a [[carapace]] width of up to {{convert|46|cm}}. It is the only species in the genus '''''Pseudocarcinus'''''.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=[[Raffles Bulletin of Zoology]] |year=2008 |volume=17 |pages=1–286 |title=Systema Brachyurorum: Part I. An annotated checklist of extant Brachyuran crabs of the world |author1=P. K. L. Ng |author2=D. Guinot |author3=P. J. F. Davie |url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s17/s17rbz.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606061453/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s17/s17rbz.pdf |archive-date=6 June 2011 }}&lt;/ref&gt; Males reach more than twice the size of females.&lt;ref name=&quot;CurrieWard&quot;&gt;{{cite book |author1=D. R. Currie |author2=T. M. Ward |year=2009 |url=http://www.sardi.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/109522/No_345_SA_Giant_Crab_Fishery_Assessment_Report_2007_08Final_Report_published_alias.pdf |title=South Australian Giant Crab (''Pseudocarcinus gigas'') Fishery |id=Fishery Assessment Report for PIRSA |publisher=[[South Australian Research and Development Institute]] |access-date=9 December 2013}}&lt;/ref&gt; At a length of up to {{convert|40|cm}}, ''[[Lysiosquillina maculata]]'' is the largest mantis shrimp in the world.&lt;ref name=&quot;Roy&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/arthropoda/crustacea/malacostraca/eumalacostraca/royslist/species.php?name=l_maculata |author=Roy Caldwell |publisher=[[University of California Museum of Paleontology]] |title=Species: ''Lysiosquillina maculata'' |work=Roy's List of Stomatopods for the Aquarium |access-date=14 February 2009}}&lt;/ref&gt; [[Tasmanian giant freshwater crayfish]] (''Astacopsis gouldi'') {{convert|5|kg}} in weight and over {{convert|80|cm}} long have been known in the past, but now, even individuals over {{convert|2|kg}} are rare.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/publications/lobster.html |title=Tasmanian Giant Freshwater Lobster (''Astacopsis gouldi'') |publisher=[[Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts]] |date=9 February 2007 |access-date=16 March 2010}}&lt;/ref&gt; The species is only found in Tasmanian rivers flowing north into the [[Bass Strait]] below {{convert|400|m}} [[above sea level]], and is listed as an [[endangered species]] on the [[IUCN Red List]].&lt;ref&gt;{{Cite iucn | author = T. Walsh | author2 = N. Doran |name-list-style=amp | title = ''Astacopsis gouldi'' | volume = 2010 | page = e.T2190A9337732 | date = 2010 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-3.RLTS.T2190A9337732.en }}&lt;/ref&gt;

;Branchiopods ([[Branchiopoda]])
:The largest of these primarily freshwater [[crustacean]]s is probably ''[[Branchinecta gigas]]'', which can reach a length {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/77560/Branchinecta-gigas Branchinecta gigas (crustacean)]. Britannica Online Encyclopaedia&lt;/ref&gt;
;Barnacles and allies ([[Maxillopoda]])
:The largest species is ''[[Pennella balaenopterae]]'', a [[copepod]] and [[ectoparasite]] specialising in parasitising marine mammals. The maximum size attained is 32&amp;nbsp;cm (about 13&amp;nbsp;in).&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Pennella_balaenopterae.html Pennella balaenopterae]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt; The largest of the [[barnacle]]s is the [[giant acorn barnacle]], ''Balanus nubilis'', reaching {{convert|7|cm|in|abbr=on}} in diameter and {{convert|12.7|cm|in|abbr=on}} high.&lt;ref&gt;[http://aquarium.org/exhibits/sandy-shores/animals/giant-acorn-barnacle Giant Acorn Barnacle]. Oregon Coast Aquarium {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111009022416/http://aquarium.org/exhibits/sandy-shores/animals/giant-acorn-barnacle |date=9 October 2011 }}&lt;/ref&gt;
;Ostracods ([[Ostracoda]])
:The largest living representative of these small and little-known but numerous [[crustacean]]s is the species ''Gigantocypris australis'' females of which reaching a maximum length of {{convert|3|cm|in|abbr=on}}.
;Amphipods, isopods, and allies ([[Peracarida]])[[File:giant isopod.jpg|thumb|200px|[[Giant isopod]]]]
:The largest species is the [[giant isopod]] (''Bathynomus pergiganteus''), which can reach a length of 45&amp;nbsp;cm (18&amp;nbsp;[[inch]]es) and a weight of 1.7&amp;nbsp;kg (3.7&amp;nbsp;[[Pound (mass)|lb]]).&lt;ref&gt;Knight, J.D. [http://www.seasky.org/deep-sea/giant-isopod.html Giant Isopod – Deep Sea Creatures on Sea and Sky]. Seasky.org&lt;/ref&gt;
;Remipedes ([[Remipedia]])
:The largest of these cave-dwelling [[crustacean]]s is the species ''Godzillius robustus'', at up to {{convert|4.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.crustacea.net/crustace/remipedia/www/robustus.htm Remipedia: Species – robustus, Godzillius]. Crustacea.net (2 October 2002)&lt;/ref&gt;

====Horseshoe crabs (Xiphosura)====
The four modern [[horseshoe crab]]s are of roughly the same sizes, with females measuring up to {{convert|60|cm|ft|abbr=on}} in length and {{convert|5|kg|lb|abbr=on}} in weight.&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=281 Horseshoe Crabs, Limulus polyphemus at]. Marinebio.org&lt;/ref&gt;

====Sea spiders (Pycnogonida)====
The largest of the [[sea spider]]s is the deep-sea species ''[[Colossendeis colossea]]'', attaining a leg span of nearly {{convert|60|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Sea_spiders.aspx Sea spiders Facts, information, pictures]. work=Encyclopedia.com (22 October 2004)&lt;/ref&gt;

====[[Trilobite]]s (Trilobita)====
Some of these extinct marine arthropods exceeded {{convert|60|cm|in|abbr=on}} in length. A nearly complete specimen of ''[[Isotelus]] rex'' from [[Manitoba]] attained a length over {{convert|70|cm|in|abbr=on}}, and an ''[[Ogyginus]] forteyi'' from Portugal was almost as long. Fragments of trilobites suggest even larger record sizes. An isolated pygidium of ''Hungioides bohemicus'' implies that the full animal was {{convert|90|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite journal | journal = Geology | title = Giant trilobites and trilobite clusters from the Ordovician of Portugal | url = https://archive.org/details/sim_geology_2009-05_37_5/page/443 | first5 = M. | volume = 37 | pages = 443–446 | doi = 10.1130/G25513A.1 | year = 2009 | last1 = Gutierrez-Marco | last5 = Valerio | last2 = Sa | first1 = J. C. | first2 = A. A. | last3 = Garcia-Bellido | last4 = Rabano | first3 = D. C. | first4 = I. | issue = 5| bibcode = 2009Geo....37..443G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dsc.discovery.com/news/2009/05/07/trilobites-fossil.html Giant Trilobites in Portugal Could Be Biggest Portugal – Discovery News]. Dsc.discovery.com (7 May 2009). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090510084620/http://dsc.discovery.com/news/2009/05/07/trilobites-fossil.html |date=10 May 2009 }}&lt;/ref&gt;

====Myriapods (Myriapoda)====
;Centipedes ([[Chilopoda]])
[[File:Scolopendra gigantea (1).jpg|thumb|200px|''[[Scolopendra gigantea]]'']]
:The biggest of the [[centipede]]s is ''[[Scolopendra gigantea]]'' of the neotropics, reaching a length of {{convert|33|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.arachnoboards.com/ab/showthread.php?13259-Scolopendra-gigantea Scolopendra gigantea]. Arachnoboards.com (13 August 2003)&lt;/ref&gt;
;Millipedes ([[Diplopoda]])
:Two species of [[millipede]] both reach a very large size: ''[[Archispirostreptus gigas]]'' of East Africa and ''Scaphistostreptus seychellarum'', endemic to the Seychelles islands. Both of these species can slightly exceed a length of {{convert|28|cm|in|abbr=on}} and measure over {{convert|2|cm|in|abbr=on}} in diameter.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest ever known was the ''[[Arthropleura]]'', a gigantic prehistoric specimen that reached nearly {{convert|189|cm|in|abbr=on}}.
;Symphylans ([[Symphyla]])
:The largest known [[symphyla]]n is ''[[Hanseniella magna]]'', originating in Tasmanian caves, which can reach lengths from {{convert|25|mm|in|abbr=on}} up to {{convert|30|mm|in|abbr=on}}.&lt;ref name=MyrEncylopedia&gt;{{cite book|last=Minelli|first=Alessandro|title=Encyclopedia of Biodiversity|date=2001|isbn=978-0122268656|pages=291–303|chapter-url=http://enviro.doe.gov.my/lib/digital/1385476273-3-s2.0-B0122268652002042-main.pdf|author2=Sergei I. Golovatch|editor=Simon A. Levin|chapter=Myriapods|publisher=Academic Press |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221184104/http://enviro.doe.gov.my/lib/digital/1385476273-3-s2.0-B0122268652002042-main.pdf|archive-date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

====Insects (Insecta)====
[[File:Goliathus goliatus dos.jpg|thumb|200px|[[Goliath beetle]]]]
[[Insect]]s, a [[Class (biology)|class]] of [[Arthropod]]a, are easily the most numerous class of organisms, with over one million identified species, and probably many undescribed species. The heaviest insect is almost certainly a species of [[Coleoptera|beetle]], which incidentally is the most species-rich order of organisms. Although heavyweight [[giant weta]]s (''[[Deinacrida heteracantha]]'') are known, the [[elephant beetle]]s of Central and South America, (''[[Megasoma elephas]]'') and (''[[Megasoma actaeon|M. actaeon]]''), the [[Titan beetle]] (''Titanus giganteus'') of the neotropical rainforest or the [[Goliathus|Goliath beetle]]s, (''[[Goliathus goliatus]]'') and (''[[Goliathus regius|G. regius]]''), of Africa's rainforest are thought to reach a higher weight.&lt;ref name=&quot;weta&quot;&gt;{{cite web |url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |title=Largest |access-date=10 June 2009 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718140051/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |archive-date=18 July 2011 }}(2011). source: The University of Florida Book of Insect Records {{cite web |url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |title=Largest |access-date=10 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820232404/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |archive-date=20 August 2014 }}&lt;/ref&gt; The most frequently crowned are the Goliath beetles, the top known size of which is at least {{convert|100|g|oz|abbr=on}} and {{convert|11.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The elephant beetles and titan beetle can reach greater lengths than the Goliath, at up to {{convert|13.1|and|15.2|cm|in|abbr=on}}, respectively, but this is in part thanks to their rather large horns. The Goliath beetle's wingspan can range up to {{convert|25|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

Some moths and butterflies have much larger areas than the heaviest beetles, but weigh a fraction as much.

The longest insects are the stick insects, see below.

Representatives of the extinct dragonfly-like [[Order (biology)|order]] [[Meganisoptera]], such as the [[Carboniferous]] ''[[Meganeura monyi]]'' of what is now France and the [[Permian]] ''[[Meganeuropsis permiana]]'' of what is now North America, are the largest [[insect]] species known to have existed. These creatures had a wingspan of some {{convert|75|cm|in|abbr=on}} and a mass of over {{convert|1|lb|g}}, making them about the size of a [[crow]].&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Cockroaches and termites ([[Blattodea]])
[[File:MP - Macropanesthia rhinoceros 2.jpg|thumb|200px|[[Giant burrowing cockroach]]]]
:The largest [[cockroach]] by body mass is the Australian [[giant burrowing cockroach]] (''Macropanesthia rhinoceros''), also known as the rhinoceros cockroach. This species can attain a length of {{convert|8.3|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|36|g|oz|abbr=on}}. It does not have wings.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/cockroach.htm Creature Features – Giant Burrowing Cockroach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218184323/http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/cockroach.htm |date=18 February 2014 }}. Abc.net.au&lt;/ref&gt; The Brazilian giant cockroach (''[[Blaberus giganteus]]'') of the neotropics reaches greater sizes of up to 10 cm in length and 15 cm in wingspan, although it is not as massive and heavy as the burrowing species. The termites, traditionally classified in their own order ([[Isoptera]]), have recently been re-considered to belong in [[Blattodea]]. The largest of the [[termite]]s is the African species ''[[Macrotermes bellicosus]]''. The queen of this species can attain a length of {{convert|14|cm|in|abbr=on}} and breadth of {{convert|5.5|cm|in|abbr=on}} across the abdomen; other adults, on the other hand, are about a third of the size.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Beetles ([[Coleoptera]])
:The [[beetle]]s are the largest order of organisms on earth, with about 400,000 species so far identified. The most massive species are the ''[[Goliathus]]'', ''[[Megasoma]]'' and ''[[Titan beetle|Titanus]]'' beetles already mentioned. Another fairly large species is the [[Hercules beetle]] (''Dynastes hercules'') of the neotropic rainforest with a maximum overall length of at least {{convert|19|cm|in|abbr=on}} including the extremely long pronotal horn. The weight in this species does not exceed {{convert|16.5|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The longest overall beetle is a species of [[longhorn beetle]], ''[[Batocera wallacei]]'', from New Guinea, which can attain a length of {{convert|26.6|cm|in|abbr=on}}, about {{convert|19|cm|in|abbr=on}} of which is comprised by the long antennae.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Earwigs ([[Dermaptera]])
:Since 1798, the largest of the [[earwig]]s has been the [[Saint Helena earwig|Saint Helena giant earwig]] (''Labidura herculeana''), endemic to the island of its name, measuring up to {{convert|8|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.earwigs-online.de/Lherculeana/Lherculeana.html The Giant Earwig of St. Helena Labidura herculeana]. Earwig Research Centre. Earwigs-online.de&lt;/ref&gt; As of 2014, with the declaring of the organism extinct by the [[International Union for Conservation of Nature|IUCN]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Trust)|first1=David Pryce (St Helena National|last2=Liza White (Environment and Natural Resources Directorate|first2=St Helena Government)|date=22 August 2014|title=IUCN Red List of Threatened Species: Labidura herculeana|url=https://www.iucnredlist.org/en|journal=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt; this may no longer be the case, although some believe a small number individuals are still extant.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 November 2014|title=Gone for good: world's largest earwig declared extinct|url=https://news.mongabay.com/2014/11/gone-for-good-worlds-largest-earwig-declared-extinct/|access-date=12 October 2021|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
;True flies ([[Diptera]])
[[File:Merry Beach Insect.jpg|thumb|200px|''[[Gauromydas heros]]'', the largest fly]]
:The largest species of this order, which includes the common [[housefly]], is the neotropical species ''[[Gauromydas heros]]'', which can reach a length of {{convert|6|cm|in|frac=8|abbr=on}} and a wingspan of {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Species of [[crane fly]], the largest of which is ''[[Holorusia brobdignagius]]'', can attain a length of {{convert|23|cm|in|abbr=on}} but are extremely slender and much lighter in weight than ''[[Gauromydas]]''.
;Mayflies ([[Ephemeroptera]])
:The largest mayflies are members of the genus ''[[Proboscidoplocia]]'' from [[Madagascar]]. These insects can reach a length of {{convert|7|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://biofreshblog.wordpress.com/2011/05/24/madagascan-mayfly-hyper-diversity/ Madagascan mayfly hyper-diversity]. The BioFresh blog (24 May 2011)&lt;/ref&gt;
;True bugs ([[Hemiptera]])
[[File:Giantwaterbug.jpg|thumb|200px|[[Giant water bug]] walking over land]]
:The largest species of this diverse order is usually listed as the [[giant water bug]] in the genus ''[[Lethocerus]]'', with ''[[Lethocerus maximus|L. maximus]]'' from the Neotropics being the absolutely largest.&lt;ref&gt;P. J. Perez-Goodwyn (2006). ''Taxonomic revision of the subfamily Lethocerinae Lauck &amp; Menke (Heteroptera: Belostomatidae)&quot;. Stuttgarter Beiträge zur Naturkunde.'' A (Biologie) 695: 1–71.&lt;/ref&gt; They can surpass {{convert|12|cm|in|abbr=on}} in length,&lt;ref name=Haddad&gt;Haddad Jr; Schwartz; Schwartz; and Carvalho (2010). ''Bites Caused by Giant Water Bugs Belonging to Belostomatidae Family (Hemiptera, Heteroptera) in Humans: A Report of Seven Cases.'' Wilderness &amp; Environmental Medicine 21: 130–133.&lt;/ref&gt; with some suggesting that the maximum size is {{convert|15|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[[BBC News]] (26 May 2011). ''[https://www.bbc.co.uk/nature/13500857 Giant water bug photographed devouring baby turtle.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826182949/http://www.bbc.co.uk/nature/13500857 |date=2018-08-26 }}'' Retrieved 27 August 2014.&lt;/ref&gt; It is more slender and less heavy than most other insects of this size (principally the huge [[beetle]]s). The largest [[cicada]] is ''[[Megapomponia imperatoria]]'', which has a head-body length of about {{convert|7|cm|in|abbr=on}} and a wingspan of {{convert|18|-|20|cm|in|0|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Burton, Maurice; Burton, Robert (2002). ''International Wildlife Encyclopedia.'' 4, Chickaree - crabs (3rd ed.). Tarrytown, NY: Marshall Cavendish Corporation. p. 455. {{ISBN|0-7614-7270-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Flindt, R. (2006). ''Amazing Numbers in Biology'', p. 10. {{ISBN|978-3540301462}}&lt;/ref&gt; The cicadas of the genus ''[[Tacua]]'' can also grow to comparably large sizes. The largest type of [[aphid]] is the giant oak aphid (''[[Stomaphis quercus]]''), which can reach an overall length of {{convert|2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131229012106/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/3302722/Giant-Oak-Aphid-hunt-is-on.html Giant Oak Aphid hunt is on]. The Telegraph (8 August 2007)&lt;/ref&gt; The biggest species of [[leafhopper]] is ''[[Ledromorpha planirostris]]'', which can reach a length of {{convert|2.8|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://bugs.bio.usyd.edu.au/learning/resources/Entomology/internalAnatomy/imagePages/Ledromorpha_planirostris.html Ledromorpha planirostris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514143854/http://bugs.bio.usyd.edu.au/learning/resources/Entomology/internalAnatomy/imagePages/Ledromorpha_planirostris.html |date=14 May 2012 }}. Bugs.bio.usyd.edu.au&lt;/ref&gt;[[File:Stavenn Megachile pluto.jpg|thumb|200px|''[[Megachile pluto]]'', the largest bee.]]
;Ants and allies ([[Hymenoptera]])
:The largest of the [[ant]]s, and the heaviest species of the order, are the females of the African ''[[Dorylus helvolus]]'', reaching a length of {{convert|5.1|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|8.5|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The ant that averages the largest for the mean size within the whole colony is a ponerine ant, ''[[Dinoponera gigantea]]'', from South America, averaging up to {{convert|3.3|cm|in|abbr=on}} from the mandibles to the end of abdomen.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Workers of the [[Myrmecia (ant)|bulldog ant]] (''[[Myrmecia brevinoda]]'') of Australia are up to {{convert|3.7|cm|in|abbr=on}} in total length, although much of this is from their extremely large mandibles.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest of the [[bee]] species, also in the order [[Hymenoptera]], is ''[[Megachile pluto]]'' of Indonesia, the females of which can be {{convert|3.8|cm|in|abbr=on}} long, with a {{convert|6.3|cm|in|abbr=on}} wingspan. Nearly as large, the [[carpenter bee]]s can range up to {{convert|2.53|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest wasp is probably the so-called [[tarantula hawk]] species ''Pepsis pulszkyi'' of South America, at up to {{convert|6.8|cm|in|abbr=on}} long and {{convert|11.6|cm|in|abbr=on}} wingspan, although many other ''[[Pepsis]]'' approach a similar size. The giant scarab-hunting wasp ''[[Megascolia procer]]'' may rival the largest tarantula hawks in weight and wingspan, though its body is not as long.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Moths and allies ([[Lepidoptera]])[[File:MP - Ornithoptera alexandrae 3.jpg|thumb|'''[[Queen Alexandra's birdwing]]'''.]]
:The [[Hercules moth]] (''Coscinocera hercules''), in the family [[Saturniidae]], is endemic to [[New Guinea]] and northern [[Australia]], and its wings have the largest documented surface area (300 square centimeters) of any living insect,&lt;ref&gt;Robert G. Foottit &amp; Peter H. Adler. 2009. Insect Biodiversity: Science and Society. Blackwell Publishing Ltd. {{ISBN|978-1-405-15142-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rainier Flindt. 2006. Amazing Numbers in Biology. Springer-Verlag, Berlin. {{ISBN|3-540-30146-1}}&lt;/ref&gt; and a maximum wingspan which is confirmed to {{convert|28|cm|in|abbr=on}} while unconfirmed specimens have spanned up to {{convert|35.5|cm|in|abbr=on}}. The largest species overall is often claimed to be either the [[Queen Alexandra's birdwing]] (''Ornithoptera alexandrae''), a butterfly from Papua New Guinea, or the Atlas moth (''[[Attacus atlas]]''), a moth from Southeast Asia. Both of these species can reach a length of {{convert|8|cm|in|abbr=on}}, a wingspan of {{convert|28|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|12|g|oz|abbr=on}}. One Atlas moth allegedly had a wingspan of {{convert|30|cm|in|abbr=on}} but this measurement was not verified.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The larvae in the previous species can weigh up to {{convert|58|and|54|g|oz|abbr=on}}, respectively. The white witch (''[[Thysania agrippina]]'') of Central and South America, has the largest recorded wingspan of the order, and indeed of any living insect. The verified record-sized ''[[Thysania]]'' spanned {{convert|30.8|cm|in|abbr=on}} across the wings, although specimens have been reported to {{convert|36|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The heaviest mature moths have been cited in the giant carpenter moth (''[[Xyleutes boisduvali]]'') of Australia, which has weighed up to {{convert|20|g|oz|abbr=on}} although the species does not surpass {{convert|25.5|cm|in|abbr=on}} in wingspan.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Mantises ([[Mantodea]])
:The largest species of this order is ''[[Toxodera denticulata]]'' from [[Java]], which has been measured up to {{convert|20|cm|in|abbr=on}} in overall length.&lt;ref&gt;[http://www.bugsincyberspace.com/mantis.php Live Pet Mantis Hobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204172355/http://www.bugsincyberspace.com/mantis.php |date=4 December 2020 }}. Bugsincyberspace.com&lt;/ref&gt; However, an undescribed species from the [[Cameroon]] jungle is allegedly much larger than any other mantis and may rival the larger stick insects for the longest living insect.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Craig Glenday|title=Guinness World Records 2009|url=https://books.google.com/books?id=aHYt0RNSDfgC&amp;pg=PA53|year=2009|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-553-59256-6|page=53}}&lt;/ref&gt; Among widespread mantis species, the largest is the [[Chinese mantis]] (''Tenodera aridifolia''). The females of this species can attain a length of up to {{convert|10.6|cm|in|abbr=on}}.
;Scorpionflies ([[Mecoptera]])
:The largest scorpionfly, the [[common scorpionfly]] (''Panorpa communis''), can reach a body length of about {{convert|30|mm}}.&lt;ref name = safari&gt;{{Cite web|url=http://www.uksafari.com/scorpionfly.htm|title=Scorpion Flies - Panorpa communis - UK Safari|website=www.uksafari.com}}&lt;/ref&gt; 
;Alderflies and allies ([[Megaloptera]])
:This relatively small insect order includes some rather large species, many of which are noticeable for their elongated, imposing mandibles. The [[Corydalidae|dobsonflies]] reach the greatest sizes of the order and can range up to {{convert|12.5|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.realmonstrosities.com/2011/01/dobsonfly.html Dobsonfly]. Real Monstrosities (26 January 2011)&lt;/ref&gt;
;Net-winged insects ([[Neuroptera]])
[[File:Nymphes myrmeleonides 4.jpg|thumb|200px|[[Nymphes myrmeleonides|Blue eyes lacewing]]]]
:These flying insects reach their largest size in ''[[Palparellus voeltzkowi]]'', which can have a wingspan over {{convert|16|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://researcharchive.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Faunal_Projects/EPHP/htm/Palpares%20voeltzkowi.htm Palparellus voeltzkowi (Kolbe, 1906)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241117032543/https://researcharchive.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Faunal_Projects/EPHP/htm/Palpares%20voeltzkowi.htm |date=2024-11-17 }}. Researcharchive.calacademy.org&lt;/ref&gt; The largest [[lacewing]] is the &quot;blue eyes lacewing&quot; (''[[Nymphes myrmeleonides]]'') of Australia, which can measure up to {{convert|4|cm|in|abbr=on}} in length and span {{convert|11|cm|in|abbr=on}} across the wings.&lt;ref&gt;[http://bio-ditrl.sunsite.ualberta.ca/detail/?P_MNO=5221 Bio-Ditrl], Department of Biological Sciences, University of Alberta {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110706210325/http://bio-ditrl.sunsite.ualberta.ca/detail/?P_MNO=5221 |date=6 July 2011 }}&lt;/ref&gt; Some forms of this ancient order could grow extremely large during the [[Jurassic|Jurassic period]] and may have ranked among the largest insects ever.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Michael S. Engel|year=2005|title=A remarkable kalligrammatid lacewing from the Upper Jurassic of Kazakhstan (Neuroptera: Kalligrammatidae)|journal= Transactions of the Kansas Academy of Science|volume=108 |issue=1|pages= 59–62|jstor=3628206|doi=10.1660/0022-8443(2005)108[0059:arklft]2.0.co;2|s2cid=86240200 }}&lt;/ref&gt; Found in the [[Early Cretaceous]] [[sedimentary]] rocks, ''[[Makarkinia|Makarkinia adamsi]]'' had wings nearly {{convert|140|-|160|mm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bechly |first1=G. |last2=Makarkin |first2=V. N. |year=2016 |title=A new gigantic lacewing species (Insecta: Neuroptera) from the Lower Cretaceous of Brazil confirms the occurrence of Kalligrammatidae in the Americas |journal=Cretaceous Research |volume=58 |pages=135–140 |doi=10.1016/j.cretres.2015.10.014 |bibcode=2016CrRes..58..135B }}&lt;/ref&gt;
;Dragonflies and damselflies ([[Odonata]])
:The largest species of Odonata is the [[damselfly]] ''[[Megaloprepus caerulatus]]'' of the [[neotropic]]s, attaining a size of as much as {{convert|19|cm|in|abbr=on}} across the wings and a body length of over {{convert|12|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest species of [[dragonfly]] is ''[[Tetracanthagyna plagiata]]'' of Southeast Asia, spanning up to {{convert|17.6|cm|in|abbr=on}} and measuring up to {{convert|11.8|cm|in|abbr=on}} long; while bulkier and heavier than ''[[Megaloprepus]]'' (at up to {{convert|7|g|oz|abbr=on}}), it is smaller in its linear dimensions.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Grasshoppers and allies ([[Orthoptera]])
[[File:knights.weta.750pix.jpg|200px|thumb|[[Giant weta]]]]
:The largest of this widespread, varied complex of insects are the [[giant weta]]s of New Zealand, which is now split among 12 species. The largest of these is the Little Barrier Island giant weta (''[[Deinacrida heteracantha]]''), the largest specimen was weighed at {{convert|71.3|g|oz|abbr=on}}, one of the largest insects weights ever known. These heavyweight insects can be over {{convert|9|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest grasshopper species is often considered to be the Australian giant grasshopper (''[[Valanga irregularis]]''), which ranges up to {{convert|9|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.brisbaneinsects.com/brisbane_grasshoppers/GiantGrassH.htm Giant Grasshoppers – The largest grasshopper – Valanga irregularis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126174853/https://www.brisbaneinsects.com/brisbane_grasshoppers/GiantGrassH.htm |date=2024-11-26 }}. Brisbaneinsects.com&lt;/ref&gt; The American eastern lubber grasshopper (''[[Romalea guttata]]'') can allegedly range up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.wildflorida.com/wildlife/insects/Eastern_Lubber_Grasshopper.php Eastern Lubber Grasshopper – Florida eco travel guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241118022951/https://wildflorida.com/wildlife/insects/Eastern_Lubber_Grasshopper.php |date=2024-11-18 }}. Wildflorida.com&lt;/ref&gt; However, the greatest grasshopper sizes known, to {{convert|12|cm|in|abbr=on}}, have been cited in the South American giant grasshopper (''[[Tropidacris violaceus]]''). The longest members of this order (although much lighter than the giant wetas) is the [[Tettigoniidae|katydid]] ''[[Macrolyristes corporalis]]'' of Southeast Asia which can range up to {{convert|21.5|cm|in|abbr=on}} with its long legs extended and can have a wingspan of {{convert|20|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.hmns.org/cockerell-butterfly-center/our-residents/giant-long-legged-katydid/ Giant Long-Legged Katydid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307194338/http://www.hmns.org/cockerell-butterfly-center/our-residents/giant-long-legged-katydid/ |date=7 March 2016 }}. Hmns.org&lt;/ref&gt;
;Stick insects ([[Phasmatodea]])
:The longest known [[stick insect]]s are also the longest known insects, notably species in the tribe [[Pharnaciini]], but they are generally relatively lightweight because of their slender shape. The longest is an unnamed species of ''[[Phryganistria]]'' discovered in China in 2016, where a specimen held at the Insect Museum of West China in [[Chengdu]] has a total length of {{cvt|62.4|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/05/c_135336786.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20160508170315/http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/05/c_135336786.htm |url-status= dead |archive-date= 8 May 2016 |title=Longest Insect discovered in China}}&lt;/ref&gt; The second-longest species is the Australian ''[[Ctenomorpha gargantua]]'', females of which have been measured at over {{cvt|60|cm|in}} in total length.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brock |first1=Paul D. |last2=Hasenpusch |first2=Jack W. |date=2009 |title=The Complete Field Guide to Stick and Leaf Insects of Australia |url=https://books.google.com/books?id=x1Qx40oGXJ8C |publisher=CSIRO Publishing |page=106 |isbn=9780643094185}}&lt;/ref&gt; Other very large species, formerly believed to be longest but now considered third longest is ''[[Sadyattes chani]]''; a specimen held in the [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] in London has a total length of {{cvt|56.7|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/october/worlds-longest-insect-revealed.html |title= World's longest insect revealed |accessdate=16 October 2008 |publisher=[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] |date=16 October 2008 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20081019104055/http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/october/worlds-longest-insect-revealed.html |archivedate=19 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Seow-Choen, F. (1995). The longest insect in the world. ''Malayan Nat.'' '''48''': 12.&lt;/ref&gt; These measurements are, however, with the front legs fully extended; it has a body length measuring {{cvt|35.7|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Hennemann, F.H. |author2=Conle, O.V. |name-list-style=amp |title=Revision of Oriental Phasmatodea: The tribe Pharnaciini Günther, 1953, including the description of the world's longest insect, and a survey of the family Phasmatidae Gray, 1835 with keys to the subfamilies and tribes (Phasmatodea: &quot;Anareolatae&quot;: Phasmatidae) |journal=Zootaxa |volume=1906 |pages=1–316 |publisher=Magnolia Press |location=Auckland, New Zealand |issn=1175-5326|url= http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/z01906p316f.pdf |accessdate=16 October 2008 |date=October 2008|doi=10.11646/zootaxa.1906.1.1 }}&lt;/ref&gt; Another very large species is ''[[Phobaeticus kirbyi]]'' where the total length (including extended legs) is up to {{cvt|54.6|cm|in}} and the body alone up to {{cvt|32.8|cm|in}}.&lt;ref name=Brock&gt;Brock, P.D. 1999. ''The amazing world of stick and leaf-insects''. Cravitz Printing Co., Essex, England.&lt;/ref&gt; Another of the longest insect in terms of total length is ''[[Phobaeticus serratipes]]'' of Malaysia and Singapore, measuring up to {{convert|55.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1 = Seow-Choen|first1 = F.|year = 1995|title = The longest insect in the world|journal = Malayan Nat.|volume = 48|page = 12}}&lt;/ref&gt; Another extremely long stick insect is ''[[Pharnacia maxima]]'', which measured {{convert|51|cm|in|abbr=on}} with its legs extended.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The spiny stick insect (''[[Heteropteryx dilatata]]'') of Malaysia does not reach the extreme lengths of its cousins, the body reaching up to {{convert|16|cm|in|abbr=on}} long, but it is much bulkier. The largest ''[[Heteropteryx]]'' weighed about {{convert|65|g|oz|abbr=on}} and was {{convert|3.5|cm|in|abbr=on}} wide across the thickest part of the body.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Lice ([[louse|Phthiraptera]])
:These insects, which live parasitically on other animals, are as a rule quite small. The largest known species is the hog louse, ''[[Haematopinus suis]]'', a [[sucking louse]] that lives on large livestock like [[pig]]s and [[cattle]]. It can range up to {{convert|6|mm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Haematopinus_suis.html ADW: ''Haematopinus suis'': Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt;
;Stoneflies ([[Plecoptera]])[[File:Pteronarcys californica 2544.jpg|thumb|200px|''[[Pteronarcys californica]]'']]
:The largest species of [[stonefly]] is ''[[Pteronarcys californica]]'' of western North America, a species favored by fishermen as lures. This species can attain a length of {{convert|5|cm|in|abbr=on}} and a wingspan of over {{convert|9.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://blog.riverwoodfliesonline.com/?p=403 Pteronarcys californica – aka Giant Stonefly or Giant Salmonfly]. Riverwood Blog – Fly Fishing Gear &amp; Guided Fishing Trips in Oregon (20 April 2009) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120402122239/http://blog.riverwoodfliesonline.com/?p=403 |date=2 April 2012 }}&lt;/ref&gt;
;Booklice ([[Psocoptera]])
:The largest of this order of very small insects are the barklice of the genus ''[[Psocus]]'', the top size of which is about 1 cm.&lt;ref&gt;[http://www.brc.ac.uk/schemes/barkfly/introduction.htm National Barkfly (Outdoor Psocoptera) Recording Scheme]. Brc.ac.uk&lt;/ref&gt;
;Fleas ([[Siphonaptera]])
:The largest species of [[flea]] is ''[[Hystrichopsylla schefferi]]''. This parasite is known exclusively from the fur of the [[mountain beaver]] (''Aplodontia rufa'') and can reach a length of {{convert|1.2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Silverfishes and allies ([[Thysanura]])
:These ancient flightless insects, some of which feed on human household objects, can range up to {{convert|4.3|cm|in|abbr=on}} in length. A 350 million year old form was known to grow quite large, at up to {{convert|6|cm|in|abbr=on}}.{{citation needed|date=August 2022}}

;Thrips ([[Thysanoptera]])
:Members of the genus ''[[Phasmothrips]]'' are the largest kinds of [[thrip]]s. The maximum size these species attain is approximately {{convert|1.3|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.paulsquiz.com/biology-mainmenu-208/203-trivia-quiz-resources/42-biology/698-list-of-largest-insects List of largest insects]. Paulsquiz.com {{webarchive | url = https://web.archive.org/web/20150714170015/http://www.paulsquiz.com/biology-mainmenu-208/trivia-quiz-resources/biology/list-of-largest-insects |date=14 July 2015 }}&lt;/ref&gt;
;Caddisflies ([[Trichoptera]])
:The largest of the small, moth-like caddisflies is ''[[Eubasilissa maclachlani]]''. This species can range up to {{convert|7|cm|in|abbr=on}} across the wings.&lt;ref&gt;[http://www.diptera.info/forum/viewthread.php?thread_id=27607 Diptera.info – Discussion Forum: The LARGEST caddisfly of the world].&lt;/ref&gt;
;Angel insects ([[Zoraptera]])
:The largest angel insect species, [[Zorotypus hubbardi|Hubbard's angel insect]] (''Zorotypus hubbardi''), grows up to {{convert|3|mm|in|2|abbr=on}} in length.&lt;ref name=Foottit&gt;{{cite book|author1=Foottit, Robert G.|author2=Adler, Peter H.|title=Insect Biodiversity: Science and Society |url=https://books.google.com/books?id=5FhUDwAAQBAJ&amp;pg=PA199 |year=2018 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-94560-5 |pages=199–207}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tolweb.org/Zoraptera |title=Zoraptera |author=Engel, Michael S.|year=2005 |publisher=Tree of Life Web Project |access-date=9 March 2019}}&lt;/ref&gt;

===Cnidarians (Cnidaria)===
[[File:Cyanea kils.jpg|thumb|200px|The [[lion's mane jellyfish]], one of the longest extant animals]]
The [[lion's mane jellyfish]] (''Cyanea capillata'') is the largest [[cnidaria]]n species, of the class [[Scyphozoa]]. The largest known specimen of this giant, found washed up on the shore of [[Massachusetts Bay]] in 1870,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100530112100/http://www.waterford-today.ie/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=933&amp;Itemid=10177&amp;ed=68 Rare sighting of a lion’s mane jellyfish in Tramore Bay]. waterford-today.ie&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.html|title=Lion's Mane Jellyfish|website=jellyfishfacts.net|access-date=14 June 2017|archive-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026032804/http://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; had a bell diameter of {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}}, a weight of {{convert|150|kg|lb|abbr=on}}. The [[tentacle]]s of this specimen were as long as {{convert|37|m|ft|abbr=on}} and were projected to have a tentacular spread of about {{convert|75|m|ft|abbr=on}} making it one of the longest extant animals.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Corals and sea anemones ([[Anthozoa]])
:The largest individual species are the [[sea-anemone]]s of the genus ''[[Discoma]]'', which can attain a mouth disc diameter of {{convert|60|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.northrup.org/photos/sea-anemone/ Sea Anemones, Sea Anemone Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116211002/http://www.northrup.org/photos/sea-anemone/ |date=16 January 2017 }}. Northrup.org&lt;/ref&gt; Longer, but much less massive overall, are the anemones of the genus ''[[Ceriantharia]]'', at up to {{convert|2|m|ft|abbr=on}} tall.&lt;ref&gt;[http://www.seawater.no/fauna/cnidaria/Ceriantharia.html Tube Anemones – Ceriantharia]. Seawater.no&lt;/ref&gt; Communities of [[coral]] can be truly massive, a single colony of the genus ''[[Porites]]'' can be over {{convert|10|m|ft|abbr=on}}, but the actual individual organisms are quite small.
;Hydrozoans ([[Hydrozoa]])
:The colonial [[siphonophore]] ''[[Praya dubia]]'' can attain lengths of {{convert|40|–|50|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.lifesci.ucsb.edu/~biolum/organism/pictures/praya.html Praya picture]. Lifesci.ucsb.edu&lt;/ref&gt; The [[Portuguese man o' war]]'s (''Physalia physalis'') tentacles can attain a length of up to {{convert|50|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100118144115/http://animals.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/portuguese-man-of-war Portuguese Man-of-Wars, Portuguese Man-of-War Pictures, Portuguese Man-of-War Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; On 6 April 2020 the [[Schmidt Ocean Institute]] announced the discovery of a giant ''[[Apolemia]]'' siphonophore in submarine canyons near [[Ningaloo Coast]], measuring 15&amp;nbsp;m (49&amp;nbsp;ft) diameter with a ring approximately 47&amp;nbsp;m (154&amp;nbsp;ft) long, claiming it was possibly the largest siphonophore ever recorded.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interestingengineering.com/longest-giant-stringy-sea-creature-ever-recorded-looks-like-it-belongs-in-outer-space|title=Longest Giant Stringy Sea Creature Ever Recorded Looks like It Belongs in Outer Space|date=9 April 2020|website=interestingengineering.com|language=en-US|access-date=10 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EA-20200409&quot;&gt;{{cite news |author=[[Schmidt Ocean Institute]] |title=New species discovered during exploration of abyssal deep sea canyons off Ningaloo |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/soi-nsd040920.php |date=9 April 2020 |work=[[EurekAlert!]] |access-date=12 April 2020 |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412013927/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/soi-nsd040920.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Sponges (Porifera)===
[[File:Xestospongia muta 1.jpg|thumb|Despite its inert appearance, the heavyweight ''[[Xestospongia muta]]'' is indeed an animal]]
The largest known species of [[sea sponge]] is the giant barrel sponge, ''[[Xestospongia muta]]''. These massively built sponges can reach {{convert|8|ft|m|abbr=on|order=flip}} in height and can be about the same thickness at the thickest part of the &quot;body&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.care2.com/c2c/groups/disc.html?gpp=11767&amp;pst=1376156 Biggest, Smallest, Fastest, Deepest: Marine Animal Records – Marine Biology: Life in the Ocean]. Care2.com (4 March 2009)&lt;/ref&gt; Some of these creatures have been estimated to be over 2,400 years of age.&lt;ref&gt;[http://www.eol.org/pages/338183/overview Xestospongia muta]. Encyclopedia of Life&lt;/ref&gt;
;Calcareous sponges ([[Calcarea]])
:The largest known of these small, inconspicuous sponges is probably the species ''[[Pericharax heteroraphis]]'', attaining a height of {{convert|30|cm|ft|abbr=on}}. Most [[calcareous sponge]]s do not exceed {{convert|10|cm|in|abbr=on}} tall.{{Citation needed|date=January 2021}}
;Hexactinellid sponges ([[Hexactinellida]])
:A relatively common species, ''[[Rhabdocalyptus dawsoni]]'', can reach a height of {{convert|1|m|ft|abbr=on}} once they are of a very old age.&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q56915355 | last1 = Yahel | first1 = G. | last2 = Eerkes-Medrano | first2 = D. I. | last3 = Leys | first3 = S. P.|authorlink3=Sally Leys}}&lt;/ref&gt; This is the maximum size recorded for a hexactinellid sponge.{{Citation needed|date=January 2021}}

==See also==
* [[Largest prehistoric animals]]
* [[Megafauna]]
* [[Largest organisms]]

==References==
{{reflist}}

[[Category:Largest organisms|Animals]]
[[Category:Lists of largest animals|*]]
[[Category:Heaviest or most massive organisms]]</text>
      <sha1>t1kge6vrvr9onlcfbzv11qe1ds8bq1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රි ලාංකික නළු නිළි ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185063</id>
    <revision>
      <id>801119</id>
      <parentid>796393</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53700-71</username>
        <id>81443</id>
      </contributor>
      <comment>/* W */</comment>
      <origin>801119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="efb7ss8glptbbk0jj016m717zujus90" xml:space="preserve">===A===
* [[මැණිකේ අත්තනායක]]
* [[ජයසේකර අපෝන්සු]]
* [[සමන් අල්මේදා]]
* [[දයා අල්විස්]]

===B===

* [[හිමායා බණ්ඩාර]]
* [[ජගත් බෙනරගම]]
* [[හර්ෂණ බෙත්මගේ]]
* [[ලූෂන් බුලත්සිංහල]]
* [[නිල්මිණි බුවනෙක]]

===C===
* [[වසන්ති චතුරානි]]
* [[දිමුතු චින්තක]]

===D===
* [[අකිල ධනුද්දර]]
* [[සාරංග දිසාසේකර]]

===E===
* [[දිල්හානි ඒකනායක]]

===F===
* [[නිහාල් ප්‍රනාන්දු]]
* [[සඳනි ප්‍රනාන්දු]]

===G===
* [[පුබුදු ගමගේ]]
* [[ගයාන් ගුණවර්ධන]]

===H===
* [[පියුමි හංසමාලි]]

===I===
* [[සේමිණී ඉද්දමල්ගොඩ]]

===J===
* [[රත්නා ලාලනී ජයකොඩි]]
* [[මල්කාන්ති ජයසිංහ]]
* [[සම්පත් ජයවීර]]

===K===
* [[සම්පත් කුමාරතුංග]]
* [[විශ්ව කොඩිකාර]]

===L===

===M===
* [[මහේෂි මධුසංඛා]]
* [[රිචඩ් මානමුදලි]]
* [[ක්ලීටස් මෙන්ඩිස්]]

===N===
* [[නෙතලි නානායක්කාර]]

===P===
* [[කාවිංග පෙරේරා]]
* [[සුජීව ප්‍රියලාල්]]

===R===
* [[ප්‍රියා රණසිංහ]]

===W===
* [[හිරුෂි වසුන්දරා]]
* [[නිරෝෂන් විජේසිංහ]]
* [[සඳුන් විජේසිරි]]
* [[ජනිත් වික්‍රමගේ]]
* [[මනෝහාරී විමලතුංග]]
* [[රිචඩ් වීරක්කොඩි]]
* [[යශ් වීරසිංහ]]</text>
      <sha1>efb7ss8glptbbk0jj016m717zujus90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ක්‍රොඒෂියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186017</id>
    <revision>
      <id>801104</id>
      <parentid>797442</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101575" sha1="jeieomoe3ga2v7h4nvs7yvc1iqtr1bh" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය ===
{{multiple image
| align             = right
| total_width       = 250
| direction         = horizontal
| image1            = ZGvucdove.jpg
| alt1              = Ceramic sculpture
| image2            = Croatian Apoxyomenos Louvre n04.jpg
| alt2              = Stone Sculpture
| footer            = වමේ: [[වුසෙඩෝල් ඩොව්]], ක්‍රි.පූ. 2800 සිට 2500 දක්වා වූ මූර්තියක්.&lt;br /&gt;දකුණ: ''[[ක්‍රොඒෂියානු ඇපොක්සියෝමෙනෝස්]]'', [[පුරාණ ග්‍රීසිය|පුරාණ ග්‍රීක]] ප්‍රතිමාව, ක්‍රි.පූ. 2 වන හෝ 1 වන සියවස.
| caption1          = 
| caption2          = 
}}

අද ක්‍රොඒෂියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය පුරාම ජනාවාස වී තිබුණි. මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් නියැන්ඩර්තාල් පොසිල උතුරු ක්‍රොඒෂියාවෙන් සොයා ගන්නා ලද අතර, ඒවා වඩාත් හොඳින් ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ ක්‍රපිනා භූමියේදීය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Salopek|first=Igor|date=December 2010|title=Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=95232|journal=Acta medico-historica Adriatica|publisher=Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture|volume=8|issue=2|pages=197–202|issn=1334-4366|pmid=21682056|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; නව ශිලා යුගයේ සහ කැල්කොලිතික් සංස්කෘතීන්ගේ නටබුන් සියලුම ප්‍රදේශවලින් හමු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Težak-Gregl|first=Tihomila|date=April 2008|title=Study of the Neolithic and Eneolithic as reflected in articles published over the 50 years of the journal Opuscula archaeologica|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=34026|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=30|issue=1|pages=93–122|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; විශාලතම ස්ථාන අනුපාතය උතුරු ක්‍රොඒෂියාවේ නිම්නවල ඇත. වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ බේඩන්, ස්ටාර්චෙවෝ සහ වුසෙඩෝල් සංස්කෘතීන් ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Balen|first=Jacqueline|date=December 2005|title=The Kostolac horizon at Vučedol|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=26644|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|publisher=University of Zagreb, Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=29|issue=1|pages=25–40|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Težak-Gregl|first=Tihomila|date=December 2003|title=Prilog poznavanju neolitičkih obrednih predmeta u neolitiku sjeverne Hrvatske|trans-title=A Contribution to Understanding Neolithic Ritual Objects in the Northern Croatia Neolithic|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=26644|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|language=hr|publisher=University of Zagreb, Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=27|issue=1|pages=43–48|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; යකඩ යුගයේ මුල් ඉලිරියානු හෝල්ස්ටැට් සංස්කෘතිය සහ සෙල්ටික් ලා ටෙනේ සංස්කෘතිය සඳහා සත්කාරකත්වය සපයන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Potrebica|first1=Hrvoje|last2=Dizdar|first2=Marko|date=July 2002|title=Prilog poznavanju naseljenosti Vinkovaca i okolice u starijem željeznom dobu|trans-title=A Contribution to Understanding Continuous Habitation of Vinkovci and its Surroundings in the Early Iron Age|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=1560|journal=Prilozi Instituta Za Arheologiju U Zagrebu|language=hr|publisher=Institut za arheologiju|volume=19|issue=1|pages=79–100|issn=1330-0644|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

නූතන ක්‍රොඒෂියාවේ ප්‍රදේශය ඉලිරියානුවන් සහ ලිබර්නියානුවන් විසින් පදිංචි කරන ලද අතර, පළමු ග්‍රීක ජනපද හ්වාර්,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilkes |first=John |url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |title=The Illyrians |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=1995 |isbn=978-0-631-19807-9 |location=Oxford, UK |page=114 |quote=...&amp;nbsp;in the early history of the colony settled in 385&amp;nbsp;BC on the island Pharos (Hvar) from the Aegean island Paros, famed for its marble. In traditional fashion they accepted the guidance of an oracle,&amp;nbsp;... |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; කෝර්චුලා සහ විස් දූපත් වල ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilkes |first=John |url=https://www.scribd.com/doc/15826619/John-Wilkes-The-Illyrians |title=The Illyrians |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=1995 |isbn=978-0-631-19807-9 |location=Oxford, UK |page=115 |quote=The third Greek colony known in this central sector of the Dalmatian coast was Issa, on the north side of the island Vis. |access-date=2012-04-03}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. 9 දී, අද ක්‍රොඒෂියාවේ භූමිය රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත් විය. ඩයොක්ලෙටියන් අධිරාජ්‍යයා එම ප්‍රදේශයට ආවේණික විය. ඔහුට ස්ප්ලිට් හි ඉදිකරන ලද විශාල මාළිගාවක් තිබූ අතර, ක්‍රි.ව. 305 දී රජකම අත්හැරීමෙන් පසු ඔහු විශ්‍රාම ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gibbon |first1=Edward |author1-link=Edward Gibbon |url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C |title=The Decline and Fall of the Roman Empire |author2=John Bagnell Bury |author2-link=John Bagnell Bury |last3=Boorstin |first3=Daniel J. |author3-link=Daniel J. Boorstin |publisher=[[Modern Library]] |year=1995 |isbn=978-0-679-60148-7 |location=New York |page=335 |access-date=2011-10-27}}&lt;/ref&gt;

5 වන සියවසේදී, අවසාන නීති විරෝධී බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයා වූ ජූලියස් නෙපොස් 475 දී ඉතාලියෙන් පලා යාමෙන් පසු මාලිගාවෙන් කුඩා රාජධානියක් පාලනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=J. B. Bury |author-link=J. B. Bury |url=https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft |title=History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian |publisher=[[Macmillan Publishers]] |year=1923 |page=[https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft/page/408 408] |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

=== මධ්‍යතන යුගය ===
[[File:Balkans925.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Balkans925.png|වම|thumb|ක්‍රොඒෂියාවේ රාජධානිය 925 පමණ, ටොමිස්ලාව් රජුගේ පාලන සමයේදී]]
රෝම යුගය අවසන් වන්නේ 6 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේ අවාර් සහ ක්‍රොඒෂියානු ආක්‍රමණ සහ රෝම නගර සියල්ලම පාහේ විනාශ කිරීමෙනි. රෝමානු දිවි ගලවා ගත් අය වෙරළබඩ, දූපත් සහ කඳුකරයේ වඩාත් හිතකර ස්ථාන කරා පසුබැස ගියහ. ඩුබ්‍රොව්නික් නගරය ආරම්භ කරන ලද්දේ එපිඩෝරම්හි එවැනි දිවි ගලවා ගත් අය විසිනි.&lt;ref name=&quot;AAPatton&quot;&gt;{{cite book |author=Andrew Archibald Paton |url=https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ |title=Researches on the Danube and the Adriatic |publisher=Trübner |year=1861 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ/page/n227 218]–219 |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනය පිළිබඳ යම් අවිනිශ්චිතතාවයක් පවතී. වඩාත්ම පිළිගත් න්‍යාය වන ස්ලාවික් න්‍යාය, සංක්‍රමණ කාලය තුළ සුදු ක්‍රොඒෂියාවෙන් සුදු ක්‍රොඒෂියානුවන් සංක්‍රමණය කිරීම යෝජනා කරයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව, ඉරාන න්‍යාය, ප්‍රෝටෝ-ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ සර්මාටියානු-ඇලනික් සම්භවය යෝජනා කරයි, එය Χορούαθος, Χοροάθος, සහ Χορόαθος (කොරෝආතෝස්, කොරොආතෝස් සහ කොරෝආතෝස්) යන නම්වලින් යුත් පුරාණ ග්‍රීක සෙල්ලිපි අඩංගු ටනායිස් පුවරු මත පදනම් වූ අතර ඒවා ක්‍රොඒෂියානු ජනවාර්ගික නාමයට අදාළ මානව නාම ලෙස අර්ථකථනය කරයි.&lt;ref name=&quot;Nikšić-Heršak&quot;&gt;{{cite journal|last1=Heršak|first1=Emil|last2=Nikšić|first2=Boris|date=September 2007|title=Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje)|trans-title=Croatian Ethnogenesis: A Review of Component Stages and Interpretations (with Emphasis on Eurasian/Nomadic Elements)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=28729&amp;lang=en|journal=Migracijske i Etničke Teme|language=hr|publisher=Institute for Migration and Ethnic Studies|volume=23|issue=3|pages=251–268|issn=1333-2546}}&lt;/ref&gt;

10 වන සියවසේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන VII වන කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් රචිත ඩි ඇඩ්මින්ස්ට්‍රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ කෘතියට අනුව, ක්‍රොඒෂියානුවන් අවාර්වරුන් පරාජය කිරීමෙන් පසු 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඩල්මැටියා හි රෝම පළාතේ පදිංචි විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Katičić|first=Radoslav|year=1989|title=Ivan Mužić o podrijetlu Hrvata|url=https://hrcak.srce.hr/95425|journal=Starohrvatska Prosvjeta|language=hr|volume=III|issue=19|pages=243–270|issn=0351-4536}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Goldstein|1999|p=13}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Birin|first=Ante|date=January 2015|title=Pregled političke povijesti Hrvata u ranome srednjem vijeku|url=https://www.academia.edu/30936317|journal=Nova Zraka U Europskom Svjetlu – Hrvatske Zemlje U Ranome Srednjem Vijeku (Oko 550 – Oko 1150)|language=hr|page=40|via=Academia.edu|access-date=2025-12-15|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404030230/https://www.academia.edu/30936317|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ගිණුමේ විශ්වසනීයත්වය සහ අර්ථ නිරූපණය පිළිබඳව යම් යම් විද්වත් මතභේද පැවතියද,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bilogrivić |first=Goran |title=Migration, Integration and Connectivity on the Southeastern Frontier of the Carolingian Empire |date=2018 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-38013-4 |editor=Danijel Dzino |pages=86–99 |chapter=Carolingian Weapons and the Problem of Croat Migration and Ethnogenesis |doi=10.1163/9789004380134_007 |editor2=Ante Milošević |editor3=Trpimir Vedriš |s2cid=165889390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dzino |first=Danijel |url=https://books.google.com/books?id=6UbOtJcF8rQC |title=Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman and Early Medieval Dalmatia |publisher=BRILL |year=2010 |isbn=9789004186460 |pages=175, 179–182}}&lt;/ref&gt; මෑත කාලීන පුරාවිද්‍යාත්මක දත්ත මගින් ස්ලාව් ජාතිකයන්/ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ සංක්‍රමණය සහ ජනාවාස 6 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිදු වූ බව තහවුරු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Belos00&quot;&gt;{{cite journal|last=Belošević|first=Janko|year=2000|title=Razvoj i osnovne značajke starohrvatskih grobalja horizonta 7.-9. stoljeća na povijesnim prostorima Hrvata|url=https://morepress.unizd.hr/journals/index.php/pov/article/view/2231|journal=Radovi|language=hr|volume=39|issue=26|pages=71–97|doi=10.15291/radovipov.2231|issn=0352-6712|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fabijanić |first=Tomislav |title=The early Slavic settlement of Central Europe in the light of new dating evidence |date=2013 |publisher=Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences |isbn=978-83-63760-10-6 |location=Wroclaw |pages=251–260 |chapter=14C date from early Christian basilica gemina in Podvršje (Croatia) in the context of Slavic settlement on the eastern Adriatic coast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bekić |first1=Luka |url=https://www.researchgate.net/publication/348500715 |title=Rani srednji vijek između Panonije i Jadrana: ranoslavenski keramički i ostali arheološki nalazi od 6. do 8. stoljeća |date=2016 |publisher=Arheološki muzej Istre |isbn=978-953-8082-01-6 |location=Pula |pages=101, 119, 123, 138–140, 157–162, 173–174, 177–179 |language=hr, en |trans-title=Early medieval between Pannonia and the Adriatic: early Slavic ceramic and other archaeological finds from the sixth to eighth century}}&lt;/ref&gt; අවසානයේදී, 818 සිට අයින්හාර්ඩ්ගේ වංශකථා මගින් සනාථ කරන පරිදි, බෝර්නා විසින් පාලනය කරන ලද ක්‍රොඒෂියාවේ ආදිපාදවරිය ලෙස ආදිපාදවරියක් පිහිටුවන ලදී. මෙම වාර්තාව එකල ෆ්‍රැන්සියාවේ යටත් රාජ්‍යයන් වන ක්‍රොඒෂියානු රාජධානි පිළිබඳ පළමු ලේඛනය නියෝජනය කරයි.{{sfn|Mužić|2007|pp=157–160}} උතුරට එහි අසල්වැසියා වූයේ පහළ පන්නෝනියාවේ ප්‍රාන්තය වූ අතර, එවකට ඩ්‍රාවා සහ සාවා ගංගා අතර ප්‍රදේශ පාලනය කළ ලුඩෙවිට් ආදිපාදවරයා විසින් පාලනය කරන ලද අතර එය සිසැක් හි ඔහුගේ බලකොටුවෙන් කේන්ද්‍රගත විය. ඉතිහාසය පුරාම මෙම ජනගහනය සහ භූමිය ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ ක්‍රොඒෂියාව සමඟ දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී සම්බන්ධ විය.{{sfn|Budak|2018|pp=178–185}}

ක්‍රොඒෂියාවේ ආකොන් පෝර්ගාගේ කාලයේ 7 වන සියවසේදී ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ ක්‍රිස්තියානිකරණය ආරම්භ වූ අතර, මුලින් බොහෝ විට ප්‍රභූ සහ ඒ ආශ්‍රිත ජනතාව පමණක් ඇතුළත් විය,{{sfn|Budak|2018|pp=144–145}} නමුත් බොහෝ දුරට 9 වන සියවස වන විට අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ivandija|first=Antun|date=April 1968|title=Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima|trans-title=Christianization of Croats according to the most recent scientific results|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=64623&amp;lang=en|journal=Bogoslovska smotra|language=hr|publisher=University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology|volume=37|issue=3–4|pages=440–444|issn=0352-3101}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Živković|first=Tibor|author-link=Tibor Živković|year=2013a|title=On the Baptism of the Serbs and Croats in the Time of Basil I (867–886)|url=http://slavica-petropolitana.spbu.ru/files/2013_1/Zivkovic.pdf|journal=Studia Slavica et Balcanica Petropolitana|issue=1|pages=33–53}}&lt;/ref&gt; ෆ්‍රෑන්ක් ආධිපත්‍යය මිස්ලාව්ගේ පාලන සමයේදී අවසන් විය,{{sfn|Mužić|2007|pp=169–170}} නැතහොත් ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තික I වන ට්‍රිපිමීර්.{{sfn|Budak|2018|pp=106}} 9 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ට්‍රිපිමීර් ආදිපාදවරයා විසින් ස්වදේශික ක්‍රොඒෂියානු රාජකීය රාජවංශය ආරම්භ කරන ලද අතර, ඔහු බයිසැන්තියානු සහ බල්ගේරියානු හමුදා පරාජය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brković|first=Milko|year=2001|title=Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj|trans-title=The Papal Letters of the second half of the IXth Century to addressees in Croatia|url=https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748|journal=Radovi|language=hr|publisher=HAZU|issue=43|pages=29–44|place=Zadar}}&lt;/ref&gt;

පාප් වහන්සේ විසින් පිළිගත් පළමු ස්වදේශික ක්‍රොඒෂියානු පාලකයා වූයේ 879 ජුනි 7 වන දින අටවන ජෝන් පාප් වහන්සේගෙන් පාප්තුමාගේ පිළිගැනීම ලැබූ බ්‍රැනිමීර් ආදිපාදවරයාය.{{sfn|Mužić|2007|p=|pp=195–198}} ටොමිස්ලාව් ක්‍රොඒෂියාවේ පළමු රජු වූ අතර, එය 925 දී Xවන ජෝන් පාප්තුමාගේ ලිපියක සඳහන් කර ඇත. ටොමිස්ලාව් හංගේරියානු සහ බල්ගේරියානු ආක්‍රමණ පරාජය කළේය.&lt;ref name=&quot;Posavec&quot;&gt;{{cite journal|last=Posavec|first=Vladimir|date=March 1998|title=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba|trans-title=Historical maps and borders of Croatia in age of Tomislav|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=62779|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=30|issue=1|pages=281–290|issn=0353-295X|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt; මධ්‍යකාලීන ක්‍රොඒෂියානු රාජධානිය 11 වන සියවසේදී පීටර් IV වන ක්‍රෙෂිමීර් (1058–1074) සහ ඩිමිටාර් ස්වොනිමීර් (1075–1089) පාලන සමයේදී එහි උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;Margetić&quot;&gt;{{cite journal|last=Margetić|first=Lujo|author-link=Lujo Margetić|date=January 1997|title=Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II.|trans-title=Regnum Croatiae et Dalmatiae in age of Stjepan II|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=76963|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=29|issue=1|pages=11–20|issn=0353-295X|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt; ට්‍රිපිරොවික් රාජවංශය අවසන් කරමින් 1091 දී දෙවන ස්ටෙපන් මිය ගිය විට, හංගේරියාවේ ඩිමිටාර් ස්වොනිමීර්ගේ මස්සිනා වන පළමුවන ලැඩිස්ලෝස් ක්‍රොඒෂියානු කිරුළ හිමිකර ගත්තේය. මෙය 1102 දී කොලොමන් යටතේ හංගේරියාව සමඟ යුද්ධයකට සහ පුද්ගලික එකමුතුවකට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;HR-HU-Heka&quot;&gt;{{cite journal|last=Heka|first=Ladislav|date=October 2008|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=68144|journal=Scrinia Slavonica|language=hr|publisher=Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje|volume=8|issue=1|pages=152–173|issn=1332-4853|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== හංගේරියාව සහ ඔස්ට්‍රියාව සමඟ එකමුතුව ===
[[File:Dragutin_Weingärtner,_Hrvatski_sabor_1848._god.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dragutin_Weing%C3%A4rtner,_Hrvatski_sabor_1848._god.jpg|වම|thumb|බෑන් ජොසිප් ජෙලාසික් ප්‍රථම නූතන ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව (සබෝර්), 1848 ජූනි 5 විවෘත කරන අවස්ථාවේදී. ක්‍රොඒෂියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය පසුබිමින් දැකිය හැකිය.]]
ඊළඟ ශතවර්ෂ හතර තුළ, ක්‍රොඒෂියා රාජධානිය පාලනය කරනු ලැබුවේ සබෝර් (පාර්ලිමේන්තුව) සහ රජු විසින් පත් කරන ලද බෑන් (උපරාජයා) විසිනි.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot;&gt;{{cite web |title=Povijest saborovanja |trans-title=History of parliamentarism |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202061135/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |archive-date=2010-12-02 |access-date=2010-10-18 |publisher=[[Sabor]] |language=hr}}&lt;/ref&gt; මෙම කාලපරිච්ඡේදය තුළ ෆ්‍රැන්කෝපන් සහ ෂුබික් පවුල් වැනි බලගතු වංශවත් අය ප්‍රමුඛත්වයට පත් වූ අතර අවසානයේ පවුල් දෙකෙන් බොහෝ තහනම් කිරීම් සිදු විය.{{sfn|Font|2005|p=17}} ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමේ තර්ජනය වැඩි වෙමින් පැවතීම සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ පාලනය කිරීම සඳහා වැනීසියේ ජනරජයට එරෙහිව අරගලයක් ඇති විය. 1428 වන විට ඩුබ්‍රොව්නික් නගර රාජ්‍යය හැර, වෙනිසියානුවන් ඩල්මේෂියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළ අතර, එය ස්වාධීන විය. ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීම් 1493 ක්‍රබාවා සටනට සහ 1526 මොහාක්ස් සටනට හේතු වූ අතර, දෙකම තීරණාත්මක ඔටෝමාන් ජයග්‍රහණවලින් අවසන් විය. දෙවන ලුවී රජු මොහාක්ස්හිදී මිය ගිය අතර, 1527 දී, ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව සෙටින්හිදී රැස්වී ක්‍රොඒෂියාවේ නව පාලකයා ලෙස හැබ්ස්බර්ග් නිවසේ I වන ෆර්ඩිනන්ඩ් තෝරා ගත්තේ, ඔහු ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව ක්‍රොඒෂියාව ආරක්ෂා කරන අතරම එහි දේශපාලන අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන බවට කොන්දේසිය යටතේය.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt;{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}}

තීරණාත්මක ඔටෝමාන් ජයග්‍රහණවලින් පසුව, ක්‍රොඒෂියාව 1538 දී සිවිල් සහ හමුදා ප්‍රදේශවලට බෙදී ගියේය. හමුදා ප්‍රදේශ ක්‍රොඒෂියානු හමුදා මායිම ලෙස හැඳින්වූ අතර සෘජු හැබ්ස්බර්ග් පාලනය යටතේ පැවතුනි. දේශසීමා ස්ථාවර වූ විට, පළමු තීරණාත්මක ඔටෝමාන් පරාජය වන 1593 සිසැක් සටන දක්වා ක්‍රොඒෂියාවේ ඔටෝමාන් දියුණුව දිගටම පැවතුනි.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} මහා තුර්කි යුද්ධයේදී (1683–1698), ස්ලාවෝනියාව නැවත අත්පත් කර ගන්නා ලදී, නමුත් ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමට පෙර ක්‍රොඒෂියාවේ කොටසක් වූ බටහිර බොස්නියාව ක්‍රොඒෂියානු පාලනයෙන් පිටත පැවතුනි.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} දෙරට අතර වර්තමාන දේශසීමාව මෙම ප්‍රතිඵලයේ ශේෂයකි. දේශසීමාවේ දකුණු කොටස වන ඩල්මැටියාව, පස්වන සහ හත්වන ඔටෝමාන්–වෙනිසියානු යුද්ධ මගින් ද ඒ හා සමානව අර්ථ දක්වා ඇත.{{sfn|Lane|1973|p=409}}

ඔටෝමාන් යුද්ධ ජන විකාශන වෙනස්කම් වලට හේතු විය. 16 වන සියවසේදී, බටහිර සහ උතුරු බොස්නියාව, ලිකා, ක්‍රබාවා, උනා සහ කුපා ගංගා අතර ප්‍රදේශයෙන් සහ විශේෂයෙන් බටහිර ස්ලාවෝනියාවෙන් ක්‍රොඒෂියානුවන් ඔස්ට්‍රියාව දෙසට සංක්‍රමණය විය. වර්තමාන බර්ගන්ලන්ඩ් ක්‍රොඒෂියානුවන් මෙම පදිංචිකරුවන්ගේ සෘජු පරම්පරාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Povijest Gradišćanskih Hrvatov |trans-title=History of Burgenland Croats |url=http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |archive-date=2012-11-14 |access-date=2011-10-17 |publisher=Croatian Cultural Association in Burgenland |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Valentić|first=Mirko|date=30 October 1990|title=TURSKI RATOVI i HRVATSKA DIJASPORA u XVI. STOLJEĆU|url=https://hrcak.srce.hr/74388|journal=Senjski Zbornik: Prilozi Za Geografiju, Etnologiju, Gospodarstvo, Povijest I Kulturu|language=hr|volume=17|issue=1|pages=45–60|issn=0582-673X}}&lt;/ref&gt; පලා යන ජනගහනය ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සඳහා, හැබ්ස්බර්ග්වරු හමුදා මායිමේ හමුදා සේවය සැපයීමට බොස්නියානුවන් දිරිමත් කළහ.

ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව III වන චාල්ස් රජුගේ ප්‍රායෝගික සම්බාධකයට සහාය දුන් අතර 1712 දී ඔවුන්ගේම ප්‍රායෝගික සම්බාධකයට අත්සන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Povijest saborovanja |url=http://www.sabor.hr/hr/o-saboru/povijest-saborovanja |access-date=2020-05-30 |website=Hrvatski sabor |language=hr}}&lt;/ref&gt; පසුව, ක්‍රොඒෂියානු රාජධානියේ සියලුම වරප්‍රසාද සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන බවට අධිරාජ්‍යයා ප්‍රතිඥා දුන් අතර, අනිවාර්ය අධ්‍යාපනය හඳුන්වා දීම වැනි ක්‍රොඒෂියානු කටයුතු සඳහා මාරියා තෙරේසා රැජින සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන්නාය.

[[File:Map_of_the_Kingdom_of_Croatia-Slavonia_(1885).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_the_Kingdom_of_Croatia-Slavonia_(1885).png|දකුණ|thumb|ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු ජනාවාසයෙන් පසුව 1868 දී නිර්මාණය කරන ලද ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව තුළ ක්‍රොඒෂියානු-ස්ලාවෝනියානු රාජධානිය ස්වාධීන රාජධානියක් විය.]]
1797 සහ 1809 අතර, පළමු ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර ඇඩ්‍රියාටික් වෙරළ තීරය සහ එහි අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශය වැඩි වැඩියෙන් අත්පත් කර ගත් අතර, වැනීසියානු සහ රගුසන් ජනරජ අවසන් කරමින්, ඉලිරියානු පළාත් ස්ථාපිත කළේය.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, රාජකීය නාවික හමුදාව ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද අවහිර කළ අතර, එය 1811 දී විස් සටනට හේතු විය.{{sfn|Adkins|Adkins|2008|p=|pp=359–362}} 1813 දී ඔස්ට්‍රියානුවන් විසින් ඉලිරියානු පළාත් අල්ලා ගන්නා ලද අතර 1815 දී වියානා සම්මේලනයෙන් පසු ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යය විසින් අවශෝෂණය කරන ලදී. මෙය ඩල්මේෂියානු රාජධානිය පිහිටුවීමට සහ ක්‍රොඒෂියානු ලිටෝරල් එක ඔටුන්නක් යටතේ ක්‍රොඒෂියානු රාජධානියට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nicolson |first=Harold |author-link=Harold Nicolson |url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C |title=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822 |publisher=[[Grove Press]] |year=2000 |isbn=978-0-8021-3744-9 |page=180 |access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; 1830 ගණන්වල සහ 1840 ගණන්වල ක්‍රොඒෂියානු ජාතික පුනර්ජීවනයට ආභාෂය ලබා දුන් ආදර ජාතිකවාදයක් ඉදිරිපත් විය, එය අධිරාජ්‍යය තුළ දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන්ගේ එකමුතුකම වෙනුවෙන් පෙනී සිටි දේශපාලන හා සංස්කෘතික ව්‍යාපාරයකි. එහි මූලික අවධානය යොමු වූයේ ක්‍රොඒෂියානු සාහිත්‍යය සහ සංස්කෘතිය ප්‍රවර්ධනය කරන අතරම හංගේරියානු භාෂාවට ප්‍රතිවිරුද්ධ බරක් ලෙස සම්මත භාෂාවක් ස්ථාපිත කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;CRIS-Stančić&quot;&gt;{{cite journal|last=Stančić|first=Nikša|date=February 2009|title=Hrvatski narodni preporod – ciljevi i ostvarenja|trans-title=Croatian National Revival – goals and achievements|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=80164|journal=Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci|language=hr|volume=10|issue=1|pages=6–17|issn=1332-2567|access-date=2011-10-07}}&lt;/ref&gt; 1848 හංගේරියානු විප්ලවය අතරතුර, ක්‍රොඒෂියාව ඔස්ට්‍රියාව සමඟ එක් විය. 1849 දී හංගේරියානුවන් පරාජය කිරීමට බෑන් ජොසිප් ජෙලාචික් උදව් කළ අතර ජර්මානුකරණ ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Čuvalo|first=Ante|date=December 2008|title=Josip Jelačić – Ban of Croatia|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=77559|journal=Review of Croatian History|publisher=Croatian Institute of History|volume=4|issue=1|pages=13–27|issn=1845-4380|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; මෙය නිකොලා ටෙස්ලා ස්මිල්ජින් හි උපත ලැබූ කාලයයි.

1860 ගණන් වන විට, ප්‍රතිපත්තියේ අසාර්ථකත්වය පැහැදිලි වූ අතර එය 1867 ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු සම්මුතියට හේතු විය. ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යය සහ හංගේරියානු රාජධානිය අතර පුද්ගලික සංගමයක් නිර්මාණය විය. ගිවිසුම මගින් ක්‍රොඒෂියාවේ තත්ත්වය හංගේරියාවට ලබා දුන් අතර, එය 1868 ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු බේරුම්කරණය මගින් ක්‍රොඒෂියාවේ සහ ස්ලාවෝනියාවේ රාජධානි එක්සත් කළ විට විසඳන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of Union between Croatia-Slavonia and Hungary |url=http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba1.htm |access-date=2010-05-16 |publisher=H-net.org}}&lt;/ref&gt; ඩල්මැටියා රාජධානිය තථ්‍ය ඔස්ට්‍රියානු පාලනය යටතේ පැවති අතර, රිජෙකා 1779 දී කලින් හඳුන්වා දුන් කෝපස් වෙන් කිරීමේ තත්ත්වය රඳවා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;HR-HU-Heka&quot; /&gt;

1878 බර්ලින් ගිවිසුමෙන් පසු ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසුව, හමුදා දේශසීමාව අහෝසි කරන ලදී. ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු ජනාවාසයේ විධිවිධාන යටතේ,{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} 1881 දී දේශසීමාවේ ක්‍රොඒෂියානු සහ ස්ලාවෝනියානු අංශ ක්‍රොඒෂියාවට නැවත පැමිණියේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Heka|first=Ladislav|date=December 2007|title=Hrvatsko-ugarska nagodba u zrcalu tiska|trans-title=Croatian-Hungarian compromise in light of press clips|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=39787|journal=Zbornik Pravnog Fakulteta Sveučilišta u Rijeci|language=hr|publisher=[[University of Rijeka]]|volume=28|issue=2|pages=931–971|issn=1330-349X|access-date=2012-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dubravica&quot;&gt;{{cite journal|last=Dubravica|first=Branko|date=January 2002|title=Političko-teritorijalna podjela i opseg civilne Hrvatske u godinama sjedinjenja s vojnom Hrvatskom 1871–1886|trans-title=Political and territorial division and scope of civilian Croatia in the period of unification with the Croatian military frontier 1871–1886|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=38709&amp;lang=en|journal=Politička Misao|language=hr|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Political Sciences|volume=38|issue=3|pages=159–172|issn=0032-3241|access-date=2012-06-20}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාව ෆෙඩරල් ඒකකයක් ලෙස ෆෙඩරල්කරණය කිරීම ඇතුළත් කරමින් ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට ගත් අලුත් උත්සාහයන්, පළමු ලෝක යුද්ධය මගින් නතර කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Polatschek |first=Max |url=https://books.google.com/books?id=SZu0AAAAIAAJ |title=Franz Ferdinand: Europas verlorene Hoffnung |publisher=Amalthea |year=1989 |isbn=978-3-85002-284-2 |page=231 |language=de |access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක යුද්ධ සහ යුගෝස්ලාවියාව ===
[[File:Demonstracije_u_Zagrebu_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Demonstracije_u_Zagrebu_1918.jpg|වම|thumb|1918 දී ස්ලෝවේනියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ සර්බියානු රාජ්‍යය සර්බියා රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට එරෙහිව සාග්‍රෙබ්හි මහජන විරෝධතා]]
1918 ඔක්තෝබර් 29 වන දින, ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව (සබෝර්) නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, අලුතින් පිහිටුවන ලද ස්ලෝවේනියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ සර්බියානු රාජ්‍යයට සම්බන්ධ වීමට තීරණය කළේය,&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt; එය 1918 දෙසැම්බර් 4 වන දින සර්බියානු රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ වී සර්බියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ ස්ලෝවේනියානු රාජධානිය පිහිටුවීමට සමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C |title=World War I: encyclopedia, Volume 1 |author2=Priscilla Mary Roberts |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-420-2 |page=1286}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව කිසි විටෙකත් සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්‍රෝව සමඟ ඒකාබද්ධ වීම අනුමත කළේ නැත.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt; 1921 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් රට ඒකීය රාජ්‍යයක් ලෙස අර්ථ දැක්වීම සහ ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව සහ ඓතිහාසික පරිපාලන බෙදීම් අහෝසි කිරීම මගින් ක්‍රොඒෂියානු ස්වයං පාලනය ඵලදායී ලෙස අවසන් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට වඩාත් පුළුල් ලෙස සහාය දක්වන ජාතික දේශපාලන පක්ෂය වන ස්ටෙපන් රාඩික්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ක්‍රොඒෂියානු ගොවි පක්ෂය (HSS) විරුද්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=November 2003|title=Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine|trans-title=Parliamentary Elections in the Brod District in 1932|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=31497|journal=Scrinia Slavonica|language=hr|publisher=Croatian Institute of History – Slavonia, Syrmium and Baranya history branch|volume=3|issue=1|pages=452–470|issn=1332-4853|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

1928 දී NRS සාමාජික සර්බියානු ජාතිකවාදී දේශපාලනඥයෙකු වන පුනිෂා රාඩික් විසින් ජාතික සභාවේදී රාඩික් ඝාතනය කරන ලද අතර, එය 1929 දී පළමුවන ඇලෙක්සැන්ඩර් රජුගේ ජනවාරි 6 වන දින ඒකාධිපතිත්වය ස්ථාපිත කිරීමෙන් අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Begonja|first=Zlatko|date=November 2009|title=Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine|trans-title=Ivan Pernar on Croatian-Serbian relations after 1928 Belgrade assassination|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=74560|journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru|language=hr|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=51|pages=203–218|issn=1330-0474|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; 1931 දී රජු වඩාත් ඒකීය ව්‍යවස්ථාවක් පැනවූ විට ඒකාධිපතිත්වය විධිමත් ලෙස අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Job |first=Cvijeto |url=https://books.google.com/books?id=yH3Hz2AXonwC |title=Yugoslavia's ruin: the bloody lessons of nationalism, a patriot's warning |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield]] |year=2002 |isbn=978-0-7425-1784-4 |page=9 |access-date=2011-10-27}}&lt;/ref&gt; දැන් ව්ලැඩ්කෝ මැසෙක් විසින් නායකත්වය දෙන එච්එස්එස්, ෆෙඩරල්කරණය දිගටම අනුගමනය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1939 අගෝස්තු මාසයේ ක්වෙට්කොවික්-මැසෙක් ගිවිසුම සහ ක්‍රොඒෂියාවේ ස්වාධීන බැනොවිනා ඇති විය. යුගෝස්ලාවියානු රජය ආරක්ෂක, අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව, විදේශ කටයුතු, වෙළඳාම සහ ප්‍රවාහනය යන අංශවල පාලනය රඳවා ගත් අතර අනෙකුත් කටයුතු ක්‍රොඒෂියානු සබෝර් සහ ඔටුන්න හිමි පැනවූ තහනමකට භාර දෙන ලදී.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=|pp=121–123}}[[File:Oslobođenje_Zagreba_05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oslobo%C4%91enje_Zagreba_05.jpg|දකුණ|thumb|1945 මැයි 12 වන දින ක්‍රොඒෂියානු පාක්ෂිකයන් විසින් සාග්‍රෙබ්හි ජනතාව විමුක්තිය සමරමින්]]
1941 අප්‍රේල් මාසයේදී යුගෝස්ලාවියාව නාසි ජර්මනිය සහ ෆැසිස්ට් ඉතාලිය විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. ආක්‍රමණයෙන් පසුව, ක්‍රොඒෂියාවේ ස්වාධීන රාජ්‍යය (NDH) ලෙස නම් කරන ලද ජර්මානු-ඉතාලි ස්ථාපිත රූකඩ රාජ්‍යයක් පිහිටුවන ලදී. ක්‍රොඒෂියාව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සහ සිර්මියා කලාපයෙන් වැඩි කොටසක් මෙම රාජ්‍යයට ඇතුළත් කරන ලදී. ඩල්මැටියාවේ කොටස් ඉතාලිය විසින් ඈඳා ගන්නා ලද අතර, හංගේරියාව උතුරු ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රදේශ බරන්ජා සහ මෙඩිමුර්ජේ ඈඳා ගත්තේය.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=|pp=153–156}} NDH පාලන තන්ත්‍රය මෙහෙයවනු ලැබුවේ පූර්ව යුධ ක්‍රොඒෂියාවේ ආන්තික ව්‍යාපාරයක් වන ඇන්ටේ පැවෙලික් සහ අන්ත ජාතිකවාදී උස්ටාසේ විසිනි.{{sfn|Tomasevich|2001|p=337}} ජර්මානු සහ ඉතාලි හමුදා සහ දේශපාලන සහාය ඇතිව,{{sfn|Tomasevich|2001|p=272}} පාලන තන්ත්‍රය වාර්ගික නීති හඳුන්වා දුන් අතර සර්බියානුවන්, යුදෙව්වන් සහ රෝමාවරුන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේය.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=184}} බොහෝ දෙනෙකු ගාල් කඳවුරුවල සිරගත කරන ලදී; විශාලතම එක වූයේ ජැසෙනොවැක් සංකීර්ණයයි.&lt;ref name=&quot;logori&quot;&gt;{{cite web |title=koncentracijski logori |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/koncentracijski-logori |access-date=2021-02-16}}&lt;/ref&gt; ෆැසිස්ට් විරෝධී ක්‍රොඒට් ජාතිකයන් ද පාලන තන්ත්‍රය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=138}} ඉතාලි-අල්ලාගත් ප්‍රදේශවල, බොහෝ දුරට ස්ලෝවේනියානුවන් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් සඳහා, ගාල් කඳවුරු කිහිපයක් (විශේෂයෙන් රබ්, ගෝනාර්ස් සහ මොලාට් කඳවුරු) පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;logori&quot; /&gt; ඒ සමඟම, යුගෝස්ලාවියානු රාජකීය සහ සර්බියානු ජාතිකවාදී චෙට්නික්වරු ඉතාලියේ සහාය ඇතිව ක්‍රොඒෂියානුවන්ට සහ මුස්ලිම්වරුන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් දියත් කළහ.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=184}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoare|first=Marko Attila|date=1 December 2003|title=Genocide in the former Yugoslavia: a critique of left revisionism's denial (full version)|journal=[[Journal of Genocide Research]]|volume=5|issue=4|pages=543–563|doi=10.1080/1462352032000149495|issn=1462-3528|s2cid=145169670}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Tomasevich|2001|p=744}} 1944 දී කමෙෂ්නිකා සහ ලිපා ගම්මාන වැනි පක්ෂග්‍රාහී ක්‍රියාවන්ට පළිගැනීමක් ලෙස නාසි ජර්මානු හමුදා සිවිල් වැසියන්ට එරෙහිව අපරාධ සහ පළිගැනීම් සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kozlica |first=Ivan |title=Krvava Cetina |publisher=Hrvatski centar za ratne žrtve |year=2012 |isbn=978-953-57409-0-2 |location=Zagreb |page=155 |language=hr |trans-title=Bloody Cetina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Predoević |first=Petra |title=&quot;Operacija Braunschweig&quot;, Klepsidra |publisher=Udruga studenata povijesti &quot;Malleus&quot; |year=2007 |location=Rijeka |pages=105–129}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයක් මතු විය. 1941 ජුනි 22 වන දින,&lt;ref name=&quot;Pavličević&quot;&gt;Dragutin Pavličević, Povijest Hrvatske, Naklada Pavičić, Zagreb, 2007. {{ISBN|978-953-6308-71-2}}, str. 441–442.&lt;/ref&gt; 1 වන සිසැක් පක්ෂග්‍රාහී කඳවුර සිසැක් අසල පිහිටුවන ලදී, එය වාඩිලාගෙන සිටි යුරෝපයේ ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයක් විසින් පිහිටුවන ලද පළමු හමුදා ඒකකයයි.&lt;ref name=&quot;pavlicevic-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Pavličević |first=Dragutin |title=Povijest Hrvatske |publisher=Naklada Pavičić |year=2007 |isbn=978-953-6308-71-2 |pages=441–442}}&lt;/ref&gt; එය ජෝසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් කොමියුනිස්ට්, බහු-වාර්ගික ෆැසිස්ට් විරෝධී ප්‍රතිරෝධක කණ්ඩායමක් වන යුගෝස්ලාවියානු පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-clanak-303250|title=Josipović: Antifašizam je duhovni otac Domovinskog rata|last=Vipotnik|first=Matea|date=22 June 2011|newspaper=[[Večernji list]]|access-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517085659/http://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-clanak-303250|archive-date=2013-05-17|language=hr|trans-title=Josipović: Anti-Fascism is a Spiritual Forerunner of the Croatian War of Independence|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වාර්ගික වශයෙන්, සර්බියානුවන්ට පසුව පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයට දෙවන විශාලතම දායකයින් වූයේ ක්‍රොඒෂියානුවන් ය.&lt;ref name=&quot;Hoare 2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Hoare |first1=Marko Attila |author-link=Marko Attila Hoare |title=Serbia and the Serbs in World War Two |publisher=Palgrave Macmillan |year=2011 |isbn=978-0-230-34781-6 |editor1-last=Ramet |editor1-first=Sabrina P. |location=London, England |pages=207 |chapter=The Partisans and the Serbs |editor2-last=Listhaug |editor2-first=Ola}}&lt;/ref&gt; ඒක පුද්ගල වශයෙන්, යුගෝස්ලාවියාව තුළ ඔවුන්ගේ ජනගහනයට සමානුපාතිකව ක්‍රොඒෂියානුවන් දායක විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoare|first=Marko Attila|year=2002|title=Whose is the partisan movement? Serbs, Croats and the legacy of a shared resistance|journal=The Journal of Slavic Military Studies|publisher=Informa UK Limited|volume=15|issue=4|pages=30|doi=10.1080/13518040208430537|issn=1351-8046|s2cid=145127681}}&lt;/ref&gt; 1944 මැයි වන විට (ටිටෝට අනුව), ජනගහනයෙන් 22% ක් වුවද, පක්ෂග්‍රාහී ජනවාර්ගික සංයුතියෙන් 30% ක් ක්‍රොඒෂියානුවන් විය.&lt;ref name=&quot;Hoare 2011&quot; /&gt; ව්‍යාපාරය වේගයෙන් වර්ධනය වූ අතර, 1943 දෙසැම්බරයේ ටෙහෙරාන් සමුළුවේදී, පක්ෂග්‍රාහීන් මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ පිළිගැනීම ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Karakaš Obradov Marica|date=December 2008|title=Saveznički zračni napadi na Split i okolicu i djelovanje Narodne zaštite u Splitu tijekom Drugog svjetskog rata|trans-title=Allied aerial attacks on Split and its surrounding and Civil Guard activity in Split during the World War II|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=74494|journal=Historijski Zbornik|language=hr|publisher=Društvo za hrvatsku povjesnicu|volume=61|issue=2|pages=323–349|issn=0351-2193|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

සැපයුම්, උපකරණ, පුහුණුව සහ ගුවන් බලය පිළිබඳ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ සහාය ඇතිව සහ 1944 බෙල්ග්‍රේඩ් ප්‍රහාරයට සහභාගී වූ සෝවියට් හමුදාවල සහාය ඇතිව, 1945 මැයි වන විට පක්ෂග්‍රාහීන් යුගෝස්ලාවියාව සහ ඉතාලියේ සහ ඔස්ට්‍රියාවේ මායිම් ප්‍රදේශවල පාලනය ලබා ගත්හ. NDH සන්නද්ධ හමුදා සහ අනෙකුත් අක්ෂ භටයින්ගේ සාමාජිකයින් මෙන්ම සිවිල් වැසියන් ද ඔස්ට්‍රියාව දෙසට පසුබැස සිටියහ. ඔවුන්ගේ යටත් වීමෙන් පසු, නාසි සහයෝගිතාකරුවන්ගේ යුගෝස්ලාවියානු මරණ පාගමනේදී බොහෝ දෙනෙක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Bracewell |first1=C.W. |last2=Lampe |first2=John R. |title=Croatia – World War II {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Croatia/World-War-II |access-date=2022-11-05 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසරවලදී, යුගෝස්ලාවියාවේදී ජනවාර්ගික ජර්මානුවන් පීඩාවන්ට මුහුණ දුන් අතර බොහෝ දෙනෙකු සිරගත කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=158}}

1943 දී ක්‍රොඒෂියානු රාජ්‍යත්වය දරන්නා ලෙස වර්ධනය වූ සහ පසුව 1945 දී පාර්ලිමේන්තුව බවට පරිවර්තනය වූ ක්‍රොඒෂියාවේ ජාතික විමුක්තිය සඳහා වූ රාජ්‍ය ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය සහ යුගෝස්ලාවියානු මට්ටමින් එහි ප්‍රතිවාදියා වූ AVNOJ තුළ පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයේ දේශපාලන අභිලාෂයන් පිළිබිඹු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Maurović|first=Marko|date=May 2004|title=Josip protiv Josifa|trans-title=Josip vs. Iosif|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=81342|journal=Pro Tempore – Časopis Studenata Povijesti|language=hr|publisher=Klub studenata povijesti ISHA|issue=1|pages=73–83|issn=1334-8302|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 May 2009 |title=Predsjednik Sabora Luka Bebić na obilježavanju 64. obljetnice pobjede nad fašizmom i 65. obljetnice trećeg zasjedanja ZAVNOH-a u Topuskom |trans-title=Speaker of the Parliament, Luka Bebić, at celebration of the 64th anniversary of the victory over fascism and the 65th anniversary of the 3rd session of the ZAVNOH session in Topusko |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119084444/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |archive-date=2012-01-19 |access-date=2011-10-17 |publisher=Sabor |language=hr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Event_in_Zagreb_in_honour_of_Tito.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Event_in_Zagreb_in_honour_of_Tito.jpg|දකුණ|thumb|මැයි දින සැමරුමේදී ක්‍රොඒෂියානු කොමියුනිස්ට් නායක ව්ලැඩිමීර් බකරිච් සමඟ කාදිනල් ඇලෝසියස් ස්ටෙපිනැක්, ස්ටෙපිනැක් කොමියුනිස්ට්වාදීන් විසින් අත්අඩංගුවට ගෙන වරදකරු කිරීමට ටික කලකට පෙර]]
ජනවිකාස විද්‍යාඥ ව්ලැඩිමීර් ෂර්ජාවික් සහ සංඛ්‍යාලේඛනඥ බොගොල්ජුබ් කොචොවික් විසින් කරන ලද යුධ කාලීන සහ පශ්චාත් යුධ මරණ පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් මත පදනම්ව, එම ප්‍රදේශයෙන් (යුද්ධයෙන් පසු ඉතාලියෙන් පවරා දුන් ප්‍රදේශ ඇතුළුව නොවේ) 295,000 ක් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් 7.3% ක් විය,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Žerjavić|first=Vladimir|author-link=Vladimir Žerjavić|year=1995|title=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću|trans-title=Demographic and War Losses of Croatia in the World War Two and in the Postwar Period|url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en|journal=Journal of Contemporary History|language=hr|location=Zagreb|volume=27|pages=551|number=3}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අතර සර්බියානුවන් 125–137,000 ක්, ක්‍රොඒෂියානුවන් 118–124,000 ක්, යුදෙව්වන් 16–17,000 ක් සහ රෝමාවරුන් 15,000 ක් විය.{{sfn|Žerjavić|1992|p=159}}{{sfn|Kočović|1985|p=173}} ඊට අමතරව, යුද්ධයෙන් පසු ක්‍රොඒෂියාවට එක් වූ ප්‍රදේශවලින් මුළු පුද්ගලයින් 32,000 ක් මිය ගිය අතර, ඔවුන් අතර ඉතාලි ජාතිකයින් 16,000 ක් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් 15,000 ක් විය.{{sfn|Žerjavić|1993b|pp=640–641}} යුද්ධය සහ එහි ක්ෂණික ප්‍රතිඵලය පුරාවටම (ක්‍රොඒෂියාව ඇතුළුව) මුළු යුගෝස්ලාවියාවෙන්ම සහ විදේශයන්ගෙන් 200,000 ක් පමණ ක්‍රොඒෂියානුවන් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 5.4% කි.{{sfn|Kočović|1985|p=126}}{{sfn|Geiger|2012|pp=117–118}}[[File:Nixontito19712.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nixontito19712.jpg|වම|thumb|ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝ 1944 සිට 1980 දක්වා යුගෝස්ලාවියාව මෙහෙයවීය; ඡායාරූපය: 1971 දී ධවල මන්දිරයේදී එක්සත් ජනපද ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන් සමඟ ටිටෝ]]
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ක්‍රොඒෂියාව කොමියුනිස්ට්වාදීන් විසින් පාලනය කරන ලද SFR යුගෝස්ලාවියාවේ තනි පක්ෂ සමාජවාදී ෆෙඩරල් ඒකකයක් බවට පත් වූ නමුත් සම්මේලනය තුළ යම් ප්‍රමාණයක ස්වයං පාලනයක් තිබුණි. 1967 දී, ක්‍රොඒෂියානු කතුවරුන් සහ වාග් විද්‍යාඥයින් ඔවුන්ගේ භාෂාවට සමාන සැලකිල්ලක් ඉල්ලා ක්‍රොඒෂියානු සම්මත භාෂාවේ තත්ත්වය සහ නම පිළිබඳ ප්‍රකාශයක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ.&lt;ref name=&quot;Šute-Deklaracija&quot;&gt;{{cite journal|last=Šute|first=Ivica|date=April 1999|title=Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika – Građa za povijest Deklaracije|trans-title=Declaration on the Status and Name of the Croatian Standard Language – Declaration History Articles|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=76413&amp;lang=en|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=31|issue=1|pages=317–318|issn=0353-295X}}&lt;/ref&gt;

මෙම ප්‍රකාශය යුගෝස්ලාවියානු ආර්ථිකයේ වැඩි සිවිල් අයිතිවාසිකම් සහ නැවත බෙදා හැරීම සඳහා වූ ජාතික ව්‍යාපාරයකට දායක වූ අතර, එය 1971 ක්‍රොඒෂියානු වසන්තයේදී අවසන් වූ අතර එය යුගෝස්ලාවියානු නායකත්වය විසින් මර්දනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;JL-Savka&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/|title=Heroina Hrvatskog proljeća|last=Vurušić|first=Vlado|date=6 August 2009|newspaper=[[Jutarnji list]]|access-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/|archive-date=2012-08-06|language=hr|trans-title=Heroine of the Croatian Spring|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 1974 යුගෝස්ලාවියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ෆෙඩරල් ඒකක සඳහා වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලබා දුන් අතර, මූලික වශයෙන් ක්‍රොඒෂියානු වසන්තයේ ඉලක්කයක් සපුරා ගනිමින් සහ ෆෙඩරල් සංඝටකවල ස්වාධීනත්වය සඳහා නීතිමය පදනමක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;Rich&quot;&gt;{{cite journal|last=Rich|first=Roland|year=1993|title=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union|url=http://www.ejil.org/article.php?article=1207&amp;issue=67|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=36–65|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834|url-access=subscription|access-date=2011-10-18}}&lt;/ref&gt; ඒ සමඟම, සීතල යුද්ධය අතරතුර සැලකිය යුතු ක්‍රොඒෂියානු ඩයස්පෝරාවක් පැවති අතර, එයට පිටුවහල් රජයක් පිහිටුවීම අරමුණු කරගත් උත්සාහයන් ද ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Mišur&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mišur|first1=Ivo|year=2018|title=Uloga političke emigracije iz NDH u događanjima na Bliskom istoku 1947–1964|url=https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2018/12/Pages-from-gg46-6.pdf|journal=Gračanički glasnik – časopis za kulturnu historiju|volume=XXIII|issue=46|pages=49–60|archive-url=https://web.archive.org/web/20251025035743/https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2018/12/Pages-from-gg46-6.pdf|archive-date=2025-10-25|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1980 දී ටිටෝගේ මරණයෙන් පසු, යුගෝස්ලාවියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය පිරිහී ගියේය. 1986 SANU සංදේශය සහ 1989 වොජ්වෝඩිනා, කොසෝවෝ සහ මොන්ටිනිග්‍රෝ හි කුමන්ත්‍රණ මගින් ජාතික ආතතිය තවත් උග්‍ර විය.{{sfn|Frucht|2005|p=433}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html|title=Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign|date=12 January 1989|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2010-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html|archive-date=2012-11-06|agency=[[Reuters]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1990 ජනවාරි මාසයේදී, කොමියුනිස්ට් පක්ෂය ජාතික රේඛා ඔස්සේ ඛණ්ඩනය වූ අතර, ක්‍රොඒෂියානු කණ්ඩායම වඩාත් ලිහිල් සම්මේලනයක් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;Pauković-14Congress-2009&quot;&gt;{{cite journal|last=Pauković|first=Davor|date=1 June 2008|title=Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada|trans-title=Last Congress of the League of Communists of Yugoslavia: Causes, Consequences and Course of Dissolution|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=55640|journal=Časopis za Suvremenu Povijest|language=hr|publisher=Centar za politološka istraživanja|volume=1|issue=1|pages=21–33|issn=1847-2397|access-date=2010-12-11}}&lt;/ref&gt; එම වසරේම, ක්‍රොඒෂියාවේ පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය පවත්වන ලද අතර, ෆ්‍රැන්ජෝ ටුඩ්මන්ගේ ජයග්‍රහණය ජාතිකවාදී ආතතීන් උග්‍ර කළේය.&lt;ref name=&quot;Independent-Tuđman-Obituary&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html|title=Obituary: Franjo Tudjman|last=Magas|first=Branka|date=13 December 1999|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html|archive-date=2012-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාවේ සමහර සර්බියානුවන් සබෝර් හැර ගොස් ක්‍රොඒෂියාවෙන් නිදහස ලබා ගැනීමේ අරමුණින් හඳුනා නොගත් සර්බියානු ක්‍රජිනා ජනරජයේ ස්වයං පාලනය ප්‍රකාශ කළහ.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Autonomy-AUG1990&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html|title=Croatia's Serbs Declare Their Autonomy|last=Sudetic|first=Chuck|date=2 October 1990|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112065457/http://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html|archive-date=2012-11-12|author-link=Chuck Sudetic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EE-CIS-book&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC |title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States |publisher=[[Routledge]] |year=1998 |isbn=978-1-85743-058-5 |pages=272–278 |access-date=2010-12-16}}&lt;/ref&gt;

=== ස්වාධීනත්වය ===
ආතතීන් උත්සන්න වීමත් සමඟ, ක්‍රොඒෂියාව 1991 ජුනි 25 වන දින නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රකාශනයේ සම්පූර්ණ ක්‍රියාත්මක කිරීම ක්‍රියාත්මක වූයේ 1991 ඔක්තෝබර් 8 වන දින තීරණය සම්බන්ධයෙන් මාස තුනක තාවකාලික තහනමකින් පසුව පමණි.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Declaration-26June1991&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html|title=2 Yugoslav States Vote Independence To Press Demands|last=Sudetic|first=Chuck|date=26 June 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110162855/http://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html|archive-date=2012-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabor-Independence-8Oct1991&quot;&gt;{{cite web |date=7 October 2004 |title=Ceremonial session of the Croatian Parliament on the occasion of the Day of Independence of the Republic of Croatia |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314021206/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |archive-date=2012-03-14 |access-date=2012-07-29 |work=Official web site of the Croatian Parliament |publisher=Sabor}}&lt;/ref&gt; මේ අතර, සර්බියානු පාලනය යටතේ පවතින යුගෝස්ලාවියානු මහජන හමුදාව (JNA) සහ විවිධ සර්බියානු පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් ක්‍රොඒෂියාවට පහර දුන් විට ආතතීන් විවෘත යුද්ධයක් දක්වා වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Otkos10&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html|title=Army Rushes to Take a Croatian Town|last=Sudetic|first=Chuck|date=4 November 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729183641/http://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html|archive-date=2012-07-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vukovar_Memorial_Cemetery_–_Eternal_Flame,_20150429160745.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vukovar_Memorial_Cemetery_%E2%80%93_Eternal_Flame,_20150429160745.jpg|වම|thumb|1991 දී ක්‍රොඒෂියාවේ නිදහස සඳහා වූ සටනේ වැදගත් සිදුවීමක් වූ සියලුම යුද්ධයට ගොදුරු වූවන් සහ වූකෝවර් සංහාරය සිහිපත් කරන ජාතික අනුස්මරණ දිනයේ කේන්ද්‍රීය ස්ථානය වන වුකෝවර් හි ස්වදේශීය යුද්ධයේ වින්දිතයින්ගේ ජාතික අනුස්මරණ සුසාන භූමිය.]]
1991 අවසානය වන විට, පුළුල් පෙරමුණක් ඔස්සේ සටන් කළ ඉහළ තීව්‍රතාවයකින් යුත් ගැටුමක් ක්‍රොඒෂියාවේ පාලනය එහි භූමියෙන් තුනෙන් දෙකකට පමණ අඩු කළේය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Iceland&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html|title=Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic|date=19 December 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115174401/http://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html|archive-date=2012-11-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LATimes-OccupiedPct-1Aug91&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-01-mn-177-story.html|title=Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia|last=Powers|first=Charles T.|date=1 August 1991|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516054837/http://articles.latimes.com/1991-08-01/news/mn-177_1_defense-force|archive-date=2012-05-16|author-link=Charles T. Powers|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු සර්බියානු පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම්, අල්ලා ගත් ප්‍රදේශවල ක්‍රොඒෂියානුවන් ඝාතනය කිරීම, භීතියට පත් කිරීම සහ නෙරපා හැරීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළ අතර, ක්‍රොඒෂියානු සිවිල් වැසියන් දහස් ගණනක්&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 December 2003 |title=Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/utjecaj-srbijanske-agresije-na-stanovnistvo-hrvatske/175515.aspx |access-date=2015-09-12 |website=[[Index.hr]]}}&lt;/ref&gt; මරා දැමූ අතර ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ අනෙකුත් සර්බියානු නොවන අය 400,000–500,000 ක් පමණ ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලින් නෙරපා හරින ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTIĆ |url=http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |archive-date=2007-12-15 |access-date=2019-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera 2020&quot;&gt;{{cite web |date=5 August 2020 |title=Croatia marks 25 years since war with tolerance message |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/8/5/croatia-marks-25-years-since-war-with-tolerance-message |publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු නගරවල, විශේෂයෙන් ඉදිරි පෙළ අසල ජීවත් වූ සර්බියානුවන් විවිධ ආකාරයේ වෙනස්කම් කිරීම්වලට ලක් කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=233}} නැගෙනහිර සහ බටහිර ස්ලාවෝනියාවේ සහ ක්‍රජිනාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ක්‍රොඒෂියානු සර්බියානුවන්ට ක්‍රොඒෂියානු හමුදා විසින් පලා යාමට හෝ නෙරපා හැරීමට බල කරන ලදී, නමුත් සීමිත පරිමාණයකින් සහ අඩු සංඛ්‍යාවකින්.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bassiouni |first1=Mahmoud Cherif |title=The Law of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |url=https://archive.org/details/lawofinternation0000bass |last2=Manikas |first2=Peter |date=1996 |publisher=Transnational Publishers |isbn=978-1-57105-004-5 |page=[https://archive.org/details/lawofinternation0000bass/page/86 86]}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු රජය මෙම ක්‍රියාවන් ප්‍රසිද්ධියේ හෙළා දුටු අතර ඒවා නැවැත්වීමට උත්සාහ කළ අතර, ඔවුන් රජයේ ප්‍රතිපත්තියේ කොටසක් නොවන බව පෙන්නුම් කළේය.{{sfn|Allen|1996|p=46}}[[File:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|දකුණ|thumb|1995 දී අත්පත් කරගත් ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රදේශ නිදහස් කළ ක්‍රොඒෂියානු හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය වන ඔපරේෂන් ස්ටෝම් සැමරුමේදී ක්‍රොඒෂියානු සොල්දාදුවන් ක්නින් බලකොටුව මත ධජය ඔසවමින්]]
1992 ජනවාරි 15 ​​වන දින, ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රජාව විසින් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර, පසුව එක්සත් ජාතීන් විසින් ද,&lt;ref name=&quot;NYTimes-Germany-23Dec91&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html|title=Slovenia and Croatia Get Bonn's Nod|last=Kinzer|first=Stephen|date=24 December 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620034701/http://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html|archive-date=2012-06-20|author-link=Stephen Kinzer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-UN-membership&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html|title=3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted into U.N.|last=Montgomery|first=Paul L.|date=23 May 1992|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111013548/http://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html|archive-date=2012-11-11|author-link=Paul L. Montgomery|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1995 අගෝස්තු මාසයේදී ක්‍රොඒෂියාවේ තීරණාත්මක ජයග්‍රහණයත් සමඟ යුද්ධය ඵලදායී ලෙස අවසන් විය;&lt;ref name=&quot;LATimes-Storm-Complete&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-08-08-mn-32662-story.html|title=Croats Declare Victory, End Blitz|last=Murphy|first=Dean E.|date=8 August 1995|newspaper=Los Angeles Times|access-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012140454/http://articles.latimes.com/1995-08-08/news/mn-32662_1_serb-refugees|archive-date=2012-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම සිදුවීම සෑම වසරකම අගෝස්තු 5 වන දින ජයග්‍රහණය සහ නිජබිම ස්තුති දීමේ දිනය සහ ක්‍රොඒෂියානු ආරක්ෂකයින්ගේ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 August 2019 |title=Officials Issue Messages for Victory and Homeland Thanksgiving Day |url=https://www.total-croatia-news.com/politics/37611-thanksgiving-day |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210541/https://www.total-croatia-news.com/politics/37611-thanksgiving-day |archive-date=2023-04-05 |access-date=2019-08-04 |website=total-croatia-news.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු ජයග්‍රහණයෙන් පසු, ස්වයං ප්‍රකාශිත සර්බියානු ක්‍රජිනා ජනරජයේ සර්බියානුවන් 200,000 ක් පමණ කලාපයෙන් පලා ගියහ&lt;ref name=&quot;bbc-storm&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4747379.stm|title=Evicted Serbs remember Storm|last=Prodger|first=Matt|date=5 August 2005|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023091143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm|archive-date=2012-10-23|ref={{harvid|BBC News|5 August 2005}}|author-link=Matt Prodger|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ ප්‍රධාන වශයෙන් වැඩිහිටි සර්බියානු සිවිල් වැසියන් සිය ගණනක් හමුදා මෙහෙයුමෙන් පසු මිය ගියහ, බොහෝ විට පළිගැනීමේ ප්‍රහාරවලින්, ඔවුන්ගේ දේපළ කොල්ලකෑම, අත්පත් කර ගැනීම හෝ ගිනි තැබීම සමඟ.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Janine Natalya Clark |url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ |title=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-97475-8 |location=London |page=28}}&lt;/ref&gt; එතැන් සිට අඩක් පමණ ආපසු පැමිණ ඇත.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera 2020&quot; /&gt; බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ක්‍රොඒෂියානු සරණාගතයින් විසින් සර්බියානු නිවාස 19,000 ක් පමණ පසුව පදිංචි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=sRA4DwAAQBAJ&amp;pg=PA1976 |title=Uneven Citizenship: Minorities and Migrants in the Post-Yugoslav Space |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-38933-0 |editor1-last=Krasniqi |editor1-first=Gëzim |page=1976 |editor2-last=Stjepanovic |editor2-first=Dejan}}&lt;/ref&gt; 1995 නොවැම්බර් මාසයේ එර්ඩට් ගිවිසුමෙන් පසුව, ඉතිරිව තිබූ අත්පත් කරගත් ප්‍රදේශ ක්‍රොඒෂියාවට නැවත ලබා දෙන ලද අතර, 1998 ජනවාරි මාසයේදී UNTAES මෙහෙයුම සමඟ අවසන් විය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-UNTAES-16Jan98&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html|title=An Ethnic Morass Is Returned to Croatia|last=Hedges|first=Chris|date=16 January 1998|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518201803/http://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html|archive-date=2013-05-18|author-link=Chris Hedges|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ මූලාශ්‍රවල යුද මරණ සංඛ්‍යාව 20,000 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm|title=Presidents apologise over Croatian war|date=10 September 2003|work=BBC News|access-date=2010-02-07|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;setimes1&quot;&gt;{{cite web |date=20 November 2008 |title=Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 |access-date=2010-02-07 |work=Southeast European Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tehrantimes1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=182811|title=UN to hear Croatia genocide claim against Serbia|date=19 November 2008|newspaper=Tehran Times|access-date=2010-02-07|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614061721/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=182811|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ක්‍රොඒෂියාව පශ්චාත් යුධ ප්‍රතිසංස්කරණය, සරණාගතයින් නැවත පැමිණීම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ස්ථාපිත කිරීම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ සාමාන්‍ය සමාජ හා ආර්ථික සංවර්ධනය යන අභියෝගවලට මුහුණ දුන්නේය.

2000 දශකය ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණය, ආර්ථික වර්ධනය, ව්‍යුහාත්මක සහ සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විරැකියාව, දූෂණය සහ රාජ්‍ය පරිපාලනයේ අකාර්යක්ෂමතාව වැනි ගැටළු මගින් සංලක්ෂිත විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Puljiz |first1=Vlado |url=https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&amp;q=hrvatska+nakon+2000&amp;pg=PA43 |title=Socijalna politika Hrvatske |last2=Bežovan |first2=Gojko |last3=Matković |first3=Teo |last4=Šućur |first4=dr Zoran |last5=Zrinščak |first5=Siniša |publisher=Pravni fakultet u Zagrebu |year=2008 |isbn=978-953-97320-9-5 |location=Zagreb |pages=43–52 |language=hr}}&lt;/ref&gt; 2000 නොවැම්බර් සහ 2001 මාර්තු මාසවලදී, පාර්ලිමේන්තුව 1990 දෙසැම්බර් 22 වන දින ප්‍රථම වරට සම්මත කරන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කළේය. එහි ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යුහය එහි ඓතිහාසික ඒක-මණ්ඩල ස්වරූපයට නැවත වෙනස් කර ජනාධිපති බලතල අඩු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=22 December – Christmas Constitution – the first Constitution of the independent Republic of Croatia |url=https://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/22-december-christmas-constitution-first-constitution |access-date=2023-06-27 |website=sabor.hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History and Development of Croatian Constitutional Judicature – Constitutional Court of the Republic of Croatia |url=https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 |website=usud.hr}}&lt;/ref&gt;

2000 මැයි 25 වන දින&lt;ref&gt;{{cite web |title=Partnerstvo za mir – Hrvatska enciklopedija |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/partnerstvo-za-mir |website=enciklopedija.hr}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාව සාමය සඳහා වූ හවුල්කාරිත්වයට සම්බන්ධ වූ අතර 2000 නොවැම්බර් 30 වන දින ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MVEP • Svjetska trgovinska organizacija (WTO) |url=http://www.mvep.hr/hr/vanjska-politika/multilateralni-odnosi-staro-ijvhj/svjetska-trgovinska-organizacija-(wto)/ |website=mvep.hr}}&lt;/ref&gt; 2001 ඔක්තෝබර් 29 වන දින ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය සංගමය සමඟ ස්ථාවර කිරීමේ සහ සංගම් ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 October 2006 |title=Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU – Jutarnji List |url=https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ |access-date=2020-05-30 |website=jutarnji.hr |language=en}}&lt;/ref&gt; 2003 දී යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය සඳහා විධිමත් අයදුම්පතක් ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kada je i kome Republika Hrvatska podnijela zahtjev za članstvo u Europskoj uniji? |url=https://uprava.gov.hr/kada-je-i-kome-republika-hrvatska-podnijela-zahtjev-za-clanstvo-u-europskoj-uniji/13976 |website=uprava.gov.hr}}&lt;/ref&gt; 2004 දී අපේක්ෂක රටක තත්ත්වය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kako je izgledao put Republike Hrvatske ka punopravnom članstvu u Europskoj uniji? |url=https://uprava.gov.hr/drzavni-strucni-ispit-789/primjeri-pitanja-i-odgovora-za-srednju-strucnu-spremu/osnove-sustava-europske-unije/kako-je-izgledao-put-republike-hrvatske-ka-punopravnom-clanstvu-u-europskoj-uniji/12417 |access-date=2020-05-30 |website=uprava.gov.hr}}&lt;/ref&gt; 2005 දී ප්‍රවේශ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU! |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html |access-date=2020-05-30 |website=Dnevnik.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt; 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ක්‍රොඒෂියානු ආර්ථිකය සැලකිය යුතු උත්පාතයක් අත්කර ගත්තද, 2008 මූල්‍ය අර්බුදය හේතුවෙන් රජයට වියදම් කපා හැරීමට සිදු වූ අතර එමඟින් මහජන විරෝධයක් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=Ivo |author-link=Ivo Goldstein |title=Povijest Hrvatske 1945–2011 |publisher=EPH Media d.o.o. |version=3. svezak}}&lt;/ref&gt;

2008-2009 කාලය තුළ ක්‍රොඒෂියාව ප්‍රථම වරට එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සේවය කළ අතර, 2008 දෙසැම්බර් මාසයේදී ස්ථිර නොවන ආසනය ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;MVPEI-UNSC-2008-2009&quot;&gt;{{cite web |title=Membership of the Republic of Croatia in the UN Security Council 2008–2009 |url=http://www.mvpei.hr/mvp.asp?pcpid=2531 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130107231744/http://www.mvep.hr/mvp.asp?pcpid=2531 |archive-date=2013-01-07 |access-date=2011-09-24 |publisher=Ministry of Foreign Affairs and European Integration (Croatia)}}&lt;/ref&gt; 2009 අප්‍රේල් 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව නේටෝවට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hrvatska postala članica NATO saveza |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html |access-date=2020-05-30 |website=Dnevnik.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|දකුණ|thumb|2013 ජූලි 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව 28 වන EU සාමාජික රට බවට පත්විය.]]
2011 දී ආණ්ඩු විරෝධී විරෝධතා රැල්ලක් වත්මන් දේශපාලන හා ආර්ථික තත්ත්වය පිළිබඳ පොදු අතෘප්තියක් පිළිබිඹු කළේය. මෑත කාලීන රජයේ දූෂණ වංචාවලට ප්‍රතිචාර වශයෙන් විරෝධතා විවිධ දේශපාලන පෙළඹවීම් එක් කළ අතර කලින් මැතිවරණ සඳහා කැඳවුම් කළේය. 2011 ඔක්තෝබර් 28 වන දින මන්ත්‍රීවරුන් පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට ඡන්දය දුන් අතර විරෝධතා ක්‍රමයෙන් පහව ගියේය. ජනාධිපති අයිවෝ ජොසිපොවික් ඔක්තෝබර් 31 වන සඳුදා සබෝර් විසුරුවා හැරීමට එකඟ වූ අතර 2011 දෙසැම්බර් 4 වන ඉරිදා නව මැතිවරණයක් පැවැත්වීමට නියමිත විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb|title=Et tu, Zagreb?|date=6 March 2011|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2011 |title=Pogledajte sve snimke sa suđenja Sanaderu |url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/ovo-su-bili-najzanimljiviji-trenuci-u-saboru.html |access-date=2011-12-10 |publisher=Dnevnik.hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 October 2011 |title=Predsjednik Josipović raspisao izbore! |url=http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203150728/http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |archive-date=2011-12-03 |access-date=2011-12-10 |publisher=Odluka2011.dnevnik.hr}}&lt;/ref&gt;

2011 ජුනි 30 වන දින ක්‍රොඒෂියාව EU ප්‍රවේශ සාකච්ඡා සාර්ථකව අවසන් කළේය.&lt;ref name=&quot;EU-Negotiations-Completed&quot;&gt;{{cite web |date=30 June 2011 |title=EU closes accession negotiations with Croatia |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/11/824&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en |access-date=2011-09-24 |publisher=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; 2011 දෙසැම්බර් 9 වන දින රට ප්‍රවේශ ගිවිසුමට අත්සන් කළ අතර 2012 ජනවාරි 22 වන දින ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වූ අතර එහිදී ක්‍රොඒෂියානු පුරවැසියන් යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref name=&quot;EU-Accession-Treaty&quot;&gt;{{cite web |date=9 December 2011 |title=Croatia signs EU accession treaty |url=http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123185048/http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |archive-date=2012-01-23 |access-date=2011-12-12 |publisher=European Union}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16670298|title=Croatia voters back EU membership|date=1 June 2018|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2013 ජූලි 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය සංගමයට එක් විය.

2015 යුරෝපීය සංක්‍රමණික අර්බුදයෙන් ක්‍රොඒෂියාව පීඩාවට පත් වූ අතර, හංගේරියාව සර්බියාව සමඟ දේශසීමා වසා දැමීම නිසා සරණාගතයින් සහ සංක්‍රමණිකයන් 700,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් අනෙකුත් යුරෝපා සංගම් රටවලට යන අතරතුර ක්‍රොඒෂියාව හරහා යාමට සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Šenada Šelo Šabić, Croatia's response to the refugee crisis, European Expression, Issue 100, 2016 |url=https://bib.irb.hr/datoteka/914376.HuB-SpecialEditiononRefugeeCrisis-100_January2017.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://bib.irb.hr/datoteka/914376.HuB-SpecialEditiononRefugeeCrisis-100_January2017.pdf |archive-date=2022-10-09}}&lt;/ref&gt;

2016 ඔක්තෝබර් 19 වන දින, ඇන්ඩ්‍රෙජ් ප්ලෙන්කොවිච් වත්මන් ක්‍රොඒෂියානු අගමැති ලෙස සේවය කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Andrej Plenković – O meni |url=https://www.andrejplenkovic.hr/page.php?id=1 |access-date=2020-12-17 |website=andrejplenkovic.hr}}&lt;/ref&gt; 2020 ජනවාරි 5 වන දින පැවති මෑත කාලීන ජනාධිපතිවරණවලදී, සොරන් මිලනොවිච් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Održana svečanost prisege predsjednika Republike Hrvatske Zorana Milanovića |url=https://www.predsjednik.hr/vijesti/svecanost-prisege/ |access-date=2021-01-23 |website=Predsjednik Republike Hrvatske – Zoran Milanović |language=hr}}&lt;/ref&gt;

2022 ජනවාරි 25 වන දින, OECD කවුන්සිලය ක්‍රොඒෂියාව සමඟ ප්‍රවේශ සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීමට තීරණය කළේය. ප්‍රවේශ ක්‍රියාවලිය පුරාම, ක්‍රොඒෂියාව මහජන සේවා සහ අධිකරණ පද්ධතියේ සිට අධ්‍යාපනය, ප්‍රවාහනය, මූල්‍ය, සෞඛ්‍ය සහ වෙළඳාම දක්වා සියලු ක්‍රියාකාරකම් ක්ෂේත්‍රයන් ඉදිරියට ගෙන යන බොහෝ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට නියමිතව තිබුණි. 2022 ජුනි මාසයේ සිට OECD ප්‍රවේශ මාර්ග සිතියමට අනුකූලව, ක්‍රොඒෂියාව OECD කමිටු 25 ක් විසින් තාක්ෂණික සමාලෝචනවලට භාජනය වන අතර මේ වන විට අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා වේගයෙන් ඉදිරියට යමින් පවතී. 2025 දී පූර්ණ සාමාජිකත්වය අපේක්ෂා කරන අතර ක්‍රොඒෂියාව තවමත් අත්කර ගත යුතු අවසාන විශාල විදේශ ප්‍රතිපත්ති ඉලක්කය එයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The OECD and South East Europe |url=https://www.oecd.org/south-east-europe/economies/see-croatia.htm |access-date=2023-06-27 |website=OECD.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=OECD membership means benefits for citizens, higher living standard |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/oecd-membership-means-benefits-for-citizens-higher-living-standard/253882 |access-date=2023-06-27 |website=Ministry of Foreign and European Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croatia's accession to the OECD is progressing faster than expected |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/croatia-s-accession-to-the-oecd-is-progressing-faster-than-expected/257332 |access-date=2023-06-27 |website=Ministry of Foreign and European Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=OECD još jedan instrument za unaprjeđenje reformskih procesa, članstvo će nas učiniti još boljom i kvalitetnijom zemljom |url=https://vlada.gov.hr/vijesti/oecd-jos-jedan-instrument-za-unaprjedjenje-reformskih-procesa-clanstvo-ce-nas-uciniti-jos-boljom-i-kvalitetnijom-zemljom/38169 |access-date=2023-06-27 |website=GOV.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt;

2023 ජනවාරි 1 වන දින, ක්‍රොඒෂියාව කූනා වෙනුවට යුරෝව එහි නිල මුදල් ඒකකය ලෙස පිළිගත් අතර 20 වන යුරෝ කලාපීය සාමාජිකයා බවට පත්විය. එදිනම, ක්‍රොඒෂියාව දේශසීමා රහිත ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ 27 වන සාමාජිකයා බවට පත් වූ අතර, එමඟින් එහි සම්පූර්ණ EU ඒකාබද්ධතාවය සනිටුහන් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Euro and Schengen: Croatia joins the Euro and Schengen areas |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_7907 |access-date=2023-06-27 |website=European Commission}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>jeieomoe3ga2v7h4nvs7yvc1iqtr1bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186187</id>
    <revision>
      <id>801138</id>
      <parentid>789989</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category 1932 වසරෙහිදී එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා with [[:ප්‍රවර්ගය:1932 වසර තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා|1932 වසර තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]]</comment>
      <origin>801138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11570" sha1="7tau94j00ed1qq8d9hrw6ec6lxw9nq0" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පොත් මාලාව
| name             = ලිට්ල් හවුස් පොත්
| image            = Little House on the Prairie first edition front.jpg
| image_caption    = වඩාත්ම නිතර අනුවර්තිත වෙළුමෙහි (පොත් මාලාවෙහි තෙවැන්න) පළමුවන සංස්කරණය ඝනකවරපොත (1935) &lt;!-- book article displays dustjacket --&gt;
| books            = {{Plainlist|
* ''[[ලිට්ල් හවුස් ඉන් ද බිග් වුඩ්ස්]]''
* ''[[ෆාමර් බෝයි]]''
* ''[[ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි (නවකතාව)|ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි]]''
* ''[[ඔන් ද බෑන්ක්ස් ඔෆ් ප්ලම් ක්‍රීක්]]''
* ''[[බයි ද ෂෝස් ඔෆ් සිල්වර් ලේක්]]''
* ''[[ද ලෝං වින්ටර් (නවකතාව)|ද ලෝං වින්ටර්]]''
* ''[[ලිට්ල් ටවුන් ඔන් ද ප්‍රෙයරි]]''
* ''[[දීස් හැපි ගෝල්ඩන් ඉයර්ස්]]''
* ''[[ද ෆර්ස්ට් ෆෝර් ඉයර්ස් (නවකතාව)|ද ෆර්ස්ට් ෆෝර් ඉයර්ස්]]''
}}
| author           = [[ලෝරා ඉංග්ල්ස් වයිල්ඩර්]]
| editors          =
| title_orig       =
| translator       =
| illustrator      =
| cover_artist     =
| country          = එක්සත් ජනපදය
| language         = ඉංග්‍රීසි
| genre            = අප්‍රබන්ධ
| discipline       =
| publisher        = [[හාපර් සහ සහෝදරයෝ]]
| pub_date         = 1932–1943, 1971
| english_pub_date =
| media_type       =
| number_of_books  = 9
| list_books       = 
| preceded by      =
| followed by      =
}}

'''''ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි''''' පොත් තුල සමන්විත වන්නේ  [[ලෝරා ඉංග්ල්ස් වයිල්ඩර්]] (උ. ලෝරා එලිසබෙත් ඉංග්ල්ස්) විසින් රචිත ඇමරිකානු ළමා නවකතා මාලාවකි. මෙම කතාන්තර පදනම්ව ඇත්තේ 1872–94 අතරතුර කාලයෙහිදී [[මධ්‍ය-බටහිරදිග එක්සත් ජනපදය |ඇමරිකානු මධ්‍ය-බටහිරදිග]] ([[විස්කෝන්සින්]], [[කෑන්සස්]], [[මිනසෝටා]], [[සවුත් ඩකෝටා]], සහ [[මිසූරි]]) තුල ගතවූ ඇයගේ ළමාවිය සහ වැඩිහිටිවිය  මතය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=ෆ්‍රෙයරි ෆයර්ස් |last=ෆ්‍රේසර්|first=කැරොලයින්|publisher=මෙට්‍රොපොලිටන් බුක් |year=2017|isbn=9781627792769|location=නිව්යෝර්ක් |pages=2}}&lt;/ref&gt; මෙම නවකතාවලින් අටක් වයිල්ඩර් විසින් ලියා නිම කරන ලද අතර, ඇයගේ ජීවිත කාලසීමාව තුලදීම, [[හාපර් සහ සහෝදරයෝ]] විසින්  1930ගණන් සහ  1940ගණන් වලදී ප්‍රකාශයට පත්කෙරිණි.  &quot;ලිට්ල් හවුස්&quot; යන නම, කතා මාලාවෙහි පළමුවන හා තෙවන නවකතාවෙහි සඳහන් වන අතර, තෙවවැන්නට, ''[[ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි (නවකතාව)|ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි]]'' යන නමම තබා ඇත. මේ අතර, දෙවන නවකතාව ඇයගේ සැමියාගේ ළමාවිය පිළිබඳව වෙයි.

නවවන නවකතාවෙහි පළමුවන කෙටුම්පත 1971 වසරෙහිදී මරණාපර ලෙසින් ප්‍රකාශයට පත්කෙරුණු අතර සාමාන්‍යයෙන් පොත් මාලාවට එක් කොට සඳහන් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=ලෝරා ඉංග්ල්ස් වයිල්ඩර්: අ  බයෝග්‍රෆි|last=ඇන්ඩර්සන්|first=විලියම්|publisher=හාපර් ට්‍රෝෆි |year=1992|isbn=978-0-06-020113-5|location=නිව්යෝර්ක් |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780060201142/page/13 13]|url=https://archive.org/details/isbn_9780060201142|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; අප්‍රබන්ධ දසවන පොත, ''[[ඔන් ද වේ හෝම්]]'' යනු,  1894 වසරෙහිදී, ඇය සහ ඇයගේ සැමියා සහ ඔවුන්ගේ දියණිය, [[ඩි ස්මිට්, සවුත් ඩකෝටා|ඩි{{nbsp}}ස්මිට්, සවුත් ඩකෝටා]] සිට  [[මැන්ස්ෆීල්ඩ්, මිසූරි]] දක්වා පැමිණ,  එහි ස්ථීර ලෙසින් පදිංචි වීමෙන් පසුව ගෙවී ගිය කාලසීමාව තුලදී ඇය විසින් පවත්වාගෙන ගිය ලෝරා ඉංග්ල්ස් වයිල්ඩර්ගේ  [[දිනපොත]] අනුසාරයෙන්  විය. මෙයද 1962 වසරෙහිදී මරණාපර ලෙසින් ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණු අතර, ඇයගේ දියණිය [[රෝස් වයිල්ඩර් ලේන්]] විසින් රචිත පරිකථාවක්ද එහි අඩංගු වෙයි.

''ලිට්ල් හවුස්'' පොත්, වේදිකාව හෝ තිරය හෝ සඳහා අනුවර්තනය කිරීම එක් වරකට වඩා සිදුකොට ඇති අතර, ඒ අතරින් වඩාත්ම සාර්ථක වූයේ 1974 වසරෙහි සිට 1983 වසර දක්වා රූපවාහිනී තිරය මත ප්‍රදර්ශනයවූ ඇමරිකානු රූපවාහිනී කතාමාලාව  ''[[ලිටිල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි (රූපවාහිනී කතා මාලාව)|ලිටිල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි]]'' වෙයි.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි |url=https://www.imdb.com/title/tt0071007/ |others=මෙලීසා ගිල්බට්, මයිකල් ලැන්ඩන්, කැරන් ග්‍රැස්ලෙ|website=[[IMDb]] |date=මාර්තු  30, 1974|access-date=අප්‍රේල්  11, 2018}}&lt;/ref&gt; මෙයට අමතරව, ඇනිමෙ (ජපාන සජීවකරණය)  (''[[ලෝරා, ද ප්‍රෙයරි ගර්ල්]]'') සහ බොහෝ  ස්වාධීන පෝතක පොත් මෙන්ම, පොත් නිරූපණය කෙරෙන බොහෝ වෙනත්  ආශ්‍ර පොත් සහ අවසරලත් නිෂ්පාදනද වෙති.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=ප්‍රෙයරි ෆයර්ස් |last=ෆ්‍රේසර්|first=කැරොලයින්|publisher=මෙට්‍රොෙපාලිටන් බුක්ස් |year=2017|location=නිව්යෝර්ක් |pages=4}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==

===ප්‍රකාශයට පත් කිරීම===
''ලිට්ල් හවුස්'' පොත් මාලාවෙහි පළමුවන පොත, ''ලිට්ල් හවුස් ඉන් ද බිග් වුඩ්ස්'', ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණේ  1932 වසරෙහිදීය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස  පුවත්|url=https://www.nytimes.com/2017/02/07/books/review/little-house-laura-ingalls-wilder-anniversary.html|title=ෆයිංඩිං ඇමරිකා, බෝත් රෙඩ් ඇන්ඩ් බ්ලූ, ඉන් ද 'ලිට්ල් හවුස්' බුක්ස්|last=රුසෝ|first=මරියා|date=පෙබරවාරි 7, 2017|work=ද නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් |access-date=අප්‍රේල්  10, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; පළමුවන පොත පළමුවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කල විට හොඳින් අලෙවි විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පුවත්|url=https://www.nytimes.com/2017/11/20/books/review/prairie-fires-laura-ingalls-wilder-biography-caroline-fraser.html|title='ලිටිල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි' ඇන්ඩ් ද ටෘත් අබවුට් දි ඇමරිකන් වෙස්ට්|last=ලිමරික්|first=පැට්‍රීෂියා නෙල්සන්|date=නොවැම්බර් 20, 2017|work=ද නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් |access-date=අප්‍රේල් 10, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; ''ලිට්ල් හවුස්'' පොත් යළි-නිකුතුව, [[උර්සුලා නොර්ඩ්ස්ට්‍රම්]] විසින් සිදුකෙරුණු අතර ඒවායෙහි සන්නිදර්ශනය සිදුකෙරුණේ  [[ගාත් විලියම්ස්]] විසිනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස සඟරාව|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/garth-williams-illustrator-of-american-childhood|title=ගාත් විලියම්ස්, ඉලස්ට්‍රේටර් ඔෆ් ඇමරිකන් චයිල්ඩ්හුඩ් |last=ලාසන්|first=සාරා|date=ජූනි 3, 2016|magazine=ද නිව්යෝර්කර් |access-date=අප්‍රේල් 10, 2018|language=en|issn=0028-792X}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em }}

{{ලිට්ල් හවුස්}}
{{අධිකාරී පාලනය}}

{{DEFAULTSORT:ලිට්ල් හවුස් ඔන් ද ප්‍රෙයරි }}
[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් කතා මාලාව | ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ළමුන්ගේ කතා පොත් මාලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1932 වසර තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:රූපවාහිනී වැඩසටහන් වලට අනුවර්තිත ළමා පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]</text>
      <sha1>7tau94j00ed1qq8d9hrw6ec6lxw9nq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් පොත්</title>
    <ns>14</ns>
    <id>186338</id>
    <revision>
      <id>801135</id>
      <parentid>800774</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Western (genre) novels with [[:ප්‍රවර්ගය:බටහිර (ප්‍රභේදය) නවකතා|බටහිර (ප්‍රභේදය) නවකතා]]</comment>
      <origin>801135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1454" sha1="aa5x0xc056udbfi0rcll4zyvtcod7p4" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:ප්‍රවර්ගය:''ලිට්ල් හවුස්'' පොත්}}

[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් කතා මාලාව|Books]]
[[Category:American autobiographical novels]]
[[Category:Children's historical novels]]
[[Category:Family saga novels]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ළමා කතා පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් මාලාව |පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ළමා නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ස්වයංචරිතාපදාන නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා ඓතිහාසික නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:පවුල් වෘත්තාන්ත නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා කතා පොත් මාලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බටහිර (ප්‍රභේදය) නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]</text>
      <sha1>aa5x0xc056udbfi0rcll4zyvtcod7p4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801136</id>
      <parentid>801135</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category American autobiographical novels with [[:ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ස්වයංචරිතාපදාන නවකතා|ඇමරිකානු ස්වයංචරිතාපදාන නවකතා]]</comment>
      <origin>801136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="2oans4nzkzw3z4s0ahqytr5oostfj35" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:ප්‍රවර්ගය:''ලිට්ල් හවුස්'' පොත්}}

[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් කතා මාලාව|Books]]
[[Category:Children's historical novels]]
[[Category:Family saga novels]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ළමා කතා පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් මාලාව |පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ළමා නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ස්වයංචරිතාපදාන නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා ඓතිහාසික නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:පවුල් වෘත්තාන්ත නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා කතා පොත් මාලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බටහිර (ප්‍රභේදය) නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]</text>
      <sha1>2oans4nzkzw3z4s0ahqytr5oostfj35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801137</id>
      <parentid>801136</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Family saga novels with [[:ප්‍රවර්ගය:පවුල් වෘත්තාන්ත නවකතා|පවුල් වෘත්තාන්ත නවකතා]]</comment>
      <origin>801137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="g5d8ti41jths65zfdt9zny491mvi2hp" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:ප්‍රවර්ගය:''ලිට්ල් හවුස්'' පොත්}}

[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් කතා මාලාව|Books]]
[[Category:Children's historical novels]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ළමා කතා පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතා මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිට්ල් හවුස් මාලාව |පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ළමා නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකානු ස්වයංචරිතාපදාන නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා ඓතිහාසික නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:පවුල් වෘත්තාන්ත නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:හාපර් සහ සහෝදරයෝ පොත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ළමා කතා පොත් මාලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බටහිර (ප්‍රභේදය) නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාලාව අනුව ඇමරිකානු නවකතා]]</text>
      <sha1>g5d8ti41jths65zfdt9zny491mvi2hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1932 වසර තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193934</id>
    <revision>
      <id>801168</id>
      <parentid>790045</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Book series introduced in the 1930s with [[:ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා|1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]]</comment>
      <origin>801168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="e3orqajidlbewl1x1jjdjgvxaqj12ar" xml:space="preserve">{{Navseasoncats|skip-gaps=yes}}
[[Category:1932 in literature]]
[[Category:Book series by year of introduction|1932]]
[[Category:Media franchises introduced in 1932]]
[[ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා|1932]]</text>
      <sha1>e3orqajidlbewl1x1jjdjgvxaqj12ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකාරීත්ව විද්‍යායතනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196753</id>
    <revision>
      <id>801118</id>
      <parentid>799741</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64433" sha1="t4bkbm81khed9rymxil8z59i69y6504" xml:space="preserve">&lt;!--
යෝජිත ලිපි නාමය: ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකාරීත්ව විද්‍යායතනය
පරිවර්තන මූලාශ්‍රය: https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=National_School_of_Business_Management&amp;oldid=1351505005
මුල් කර්තෘවරුන්: ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ අදාළ ලිපියේ දායකයන්; ඉතිහාසය: https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=National_School_of_Business_Management&amp;action=history
මුල් පාඨයේ බලපත්‍රය: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). මෙම පරිවර්තනය එම කොන්දේසි යටතේ භාවිත කළ හැකිය.
--&gt;

{{Short description|ශ්‍රී ලංකාවේ හෝමාගම පිහිටි උපාධි ප්‍රදානය කරන ආයතනය}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}
{{Infobox university
| name = NSBM හරිත සරසවිය
| native_name = ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකාරීත්ව විද්‍යායතනය&lt;br /&gt;National School of Business Management&lt;br /&gt;தேசிய வியாபார முகாமைத்துவ பாடசாலை
| image_name = NSBM Green University seal.png
| image_size = 150px
| image_alt = NSBM හරිත සරසවියේ නිල මුද්‍රාව
| caption = NSBM හරිත සරසවියේ නිල මුද්‍රාව
| motto = Find Greatness in Every Step&lt;br /&gt;සෑම පියවරකදීම විශිෂ්ටත්වය සොයා යන්න
| established = {{Start date and age|2011}}
| type = රජයේ පිළිගැනීම ලත් උපාධි ප්‍රදානය කරන ආයතනය&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;“NSBM Green University Celebrates Its 3rd Anniversary With A Student Population Of 9500 Whilst Gearing For Phase Two”. NSBM Green University. [https://www.nsbm.ac.lk/nsbm-green-university-celebrates-its-3rd-anniversary-with-a-student-population-of-9500-whilst-gearing-for-phase-two/ මූලාශ්‍රය]&lt;/ref&gt;
| vice_chancellor = මහාචාර්ය ඊ. ඒ. වීරසිංහ&lt;ref name=&quot;r2&quot;&gt;“Vice Chancellor's Message – NSBM Green University”. NSBM Green University. 2023 ජනවාරි 26. [https://www.nsbm.ac.lk/story-of-nsbm/vice-chancellors-message/ මූලාශ්‍රය]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r3&quot;&gt;“Board of Directors – NSBM Green University”. NSBM Green University. [https://www.nsbm.ac.lk/story-of-nsbm/board-of-directors/ මූලාශ්‍රය]&lt;/ref&gt;
| head_label = නියෝජ්‍ය උපකුලපති
| head = මහාචාර්ය චමින්ද රත්නායක&lt;ref name=&quot;r3&quot; /&gt;
| academic_staff = 125
| students = ආසන්න වශයෙන් 10,000&lt;ref name=&quot;r4&quot;&gt;“NSBM Embarks on Phase II”. The Sunday Times, Sri Lanka. [http://www.sundaytimes.lk/201101/education/nsbm-embarks-on-phase-ii-421265.html මූලාශ්‍රය]&lt;/ref&gt;
| city = පිටිපන, [[හෝමාගම]]
| state = [[කොළඹ දිස්ත්‍රික්කය]]
| country = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| coor = {{Coord|6.82098|N|80.03860|E|type:edu_region:LK|format=dec|display=inline,title}}
| colours = {{Legend striped|Blue|Green|කොළ සහ නිල්}}
| free_label = පිළිගැනීම
| free = අධ්‍යාපන, උසස් අධ්‍යාපන හා වෘත්තීය අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය&lt;br /&gt;විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව
| affiliations = ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය (University of Plymouth), එක්සත් රාජධානිය&lt;br /&gt;වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය (Victoria University), ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;br /&gt;සදර්න් ක්‍රොස් විශ්වවිද්‍යාලය (Southern Cross University), ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;br /&gt;ඇමෙරිකන් විශ්වවිද්‍යාලය (American University), ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය
| website = {{URL|https://www.nsbm.ac.lk/}}
| logo = [[File:NSBM Green University logo.png|166px|alt=NSBM හරිත සරසවියේ ලාංඡනය]]
}}
&lt;!-- ලාංඡනය සහ නිල මුද්‍රාව දැන් සෘජුවම ඇතුළත් කර ඇත; ඒවා සඟවන #ifexist කොන්දේසි ඉවත් කර ඇත. ගොනු දෙක සිංහල විකිපීඩියාවේ දැනට නොමැති බැවින්, මෙම කේතයෙන් රූප පෙන්වීමට පහත නාමවලින් දේශීයව උඩුගත කිරීම අවශ්‍ය වේ:
File:NSBM Green University seal.png — https://en.wikipedia.org/wiki/File:NSBM_Green_University_seal.png
File:NSBM Green University logo.png — https://en.wikipedia.org/wiki/File:NSBM_Green_University_logo.png
ගොනු පිටුවල non-free භාවිත තොරතුරු ඇත. සිංහල විකිපීඩියාවේ ප්‍රතිපත්තියට අනුකූලව මූලාශ්‍රය, අයිතිය සහ මෙම ලිපියට අදාළ භාවිත සාධාරණීකරණය සපයන්න. Commons වෙත උඩුගත නොකරන්න. මෙහිදී රූප උඩුගත කිරීමක් සිදු කර නැත.
සිංහල Infobox university සැකිල්ල accreditation පරාමිතිය භාවිත නොකරන බැවින් පිළිගැනීම free_label/free මඟින් දක්වා ඇත. ඛණ්ඩාංක සඳහා එය භාවිත කරන පරාමිතිය coor වේ.
--&gt;


'''ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකාරීත්ව විද්‍යායතනය''' (ඉංග්‍රීසි: National School of Business Management; කෙටි නාමය: '''NSBM'''), '''NSBM හරිත සරසවිය''' යනුවෙන් ද හැඳින්වෙන, [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] රාජ්‍ය හිමිකාරීත්වය සහිත, රජයේ පිළිගැනීම ලත් උපාධි ප්‍රදානය කරන ආයතනයකි.&lt;ref name=&quot;r5&quot;&gt;“Recognized Degree Awarding Institutes &amp;amp; Degree Programs”. State Ministry of Higher Education.&lt;/ref&gt; 1978 අංක 16 දරන විශ්වවිද්‍යාල පනතේ 25අ වගන්තිය යටතේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය විසින් එයට උපාධි ප්‍රදානය කිරීමේ තත්ත්වය ලබා දී ඇත.&lt;ref name=&quot;r6&quot;&gt;“THE UNIVERSITIES ACT, No. 16 OF 1978”. ශ්‍රී ලංකා රජයේ ලේඛන වෙබ් අඩවිය, www.documents.gov.lk. PDF.&lt;/ref&gt; එය 2007 අංක 07 දරන සමාගම් පනත යටතේ PB 4833 ලියාපදිංචි අංකයෙන් පිහිටුවා ඇත.&lt;ref name=&quot;r7&quot;&gt;“Degrees of Institutes Recognized under Section 25 A of the Universities Act No. 16 of 1978”. University Grants Commission, Sri Lanka.&lt;/ref&gt;

මෙම ආයතනය ව්‍යාපාර, පරිගණකකරණය, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව සහ නිර්මාණකරණය යන ක්ෂේත්‍රවල ප්‍රථම උපාධි හා පශ්චාත් උපාධි පිරිනමයි.&lt;ref name=&quot;r8&quot;&gt;“Recognized Degree Awarding Institutes &amp;amp; Degree Programs”. State Ministry of Higher Education.&lt;/ref&gt; එය කොළඹ තදාසන්න ප්‍රදේශයක් වන හෝමාගම, පිටිපන පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;r9&quot;&gt;“NSBM Green University Town – University in Homagama”. Sri Lanka Places. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 ජනවාරි 4.&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
[[File:NSBM Green University aerial view.jpg|thumb|right|alt=NSBM පරිශ්‍රයේ ගුවන් දසුනක්|NSBM හරිත සරසවි පරිශ්‍රය]]
ප්‍රථම උපාධි හා පශ්චාත් උපාධි පිරිනැමීම සඳහා ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකරණ ආයතනය (NIBM) යටතේ NSBM ආයතනය 2011 දී පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;r10&quot;&gt;“NIBM launches its own university as NSBM”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 නොවැම්බර් 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r11&quot;&gt;“NSBM Green University | Story of NSBM”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 නොවැම්බර් 6.&lt;/ref&gt; අදාළ රාජ්‍ය ක්‍රියාපටිපාටි අනුගමනය කිරීමෙන් පසු National School of Business Management නමින් උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයක් පිහිටුවීමට අනුමැතිය ලබා දෙන ලදී. එය 2007 අංක 7 දරන සමාගම් පනත යටතේ සීමිත සමාගමක් ලෙස ලියාපදිංචි කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;r12&quot;&gt;“Degrees of Institutes Recognized under Section 25 A of the Universities Act No. 16 of 1978”. University Grants Commission, Sri Lanka.&lt;/ref&gt;

සාමාජිකයන් පස්දෙනකුගෙන් සමන්විත පළමු අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය 2011 ජූලි මාසයේදී පත් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;r13&quot;&gt;Fonseka, Mangala. ''The Story of an Educational Milestone of Our Age''.&lt;/ref&gt; යෝජිත ආයතනයේ පිහිටීම පිළිබඳ සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව හෝමාගම පිටිපන පිහිටි අක්කර 26ක ඉඩමක් තෝරාගෙන 2011 දෙසැම්බර් මාසයේදී ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;r14&quot;&gt;“NIBM launches its own university as NSBM”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 නොවැම්බර් 25.&lt;/ref&gt; අවශ්‍ය රාජ්‍ය අනුමැතිය ලැබීමෙන් පසු රුපියල් බිලියන 10.2ක ආයෝජනයකින් NSBM හරිත සරසවි නගර ව්‍යාපෘතියේ ඉදිකිරීම් 2013 දී ආරම්භ විය.&lt;ref name=&quot;r15&quot;&gt;“Rs.10.2 billion NSBM Green University Town project”. Construction Technological Services, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 නොවැම්බර් 25.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt; ඉදිකිරීම් සිදුවෙමින් පැවති කාලයේදී ආයතනය නාගරික මණ්ඩපයක් ලෙස සිය කටයුතු ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt;

නුගේගොඩ ආරම්භ කළ එම මණ්ඩපය ව්‍යාපාර අධ්‍යයන අංශය, පරිගණක අධ්‍යයන අංශය, මූල්‍ය අංශය සහ පරිපාලන අංශය යන ඒකකවලින් සමන්විත විය.&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt; ඩබ්ලින් විශ්වවිද්‍යාල විද්‍යාලයේ (University College Dublin) උපාධි සහ විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාවේ අනුමැතිය ලත් උපාධි සඳහා පළමු සිසුන් කණ්ඩායම ඇතුළත් කරගනිමින් 2012 පෙබරවාරි 25 දින අධ්‍යයන කටයුතු නිල වශයෙන් ආරම්භ කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt; එම වසරේදීම ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලට ආසන්නව තවත් ගොඩනැගිලි තුනක් එක් කරමින් මණ්ඩපය පුළුල් කරන ලදී. හරිත සරසවි නගර පරිශ්‍රයට ගෙන යන තෙක් වසර හතරක් පමණ එම නාගරික මණ්ඩපය ක්‍රියාත්මක විය.

මෙම කාලය තුළ ප්‍රථම උපාධි, පශ්චාත් උපාධි සහ අධ්‍යයන හවුල්කාරීත්ව තවදුරටත් පුළුල් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt; NSBM ආයතනය මඟින් හෝ එක්සත් රාජධානියේ ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය, ඕස්ට්‍රේලියාවේ වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය සහ මැලේසියාවේ ලිම්කොක්වින්ග් නිර්මාණශීලී තාක්ෂණ විශ්වවිද්‍යාලය සමඟ අනුබද්ධව පිරිනමන කළමනාකරණ, පරිගණක, ඉංජිනේරු සහ නිර්මාණකරණ උපාධි ඒ අතර විය.&lt;ref name=&quot;r16&quot;&gt;“National School of Business Management”. University of Plymouth. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r17&quot;&gt;“National School of Business Management (NSBM), Sri Lanka”. Victoria University, Australia. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 10.&lt;/ref&gt;

හරිත සරසවි නගරයේ ඉදිකිරීම් MAGA Engineering (Pvt.) Ltd විසින් සිදු කරන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;r18&quot;&gt;“NSBM Green University Town”. MAGA Engineering. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 10.&lt;/ref&gt; සැලසුම් හා උපදේශන සේවා Engineering Consultancy (Pvt.) Ltd විසින් සපයන ලදී.&lt;ref name=&quot;r19&quot;&gt;“ECL crafts new model in learning with NSBM Green University”. Daily News.&lt;/ref&gt; වසර දෙකක් හා මාස දහයක් පැවති ඉදිකිරීම් අවසන් කරමින් නව පරිශ්‍රය 2016 ඔක්තෝබර් 26 දින විවෘත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;r20&quot;&gt;“NSBM Green University Town now open”. Daily FT. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 10.&lt;/ref&gt;

පවතින පරිශ්‍රයට යාබද තවත් අක්කර 14ක් එක් කරමින් ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියරේ ඉදිකිරීම් 2021 දී ආරම්භ කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;r21&quot;&gt;“NSBM Embarks on Phase II”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2024 සැප්තැම්බර් 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r22&quot;&gt;“NSBM Phase II- Ceremony of Laiding First Stone”. NSBM Green University. 2021 ජනවාරි 11.&lt;/ref&gt;&lt;!-- සංස්කාරක සටහන: පහත පරිශ්‍රය කොටසේ අක්කර 15ක් ලෙස සඳහන් වේ. --&gt; වෛද්‍ය, නීති හා සෞඛ්‍ය විද්‍යා යන නව පීඨ තුනක් ඇතුළු පහසුකම් එම අදියරට එක් කිරීමට සැලසුම් කර තිබිණි.&lt;ref name=&quot;r23&quot;&gt;“Faculty of Medicine to be established at NSBM - intake of 500 students annually”. Hiru News. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2024 සැප්තැම්බර් 4.&lt;/ref&gt; වෛද්‍ය හා ඉංජිනේරු අධ්‍යයන සඳහා යටිතල පහසුකම් ඇතුළත් වන පරිදි තවත් අක්කර 20ක තුන්වන අදියරක් සංවර්ධනය කිරීමට ද සැලසුම් කර තිබිණි.&lt;ref name=&quot;r24&quot;&gt;Daily News. 2024 අප්‍රේල් 28. මුල් ලිපියේ මූලාශ්‍ර ශීර්ෂය “You are being redirected...” ලෙස දැක්වේ; නිවැරදි ශීර්ෂය හා සෘජු සබැඳිය තහවුරු කළ යුතුය. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2024 සැප්තැම්බර් 4.&lt;/ref&gt;

== පරිපාලනය සහ පාලනය ==
NSBM හරිත සරසවියේ ඉහළම පරිපාලන හා අධ්‍යයන නිලධාරියා උපකුලපතිවරයා හෙවත් ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා වේ. උපකුලපතිවරයා අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයේ සභාපතිත්වය දරන අතර සනාතන සභාව, විගණන කමිටුව සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ කළමනාකරණයේ ප්‍රධානියා ලෙස ද කටයුතු කරයි. ආයතනයේ ආරම්භකයා වන මහාචාර්ය ඊ. ඒ. වීරසිංහ එම තනතුර දරයි.&lt;ref name=&quot;r25&quot;&gt;“NSBM Green University | Vice Chancellor's Message”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 14.&lt;/ref&gt;

දෙවන ඉහළම පරිපාලන හා අධ්‍යයන නිලධාරියා නියෝජ්‍ය උපකුලපතිවරයා වේ. මහාචාර්ය චමින්ද රත්නායක එම තනතුර දරයි.&lt;ref name=&quot;r26&quot;&gt;“NSBM Green University | Academic Staff”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 14.&lt;/ref&gt;

අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය ආයතනයේ පාලන හා විධායක මණ්ඩලය වන අතර එය සාමාජිකයන් 15 දෙනකුගෙන් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;r27&quot;&gt;“NSBM Green University | Board of Directors”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 14.&lt;/ref&gt; කළමනාකරණය, මූල්‍ය කටයුතු, දේපළ, ආයෝජන සහ සාමාන්‍ය මෙහෙයුම් පිළිබඳ වගකීම එම මණ්ඩලයට පැවරේ. අධ්‍යයන පාලනය පිළිබඳ උත්තරීතර ආයතනය සනාතන සභාව වේ.

== අධ්‍යයන කටයුතු ==
=== ශිෂ්‍ය ප්‍රවේශය ===
සිසුන් තෝරාගැනීම හා ඇතුළත් කරගැනීම ආයතනය විසින් ස්වාධීනව සිදු කරනු ලබයි. වාර්ෂිකව ශිෂ්‍ය කණ්ඩායම් දෙකක් බඳවාගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;r28&quot;&gt;“Setting the bar for an University experience- NSBM Green University fully geared to face the new decade”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 15.&lt;/ref&gt; පළමු බඳවාගැනීම සාමාන්‍යයෙන් මාර්තු මාසයේදීත් දෙවන බඳවාගැනීම ඔක්තෝබර් මාසයේදීත් ආරම්භ වේ. සිසුන් සෘජුවම ආයතනයට අයදුම් කළ යුතුය.&lt;ref name=&quot;r29&quot;&gt;“NSBM Green University takes you on the journey of higher education right after A/Ls”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt; විභාග ප්‍රතිඵල සහ ආයතනික අවශ්‍යතා සලකා බලා ශිෂ්‍ය ප්‍රවේශ ප්‍රතිපත්තිය අනුව තෝරාගැනීම් සිදු කෙරේ.

උසස් අධ්‍යාපන රාජ්‍ය අමාත්‍යාංශය හඳුන්වා දුන් පොලී රහිත ශිෂ්‍ය ණය යෝජනා ක්‍රමය යටතේ අයදුම් කරන සිසුන් ද බඳවාගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;r30&quot;&gt;“Interest Free Student Loan Scheme for Selected Degree Programs”. [https://studentloans.mohe.gov.lk/ උසස් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ ශිෂ්‍ය ණය යෝජනා ක්‍රමය]. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 15.&lt;/ref&gt; එම ක්‍රමයේ අයදුම්පත් හා ලියාපදිංචි කිරීමේ ක්‍රියාවලිය අමාත්‍යාංශය විසින් කළමනාකරණය කරනු ලබයි.

=== පීඨ සහ දෙපාර්තමේන්තු ===
පීඨ හා දෙපාර්තමේන්තු මඟින් ප්‍රථම උපාධි, පශ්චාත් උපාධි සහ වෘත්තීය හෝ විධායක වැඩසටහන් පවත්වනු ලැබේ.

==== ව්‍යාපාර පීඨය ====
[[File:NSBM Green University - FOB.jpg|thumb|right|alt=NSBM ව්‍යාපාර පීඨයේ ගොඩනැගිල්ල|ව්‍යාපාර පීඨ ගොඩනැගිල්ල]]
ව්‍යාපාර පීඨය ව්‍යාපාර, කළමනාකරණය, වාණිජ්‍යය සහ නීතිය යන ක්ෂේත්‍රවල BSc, BBM, BM, BA, ව්‍යාපාරවේදී හා නීතිවේදී උපාධි පිරිනමයි. ගිණුම්කරණය, මූල්‍යය, ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාර, කාර්මික කළමනාකරණය, ව්‍යාපෘති කළමනාකරණය, ප්‍රවර්තන කළමනාකරණය, මානව සම්පත් කළමනාකරණය, සංචාරක හා ආගන්තුක සත්කාර කළමනාකරණය, අලෙවිකරණ කළමනාකරණය, ව්‍යාපාර ආර්ථික විද්‍යාව, ව්‍යාපාර විශ්ලේෂණය, ව්‍යාපාර සන්නිවේදනය, නීතිය හා ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය, නීතිය හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සහ නීතිය හා විද්‍යුත් වාණිජ්‍යය ඒ අතර වේ.&lt;ref name=&quot;r31&quot;&gt;“NSBM Green University | Faculty of Business”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 15.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r32&quot;&gt;“Moulding The Nation With Top Class Business Professionals – NSBM Faculty of Business”. Observer Education. 2020 නොවැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව අනුව මෙය ආයතනයේ විශාලතම පීඨය වේ.

===== දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ වැඩසටහන් =====
පහත ලැයිස්තුවල උපාධි කෙටි නාම රැක ඇත. Hons යනු ගෞරව උපාධියකි; Special යනු විශේෂ උපාධියකි. NSBM/UGC යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ මුල් ලිපියේ විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාවේ අනුමැතිය ලත්, NSBM විසින් පිරිනමන වැඩසටහන් ලෙස නම් කර ඇති උපාධි වේ.

'''නීති අධ්‍යයන දෙපාර්තමේන්තුව'''
* නීතිවේදී ගෞරව උපාධිය — NSBM/UGC.
* නීතිය හා ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* නීතිය හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* නීතිය හා විද්‍යුත් වාණිජ්‍යය පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* නීතිය පිළිබඳ LLB (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය, එක්සත් රාජධානිය.

'''ආර්ථික විද්‍යා සහ තීරණ විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව'''
* ව්‍යාපාර විශ්ලේෂණය පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* ව්‍යාපාර ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.

'''මෙහෙයුම් සහ ප්‍රවර්තන දෙපාර්තමේන්තුව'''
* මෙහෙයුම් හා ප්‍රවර්තන කළමනාකරණය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ව්‍යාපාර කළමනාකරණය, කාර්මික කළමනාකරණ විශේෂීකරණය සහිත BSc (Special) — NSBM/UGC.
* ව්‍යාපාර කළමනාකරණය, ව්‍යාපෘති කළමනාකරණ විශේෂීකරණය සහිත BSc (Special) — NSBM/UGC.
* ව්‍යාපාර කළමනාකරණය, ප්‍රවර්තන කළමනාකරණ විශේෂීකරණය සහිත BSc (Special) — NSBM/UGC.
* ව්‍යාපාරවේදී උපාධිය: කළමනාකරණය හා නවෝත්පාදනය සහ සැපයුම් දාම හා ප්‍රවර්තන කළමනාකරණය — වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය, ඕස්ට්‍රේලියාව.

'''අලෙවිකරණ සහ සංචාරක කළමනාකරණ දෙපාර්තමේන්තුව'''
* සංචාරක, ආගන්තුක සත්කාර හා උත්සව පිළිබඳ BBM (Hons) — NSBM/UGC.
* බහුමාධ්‍ය පිළිබඳ BSc — NSBM/UGC.
* අලෙවිකරණ කළමනාකරණය පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* උත්සව, සංචාරක හා ආගන්තුක සත්කාර කළමනාකරණය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* අලෙවිකරණ කළමනාකරණය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ව්‍යාපාර සන්නිවේදනය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ව්‍යාපාර සන්නිවේදනය පිළිබඳ BA — NSBM/UGC.

'''ගිණුම්කරණ සහ මූල්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව'''
* ගිණුම්කරණය හා මූල්‍යය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ගිණුම්කරණය හා මූල්‍යය පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.

'''කළමනාකරණ දෙපාර්තමේන්තුව'''
* ප්‍රථම උපාධි සඳහා පදනම් වැඩසටහන.
* ජාත්‍යන්තර කළමනාකරණය හා ව්‍යාපාර පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාර පිළිබඳ BM (Hons) — NSBM/UGC.
* ව්‍යාපාරවේදී උපාධිය: කළමනාකරණය හා නවෝත්පාදනය සහ සැපයුම් දාම හා ප්‍රවර්තන කළමනාකරණය — වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය.
* ව්‍යාපාර කළමනාකරණය, මානව සම්පත් කළමනාකරණ විශේෂීකරණය සහිත BSc (Special) — NSBM/UGC.

==== පරිගණක පීඨය ====
[[File:NSBM Green University - FOC.jpg|thumb|right|alt=NSBM පරිගණක පීඨයේ ගොඩනැගිල්ල|පරිගණක පීඨ ගොඩනැගිල්ල]]
පරිගණක පීඨය පරිගණක විද්‍යාව, මෘදුකාංග ඉංජිනේරු විද්‍යාව, පරිගණක ජාල, කළමනාකරණ තොරතුරු පද්ධති, දත්ත විද්‍යාව, සයිබර් ආරක්ෂාව, පරිගණක ආරක්ෂාව සහ තොරතුරු තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල ප්‍රථම උපාධි හා පශ්චාත් උපාධි මට්ටමේ අධ්‍යාපනය හා පුහුණුව ලබා දෙයි.&lt;ref name=&quot;r33&quot;&gt;“Faculty of Computing, NSBM Green University”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt;

===== දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ වැඩසටහන් =====
'''පරිගණක සහ දත්ත විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව'''
* පරිගණක විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* පරිගණක විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM/UGC.
* දත්ත විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM/UGC.
* දත්ත විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.

'''පරිගණක ආරක්ෂාව සහ ජාල පද්ධති දෙපාර්තමේන්තුව'''
* පරිගණක ජාල පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* පරිගණක ආරක්ෂාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* සයිබර් ආරක්ෂාව ප්‍රධාන විෂයය ලෙස ඇතුළත් තොරතුරු තාක්ෂණවේදී උපාධිය — වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය.
* පරිගණක ජාල පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM/UGC.

'''මෘදුකාංග ඉංජිනේරු සහ තොරතුරු පද්ධති දෙපාර්තමේන්තුව'''
* මෘදුකාංග ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* මෘදුකාංග ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM/UGC.
* තාක්ෂණ කළමනාකරණය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* කළමනාකරණ තොරතුරු පද්ධති පිළිබඳ BSc (Special) — NSBM/UGC.
* ප්‍රථම උපාධි සඳහා පදනම් වැඩසටහන.

==== ඉංජිනේරු පීඨය ====
[[File:NSBM Green University - FOE.jpg|thumb|right|alt=ඉංජිනේරු හා විද්‍යා පීඨ සඳහා භාවිත වන ගොඩනැගිල්ල|ඉංජිනේරු පීඨය සහ විද්‍යා පීඨය]]
ඉංජිනේරු විද්‍යාව, ප්‍රමාණ සමීක්ෂණය, අභ්‍යන්තර නිර්මාණකරණය සහ බහුමාධ්‍ය උපාධි වැඩසටහන් ඉංජිනේරු පීඨය යටතේ පවත්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;r34&quot;&gt;“NSBM Green University | Faculty of Engineering”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 15.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r35&quot;&gt;“Design your future at NSBM”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt;

===== දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ වැඩසටහන් =====
'''විදුලි, ඉලෙක්ට්‍රොනික සහ පද්ධති ඉංජිනේරු දෙපාර්තමේන්තුව'''
* විදුලි හා ඉලෙක්ට්‍රොනික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ ඉංජිනේරු විද්‍යාවේදී ගෞරව උපාධිය — NSBM/UGC.
* පරිගණක පද්ධති ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ ඉංජිනේරු විද්‍යාවේදී ගෞරව උපාධිය — NSBM/UGC.
* විදුලි, ඉලෙක්ට්‍රොනික හා සන්නිවේදන ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BEng (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.

'''යාන්ත්‍රික-ඉලෙක්ට්‍රොනික සහ කාර්මික ඉංජිනේරු දෙපාර්තමේන්තුව'''
* යාන්ත්‍රික-ඉලෙක්ට්‍රොනික ඉංජිනේරු විද්‍යාව (Mechatronic Engineering) පිළිබඳ ඉංජිනේරු විද්‍යාවේදී ගෞරව උපාධිය — NSBM/UGC.
* සිවිල් හා ව්‍යුහාත්මක ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BEng (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* යාන්ත්‍රික හා යාන්ත්‍රික-ඉලෙක්ට්‍රොනික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BEng (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* රොබෝ තාක්ෂණ හා ස්වයංක්‍රීයකරණ ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ BEng (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.

'''නිර්මාණ අධ්‍යයන දෙපාර්තමේන්තුව'''
* අභ්‍යන්තර නිර්මාණවේදී උපාධිය — NSBM/UGC.
* ප්‍රමාණ සමීක්ෂණය පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* අභ්‍යන්තර නිර්මාණකරණය පිළිබඳ BA (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.

==== විද්‍යා පීඨය ====
විද්‍යා පීඨය ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාව, සෞඛ්‍යය හා පෝෂණය, ඖෂධ විද්‍යාව, මනෝවිද්‍යාව සහ හෙද විද්‍යාව යන ක්ෂේත්‍රවල විද්‍යාවේදී උපාධි පිරිනමයි.&lt;ref name=&quot;r36&quot;&gt;“NSBM Faculty of Science”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt;

===== දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ වැඩසටහන් =====
'''ජීව විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව'''
* ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM හරිත සරසවිය.
* ඖෂධ විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM හරිත සරසවිය.
* පෝෂණය හා සෞඛ්‍යය පිළිබඳ BSc (Hons) — NSBM හරිත සරසවිය.
* ජෛව වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.

'''සෞඛ්‍ය විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව'''
* මනෝවිද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* හෙද විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* හෙද විද්‍යාව පිළිබඳ BSc (Hons), පූර්ව සුදුසුකම් මත උපාධිය සම්පූර්ණ කිරීමේ වැඩසටහන (Top-up) — ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ප්‍රථම උපාධි සඳහා පදනම් වැඩසටහන.

==== පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යයන සහ වෘත්තීය ප්‍රවර්ධන පීඨය ====
NSBM පීඨ පද්ධතියට පසුව එක් වූ පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යයන සහ වෘත්තීය ප්‍රවර්ධන පීඨය, දර්ශන ආචාර්ය (PhD) උපාධි, ශාස්ත්‍රපති මට්ටමේ උපාධි සහ වෘත්තීය ප්‍රවර්ධන වැඩසටහන් හරහා පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යාපනය පැවැත්වීම හා ඒ සඳහා පහසුකම් සැලසීම සිදු කරයි.&lt;ref name=&quot;r37&quot;&gt;“NSBM Broadens the Horizons of Postgraduate Education”. Observer Education. 2022 ජූලි 11.&lt;/ref&gt;

=== පර්යේෂණ ===
NSBM පර්යේෂණ සභාව යටතේ දේශීය හා ජාත්‍යන්තර විශ්වවිද්‍යාල සමඟ ඒකාබද්ධ පර්යේෂණ ව්‍යාපෘති, ජාත්‍යන්තර පර්යේෂණ සම්මන්ත්‍රණ, කර්මාන්ත අංශය සමඟ සහයෝගී පර්යේෂණ සහ පර්යේෂණ වැඩමුළු හා පුහුණු වැඩසටහන් පවත්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;r38&quot;&gt;“NSBM Green University | Research Council Overview”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; කාර්ය මණ්ඩලයේ සහ සිසුන්ගේ පර්යේෂණ සඳහා අභ්‍යන්තර හා බාහිර පර්යේෂණ ප්‍රදාන ලබා දෙනු ලැබේ. පර්යේෂණ සභාව යටතේ පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථාන දහයක් පවතී.&lt;ref name=&quot;r39&quot;&gt;“NSBM Green University | Research Centers”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;

2018 සිට පවත්වනු ලබන ව්‍යාපාර නවෝත්පාදන පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණය (International Conference on Business Innovation; ICOBI) පර්යේෂණ ආශ්‍රිත වැඩසටහන් අතර වේ.&lt;ref name=&quot;r40&quot;&gt;“NSBM Green University to Hold International Conference on Business Innovation for the Fourth Consecutive Time”. Ada Derana Biz English. 2021 නොවැම්බර් 26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r41&quot;&gt;“NSBM's International Conference on Business Innovation on 25 Aug”. Daily FT. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; වසරකට දෙවරක් පළ වන, සම විමර්ශනයට ලක් කෙරෙන ''NSBM Journal of Management'' සඟරාව කළමනාකරණ ක්ෂේත්‍රයේ විවිධ අංශ පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය ලිපි සඳහා වේදිකාවක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;r42&quot;&gt;“NSBM Green University | NSBM Journal”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; වසරකට දෙවරක් පළ වන ''Business Dialogue'' සඟරාව පර්යේෂණ සහයෝගීතා හා හවුල්කාරීත්ව සඳහා කර්මාන්ත අංශය සමඟ සම්බන්ධතා ගොඩනැගීමට භාවිත කෙරේ.&lt;ref name=&quot;r43&quot;&gt;“NSBM Green University | Business Dialogue”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;

=== අනුබද්ධතා සහ සාමාජිකත්ව ===
==== අනුබද්ධතා ====
ආරම්භයේ සිටම NSBM ජාත්‍යන්තර විශ්වවිද්‍යාල කිහිපයක් සමඟ හවුල්කාරීත්ව පවත්වාගෙන යයි. එක්සත් රාජධානියේ ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය සමඟ ඇති හවුල්කාරීත්ව හරහා ව්‍යාපාර, පරිගණකකරණය, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, නීතිය, විද්‍යාව, අභ්‍යන්තර නිර්මාණකරණය සහ ප්‍රමාණ සමීක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල උපාධි පිරිනමයි.&lt;ref name=&quot;r44&quot;&gt;“NSBM Green University | International”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! විශ්වවිද්‍යාලය !! රට
|-
| ප්ලිමත් විශ්වවිද්‍යාලය (University of Plymouth)&lt;ref name=&quot;r45&quot;&gt;“National School of Business Management”. University of Plymouth. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; || එක්සත් රාජධානිය
|-
| වික්ටෝරියා විශ්වවිද්‍යාලය (Victoria University)&lt;ref name=&quot;r46&quot;&gt;“National School of Business Management (NSBM), Sri Lanka”. Victoria University, Australia. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt; || ඕස්ට්‍රේලියාව
|-
| සදර්න් ක්‍රොස් විශ්වවිද්‍යාලය (Southern Cross University) || ඕස්ට්‍රේලියාව
|-
| ඇමෙරිකන් විශ්වවිද්‍යාලය (American University) || ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය
|}

==== සාමාජිකත්ව ====
NSBM ආයතනය පහත සංවිධානවල සාමාජිකත්වය දරයි:
* Association to Advance Collegiate Schools of Business — AACSB International.&lt;ref name=&quot;r47&quot;&gt;“NSBM Green University | SEPTEMBER 2013”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;
* පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය විශ්වවිද්‍යාල සංගමය (Association of Commonwealth Universities; ACU).&lt;ref name=&quot;r48&quot;&gt;“ACU members”. Association of Commonwealth Universities. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;
* ආසියා පැසිෆික් තත්ත්ව ජාලය (Asia Pacific Quality Network; APQN), ආයතනික සාමාජිකත්වය.&lt;ref name=&quot;r49&quot;&gt;“Members Directory – National School of Business Management – NSBM”. Asia Pacific Quality Network. මුල් පිටුව 2021 නොවැම්බර් 22 දින සංරක්ෂණය කර ඇත. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;
* එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසර සංවර්ධන විසඳුම් ජාලය (Sustainable Development Solutions Network; SDSN).&lt;ref name=&quot;r50&quot;&gt;“Sustainable Development Solutions Network”. SDSN. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 17.&lt;/ref&gt;

== ශිෂ්‍ය ජීවිතය ==
=== සමාජ සහ සංගම් ===
සිසුන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන සමාජ හා සංගම් 50කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් ආයතනයේ ලියාපදිංචි වී ඇත. ඒවා අධ්‍යයන සමාජ, ක්‍රියාකාරකම් පදනම් කරගත් සමාජ, ජාත්‍යන්තර සමාජ, ක්‍රීඩා සමාජ සහ ආගමික සමාජ ලෙස වර්ග කෙරේ. පෞරුෂ සංවර්ධනය හා අන්තර්පුද්ගල සම්බන්ධතා ගොඩනැගීම ඒවායේ පොදු අරමුණු වේ.&lt;ref name=&quot;r51&quot;&gt;“NSBM Green University | Co-curricular Activities”. NSBM Green University. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා ===
ආයතනයේ ක්‍රීඩා සමාජ 16කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් පවතින අතර, ඒවායින් කිහිපයක් ජාතික හා ජාත්‍යන්තර තරගාවලි සඳහා සහභාගී වී ජයග්‍රහණ ලබා ඇත.&lt;ref name=&quot;r52&quot;&gt;“13TH UiTM INTERNATIONAL SPORTS FIESTA (UiSF) 2018 OFFICIAL RESULT”. Universiti Teknologi MARA ක්‍රීඩා මධ්‍යස්ථානය. PDF.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r53&quot;&gt;Caffoor, Inshaf. “NSBM wins inaugural Urban Legends title”. ThePapare.com. 2016 ජනවාරි 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r54&quot;&gt;“NSBM and KDU join ICBT and RIC to complete semi final line up”. ThePapare.com. 2015 සැප්තැම්බර් 3.&lt;/ref&gt;

ආයතනය ක්‍රීඩා ලීග් තරග,&lt;ref name=&quot;r55&quot;&gt;“NSBM Green Shuttle Fiesta from August 3–11”. Daily News. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt; ක්‍රීඩා උත්සව&lt;ref name=&quot;r56&quot;&gt;“NSBM SPORTS FIESTA 2015”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r57&quot;&gt;“The Inauguration ceremony of NSBM Sports Fiesta 2020 (photos)”. Hiru News. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r58&quot;&gt;“NSBM Sports Fiesta 2022”. Ministry of Skills Development and Vocational Training. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt; සහ ක්‍රීඩා වර්ණ ප්‍රදානෝත්සව සංවිධානය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;r59&quot;&gt;“NSBM Colours Awarding Ceremony 2019”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;

=== විශේෂ වැඩසටහන් ===
ශිෂ්‍ය සමාජ ජීවිතය සමඟ සම්බන්ධ ආගමික වැඩසටහන්, ප්‍රජා සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සහ විනෝදාත්මක වැඩසටහන් ආයතනය තුළ පවත්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;r60&quot;&gt;Indrajeewa, Ajith. “NSBM Green University Joins Hands With Community to Celebrates Three Years of Excellence”. Observer Education. 2019 නොවැම්බර් 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r61&quot;&gt;“Green Flames, a show with passion”. Sunday Observer. 2019 අගෝස්තු 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r62&quot;&gt;“NSBM 'We Got Talent' show tomorrow”. Daily Mirror. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r63&quot;&gt;“Teachers quarters from Manusath Derana, NSBM and SLT”. Manusath Derana. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r64&quot;&gt;“‘Green Capture 2020’ At NSBM”. KlassHub News. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;

=== වෘත්තීය මාර්ගෝපදේශනය ===
NSBM for Career and Entrepreneurship (NFORCE) ඒකකය මඟින් ශිෂ්‍ය වෘත්තීය මාර්ගෝපදේශනය, සීමාවාසික පුහුණු අවස්ථා සඳහා යොමු කිරීම සහ උපාධිධාරීන් රැකියා සඳහා යොමු කිරීම සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;r65&quot;&gt;Daily Mirror Education. මුල් ලිපියේ මූලාශ්‍ර ශීර්ෂය “You are being redirected...” ලෙස දැක්වේ; නිවැරදි ශීර්ෂය හා සෘජු සබැඳිය තහවුරු කළ යුතුය. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt; කර්මාන්ත අංශයේ හවුල්කාරීත්ව පවත්වාගෙන යමින් රැකියා ප්‍රදර්ශන, කර්මාන්තශාලා හා ආයතනික සංචාර, වැඩමුළු, වෘත්තීය සංවර්ධන වැඩසටහන් සහ ආරාධිත දේශන සංවිධානය කිරීම ද එම ඒකකයේ වගකීම වේ.&lt;ref name=&quot;r66&quot;&gt;“NSBM Green University Town announces Career Fair–2017”. Daily Mirror. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r67&quot;&gt;Daily Mirror Education. මුල් ලිපියේ මූලාශ්‍ර ශීර්ෂය “You are being redirected...” ලෙස දැක්වේ; නිවැරදි ශීර්ෂය හා සෘජු සබැඳිය තහවුරු කළ යුතුය. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r68&quot;&gt;“NSBM-NDB Securities sign up for Industry Partnership Programme”. Daily Mirror. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2021 දෙසැම්බර් 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r69&quot;&gt;“NSBM Green University ‘Career Fair – 2021’”. The Sunday Times, Sri Lanka. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 අප්‍රේල් 4.&lt;/ref&gt;

== පරිශ්‍රය ==
=== අධ්‍යයන සහ පරිපාලන ගොඩනැගිලි ===
[[File:NSBM Green University Sri Lanka.jpg|thumb|right|alt=NSBM පරිශ්‍රයේ ගොඩනැගිලි හා ඒ අතර මාර්ග|පරිශ්‍රයේ ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග ජාලය]]
2016 දී විවෘත කළ හරිත සරසවි පරිශ්‍රය හෝමාගම අක්කර 26ක ප්‍රදේශයක අධ්‍යාපන කටයුතු සඳහාම ඉදිකළ ගොඩනැගිලි සංකීර්ණයකි.&lt;ref name=&quot;r70&quot;&gt;“MAGA to construct Rs. 10.3 b worth South Asia's first-ever ‘Green University Town’”. Daily FT. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 ජනවාරි 3.&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන ශ්‍රවණාගාරය, අධ්‍යයන වැඩසටහන් කාර්යාලය, ශිෂ්‍ය මධ්‍යස්ථානය, පුස්තකාලය, පරිපාලන ගොඩනැගිල්ල සහ පීඨ ගොඩනැගිලි එයට අයත් වේ. ගොඩනැගිලි අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග ජාලයක් ඇත.

දේශන ශාලා, විද්‍යාගාර, පුස්තකාලය, ශ්‍රව්‍ය දෘශ්‍ය සහ තොරතුරු තාක්ෂණ පහසුකම්, වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථානය, පොත් අලෙවිසැල, ආපනශාලා, අවන්හලක්, කුඩා සුපිරි වෙළෙඳසැලක්, රූපලාවණ්‍යාගාරයක්, තෑගි අලෙවිසැලක්, බැංකු පහසුකම්, අධ්‍යයන අවකාශ සහ එළිමහන් රංග පීඨයක් පරිශ්‍රයේ පහසුකම් අතර වේ.&lt;ref name=&quot;r71&quot;&gt;LBO. “NSBM's Green University opened in Homagama”. Lanka Business Online. 2016 ඔක්තෝබර් 27.&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා සහ විනෝදාස්වාද පහසුකම් ===
කායවර්ධන ශාලාවක්, එළිමහන් ක්‍රීඩා පිටියක්, ක්‍රිකට් පුහුණු දැල්, නැරඹුම් වේදිකාවක්, ක්‍රීඩා මණ්ඩපයක් සහ ප්‍රේක්ෂකයන් 600කට වැඩි පිරිසකට ආසන සහිත පහසුකම් පරිශ්‍රයේ ඇත. පිහිනුම් මංතීරු හයක් සහිත පිහිනුම් තටාකයක් ද, පැසිපන්දු, බැඩ්මින්ටන් සහ මේස පන්දු සඳහා පහසුකම් සහිත බහුකාර්ය ගෘහස්ථ ක්‍රීඩා ගොඩනැගිල්ලක් ද පවතී.&lt;ref name=&quot;r72&quot;&gt;“NSBM Green University Town opens today”. Daily News.&lt;/ref&gt;

=== නවාතැන් පහසුකම් ===
[[File:NSBM Green University - Hostel.jpg|thumb|right|alt=NSBM ශිෂ්‍ය නේවාසිකාගාර ගොඩනැගිල්ල|ශිෂ්‍ය නේවාසිකාගාරය]]
සිසුන් සහ කාර්ය මණ්ඩලය සඳහා නවාතැන් පහසුකම් සපයනු ලැබේ. මහල් දහයක ශිෂ්‍ය නේවාසිකාගාරය සිසුන් 500කට ආසන්න පිරිසකට නවාතැන් සැපයිය හැකි, දෙදෙනකු බැගින් නවාතැන් ගන්නා ගෘහභාණ්ඩ සහිත නිදන කාමර 250කට වැඩි සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වේ. කාර්ය මණ්ඩලය සඳහා මහල් හතක ගොඩනැගිල්ලක නිවාස ඒකක පවතී.&lt;ref name=&quot;r73&quot;&gt;“Green University; the Evolution of Education”. Daily Mirror. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 ජනවාරි 3.&lt;/ref&gt;

=== හරිත සරසවි නගර ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර ===
[[File:NSBM Green University Phase II.jpg|thumb|right|alt=NSBM දෙවන අදියරට අදාළ පරිශ්‍රයේ දසුනක්|හරිත සරසවි නගර ව්‍යාපෘතියේ දෙවන අදියර]]
පවතින පරිශ්‍රයට යාබද තවත් අක්කර 15ක නව පීඨ ගොඩනැගිලි හා ශිෂ්‍ය නවාතැන් පහසුකම් ඉදිකිරීමට දෙවන අදියර යටතේ සැලසුම් කර තිබිණි. එම ඉඩම එක් කිරීමෙන් මුළු පරිශ්‍රයේ ප්‍රමාණය අක්කර 41ක් වූ බව වාර්තා විය. මෙම පහසුකම් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් අධ්‍යාපනය, නවාතැන්, විනෝදාස්වාදය සහ අනුබද්ධ සේවා සඳහා ආයතනයේ ධාරිතාව වැඩි කිරීමට සැලසුම් කර තිබිණි.&lt;ref name=&quot;r74&quot;&gt;“NSBM Embarks on Phase II”. The Sunday Times, Sri Lanka.&lt;/ref&gt;&lt;!-- ඉතිහාස කොටසේ සඳහන් අක්කර 14 සමඟ වෙනස ප්‍රකාශනයට පෙර විසඳන්න. --&gt;

== පාරිසරික තිරසරත්වය ==
හරිත සරසවි සංකල්පයට අනුකූලව ආයතනය පරිසර හිතකාමී ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කරයි. “සොබාදහම සමඟ සහජීවනයෙන්” යන තේමාව යටතේ පාරිසරික බලපෑම් අවම කිරීම, බලශක්ති හා ජල පරිභෝජනය අඩු කිරීම, අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය, සෞඛ්‍යය හා යහපැවැත්ම සඳහා ගොඩනැගිලි අභ්‍යන්තර පරිසරයේ ගුණාත්මකභාවය වැඩි කිරීම සහ අඛණ්ඩ වැඩිදියුණු කිරීම් සඳහා මඟපෙන්වීම යන අංශ කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;r13&quot; /&gt;

සිංගප්පූරුව සමඟ සම්බන්ධිත ලංකා ඉදිකිරීම්කරුවන්ගේ ආයතනයේ (Ceylon Institute of Builders; CIOB) Green Mark ඇගයීම් ක්‍රමය යටතේ 2019 සහ 2020 යන අඛණ්ඩ වසර දෙක සඳහා NSBM ආයතනයට රන් මට්ටමේ සහතිකය ලැබුණු බව මුල් ලිපියේ සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;r75&quot;&gt;“CIOB Green Mark for NSBM University: South Asia's first-ever Green University”. Observer Education. 2016 දෙසැම්බර් 20. මුල් ලිපියේ ප්‍රවේශ දිනය: 2022 ජනවාරි 3.&lt;/ref&gt;&lt;!-- වසර පිළිබඳ ප්‍රකාශයට මෙම මූලාශ්‍රයේ දිනය නොගැළපේ. ඉහත වාක්‍යය සනාථ කිරීමෙන් හෝ නිවැරදි කිරීමෙන් පසු පමණක් ප්‍රකාශයට පත් කරන්න. --&gt;

== වැඩිදුර කියවීම ==
* 1978 අංක 16 දරන විශ්වවිද්‍යාල පනතේ 25අ වගන්තිය — විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව.
* 2007 අංක 07 දරන සමාගම් පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව.

== ආශ්‍රිත ==
{{Reflist|30em}}

== බාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|National School of Business Management, Sri Lanka|NSBM හරිත සරසවිය}}
* [https://www.nsbm.ac.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය]
* [https://students.nsbm.ac.lk/ NSBM ශිෂ්‍ය ද්වාරය]
* [https://nlearn.nsbm.ac.lk/ NLearn - ඉගෙනුම් කළමනාකරණ පද්ධතිය]
* [https://sites.google.com/view/nsbmexaminations NSBM විභාග]
* [https://web.archive.org/web/20260917224105/https://nforce.nsbm.ac.lk/student/index.php NForce - NSBM රැකියා ද්වාරය]
* [https://apps.apple.com/lk/app/my-nsbm/id6467005124 My NSBM (App Store)]
* [https://apps.apple.com/lk/app/my-nsbm/id6467005124 My NSBM (Google Play)]
* [https://students.nsbm.ac.lk/online-registration NSBM උසස් අධ්‍යාපන වැඩසටහන් සඳහා අයදුම්පත]
* [https://students.nsbm.ac.lk/transport-map.html NSBM ප්‍රවාහන සිතියම]
* [https://www.google.com/maps/place/NSBM+Green+University/@6.8213344,80.038998,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x3ae2523b05555555:0x546c34cd99f6f488!8m2!3d6.8213291!4d80.0415729!16s%2Fg%2F11h1p1w53r?entry=ttu&amp;g_ep=EgoyMDI2MDkxNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D පරිශ්‍රයේ පිහිටීම]

{{Education in Sri Lanka}}

&lt;!--Categories--&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:ජාතික ව්‍යාපාර කළමනාකාරීත්ව විද්‍යායතනය]]
[[ප්‍රවර්ගය:NSBM හරිත සරසවිය]]
[[ප්‍රවර්ගය:හරිත විශ්වවිද්‍යාලය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:අධ්‍යාපනය‏‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි විශ්වවිද්‍යාල]]
[[ප්‍රවර්ගය:විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය - ශ්‍රී ලංකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:විශ්වවිද්‍යාල]]
[[ප්‍රවර්ගය:උසස් අධ්‍යාපන ආයතන]]</text>
      <sha1>t4bkbm81khed9rymxil8z59i69y6504</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලයනල් බෝපගේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196849</id>
    <revision>
      <id>801169</id>
      <parentid>800489</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31680" sha1="oagifqe03s47pm28seys7u5p9ymagnq" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ලයනල් බෝපගේ
| native_name = லயனல் போப்பகே
| other_names = Lionel Bopage
| birth_date = 1944
| birth_place = වැලිගම, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| nationality = ශ්‍රී ලාංකික
| education = පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය
| occupation = දේශපාලන ක්‍රියාකාරික, ඉංජිනේරු, ලේඛක
| known_for = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ හිටපු ප්‍රධාන ලේකම්
| party = ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (1970–1984)
| spouse = චිත්‍රා බෝපගේ
}}

'''ලයනල් බෝපගේ''' (ඉංග්‍රීසි: Lionel Bopage; උපත: 1944) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකු, ලේඛකයෙකු, ඉංජිනේරුවරයෙකු සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් වන [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) මුල්කාලීන ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ අතර, 1978 සිට 1984 දක්වා එහි ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;Cooke, Michael Colin (2010). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Agahas Publishers. ISBN 978-9556316100.&lt;/ref&gt;

1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සිංහල ස්වෝත්තමවාදය දෙසට ගමන් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් ඔහු ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;&gt;චන්ද්‍රප්‍රේම, සී. ඒ. (1991). ''ශ්‍රී ලංකාව, භීෂණයේ වසර: ජවිපෙ නැගිටීම, 1987–1989''. කොළඹ: ලේක් හවුස් පොත්හල. පිටු 45–52.&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
ලයනල් බෝපගේ ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ [[වැලිගම]]දී වාමාංශික දේශපාලන පසුබිමක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඔහු වැලිගම සිද්ධාර්ථ මහා විද්‍යාලයෙන් සහ මාතර රාහුල විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලබා, උසස් පෙළ හැදෑරීම සඳහා ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; අනතුරුව ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉංජිනේරු පීඨයට ඇතුළත් වී යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය.

=== ෂන්මුගදාසන් සමඟ ඇසුර සහ මාක්ස්වාදී ආකර්ෂණය ===
විශ්වවිද්‍යාල සමයේදී ඔහු මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සහ මාඕවාදී අදහස්වලින් දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය විය. 1960 දශකයේ සෝවියට් සංගමය සහ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] අතර ජාත්‍යන්තරව ඇති වූ දෘෂ්ටිවාදාත්මක බෙදීමේදී, ඔහු [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] විසින් නායකත්වය දුන් ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට (බීජිං-හිතවාදී/චීන පිල) සහාය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sanmugathasan&quot;&gt;න්මුගතසන්, එන්. (1972). ''ලංකා ඉතිහාසය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී බැල්මක්''. කොළඹ: සරසවි මුද්‍රණාලය.&lt;/ref&gt;

ඔහු ෂන්මුගදාසන් නායකත්වය දුන් පක්ෂයේ ශිෂ්‍ය අංශය වූ ලංකා ජාතික ශිෂ්‍ය කොංග්‍රසය සමඟ කටයුතු කළේය. සාම්ප්‍රදායික වාමාංශික නායකයන් ධනපති පාලක පන්තිය සමඟ එක්ව ආණ්ඩු පිහිටුවමින් පාර්ලිමේන්තු අමාත්‍ය ධුර ලබාගැනීම සහ පන්ති සම්මුතිවාදයක නිරත වීම පිළිබඳව කලකිරුණු බෝපගේ, බිම් මට්ටමේ කම්කරුවන් සහ ගොවීන් කේන්ද්‍ර කරගත් නව විප්ලවවාදී බලවේගයක් සෙවීය. ඔහු [[පේරාදෙණිය‍ විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] එවකට චීන හිතවාදී ස්ථාවරයක පැවති &quot;සමාජවාදී සංගමය&quot; තුළ සක්‍රීයව ක්‍රියා කළේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ සහ 1971 කැරැල්ල ==
1960 දශකයේ අගභාගයේදී පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජවාදී සංගමය හරහා [[රෝහණ විජේවීර]] (&quot;ලොකු මහත්තයා&quot; නමින්) මුණගැසුණු බෝපගේ, අලුතින් පිහිටුවන ලද විප්ලවවාදී සංවිධානයට (පසුව [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] - ජවිපෙ ලෙස නම් කරන ලද) සම්බන්ධ විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;&gt;ඇලස්, ඒ. සී. (1976). ''කැරැල්ල - 1971: ශ්‍රී ලංකාවේ අප්‍රේල් නැගිටීම පිළිබඳ වාර්තාවක්''. කොළඹ: කොළඹ ඇපොතෙකරි සමාගම සීමාසහිත.&lt;/ref&gt;

1971 අප්‍රේල් මාසයේදී සමගි පෙරමුණු රජයට එරෙහිව ජවිපෙ දියත් කළ සන්නද්ධ නැගිටීමේ ප්‍රධාන සංවිධායකයෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. කැරැල්ල අසාර්ථක වීමෙන් පසු අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු, අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (CJC) මගින් විභාග කරන ලද නඩුවේ ප්‍රධාන විත්තිකරුවෙකු වී වසර 15ක සිර දඬුවමකට යටත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CJC&quot;&gt;අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (1976). ''1971 කැරැල්ල පිළිබඳ විමර්ශනය: වාර්තාව සහ සොයාගැනීම්''. ශ්‍රී ලංකා රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt; ඔහු හැමන්හිල් කොටුව, බෝගම්බර සහ මැගසින් බන්ධනාගාරවල වසර හතක් පමණ සිරගතව සිටියේය. සිරගතව සිටියදී ඔහු අවසන් වසරේ ඉංජිනේරු විභාගය සම්පූර්ණ කළේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂ (UNP) රජය අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභා පනත අවලංගු කිරීමෙන් පසු 1977 දී ඔහු සිරෙන් නිදහස් විය.&lt;ref name=&quot;Alles&quot;/&gt;

== දෙමළ ජාතික ගැටලුව සහ සන්තතියාර් හමුවීම ==
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක්, දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල පරිසරයක හැදී වැඩුණු නායකයන්ට දෙමළ ජනතාවගේ භාෂා සහ අයිතිවාසිකම් අරගල පිළිබඳ සෘජු හා ගැඹුරු අවබෝධයක් නොවීය. 1973 දී, 1972 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට විරෝධය පළ කරමින් කළු කොඩි එසවීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට ගෙන මහනුවර බෝගම්බර බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි දෙමළ තරුණයන් බෝපගේට හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

එහි රඳවා සිටි මුල්කාලීන දෙමළ සටන්කාමී නායකයෙකු වූ කේ. සන්තතියාර් (පසුව [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් මහජන විමුක්ති සංවිධානයේ]] [PLOTE] ප්‍රමුඛ නායකයෙක්) හමුවීම ඔහුගේ දේශපාලන දැක්මේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. සන්තතියාර් ඇතුළු පිරිස සමඟ කළ අඛණ්ඩ සාකච්ඡා හරහා සිංහල පමණක් පනත, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රමිතිකරණය සහ රාජ්‍ය සංක්‍රමණ වැඩසටහන් හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව මුහුණ දෙන සාධාරණ දුක්ගැනවිලි බෝපගේ හඳුනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;BrokenPalmyra&quot;&gt;හූල්, ආර්., සෝමසුන්දරම්, ඩී., ශ්‍රීතරන්, කේ., සහ රාජසිංහම්, ආර්. (1990). ''The Broken Palmyra: The Tamil Crisis in Sri Lanka - An Inside Account''. ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යයන ආයතනය. ISBN 978-9559020028.&lt;/ref&gt; මෙම සිරගෙදර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව, [[රෝහණ විජේවීර]] සමඟ සිරගෙදරදී සම්පාදනය කළ ජවිපෙ නිල ලේඛනවලට, ලෙනින්වාදී පදනම මත පීඩිත දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළත් කරගැනීමට බෝපගේ සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

== ප්‍රධාන ලේකම් ධුරය සහ මැතිවරණ දේශපාලනය (1978–1984) ==
1977 දී නිදහස් වීමෙන් පසු, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනයට පිවිසි අතර 1978 දී බෝපගේ පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* ඔහු 1979 ගාල්ල අතුරු මැතිවරණයට ජවිපෙ අපේක්ෂකයා ලෙස තරඟ කර සැලකිය යුතු ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Elections1979&quot;&gt;ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව (1979). ''1979 ගාල්ල පාර්ලිමේන්තු අතුරු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල''. කොළඹ: මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව.&lt;/ref&gt;
* ඔහු 1981 දී පැවති දිස්ත්‍රික් සංවර්ධන සභා (DDC) මැතිවරණයට තරඟ කර [[ගාල්ල]] දිස්ත්‍රික් සභා සාමාජිකයෙකු ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt;
* 1982 ජනාධිපතිවරණයේදී ජවිපෙ ජනාධිපති අපේක්ෂක [[රෝහණ විජේවීර]]ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන මෙහෙයුම්කරු ලෙස කටයුතු කළේය.

== පවුල් ජීවිතය සහ කලාත්මක දායකත්වය ==
බෝපගේගේ බිරිඳ චිත්‍රා බෝපගේ, මීගමුව පෙරියමුල්ල කන්‍යාරාමයේ සේවය කළ හිටපු කතෝලික කන්‍යා සොහොයුරියක් වූ අතර ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ මුල්කාලීන මාක්ස්වාදී නායකයෙකු වූ [[පිලිප් ගුණවර්ධන]]ගේ ඥාති දියණියකි.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;&gt;මුරුගභූපති (2024 දෙසැම්බර් 7). [https://www.akkinkunju.com &quot;වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා වෙනස් වූ කන්‍යා සොහොයුරියක්: දේශපාලන ක්‍රියාකාරිනියක බවට පත් වූ කන්‍යා සොහොයුරියකගේ කතාව! චිත්‍රා ලයනල් බෝපගේගේ ජීවිතය සහ වේදනාවන්&quot;] {{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''අග්නිකුන්ජු''.&lt;/ref&gt;

පැවිදි දිවියෙන් ඉවත් වී මානව හිමිකම් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට එක් වූ චිත්‍රා, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ &quot;විමුක්ති ගී&quot; ප්‍රසංගවලදී ලයනල් බෝපගේ විසින් රචනා කරන ලද විප්ලවීය ගීත ගායනා කළාය. 1981 මැද භාගයේදී ඔවුන්ගේ විවාහය ලියාපදිංචි කළ අවස්ථාවේදී [[රෝහණ විජේවීර]] සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt; චිත්‍රා බෝපගේගේ පෞද්ගලික හා දේශපාලන අරගලය පාදක කරගනිමින් ආචාර්ය උදාන් ප්‍රනාන්දු විසින් ''None Other Than'' නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

== මතවාදී බෙදීම සහ පක්ෂයෙන් ඉවත් වීම (1983–1984) ==
1982 ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු දකුණේ සිංහල ඡන්ද පදනම රැකගැනීම සඳහා ජවිපෙ නායකත්වය සිංහල ජාතිකවාදී ස්ථාවරයකට නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

1983 ජූලි මාසයේ පැවති පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභා රැස්වීමේදී, ලෙනින්වාදී මූලධර්මවලට පටහැනිව, දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන නිල යෝජනාවක් [[රෝහණ විජේවීර]] විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී. බෝපගේ ඊට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් ඡන්ද විමසීමේදී පක්ෂ මධ්‍යම කාරක සභාවෙන් බෝපගේගේ ස්ථාවරයට ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් නොලැබුණි (එම ස්ථාවරයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්නේ බෝපගේ ඇතුළු සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකු පමණි). මෙම දේශපාලන අපගමනය හමුවේ බෝපගේ පක්ෂයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Chandraprema&quot;/&gt; කෙසේ වෙතත්, පක්ෂ නායකත්වයේ ඇතැමුන් ඔහු ඉල්ලා අස්වූයේ තම බිරිඳගේ කතෝලික පසුබිම නිසා යැයි අසත්‍ය ප්‍රචාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref name=&quot;Murugabhupathi&quot;/&gt;

ඔහු තම ඉල්ලා අස්වීම ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර, 1983 ජූලි 23 වන දින රට පුරා 'කළු ජූලිය' වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. රජය ජවිපෙ තහනම් කළ අවස්ථාවේදී විජේවීර සැඟවුණු නමුත්, මහලේකම්වරයා ලෙස පක්ෂයට එල්ල වූ චෝදනාවලට විවෘතව මුහුණ දීමේ අරමුණින් බෝපගේ සැඟවුණේ නැත. එහිදී අත්අඩංගුවට පත් වූ ඔහු රහස් පොලිසියේ (CID) 4 වන තට්ටුවේ මාස හයක් රඳවා තබාගැනීමෙන් පසු කිසිදු චෝදනාවකින් තොරව නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;Amnesty International (1984). ''Sri Lanka: Current Human Rights Concerns and Evidence of Extrajudicial Killings''. London: Amnesty International Publications.&lt;/ref&gt;

=== ජේ. ආර්. ජයවර්ධන හමුවීම සහ නිල ඉල්ලා අස්වීම ===
1984 මුල් භාගයේදී නිදහස් වීමෙන් පසු, පක්ෂයේ තහනම ඉවත් කරගැනීම සඳහා බෝපගේ එවකට ජනාධිපති [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතා ඔහුගේ වෝඩ් පෙදෙසේ නිවසේදී හමුවිය. විජේවීර සැඟවුණු ජීවිතය අතහැර ප්‍රසිද්ධියට පැමිණ ප්‍රකාශයක් කළහොත් පමණක් තහනම ඉවත් කිරීම සලකා බලන බව ජයවර්ධන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;&gt;Bopage, Lionel (2026). &quot;Former JVP General Secretary Breaks Silence After 40 Years of Exile in Australia&quot;. ''The Island'' (Interview).&lt;/ref&gt;

බෝපගේ මෙම පණිවිඩය රහසිගත දේශපාලන මණ්ඩලයට රැගෙන ගොස් සර්ව-පාක්ෂික සමුළුවට එක්වී දේශපාලන සටනක් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද විජේවීර ඇතුළු නායකත්වය එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ජවිපෙ ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී භූගත මාවතක් තෝරාගැනීමට සහ දෙමළ ජාතික ගැටලුවේදී ස්වෝත්තමවාදී මාවතක් ගැනීම පිළිබඳ විරෝධය පළ කරමින්, බෝපගේ 1984 පෙබරවාරි මාසයේදී සිය ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; මෙම ලිපිය සහ ඔහුගේ දේශපාලන ස්ථාවරය පසුව සවිස්තරාත්මක ලේඛනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== මාක්ස්වාදී වාමාංශික පාර්ශ්වයේ විවේචන ===
ජවිපෙ ව්‍යාපාරය දෙමළ ජාතික ස්වයං-තීරණ අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කර සිංහල ස්වෝත්තමවාදය වෙත නැඹුරු වීම පිළිබඳ බෝපගේ ගත් ස්ථාවරය අනෙකුත් විප්ලවවාදී මාක්ස්වාදී සංවිධාන විසින්ද තහවුරු කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම, කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම් සහ [[එස්.කේ. සෙන්තිවේල්]] විසින් නායකත්වය දුන් නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂය (NDMLP) වෙනුවෙන් ඉමයවරම්බන් විසින් රචිත ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව'' (On National Relations in Sri Lanka, 1988) නම් ඓතිහාසික කෘතියෙහි, ජවිපෙ යනු &quot;විප්ලවීය සටන්පාඨ ඉදිරිපත් කරමින් ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතිගාමී බලවේගවලට සේවය කළ ව්‍යාජ-වාම ව්‍යාපාරයක්&quot; ලෙසත්, 1982 දී ජාතික ප්‍රශ්නය පිළිබඳ සිය ප්‍රතිපත්තිය අවස්ථාවාදී ලෙස වෙනස් කරමින් මලයග වතු කම්කරුවන්ට එරෙහිව ජාතිවාදී ව්‍යාපාර ගෙනගිය ව්‍යාපාරයක් ලෙසත් සවිස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Imayavaramban&quot;&gt;ඉමයවරම්බන් (1988). [https://noolaham.org/wiki/index.php/On_National_Relations_In_SriLanka ''ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික සබඳතා පිළිබඳව''] (On National Relations in Sri Lanka). චෙන්නායි: පුතිය භූමි ප්‍රකාශන. නූලහම් පදනම. පිටු 39–40, 57–58.&lt;/ref&gt;

== 1985 රඳවා තබා ගැනීම සහ පිටුවහල් වීම ==
=== 1985 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ අත්අඩංගුවට ගැනීම ===
1984 දී, දකුණේ ප්‍රගතිශීලී සන්ධානයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් PLOTE සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු කොළඹදී රහසිගතව බෝපගේ හමුවිය. ඔහු වෙනම රාජ්‍යයක් හෝ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාමාර්ග අනුමත නොකළද, මෙම හමුව පිළිබඳ දැනගත් රහස් පොලිසිය 1985 දී ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ ඔහුව අත්අඩංගුවට ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; එවකට ජාතික ආරක්ෂක අමාත්‍ය ලලිත් ඇතුලත්මුදලි විසින් නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතික පක්ෂයට එක්වන ලෙස ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව බෝපගේ තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මාස හයක ප්‍රශ්න කිරීම් සහ සිරගත කිරීමෙන් පසු ඔහු නිදහස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;

=== 1987–1989 භීෂණ සමය සහ විදේශගත වීම ===
1987–1989 භීෂණ සමයේදී ඔහුට රජයට පක්ෂපාතී සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් මෙන්ම ජවිපෙ සන්නද්ධ අංශවලින්ද එකසේ මරණ තර්ජන එල්ල විය. 1989 දී තම පවුලෙන් වෙන්වී රටින් පලා ගිය බෝපගේ, පළමුව ජපානයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ජපානයේ දේශපාලන රැකවරණ නොලැබීම නිසා ඔහු දකුණු කොරියාවට ගොස් මාස හයක කාලයක් අවන්හල්වල පිඟන් සේදීම වැනි සුළු රැකියාවල නිරත වෙමින් අතිශය දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt; පසුව ස්විට්සර්ලන්තයේ මිතුරෙකුගේ සහයෝගය ඇතිව, ඕස්ට්‍රේලියානු තානාපති කාර්යාලයේ අවසරය පරිදි පවුල් නැවත එක්කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ 1990 දී ඔහු ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== පශ්චාත් ජීවිතය සහ වත්මන් දේශපාලන දැක්ම ==
ඕස්ට්‍රේලියාවේ [[මෙල්බර්න්]] නුවර පදිංචිව සිටින විශ්‍රාමික වෘත්තීය ඉංජිනේරුවරයෙකු වන ලයනල් බෝපගේ, ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික සංහිඳියාව, මානව හිමිකම්, උතුරු-නැගෙනහිර බලය බෙදීම සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණ සහ මාධ්‍ය තුළ අඛණ්ඩව අදහස් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Groundviews&quot;&gt;බෝපගේ, ලයනල් (2013–2024). [https://groundviews.org &quot;කර්තෘ ලේඛනාගාරය: ලයනල් බෝපගේ&quot;]. ''ග්‍රවුන්ඩ්විව්ස්'' (Groundviews). කොළඹ.&lt;/ref&gt;

=== ජවිපෙ/ජාතික ජන බලවේගය (NPP) රජය පිළිබඳ දැක්ම ===
2015 දී ජවිපෙ නායක [[අනුර කුමාර දිසානායක]] සමඟ පැවති හමුවකදී, බෝපගේ යෝජනා කළේ අනාගතයේදී පාලන බලය ලබාගැනීමට පෙර පක්ෂය &quot;සෙවනැලි කැබිනට්ටුවක්&quot; (Shadow Cabinet) පිහිටුවා රාජ්‍ය පාලන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ පූර්ව අත්දැකීම් ලබාගත යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

2024 වසරේදී [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] (JVP) ප්‍රමුඛ [[ජාතික ජන බලවේගය]] (NPP) ශ්‍රී ලංකාවේ බලයට පත්වීම තම ජීවිත කාලය තුළ දැකගත හැකිවීම පිළිබඳව පුදුමය පළ කළ බෝපගේ, වත්මන් රජය [[ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල]] (IMF) සහ භූ-දේශපාලනික අභියෝග මධ්‍යයේ ප්‍රායෝගිකවාදී ප්‍රවේශයක් අනුගමනය කිරීමට උත්සාහ කරන බව සඳහන් කළද, දෙමළ ජනතාව සඳහා බලය බෙදාහැරීම, ඉඩම් සහ පොලිස් බලතල ඇතුළු ජාතික ප්‍රශ්නයට විසඳුම් මෙන්ම ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් නිර්භීතව ඉදිරියට ගෙන යා යුතු බවට වන සිය ප්‍රගතිශීලී ස්ථාවරය අඛණ්ඩව අවධාරණය කරයි..&lt;ref name=&quot;Island&quot;/&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]]
* [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල]]


== වැඩිදුර කියවීම් ==
* Cooke, Michael Colin (2011). ''Rebellion, Repression and the Struggle for Justice in Sri Lanka: The Lionel Bopage Story''. Colombo: Social Scientists' Association.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.colombotelegraph.com/index.php/author/lionelbopage/ ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] – කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් (Colombo Telegraph)
* [https://www.slguard.org ලයනල් බෝපගේගේ ලිපි] {{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – ශ්‍රී ලංකා ගාඩියන් (Sri Lanka Guardian)
==References==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>oagifqe03s47pm28seys7u5p9ymagnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196875</id>
    <revision>
      <id>801173</id>
      <parentid>801029</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* භේදය සහ CPSL (වාම) පිහිටුවීම */ typo</comment>
      <origin>801173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42885" sha1="dzu74g0oci09xgwutgw2dn4nah2ycrz" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix = 
| name             = කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම්
| native_name      = கே. ஏ. சுப்பிரமணியம்
| native_name_lang = ta
| honorific_suffix = 
| image            = KASubramaniam.jpg
| image_size       = 150
| caption          = K. A. Subramaniam
| order            = 
| office           = ශ්‍රී ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (වාම) සම-ආරම්භක
| birth_date       = {{birth date|1931|03|05|df=y}}
| birth_place      = කොල්ලන්කලඩ්ඩි, බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව
| death_date       = {{death date and age|1989|11|27|1931|03|05|df=y}}
| death_place      = මහනුවර, ශ්‍රී ලංකාව
| occupation       = කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලනඥ
| party            = [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (1964 දක්වා)&lt;br /&gt;[[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)]] (1964–1978)&lt;br /&gt;[[නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය|ශ්‍රී ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (වාම)]] (1978 සිට)
| spouse           = වල්ලියම්මෛයි අසෛපිල්ලෙයි (මණි)
| children         = සත්‍යරාජන් (මීරන් මාස්ටර්; 1962–2001), සත්‍යමලර් (බුබි), සත්‍යකීර්ති
}}
'''කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම්''' (5 මාර්තු 1931 – 27 නොවැම්බර් 1989) යනු ශ්‍රී ලාංකික වාමාංශික දේශපාලන නායකයෙකි.&lt;ref name=&quot;Kollankaladdy Ambalapillai Subramaniam&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Kollankaladdy-Subramaniam/6000000143956224846 |title=Kollankaladdy Ambalapillai Subramaniam}}&lt;/ref&gt; ඔහු [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)]] පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන සාමාජිකයෙකු විය.&lt;ref&gt;''[http://massline.org/PekingReview/PR1963/PR1963-50.pdf Peking Review]'', Issue 50 dated 13 December 1963&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marxists.org. ''[https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/to-all.htm To All Marxist-Leninists Inside the Ceylon Communist Party]''&lt;/ref&gt; ඔහු ශ්‍රී ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (වාම) හි ආරම්භක ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ද විය.&lt;ref name=&quot;dm&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/history.pdf |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icor.info/2018-1/ndmlp-40th-anniversary-seminar-and-meeting |title=NDMLP 40th Anniversary Seminar and Meeting}}&lt;/ref&gt;

== මුල් ජීවිතය සහ පසුබිම ==
සුබ්‍රමනියම් 1931 මාර්තු 5 වන දින බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාවේ උතුරු [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] තෙලිප්පලෙයි සහ කීරිමලෙයි ආසන්නයේ පිහිටි කොල්ලන්කලඩ්ඩි කෘෂිකාර්මික ගම්මානයේ උපත ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; ඔහුගේ දෙමාපියන් වූයේ කදිරිප්පිල්ලෙයි අම්බලප්පිල්ලෙයි සහ දේවානෛප්පිල්ලෙයි ඉලංගනායගමුදලි ය.&lt;ref name=&quot;Markandu_Visionary&quot;&gt;{{cite book |last=Markandu |first=M. |chapter=Comrade K.A. Subramaniam – A Visionary! |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=52–53 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; ඔහු ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ගම්මානයෙන් ආරම්භ කළ අතර කොළඹ ශාන්ත ජෝශප් විද්‍යාලයට ඇතුළත්ව පසුව ඉලවාලෙයි ශාන්ත හෙන්රි විද්‍යාලයෙන් ද්විතීයික අධ්‍යාපනය අවසන් කළේය.&lt;ref name=&quot;Selvarajan_Poem&quot;&gt;{{cite book |last=Selvarajan |first=Sillaiyoor |chapter=A Poem in Tribute to K.A. Subramaniam |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=109–111 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=Senthivel |first=S. K. |chapter=A Revolutionary Salute |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume: A Collection of Messages and Tributes |year=2022 |orig-date=1989 |publisher=South Vision Books / KAS Commemoration Committee |location=Chennai / Chulipuram |pages=12–21 |asin=B0B9YNFV4X |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

1948 දී, 17 හැවිරිදි වියේ පසු වූ ඔහු, ඉංජිනේරු ආධුනිකයෙකු ලෙස කන්කසන්තුරේ (K.K.S.) සිමෙන්ති කම්හලට එක් විය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; එහි සේවය කළ කොමියුනිස්ට් කම්කරුවන්ගේ ආභාෂය ලබා කම්හලේ වෘත්තීය සමිති සංවිධානයට එක් වූ අතර, කම්කරු ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් පරිපාලනය විසින් ඔහුව සේවයෙන් පහ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Kanapathipillai_TradeUnion&quot;&gt;{{cite book |last=Kanapathipillai |first=S. |chapter=Best Friend of Working People |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=79 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය ==

=== මුල්කාලීන කොමියුනිස්ට් ක්‍රියාකාරිත්වය සහ CCP(M) පිහිටුවීම ===
1951 දී කොමියුනිස්ට් තරුණ ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වෙමින් සුබ්‍රමනියම් පූර්ණකාලීන රැඩිකල් දේශපාලනයට අවතීර්ණ වූ අතර නිල වශයෙන් [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] (CPSL) සාමාජිකයෙකු බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; වී. පොන්නම්බලම්, එම්. කාර්තිගේසන්, වෛද්‍ය එස්. වී. සීනිවාසගම්, පොන්. කන්දයියා සහ ඒ. වෛද්‍යලිංගම් වැනි උතුරේ පුරෝගාමී කොමියුනිස්ට්වාදීන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ ඔහු කන්කසන්තුරේ සහ චුන්නාකම් ආසන සංවිධානය කිරීමට පත් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Seenivasagam_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=Seenivasagam |first=S. V. |chapter=A Tireless Worker |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=48 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; [[1953 ලංකා හර්තාලය|1953 හර්තාලය]] සමයේදී, 22 හැවිරිදි සුබ්‍රමනියම් යාපන අර්ධද්වීපය පුරා සාර්ථක වැඩවර්ජන මෙහෙයවීමට දායක විය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; 1950 ගණන්වල අග භාගය වන විට ඔහු CPSL උතුරු ප්‍රාදේශීය කමිටුවේ සාමාජිකයෙකු සහ කොමියුනිස්ට් තරුණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රාදේශීය ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;

චීන-සෝවියට් මතවාදී අර්බුදය සමයේදී සුබ්‍රමනියම්, [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්|එන්. ෂන්මුගදාසන්]] සහ [[ප්‍රේමලාල් කුමාරසිරි]] ප්‍රමුඛ බීජිං ගැති මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පිලට සහාය පළ කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; 1963 නොවැම්බර් 17 දින පක්ෂය දෙකඩ කළ 35 දෙනෙකුගෙන් යුත් සංවිධායක කමිටුවට ඔහු නම් කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1964 ජනවාරි සම්මේලනයේදී [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)]] නිල වශයෙන් ආරම්භ විය.&lt;ref name=&quot;Peking_Split&quot;&gt;{{cite journal |title=To All Marxist-Leninists Inside the Ceylon Communist Party |journal=Peking Review |volume=6 |issue=50 |date=13 December 1963 |pages=14–18 |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/ccp-split.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ජාත්‍යන්තර නියෝජිත කණ්ඩායම්: චීනය සහ ඇල්බේනියාව ===
නිර්ධන පන්ති ජාත්‍යන්තරවාදය වෙනුවෙන් කැප වූ සුබ්‍රමනියම්, ලොව පුරා සමාජවාදී රටවල් සහ කොමියුනිස්ට් පක්ෂ සමඟ සහෝදර සබඳතා ගොඩනැගීමට මුල්තැන දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; ඔහු 1963, 1967, 1975 සහ 1979 යන වර්ෂවලදී සිව් වතාවක් චීන මහජන සමූහාණ්ඩුවේ සංචාරය කළ අතර, 1967 දී ඇල්බේනියාවේ සංචාරයක ද නිරත විය:&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;
* '''1963 (චීනය):''' 1963 ජූනි මාසයේදී, ඩී. බී. අල්විස් සමඟ ලංකා කොමියුනිස්ට් සහ ප්‍රගතිශීලී තරුණ ලීග සම්මේලනය නියෝජනය කරමින් ඔහු චීනයේ සංචාරය කළ අතර, උප අගමැති සහ විදේශ අමාත්‍ය චෙන් යී හමුවී සමස්ත චීන තරුණ සම්මේලනයේ උප සභාපති චියැං ලී-ජෙන් සමඟ ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශනයකට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{cite report |title=Ceylonese Youth Delegation in Peking |publisher=Foreign Broadcast Information Service, [[මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය|Central Intelligence Agency]] |date=1963 |issue=125–126 |page=BBB 9 |url=https://books.google.com/books?id=fygeErC30GkC&amp;pg=RA14-PA9 |access-date=2026-09-23 |quote=The joint statement.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCNA_Statement_1963&quot;&gt;{{cite book |chapter=Statement of China &amp; Ceylon Youth Groups via Peking NCNA International Service |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=127–129 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''1967 (චීනය සහ ඇල්බේනියාව):''' 1967 දී ඔහු ඇල්බේනියානු කම්කරු තරුණ සංගමයේ 15 වන සම්මේලනයේදී ලංකාව නියෝජනය කරමින් දේශනයක් පැවැත්වූ අතර අනතුරුව පක්ෂ සුහද මෙහෙයුමක් සඳහා චීනයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;
* '''1975 (චීනය):''' 1975 දී ඔහු එස්. කේ. සෙන්දිවේල්, කාන්ති අබේසේකර සහ රත්නායක සමඟ එක්ව ප්‍රධාන කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික ව්‍යාපෘති අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා නිල නියෝජිත පිරිසක් ලෙස චීනයට ගියේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;China_1975_Photo&quot;&gt;{{cite book |chapter=List of Photos: Photo 60 and Photo 86 |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=8, 91, 139 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''1979 (චීනය):''' 1979 අගභාගයේදී, ''තායගම්'' සංස්කාරක කේ. තණිකාසලම් සමඟ බීජිං නුවරට ගිය ඔහු, චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ උප අගමැති ජී පෙන්ග්ෆෙයි හමුවී සාකච්ඡා කළේය.&lt;ref name=&quot;Thanikasalam_China&quot;&gt;{{cite book |chapter=List of Photos: Photo 85 and Photo 99 |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=9, 138, 167 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ji_Pengfei_Meeting&quot;&gt;{{cite book |chapter=Comrade KAS calls on Ji Pengfei (Photo 90) &amp; Visit to Kunming |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=9, 146, 155–156 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== අස්පෘශ්‍යතාවට එරෙහි ජනතා ව්‍යාපාරයේ නායකත්වය (1966–1974) ===
යාපන අර්ධද්වීපයේ කුල වෙනස්කම්වලට එරෙහි මහජන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර උපායමාර්ගිකයා ලෙස සුබ්‍රමනියම් කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Pfaffenberger&quot;&gt;{{cite book |last=Pfaffenberger |first=Bryan |title=Caste in Tamil Culture: The Religious Foundations of Sudra Domination in Tamil Sri Lanka |url=https://archive.org/details/casteintamilcult0000pfaf |publisher=Syracuse University |year=1982 |isbn=0-915984-84-9 |pages=[https://archive.org/details/casteintamilcult0000pfaf/page/165 165]–178}}&lt;/ref&gt; 1966 ඔක්තෝබර් 21 වන දින අස්පෘශ්‍යතාව තුරන් කරන ලෙස ඉල්ලා චුන්නාකම් සිට යාපනය නගරය දක්වා සංවිධානය කෙරුණු ඓතිහාසික පාගමන මෙහෙයවන ලද්දේ ඔහු විසිනි. එය [[:ta:ஒக்டோபர் எழுச்சி (இலங்கை)|&quot;ඔක්තෝබර් 21 පිබිදීම&quot;]] ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Krishnapillai_Idealist&quot;&gt;{{cite book |last=Krishnapillai |first=K. |chapter=Determinant Idealist |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=58–59 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

මානව හිමිකම් නායක [[:ta:எஸ். ரி. என். நாகரட்ணம்|එස්. ටී. එන්. නාගරත්නම්]], නවකතාකරු කේ. ඩැනියෙල්, වෛද්‍ය එස්. වී. සීනිවාසගම්, වී. ඒ. කන්දසාමි, එන්. ෂන්මුගදාසන් සහ එස්. කේ. සෙන්දිවේල් සමඟ එක්ව ඔහු [[:ta:தீண்டாமை ஒழிப்பு வெகுஜன இயக்கம்|&quot;අස්පෘශ්‍යතාව තුරන් කිරීමේ ජනතා ව්‍යාපාරය&quot;]] (තීණ්ඩාමෛ ඔළිප්පු වෙහුජන ඉයක්කම්) මෙහෙයවීය.&lt;ref name=&quot;Nagaratnam_Family&quot;&gt;{{cite book |last=Nagaratnam Family |chapter=Great Loss for Progressive People |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=37 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Senthivel_Subramaniam_Book&quot;&gt;{{cite book |last1=Senthivel |first1=S. K. |last2=Subramaniam |first2=K. A. |title=Ilankaiyil Sathiyamum Adharkethirana Porattamum (Caste and Struggle Against it in Sri Lanka) |year=2004 |publisher=New-Democratic Marxist-Leninist Party |location=Jaffna}}&lt;/ref&gt; තේ කඩවල සමාන අසුන් සහ ආහාර අයිතිය (සමපන්ති භෝජන), පොදු ලිංවලින් පානීය ජලය ලබාගැනීම මෙන්ම චන්කානෛ-නිච්චාමම්, මඩ්ඩුවිල්, කරවෙඩ්ඩි-කන්පොලෛ සහ 1968 ඓතිහාසික මාවිට්ටපුරම් කන්දස්වාමි කෝවිල් අරගලය ඇතුළු ග්‍රාමීය කෝවිල්වලට ඇතුළුවීමේ අයිතිය දිනාගැනීමේ සටන් ඔහු සම්බන්ධීකරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Nitchamam_Community&quot;&gt;{{cite book |last=Nitchamam Rural Development Association |chapter=Comrade KAS the Legend |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=90–91 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kanpollai_People&quot;&gt;{{cite book |last=Kanpollai People |chapter=Memories of Those Days |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=80 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; ක්‍රියාකාරීන්ට එරෙහිව නඩු පැවරූ අවස්ථාවලදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරු ටී. ඩබ්ලිව්. රාජරත්නම් වැනි ප්‍රගතිශීලී නීතිඥවරුන් මාර්ගයෙන් ඔවුන්ට නීති ආධාර සැලසීම ද ඔහු විසින් මෙහෙයවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Rajaratnam_Legal&quot;&gt;{{cite book |last=Rajaratnam |first=T. W. |chapter=A Sound Politician |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=34–35 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Muttulingam |first=Thulasi |title=Jaffna Conference held to explore and redress caste oppression |work=Daily FT |date=22 October 2016 |url=https://www.ft.lk/article/575291/Jaffna-Conference-held-to-explore-and-redress-caste-oppression |access-date=18 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 1969 මැයි දින ගැටුම ===
1969 මැයි 1 වන දින වෙසක් උත්සවය යෙදී තිබූ බැවින් එක්සත් ජාතික පක්ෂ රජය රට පුරා මැයි දින පෙළපාලි තහනම් කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; සුබ්‍රමනියම් සහ උතුරේ වෘත්තීය සමිති එම තහනම නොතකා කටයුතු කිරීමට තීරණය කළහ.&lt;ref name=&quot;Gopalaratnam_MayDay&quot;&gt;{{cite book |last=Gopalaratnam |first=S. M. |chapter=KAS – A Symbol of Humanity |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=43–46 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; පොලිසිය මඟහරිමින් රහසිගතව සංවිධානය වී රතු ධජ අතැතිව යාපනය නගර මධ්‍යයට දැවැන්ත පෙළපාලියක් මෙහෙයවූ අතර, පොලිසිය එල්ල කළ කඳුළු ගෑස් සහ බැටන් ප්‍රහාරයෙන් සුබ්‍රමනියම් බරපතළ තුවාල ලබා අත්අඩංගුවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Eelanadu_MayDay&quot;&gt;{{cite news |title=May Dina Oorvalam Meethu Police Thadiyadi |newspaper=Eelanadu |date=2 May 1969 |page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thinapathi_MayDay&quot;&gt;{{cite news |title=Polis Thadaiyai Meeri Nadandha May Dina Oorvalam |newspaper=Thinapathi |date=3 May 1969}}&lt;/ref&gt; රෝහල් ප්‍රතිකාරවලින් පසු ඔහු කොළඹ පිහිටි ෂන්මුගදාසන්ගේ නිවසේ මාස කිහිපයක් ප්‍රතිකාර ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; මෙම පොලිස් පහරදීම පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී [[එස්.ඩී. බණ්ඩාරනායක]] විසින් පාර්ලිමේන්තුවේදී විවාදයට ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Bandaranayake_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=Bandaranayake |first=S. D. |chapter=Comrade K. A. Subramaniam |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=23–24 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hansard_1969&quot;&gt;{{cite book |title=Parliamentary Debates (Hansard): House of Representatives |volume=84 |year=1969 |publisher=Government Publications Bureau, Ceylon |pages=1120–1124}}&lt;/ref&gt;

=== භේදය සහ CPSL (වාම) පිහිටුවීම ===
1971 ජේ.වී.පී. කැරැල්ලෙන් පසුව ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී) තුළ මතවාදී බෙදීම් උග්‍ර විය.&lt;ref name=&quot;Sivasegaram_Unity&quot;&gt;{{cite book |last=Sivasegaram |first=S. |chapter=Unity and Struggle |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=104–108 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; සුබ්‍රමනියම් පක්ෂයේ නිකායවාදී මූලධර්මවාදය බැහැර කරමින්, ජාත්‍යන්තර &quot;ලෝක තුනේ න්‍යාය&quot; (Three Worlds Theory) පිළිගත යුතු බවත්, ලංකාව තුළ දෙමළ සුළුතරයේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය පිළිගත යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Silva_Subramaniam_1978&quot;&gt;{{cite book |last1=De Silva |first1=Samal |last2=Subramaniam |first2=K. A. |chapter=Debate on the Leadership of Comrade N. Shanmugathasan |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=153–154 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

1978 මැද භාගයේ පැවති විශේෂ පක්ෂ සම්මේලනයකදී සුබ්‍රමනියම් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව ෂන්මුගදාසන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබිණි.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1978 ජූලි 3 වන දින යාපනයේදී රැස් වූ නියෝජිතයන් විසින් ශ්‍රී ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (වාම) පිහිටුවා, එහි අන්තර්වාර සංවිධායක ලේකම් ලෙස සුබ්‍රමනියම් තෝරා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; 1984 සැප්තැම්බර් මස පැවති පළමු ජාතික සම්මේලනයේදී ඔහු පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම්වරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර මරණය දක්වාම එම ධුරය දැරීය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; මෙම පක්ෂය පසුව [[නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය|නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය]] (NDMLP) ලෙස නම් කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;ndmlp35&quot;&gt;{{cite book |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |url=http://www.ndmlp.org/publications/35years.pdf |publisher=Central Committee, NDMLP |year=2013 |pages=8–14}}&lt;/ref&gt; 1978 සිට 1981 දක්වා යාපනයෙන් පළවූ ''රෙඩ් බැනර්'' (Red Banner) ඉංග්‍රීසි න්‍යායික සඟරාවේ සංස්කාරකවරයා ලෙස ද ඔහු කටයුතු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news |newspaper=Red Banner |title=Red Banner |editor-first=K. A. |editor-last=Subramaniam |location=Jaffna, Sri Lanka |url=https://search.worldcat.org/title/8161825 |oclc=8161825 |access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

=== ජාතික ගැටලුව පිළිබඳ ස්ථාවරය සහ පසුකාලීන ක්‍රියාකාරිත්වය ===
සුබ්‍රමනියම් දෙමළ ජනතාවගේ ස්වයං-තීරණ අයිතිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටි නමුත්, වෙනම රාජ්‍යයක් පිහිටුවීමට සහ සන්නද්ධ මිලිටරිවාදයට විරුද්ධ විය.&lt;ref name=&quot;CPSL_Left_Proposals&quot;&gt;{{cite book |chapter=Minimum Proposals of the Central Committee of the Sri Lanka Communist Party (Left) for an Interim Solution to the National Question |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=161–163 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Imayavaramban |title=On National Relations in Sri Lanka: Three Essays |publisher=Chennai Books |location=Madras |year=1988 |pages=95–116 |chapter=Annexure |url=https://noolaham.net/project/42/4184/4184.pdf |access-date=2026-09-23 |quote=Signed by K. A. Subramaniam, 'Minimum Proposals for an Interim Solution to the National Question'.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sivasegaram_RarePolitician&quot;&gt;{{cite book |last=Sivasegaram |first=S. |chapter=Rare Politician |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=32–33 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; සන්නද්ධ ගැටුම් උත්සන්න කිරීමෙන් පමණක් ජනවාර්ගික ගැටලුව විසඳිය නොහැකි බවත්, දෙමළ නියෝජිතයන්, ශ්‍රී ලංකා රජය සහ ඉන්දියාව අතර ත්‍රෛපාර්ශ්වික සාකච්ඡා මඟින් සාධාරණ දේශපාලන විසඳුමක් ලබාගත යුතු බවත් ඔහු පැවසීය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;

1987 ඉන්දු-ලංකා ගිවිසුමෙන් පසුව [[ඉන්දීය සාමසාධක හමුදාව|ඉන්දීය සාමසාධක හමුදාව]] (IPKF) මෙරටට ස්ථානගත කිරීමට සහ සටන්කාමී නායකයන් රඳවා තබා ගැනීමට ඔහු විරෝධය පළ කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt; [[1988 ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපතිවරණය|1988 ජනාධිපතිවරණයේදී]], අයහපත් සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සහ දේශපාලන නොසන්සුන්තාව නොතකා, ඔහු [[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]] මහත්මියගේ සන්ධානයට සහාය පළ කරමින් උතුරු පළාත පුරා මැතිවරණ ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිරත විය.&lt;ref name=&quot;Sirima_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=Bandaranaike |first=Sirima R. D. |chapter=K. A. Subramaniam |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=22 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haleem_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=Haleem Ishak |first=M. |chapter=A Dedicated Fighter |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=25 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතික දායකත්වය ==
සුබ්‍රමනියම් ප්‍රගතිශීලී දෙමළ සාහිත්‍යයේ කැපී පෙනෙන පෝෂකයෙකු විය.&lt;ref name=&quot;NALA_Tribute&quot;&gt;{{cite book |last=National Arts and Literary Association |chapter=Glowing Galaxy! |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=56 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; ඔහු &quot;ජාතික කලා හා සාහිත්‍ය සංගමය&quot; (දේශීය කලෙයි ඉලක්කියප් පෙරවෛ) සම-ආරම්භ කළ අතර, එහි ප්‍රකාශනය වූ ''තායගම්'' සඟරාවට සංස්කාරක මඟපෙන්වීම ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NALA_Tribute&quot; /&gt; කේ. කයිලාසපති, මහාචාර්ය එස්. සිවසෙකරම් සහ ආර්. මුරුගයියන් වැනි සාහිත්‍යධරයන් සමඟ සමීප සබඳතා පැවැත්වූ ඔහු, හංගේරියානු කවි ෂැන්ඩෝර් පෙටෝෆිගේ කෘති දෙමළ භාෂාවට පරිවර්තනය කර ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට දායක විය.&lt;ref name=&quot;Ganesh_Literature&quot;&gt;{{cite book |last=Ganesh |first=K. |chapter=Literary Friend – KAS |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=47 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murugaiyan_Demise&quot;&gt;{{cite book |last=Murugaiyan |first=R. |chapter=Demise of a Noble Human |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=36 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; සුබ්‍රමනියම් ''සෙම්පතහෛ'', ''රෙඩ් බැනර්'' සහ ''පුදිය භූමි'' යන පක්ෂ ප්‍රකාශන බෙදාහැරීම ද කළමනාකරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;

== පෞද්ගලික ජීවිතය ==
1962 ජනවාරි 19 වන දින සුබ්‍රමනියම්, ශ්‍රී ලංකා ප්‍රගතිශීලී ලේඛක සංගමයේ සාමාජිකාවක වූ ගුරුවරියක සහ ලේඛිකාවක වූ [[:ta:வள்ளியம்மை சுப்பிரமணியம்|වල්ලියම්මෛයි අසෛපිල්ලෙයි (&quot;මණි&quot;)]] සමඟ අන්තර්-කුල විවාහයකට එළඹියේය.&lt;ref name=&quot;Desabimani_Wedding&quot;&gt;{{cite news |title=Pudhumai Thambathigal |newspaper=දේශාභිමානී (ශ්‍රී ලංකාව) |date=3 February 1962 |page=4}}&lt;/ref&gt; ඔවුනට සත්‍යරාජන්, සත්‍යමලර් (&quot;බුබි&quot;) සහ සත්‍යකීර්ති නමින් දරුවන් තිදෙනෙකු විය.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Tribute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Markandu_Visionary&quot; /&gt;

ඔවුන්ගේ වැඩිමහල් පුත් සත්‍යරාජන් (&quot;මීරන් මාස්ටර්&quot; යන සටන්කාමී නාමයෙන් හැඳින්වුණු), [[දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානයට]] (PLOTE) සම්බන්ධ වූ අතර, 1984 සිට 1987 දක්වා ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතේ සිරගත කරනු ලැබ 2001 දී අනතුරකින් මිය ගියේය.&lt;ref name=&quot;Markandu_Visionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sathiarajan_Father&quot;&gt;{{cite book |last=Sathiarajan |first=S. S. V. |chapter=In Memory of My Father... |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=96–101 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; දෙවන පුත් සත්‍යකීර්ති ඉංජිනේරුවරයෙකු බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Markandu_Visionary&quot; /&gt; වල්ලියම්මෛයි පසු කලෙක තම පවුල් ජීවිතය සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් අලලා ''ඔරු කොමියුනිස්ට් ඉණෛයර් වාල්වින් සන්දිප්පුහල්'' (කොමියුනිස්ට් සහකරුවෙකුගේ දිවි සැමරුම්) නමින් ස්වයංචරිතාපදානයක් ප්‍රකාශයට පත් කළාය.&lt;ref name=&quot;Valliammai_Book&quot;&gt;{{cite book |last=Subramaniam |first=Valliammai |title=Oru Communist Inaiyar Vaazhvin Santhippukal |trans-title=Life Encounters of a Communist Spouse |language=ta |year=2020 |publisher=KAS Sathiamanai Library |location=Chulipuram |url=https://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%92%E0%AE%B0%E0%AF%81_%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D%E0%AE%AF%E0%AF%82%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%B8%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AF%8D_%E0%AE%87%E0%AE%A3%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%B0%E0%AF%8D_%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B4%E0%AF%8D%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%8D_%E0%AE%9A%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D}}&lt;/ref&gt;

== අභාවය සහ උරුමය ==
සුබ්‍රමනියම් 1989 නොවැම්බර් 27 දින මහනුවර මහ රෝහලේදී වයස අවුරුදු 58 දී අභාවප්‍රාප්ත විය.&lt;ref name=&quot;Akilan_FinalDays&quot;&gt;{{cite book |last=Akilan |first=K. |chapter=Final Days with an Esteemed Father |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=81–83 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දේහය යාපනයට ගෙන ගොස් පක්ෂ මූලස්ථානයේ තැන්පත් කිරීමෙන් පසු චූලිපුරම්හි පිහිටි ඔහුගේ නිවස වන &quot;සත්‍යමනෛ&quot; වෙත රැගෙන යන ලදී.&lt;ref name=&quot;Memorial_Notes&quot;&gt;{{cite book |chapter=Notes from this Memorial Book in 1989 |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=2 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; 1989 නොවැම්බර් 30 වන දින එස්. කේ. සෙන්දිවේල්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පැවති අවමංගල්‍ය උත්සවයට වෘත්තීය සමිති නායකයින්, දේශපාලන නායකයින් සහ ලේඛකයින් සහභාගී වූ අතර, ඔහුගේ දැඩි ප්‍රතිපත්තිය පරිදි කිසිදු ආගමික වතාවත්වලින් තොරව එය සිදු කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;Memorial_Notes&quot; /&gt;

ඔහුගේ පෞද්ගලික පොත් එකතුව චූලිපුරම්හි පිහිටි [[:කේ.ඒ. එස් සත්‍යමනෛ පුස්තකාලය]] පිහිටුවීමට පදනම විය.&lt;ref name=&quot;Panchalingam_Library&quot;&gt;{{cite book |last=Panchalingam |first=K. |chapter=Comrade Subramaniam Lived as a Communist |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |pages=76–77 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; ඔහු වෙනුවෙන් වාර්ෂික සමරු දේශන මහාචාර්ය ජයදේව උයන්ගොඩ සහ ටෝන් මාරි බුබර්ග් වැනි විද්වතුන් විසින් පවත්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Natanasabapathy_Memories&quot;&gt;{{cite book |last=Natanasabapathy |first=K. |chapter=Happy Memories |editor-last=K. A. Subramaniam Commemoration Committee |title=Comrade K. A. Subramaniam (KAS) Commemoration Volume |year=2022 |page=68 |publisher=South Vision Books |url=https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf}}&lt;/ref&gt; 2014 දී එස්. කේ. සෙන්දිවේල් විසින් ''තෝළර් මණියම් නිනෛවුහල්'' (සහෝදර මනියම්ගේ මතකයන්) නමින් චරිතාපදාන ග්‍රන්ථයක් සම්පාදනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Senthivel_Memories_2014&quot;&gt;{{cite book |last=Senthivel |first=S. K. |title=Thozhar Maniam Ninaivukal (මනියම් සහෝදරයාගේ මතකයන්) |year=2014 |publisher=
 යාපනය: නව යුක්තිය පිළිබඳ දැනුවත් කිරීම Publications |location=Jaffna}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේය ලේඛන ==
{{Reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://noolaham.net/project/1156/115519/115519.pdf සහෝදර මනියම් සමරු වෙළුම 1989 (Comrade Maniam Commemoration Volume 1989)] - පණිවිඩ සහ උපහාර එකතුව
* [http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%A4%E0%AF%8B%E0%AE%B4%E0%AE%B0%E0%AF%8D_%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%AE%E0%AF%8D_%E0%AE%A8%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%88%E0%AE%B5%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D සහෝදර මනියම් මතකයන් (Comrade Maniam Memories 2014)] - එස්. කේ. සෙන්දිවේල්ගේ ග්‍රන්ථය
* [http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%AF%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D_1990.01-02_(21) 1990 ජනවාරි 27 දිනැති තායගම් කලාපය] - කේ. ඒ. සුබ්‍රමනියම්ගේ සාහිත්‍ය හා කලා මැදිහත්වීම පිළිබඳ කතුවැකිය
* [https://sathiamanai.blogspot.com සත්‍යමනෛ සමරු ලේඛනාගාරය (Sathiamanai Memorial Archive)]

[[ප්‍රවර්ගය:1931 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:1989 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික කොමියුනිස්ට්වාදීහු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාවේ පුද්ගලයෝ]]</text>
      <sha1>dzu74g0oci09xgwutgw2dn4nah2ycrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මනාවේරිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196901</id>
    <revision>
      <id>801123</id>
      <parentid>800514</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>801123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37325" sha1="8cncuuhf47m6vityfmy8tw3roazd1jp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name          = '''මනාවේරිය'''
| native_name            = මනාවේරිය
| native_name_lang       = si
| other_name             = Manaveriya; Manaweriya
| type                   = [[ගම්මානය]]
| image                  =
| caption                =
| image_flag             =
| image_seal             =
| image_map              =
| map_caption            = ශ්‍රී ලංකාවේ මනාවේරියේ පිහිටීම
| pushpin_map            = Sri Lanka
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටීම
| subdivision_type       = රට
| subdivision_name       = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| subdivision_type1      = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත්|පළාත]]
| subdivision_name1      = [[බස්නාහිර පළාත]]
| subdivision_type2      = [[ශ්‍රී ලංකාවේ දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_name2      = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_type3      = [[ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාස]]ය
| subdivision_name3      = [[කටාන]]
| population_as_of       = 2024
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/CPH_2024/GN_population_pdf.pdf ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව — 2024 ග්‍රාම නිලධාරී වසම් ජනගහන දත්ත]&lt;/ref&gt;
| population_total       = 1835
| population_density_km2 =
| elevation_m            = 5
| timezone               = [[ශ්‍රී ලංකා සම්මත වේලාව|SLT]]
| utc_offset             = +5:30
| coordinates            = {{coord|7.2680|N|79.8647|E|region:LK|display=inline,title}}
| postal_code_type       =
| postal_code            = 11540
| area_code              = 031
| website                =
| footnotes              =
}}

'''මනාවේරිය''' (ඉංග්‍රීසි: '''Manaveriya'''; '''Manaweriya''' ලෙසද භාවිත වේ) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[බස්නාහිර පළාත|බස්නාහිර පළාතේ]], [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කටාන]] ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් ග්‍රාමීය ජනාවාසයකි.

මනාවේරිය [[කොච්චිකඩේ]] නගරයට ඉතා ආසන්නව පිහිටා ඇති අතර [[මීගමුව]] හා කටාන අතර ඇති ප්‍රවාහන, වාණිජ, අධ්‍යාපනික සහ නේවාසික භූදර්ශනයේ කොටසකි.

එය පරිපාලන වශයෙන් කොච්චිකඩේ GN Division එකෙන් වෙනස් වුවද, දෛනික ලිපින භාවිතයේ මනාවේරිය නාමය '''Kochchikade''' සහ '''11540''' තැපැල් ප්‍රදේශය සමඟ බහුලව සම්බන්ධ වේ. රජයේ ගැසට් ලේඛනවල මනාවේරිය, කොච්චිකඩේ යන ලිපින දෙකම භාවිත වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Gazette2025&quot;&gt;[https://documents.gov.lk/view/gazettes/2025/12/2025-12-12%28IV-B%29E.pdf ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් පත්‍රය — 12 December 2025]&lt;/ref&gt;

2024 ජන හා නිවාස සංගණන GN-level දත්ත අනුව මනාවේරිය GN Division 67A හි ජනගහනය '''1,835'''කි. එහි පිරිමි ජනගහනය 845ක් සහ කාන්තා ජනගහනය 990ක් වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

== නාමය ==

නිල පරිපාලන ලේඛනවල මෙම ග්‍රාම නිලධාරී වසම '''Manaveriya''' ලෙස දක්වා ඇත.

සිංහල භාවිතයේ '''මනාවේරිය''' යන නාමය භාවිත වේ.

සමහර භූගෝලීය හා සිතියම් දත්තවල '''Manaweriya''' යන අක්ෂර වින්‍යාසයද දක්නට ලැබේ.

කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ වර්තමාන පරිපාලන කේත දත්තවල නිල GN නාමය '''Manaveriya''' වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/qlink/AdminDivCodes Department of Census and Statistics — Administrative Division Codes]&lt;/ref&gt;

== පරිපාලන තත්ත්වය ==

මනාවේරිය '''ග්‍රාම නිලධාරී වසම් අංක 67A''' වේ.

එහි නිල පරිපාලන කේතය '''1206010''' වන අතර එය,

* [[ශ්‍රී ලංකාව]]
** [[බස්නාහිර පළාත]]
*** [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය]]
**** [[කටාන]] ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
***** මනාවේරිය — GN 67A

යන පරිපාලන ව්‍යුහයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2023 රජයේ ගැසට් පත්‍රයකද Manaveriya GN 67A ලෙස Western Province, Gampaha District, Katana Divisional Secretary's Division යටතේ ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Gazette2023&quot;&gt;[https://caa.lk/images/stories/pdf/orders/2331-21_All.pdf Government of Sri Lanka Gazette, 9 May 2023]&lt;/ref&gt;

== භූගෝලීය පිහිටීම ==

මනාවේරිය කොච්චිකඩේ නගරයට ආසන්න පහත්බිම් ජනාවාසයකි.

භූගෝලීය දත්ත අනුව එය ආසන්න වශයෙන් අක්ෂාංශ '''7.2680° N''' සහ දේශාංශ '''79.8647° E''' කලාපයේ පිහිටා ඇති අතර මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් කිහිපයක පමණ උසකින් යුක්ත වේ.

මෙහි භූදර්ශනයට,

* නේවාසික ප්‍රදේශ;
* කුඩා ගෙවතු;
* මාර්ග;
* ව්‍යාපාරික ස්ථාන;
* කුඩා කෘෂිකාර්මික ඉඩම්;
* ජල මාර්ග සහ පහත්බිම්; සහ
* කොච්චිකඩේ–කටාන අතර ග්‍රාමීය භූමි

ඇතුළත් වේ.

== කොච්චිකඩේ සමඟ සම්බන්ධතාව ==

මනාවේරිය සහ [[කොච්චිකඩේ]] අතර සම්බන්ධතාවය ප්‍රදේශයේ දෛනික ජීවිතයේ ඉතා වැදගත් වේ.

භූගෝලීය වශයෙන් මනාවේරිය කොච්චිකඩේට ආසන්න වුවද පරිපාලන වශයෙන් දෙක වෙනස් වේ.

කොච්චිකඩේ GN 78 මීගමුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් වන අතර මනාවේරිය GN 67A කටාන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

එහෙත් මනාවේරිය ආශ්‍රිත ලිපිනවල '''Manaveriya, Kochchikade''' සහ '''Manaveriya, Kochchikade, Negombo 11540''' වැනි භාවිත දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Gazette2025&quot;/&gt;

මෙම තත්ත්වය මගින් නිල පරිපාලන සීමා සහ දෛනික ලිපින භාවිතය අතර ඇති වෙනස පැහැදිලි වේ.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[කොච්චිකඩේ]]'''

== ජනගහනය ==

2024 ජන හා නිවාස සංගණන GN-level දත්ත අනුව මනාවේරිය GN Division 67A හි ජනගහනය '''1,835'''කි.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! දත්ත
! 2024
|-
| මුළු ජනගහනය
| 1,835
|-
| පිරිමි
| 845
|-
| කාන්තා
| 990
|-
| වයස අවුරුදු 0–14
| 323
|-
| වයස අවුරුදු 15–59
| 1,178
|-
| වයස අවුරුදු 60–64
| 103
|-
| වයස අවුරුදු 65 සහ ඊට වැඩි
| 231
|}

2012 GN-level ජනගහන දත්ත අනුව මනාවේරියෙහි ජනගහනය '''1,712'''ක් ලෙස වාර්තා විය.&lt;ref name=&quot;DCS2012&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D12_GampahaDistrict.pdf ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව — ගම්පහ දිස්ත්‍රික් ජනගහන සිතියම, 2012]&lt;/ref&gt;

== 2024 ජනගහන වෙනස ==

2012 සිට 2024 දක්වා මනාවේරිය GN Division හි වාර්තා වූ ජනගහනය 1,712 සිට 1,835 දක්වා වැඩි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

මෙය වසර 12ක කාලය තුළ පුද්ගලයන් 123ක පමණ ශුද්ධ වැඩිවීමකි.

GN-level ජනගහන සංඛ්‍යාලේඛන පරිපාලන සීමාවට අදාළ වන බැවින්, පුළුල් Kochchikade–Manaveriya නාගරික ප්‍රදේශය සඳහා වෙනම ජනගහන එකතුවක් ලෙස මෙම අගය භාවිත නොකළ යුතුය.

== සිතියම්ගත ප්‍රාදේශීය සම්බන්ධතා ==

කොච්චිකඩේට ආසන්න මනාවේරිය ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන GN සම්බන්ධතා කිහිපයක් පවතී.

මනාවේරිය වටා විශේෂයෙන් සම්බන්ධ ප්‍රදේශ හතරක් වන්නේ:

* [[මුරුතන]] — GN 66;
* [[උඩංගාව]] — GN 67;
* [[තොප්පුව]] — GN 65A; සහ
* [[බම්බුකුලිය]] — GN 65.

මෙම ප්‍රදේශ සියල්ලම [[කටාන]] ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2024 GN population data අනුව එම GN divisions වල ජනගහනය:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! GN Division
! අංකය
! 2024 ජනගහනය
|-
| මනාවේරිය
| 67A
| 1,835
|-
| [[මුරුතන]]
| 66
| 1,192
|-
| [[උඩංගාව]]
| 67
| 1,813
|-
| [[තොප්පුව]]
| 65A
| 3,085
|-
| [[බම්බුකුලිය]]
| 65
| 2,788
|}

මෙම GN division පහ මනාවේරිය සහ කොච්චිකඩේ අවට Katana-side ජනාවාස ජාලයේ වැදගත් කොටස් වේ.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

== මුරුතන ==

[[මුරුතන]] මනාවේරියට ආසන්න GN Division 66 ජනාවාසයකි.

DCS පරිපාලන කේතවල Muruthana GN 66 ලෙසත් Katana DS Division යටතේත් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2024 GN population data අනුව මුරුතනේ ජනගහනය '''1,192'''කි.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

මුරුතන සහ මනාවේරිය අතර සම්බන්ධතාවය ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රාදේශීය මාර්ග, පාසල්, ආගමික හා වෙළඳ සේවා හරහා පවතී.

2024 රජයේ ගැසට් සහ අධ්‍යාපන ලේඛන මුරුතන පාසල් හා ආගමික සේවා ආසන්න කලාපයේ කොටසක් ලෙස හඳුනාගනී.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[මුරුතන]]'''

== උඩංගාව ==

[[උඩංගාව]] මනාවේරියට ආසන්න GN Division 67 ජනාවාසයකි.

DCS අනුව එය Katana DS Division යටතේ පවතින අතර නිල පරිපාලන කේතය '''1206015''' වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2024 GN population data අනුව උඩංගාවෙහි ජනගහනය '''1,813'''කි.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

උඩංගාව මනාවේරිය, තොප්පුව සහ අනෙකුත් Katana-side ජනාවාස සම්බන්ධ කරන ග්‍රාමීය මාර්ග ජාලයේ කොටසකි.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[උඩංගාව]]'''

== තොප්පුව ==

[[තොප්පුව]] මනාවේරියට උතුරු/වයඹ දෙසින් පිහිටි වැදගත් ජනාවාසයකි.

DCS අනුව Thoppuwa GN 65A වන අතර එය Katana DS Division යටතේ පවතී.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2024 GN population data අනුව තොප්පුවේ ජනගහනය '''3,085'''කි.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

තොප්පුව මනාවේරිය කලාපයේ අධ්‍යාපනික හා ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙසද වැදගත් වේ.

2024 Ministry of Education school data වල Thoppuwa St. Philip Neri's K.V. සහ Thoppu R.C. Tamil M.V. වැනි පාසල් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;MOE&quot;&gt;{{Citation |title=ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය — 2024 පාසල් ලේඛනය |url=https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101130004/https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;

පැරණි රජයේ මැතිවරණ ගැසට් පත්‍රවල '''Thoppuwa Roman Catholic Tamil Mixed School (Manaveriya)''' ලෙසද පාසලක් ලේඛනගත කර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;SchoolHistory&quot;&gt;[https://documents.gov.lk/view/extra-gazettes/2011/2/1691-41_E.pdf Government Gazette — Katana polling stations, 2011]&lt;/ref&gt;

මෙය මනාවේරිය සහ තොප්පුව අතර පැවති දිගුකාලීන පාසල් හා ප්‍රජා සම්බන්ධතාවයට සාක්ෂියකි.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[තොප්පුව]]'''

== බම්බුකුලිය ==

[[බම්බුකුලිය]] මනාවේරිය ප්‍රදේශයේ නැගෙනහිර/උතුරු පසුබිම් කලාපයේ GN Division 65 වේ.

DCS පරිපාලන කේතවල Bambukuliya GN 65 ලෙස Katana DS Division යටතේ දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

2024 GN population data අනුව බම්බුකුලියේ ජනගහනය '''2,788'''කි.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;/&gt;

බම්බුකුලිය මනාවේරිය හා තොප්පුව සමඟ මාර්ග, නේවාසික, අධ්‍යාපනික සහ වෙළඳ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යයි.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[බම්බුකුලිය]]'''

== මහ ඔය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

මනාවේරිය පිහිටා ඇත්තේ [[මහ ඔය]] ආශ්‍රිත පහත්බිම් ජල පෝෂක භූදර්ශනයේය.

Central Environmental Authority අනුව මහ ඔයේ catchment area එක වර්ග කිලෝමීටර් '''1,538'''ක් පමණ වන අතර එහි stream length එක කිලෝමීටර් '''130'''ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;CEA&quot;&gt;[https://www.cea.lk/web/en/water?id=158 Central Environmental Authority — Water Quality Monitoring of Ma Oya]&lt;/ref&gt;

මහ ඔයේ පහළ ගලායාම් ප්‍රදේශයට Kochchikade Bridge sampling point එකද ඇතුළත් වන අතර CEA මගින් ජල ගුණාත්මක තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කරයි.&lt;ref name=&quot;CEA&quot;/&gt;

මනාවේරිය–කොච්චිකඩේ ප්‍රදේශයේ පහත්බිම් භූදර්ශනය සහ ජල මාර්ග මෙම පුළුල් Maha Oya watershed එක සමඟ සම්බන්ධ වේ.

== මාර්ග සම්බන්ධතාව ==

මනාවේරිය ප්‍රධාන වශයෙන් [[කොළඹ]]–[[පුත්තලම]] මාර්ගයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය මාර්ග ජාලයක පිහිටා ඇත.

Kochchikade–Manaveriya ප්‍රදේශය හරහා '''Chilaw Road''' සහ ඒ හා සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය මාර්ග ගමන් කරයි.

2025 රජයේ ගැසට් පත්‍රයක Manaveriya, Kochchikade ලිපිනයක් '''Chilaw Road''' සමඟත්, වෙනත් ස්ථානයක් '''Madampella Road, Manaveriya, Kochchikade''' ලෙසත් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Gazette2025&quot;/&gt;

මෙයින් මනාවේරිය ප්‍රදේශය Kochchikade ප්‍රධාන මාර්ග ජාලය හා Madampella දෙසට යන අභ්‍යන්තර මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වන බව පෙන්වයි.

== කොච්චිකඩේ–මනාවේරිය මාර්ග ජාලය ==

මනාවේරිය සහ කොච්චිකඩේ අතර දෛනික සම්බන්ධතාවය ප්‍රවාහන හා වාණිජ කටයුතු සඳහා වැදගත් වේ.

කොච්චිකඩේ දුම්රිය ස්ථානය, පොලිස් ස්ථානය, තැපැල් කාර්යාලය සහ අනෙකුත් සේවා මනාවේරිය සිට ආසන්නව භාවිත කළ හැකි ප්‍රධාන සේවා වේ.

මෙම සම්බන්ධතාවය නිසා පරිපාලන වශයෙන් වෙනස් DS divisions වුවද Kochchikade සහ Manaveriya නාමයන් බොහෝ දෛනික ලිපින භාවිතවල එකට දක්නට ලැබේ.

== අධ්‍යාපනය ==

මනාවේරිය හා අවට ප්‍රදේශය [[මීගමුව අධ්‍යාපන කලාපය]] සහ Katana-side අධ්‍යාපන ජාල සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මනාවේරියට සෘජුව අදාළ වර්තමාන පාසල් ලැයිස්තු තනි GN division මට්ටමින් සීමිත වන නමුත් අවට තොප්පුව, මුරුතන, බම්බුකුලිය, වැලිහේන සහ ඇත්ගල ප්‍රදේශවල පාසල් දෛනික අධ්‍යාපන ජාලය සපයයි.&lt;ref name=&quot;MOE&quot;/&gt;

විශේෂයෙන් '''Thoppuwa Roman Catholic Tamil Mixed School (Manaveriya)''' යන පාසල් නාමය පැරණි රජයේ මැතිවරණ ගැසට් පත්‍රවල මනාවේරිය සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධ වී ඇත.&lt;ref name=&quot;SchoolHistory&quot;/&gt;

2010 සහ 2011 මැතිවරණ ගැසට් පත්‍රවල එම පාසල Katana polling division හි polling station එකක් ලෙස දක්වා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;SchoolHistory&quot;/&gt;

== ආගමික හා සංස්කෘතික භූදර්ශනය ==

මනාවේරිය සහ අවට Kochchikade–Thoppuwa කලාපය බහු ආගමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක කොටසකි.

තොප්පුව, මුරුතන, කොච්චිකඩේ සහ වැලිහේන ප්‍රදේශවල බෞද්ධ, කතෝලික සහ අනෙකුත් ආගමික ස්ථාන පිහිටා ඇත.

Department of Christian Affairs හි Gampaha District church data තුළ Kochchikade, Thoppuwa, Muruthana, Duwana සහ අවට ප්‍රදේශ සඳහා කතෝලික පල්ලි ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Churches&quot;&gt;[https://www.christian.gov.lk/churches/gampaha-district.html Department of Christian Affairs — Gampaha District Churches]&lt;/ref&gt;

මෙම ආගමික ජාලය මනාවේරිය ආශ්‍රිත පුළුල් ජනාවාස ප්‍රදේශයේ සමාජ හා සංස්කෘතික සම්බන්ධතා පෙන්වයි.

== ග්‍රාමීය හා නාගරික මිශ්‍ර භූදර්ශනය ==

මනාවේරිය කොච්චිකඩේ නගරීය ව්‍යාප්තිය සහ කටාන ග්‍රාමීය භූමි අතර සංක්‍රාන්ති කලාපයක පිහිටයි.

ප්‍රදේශයේ,

* නේවාසික නිවාස;
* වෙළඳසැල්;
* මාර්ග;
* කුඩා කෘෂිකාර්මික ඉඩම්;
* ගෙවතු;
* ආගමික ස්ථාන;
* පාසල්; සහ
* කුඩා ව්‍යාපාර

දක්නට ලැබේ.

මෙම භූදර්ශනය කොච්චිකඩේ මධ්‍යම නගරයට ආසන්නවීමත් සමඟ වඩාත් නාගරික වන අතර කටාන දෙසට ගමන් කරන විට ග්‍රාමීය ස්වභාවය වැඩි වේ.

== ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් ==

මනාවේරිය ප්‍රදේශයේ ආර්ථිකය කොච්චිකඩේ සහ මීගමුව නගරීය ආර්ථිකය සමඟ දැඩිව සම්බන්ධ වේ.

ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම් අතර,

* සිල්ලර වෙළඳාම;
* ප්‍රවාහන සේවා;
* ආහාර හා සේවා ව්‍යාපාර;
* කුඩා ව්‍යාපාර;
* ඉදිකිරීම්;
* අධ්‍යාපන සේවා;
* ගෙවතු වගාව; සහ
* නේවාසික හා වාණිජ සේවා

ඇතුළත් වේ.

2025 රජයේ ගැසට් පත්‍රයේ Manaveriya, Kochchikade ලිපින සමඟ ආහාර වෙළඳාම්/මස් වෙළඳසැල් සඳහා බලපත්‍ර ඉල්ලීම් කිහිපයක් දක්වා ඇති අතර එමගින් ප්‍රදේශයේ වාණිජ භාවිතය ලේඛනගත වේ.&lt;ref name=&quot;Gazette2025&quot;/&gt;

== දෛනික සේවා සහ කොච්චිකඩේ ==

මනාවේරියට ආසන්න ප්‍රධාන සේවා මධ්‍යස්ථානය [[කොච්චිකඩේ]] වේ.

කොච්චිකඩේහි,

* පොලිස් ස්ථානය;
* තැපැල් කාර්යාලය;
* දුම්රිය ස්ථානය;
* මහා නගර සභා උප කාර්යාලය;
* පාසල්;
* බැංකු; සහ
* වාණිජ ආයතන

පවතින බැවින් මනාවේරිය ජනතාවට එම සේවා පහසුවෙන් භාවිත කළ හැක.

== මීගමුව සමඟ සම්බන්ධතාව ==

[[මීගමුව]] මනාවේරියට ප්‍රධාන නාගරික සේවා සහ සංචාරක මධ්‍යස්ථානය වේ.

මනාවේරිය–කොච්චිකඩේ ප්‍රදේශය හරහා මීගමුවේ,

* වාණිජ මධ්‍යස්ථාන;
* රෝහල්;
* පාසල්;
* දුම්රිය හා බස් සේවා;
* වෙරළබඩ සංචාරක ප්‍රදේශ; සහ
* ගුවන් තොටුපොළ ආශ්‍රිත සේවා

වෙත ප්‍රවේශ විය හැක.

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[මීගමුව]]'''

== සංචාරක වැදගත්කම ==

මනාවේරිය ප්‍රධාන සංචාරක නගරයක් නොවුවද එය [[මීගමුව]] සංචාරක කලාපයේ උතුරු හා නැගෙනහිර පසුබිම් ජනාවාස ජාලයේ කොටසකි.

මනාවේරිය හරහා හෝ ආසන්නයෙන් ගමන් කරන සංචාරකයන්ට පහසුවෙන්,

* [[මීගමුව]];
* [[කොච්චිකඩේ]];
* පල්ලන්සේන;
* පෝරුතොට;
* පලංගතුරේ;
* තොප්පුව;
* වැලිහේන; සහ
* කටාන

වැනි ප්‍රදේශ වෙත ගමන් කළ හැක.

මෙම ප්‍රදේශයේ සංචාරක වැදගත්කම ප්‍රධාන වශයෙන් එහි '''ප්‍රවේශ ස්ථානයක්''' හා Negombo coastal tourism network එකේ කොටසක් වීම මත පදනම් වේ.

== මහ ඔය සහ පරිසරය ==

මනාවේරිය කලාපය [[මහ ඔය]] පහළ ජල පෝෂක භූදර්ශනයේ පිහිටා ඇත.

CEA අනුව මහ ඔයේ ජල පෝෂක ප්‍රදේශය වර්ග කිලෝමීටර් 1,538ක් පමණ වන අතර ගංගා දිග කිලෝමීටර් 130ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;CEA&quot;/&gt;

මහ ඔයේ පහළ කොටස නාගරීකරණය සහ කර්මාන්ත ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් ජල ගුණාත්මක අභියෝගවලට මුහුණ දෙන බව CEA ජල ගුණාත්මක නිරීක්ෂණ දත්ත පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;CEA&quot;/&gt;

Kochchikade Bridge sampling point එකෙන් ලැබෙන දත්ත මනාවේරියට ආසන්න පුළුල් ජල පද්ධතියේ තත්ත්වය අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ.

== දේශගුණය ==

මනාවේරිය බටහිර පළාතේ පහත්බිම් කලාපයක පිහිටා ඇති බැවින් උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත දේශගුණයක බලපෑමට ලක් වේ.

මෝසම් වැසි සමයේ මහ ඔය සහ අවට පහත්බිම් ජල මට්ටම් ඉහළ යා හැකි අතර අධික වර්ෂාව ප්‍රාදේශීය මාර්ග සහ ජල නිකාසනයට බලපෑම් කළ හැක.

== තැපැල් හා ලිපින භාවිතය ==

මනාවේරියට අදාළ බොහෝ වාණිජ හා නේවාසික ලිපිනවල '''Kochchikade, Negombo 11540''' යන postal address එක භාවිත වේ.

2025 රජයේ ගැසට් පත්‍රයේ Chilaw Road, Manaveriya, Kochchikade සහ Madampella Road, Manaveriya, Kochchikade යන ලිපින දෙකම නිල වශයෙන් දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Gazette2025&quot;/&gt;

මෙය මනාවේරිය සහ කොච්චිකඩේ අතර දෛනික ලිපින සම්බන්ධතාවයේ වැදගත් සාක්ෂියකි.

== ප්‍රාදේශීය සම්බන්ධතා ගස ==

පහත සටහන නිල පරිපාලන hierarchy එකක් නොව මනාවේරිය ආශ්‍රිත භූගෝලීය, ප්‍රවාහන, අධ්‍යාපනික සහ සේවා සම්බන්ධතා පෙන්වන සංකේතාත්මක ගසකි.

&lt;pre&gt;
මීගමුව
│
▼
කොච්චිකඩේ
│
▼
මනාවේරිය — GN 67A
│
├── මුරුතන — GN 66
│
├── උඩංගාව — GN 67
│
├── තොප්පුව — GN 65A
│
└── බම්බුකුලිය — GN 65
        │
        ├── වැලිහේන
        ├── ඇත්ගල
        └── මහා ඇත්ගල
&lt;/pre&gt;

මෙම GN divisions සියල්ලම Katana Divisional Secretariat යටතේ පවතින අතර මනාවේරිය එම cluster එකේ මධ්‍යස්ථ ජනාවාසයකි.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;

== පරිපාලන සම්බන්ධතා ==

මනාවේරිය හා ඒ අවට ප්‍රදේශවල පරිපාලන ව්‍යුහය සංකේතාත්මකව:

&lt;pre&gt;
ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය
│
├── මීගමුව DS Division
│   └── කොච්චිකඩේ GN 78
│
└── කටාන DS Division
    ├── මනාවේරිය GN 67A
    ├── මුරුතන GN 66
    ├── උඩංගාව GN 67
    ├── තොප්පුව GN 65A
    ├── බම්බුකුලිය GN 65
    ├── ඇත්ගල GN 68
    ├── මහා ඇත්ගල GN 68A
    ├── අඩික්කණ්ඩිය GN 69B
    └── වැලිහේන GN 69 / 69A
&lt;/pre&gt;

මෙය ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ පරිපාලන කේත හා රජයේ ලේඛනවල දක්වන GN/DS ව්‍යුහය මත පදනම් වේ.&lt;ref name=&quot;DCSAdmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gazette2023&quot;/&gt;

== නීතිමය හා පරිපාලන කලාප ==

මනාවේරිය Katana Divisional Secretariat යටතේ පවතින බැවින් එහි පරිපාලන, මැතිවරණ සහ අනෙකුත් රාජ්‍ය සේවා ව්‍යුහයන් Katana-side institutional network සමඟ සම්බන්ධ වේ.

ශ්‍රී ලංකා අධිකරණ අමාත්‍යාංශයේ 2021 අධිකරණ සීමා පිළිබඳ අවසන් වාර්තාවේ Muruthana, Manaveriya, Udangawa, Thoppuwa, Bambukuliya, Katana North, Katana East සහ අනෙකුත් GN divisions Katana ප්‍රදේශයට අයත් ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Justice&quot;&gt;[https://www.moj.gov.lk/images/pdf/2021/Jurisdiction-Committee-Final-Report-2021.pdf Ministry of Justice — Jurisdiction Committee Final Report]&lt;/ref&gt;

මෙය Manaveriya සහ එහි අවට GN divisions එකම Katana-side administrative network එකක් තුළ ඇති බව තහවුරු කරයි.

== ඉතිහාසය හා ජනාවාස වර්ධනය ==

මනාවේරිය නවීන කාලයේ වර්ධනය වී ඇත්තේ මීගමුව–කොච්චිකඩේ මාර්ගය, ප්‍රාදේශීය මාර්ග, වාණිජ ආයතන සහ අවට පාසල් හා ආගමික ආයතන සමඟය.

පැරණි රජයේ මැතිවරණ ගැසට් පත්‍රවල Manaveriya නාමය පාසල් polling station එකක් සමඟ භාවිත වී තිබීම එම ප්‍රදේශයේ ස්ථාවර ග්‍රාමීය ජනාවාසයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;SchoolHistory&quot;/&gt;

නවීන කාලයේ Kochchikade නගරය සමඟ වාණිජ හා ප්‍රවාහන සම්බන්ධතාව වැඩි වීමත් සමඟ Manaveriya ද නේවාසික හා වාණිජ භාවිතයෙන් වර්ධනය වී ඇත.

== ප්‍රධාන ආයතනික හා සේවා සම්බන්ධතා ==

මනාවේරිය ජනතාව ප්‍රධාන වශයෙන් පහත අවට මධ්‍යස්ථාන භාවිත කරයි:

* [[කොච්චිකඩේ]] — දුම්රිය, පොලිස්, තැපැල් සහ වාණිජ සේවා;
* [[මීගමුව]] — විශාල නාගරික හා සෞඛ්‍ය සේවා;
* [[තොප්පුව]] — පාසල් හා ආගමික සේවා;
* [[මුරුතන]] — අධ්‍යාපනික හා ග්‍රාමීය සේවා;
* [[කටාන]] — ප්‍රාදේශීය පරිපාලන සේවා.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කොච්චිකඩේ]]
* [[මීගමුව]]
* [[කටාන]]
* [[මුරුතන]]
* [[උඩංගාව]]
* [[තොප්පුව]]
* [[බම්බුකුලිය]]
* [[වැලිහේන]]
* [[ඇත්ගල]]
* [[මහා ඇත්ගල]]
* [[අඩික්කණ්ඩිය]]
* [[පල්ලන්සේන]]
* [[පලංගතුරේ]]
* [[පෝරුතොට]]
* [[මහ ඔය]]
* [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය]]
* [[බස්නාහිර පළාත]]

== ගැලරිය ==

=== මනාවේරිය සහ කොච්චිකඩේ අවට ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
&lt;!--
--&gt;
&lt;/gallery&gt;

== බාහිර සබැඳි ==

* [[:en:Manaveriya|Manaveriya — English Wikipedia]]
* [[:en:Kochchikade|Kochchikade — English Wikipedia]]
* [[:en:Negombo|Negombo — English Wikipedia]]
* [[:si:කොච්චිකඩේ|කොච්චිකඩේ — සිංහල Wikipedia]]
* [https://www.statistics.gov.lk/qlink/AdminDivCodes Department of Census and Statistics — Administrative Division Codes]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/CPH_2024/GN_population_pdf.pdf Department of Census and Statistics — 2024 GN Population Data]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D12_GampahaDistrict.pdf Department of Census and Statistics — Gampaha District GN Population Atlas]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/districtCode/Western%20Province.pdf Department of Census and Statistics — Western Province Administrative Codes]
* [https://web.archive.org/web/20260101130004/https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/09/01i-2024-En.pdf Ministry of Education — 2024 School List]
* [https://documents.gov.lk/view/extra-gazettes/2011/2/1691-41_E.pdf Government Gazette — Katana polling stations]
* [https://caa.lk/images/stories/pdf/orders/2331-21_All.pdf Government Gazette — 2023 GN administrative listing]
* [https://www.moj.gov.lk/images/pdf/2021/Jurisdiction-Committee-Final-Report-2021.pdf Ministry of Justice — Jurisdiction Committee Final Report]
* [https://documents.gov.lk/view/gazettes/2025/12/2025-12-12%28IV-B%29E.pdf Government Gazette — Manaveriya, Kochchikade addresses]
* [https://www.health.gov.lk/wp-content/uploads/2022/08/01-01-2022-eng.pdf Ministry of Health — GN population empanelment]
* [https://www.christian.gov.lk/churches/gampaha-district.html Department of Christian Affairs — Gampaha District Churches]
* [https://www.cea.lk/web/en/water?id=158 Central Environmental Authority — Maha Oya Water Quality Monitoring]

== මූලාශ්‍ර ==

{{Reflist}}

[[Category:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය]]
[[Category:බස්නාහිර පළාත]]
[[Category:කටාන]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්මාන]]
[[Category:මනාවේරිය]]

[[en:Manaveriya]]</text>
      <sha1>8cncuuhf47m6vityfmy8tw3roazd1jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:යුදෙවුවෝ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197052</id>
    <revision>
      <id>801108</id>
      <parentid>800903</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IDB.S</username>
        <id>52205</id>
      </contributor>
      <comment>පිටුව වෙනුවට '{{Talk header}}' ප්‍රතිස්ථාපනය කරමින්</comment>
      <origin>801108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb" xml:space="preserve">{{Talk header}}</text>
      <sha1>6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Works adapted for other media</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197090</id>
    <revision>
      <id>801125</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Works adapted for other media]]</comment>
      <origin>801125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="4wpgk432rvn2bd9tmhkt3k5lkiy6460" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1230033069 || 2024-06-20T05:41:35Z || QuantumFoam66 || &lt;nowiki&gt;Undid revision [[Special:Diff/1230029049|1230029049]] by [[Special:Contributions/QuantumFoam66|QuantumFoam66]] ([[User talk:QuantumFoam66|talk]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1230029049 || 2024-06-20T04:54:14Z || QuantumFoam66 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Works related to other works]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1007560665 || 2021-02-18T19:58:54Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 929528971 || 2019-12-06T11:50:14Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;sort&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674765499 || 2015-08-06T00:42:57Z || Slivicon || &lt;nowiki&gt;typo&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674763669 || 2015-08-06T00:26:04Z || Slivicon || &lt;nowiki&gt;cat explain and for templates&lt;/nowiki&gt;
|----
| 510173893 || 2012-08-31T20:57:59Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;parent category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 510172165 || 2012-08-31T20:44:57Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;create as part of a hierarchy&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>4wpgk432rvn2bd9tmhkt3k5lkiy6460</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Works adapted for other media</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197091</id>
    <revision>
      <id>801126</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Works adapted for other media]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Works adapted for other media|history]])</comment>
      <origin>801126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="jtet598qxf6dhvfs2g9d4dx7phcg9zi" xml:space="preserve">{{parent category}}
{{Category explanation|original works which were the subject of an adaptation to other media, such as a [[film adaptation]]}}
{{For|the adaptations themselves|Category:Works based on works}}

[[Category:Adaptation (arts)]]
[[Category:Creative works|+Adapt]]</text>
      <sha1>jtet598qxf6dhvfs2g9d4dx7phcg9zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1932 in literature</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197092</id>
    <revision>
      <id>801127</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1932 in literature]]</comment>
      <origin>801127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="742" sha1="6edqiv89wa8607hkv8moa19o1rbgg5s" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1155600076 || 2023-05-18T22:25:13Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 901945045 || 2019-06-15T11:19:01Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:1930s in literature]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 886434930 || 2019-03-06T07:21:41Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Template:Literatureyear]] now needs no parameters, replaced: {{literatureyear|193|2}} → {{Literatureyear}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 833584735 || 2018-04-01T13:18:03Z || JarBot || &lt;nowiki&gt;Bot:add Commons category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 787179236 || 2017-06-23T22:24:46Z || J 1982 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{literatureyear|193|2}}'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>6edqiv89wa8607hkv8moa19o1rbgg5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1932 in literature</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197093</id>
    <revision>
      <id>801128</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1932 in literature]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1932 in literature|history]])</comment>
      <origin>801128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="ey6r6wzk6tdjfillveh8yjtlp0am7p6" xml:space="preserve">{{Literatureyear}}
{{Commons category}}

[[Category:1930s in literature| ]]</text>
      <sha1>ey6r6wzk6tdjfillveh8yjtlp0am7p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by year of introduction</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197094</id>
    <revision>
      <id>801129</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by year of introduction]]</comment>
      <origin>801129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1835" sha1="tp5sdmp1gi3j8ypayxicy9y4bapgmyw" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337251582 || 2026-02-08T09:27:46Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by year of introduction]] to [[:Category:Media franchises by year of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1325980188 || 2025-12-06T09:41:05Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Books by year]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1270983820 || 2025-01-22T03:57:34Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Series of books]] to [[:Category:Book series]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 January 12#Category:Series of books]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1140370028 || 2023-02-19T20:12:09Z || Elkost || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Series of books]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1041278033 || 2021-08-29T16:34:55Z || Randey1970 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957068143 || 2020-05-16T21:00:06Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by year of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by year of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 946423090 || 2020-03-20T01:56:37Z || Hiddenstranger || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 895593102 || 2019-05-05T10:10:29Z || StarTrekker || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 787244536 || 2017-06-24T08:25:17Z || RussBot || &lt;nowiki&gt;Bot: Change redirected category [[:Category:Book series|Book series]] to [[:Category:Series of books|Series of books]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 787150898 || 2017-06-23T19:02:01Z || J 1982 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Media franchises by year of introduction]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 787144241 || 2017-06-23T18:14:53Z || J 1982 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Book series|Year of introduction]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>tp5sdmp1gi3j8ypayxicy9y4bapgmyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Book series by year of introduction</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197095</id>
    <revision>
      <id>801130</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by year of introduction]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by year of introduction|history]])</comment>
      <origin>801130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="m455rb4xnbndxoeew6hcgfhbjj0in8b" xml:space="preserve">{{container}}
{{Category TOC custom|start=1820}}
[[Category:Book series| ]]
[[Category:Books by year| ]]
[[Category:Media franchises by year of introduction| ]]</text>
      <sha1>m455rb4xnbndxoeew6hcgfhbjj0in8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in 1932</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197096</id>
    <revision>
      <id>801131</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in 1932]]</comment>
      <origin>801131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="rrs7ati211bxswx3p4pxe98kop1sti7" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337256715 || 2026-02-08T10:15:07Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337252670 || 2026-02-08T09:37:46Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Mass media franchises introduced in 1932]] to [[Category:Media franchises introduced in 1932]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337251738 || 2026-02-08T09:29:04Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by year of introduction]] to [[:Category:Media franchises by year of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074184 || 2020-05-16T21:37:09Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957069921 || 2020-05-16T21:10:27Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957069918 || 2020-05-16T21:10:25Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Media franchises introduced in 1932]] to [[Category:Mass media franchises introduced in 1932]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957068399 || 2020-05-16T21:01:38Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by year of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by year of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956633339 || 2020-05-14T12:28:26Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;/* top */CFD: propose speedy renaming to [[:Category:Mass media franchises introduced in 1932]]. To object, see [[WP:CFDS]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 895687398 || 2019-05-05T22:29:39Z || Tom.Reding || &lt;nowiki&gt;Replace {{[[Template:Cat topic in year|Cat topic in year]]}} with {{[[Template:Navseasoncats|Navseasoncats]]}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 883917135 || 2019-02-18T12:23:17Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Media franchises introduced in the 1930s]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 878363700 || 2019-01-14T11:18:31Z || Koavf || &lt;nowiki&gt;/* top */Remove per TfD, removed: {{popcat|date=June 2017}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 787260187 || 2017-06-24T11:13:58Z || J 1982 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{cat topic in year| topic=media franchises introduced|year=1932}} {{popcat|date=June 2017}}  [[Category:1932 introductions]] Category:Media franchises by year...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>rrs7ati211bxswx3p4pxe98kop1sti7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Media franchises introduced in 1932</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197097</id>
    <revision>
      <id>801132</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in 1932]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in 1932|history]])</comment>
      <origin>801132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="gk44000leywj8gsnkbm431jtpo891oi" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:1932 introductions]]
[[Category:Media franchises by year of introduction|1932]]
[[Category:Media franchises introduced in the 1930s]]</text>
      <sha1>gk44000leywj8gsnkbm431jtpo891oi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197098</id>
    <revision>
      <id>801133</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series introduced in the 1930s]]</comment>
      <origin>801133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="9200ioot6tcrrv7u36me385y0tfhx1d" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337256699 || 2026-02-08T10:14:59Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1278070215 || 2025-02-28T09:03:12Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074169 || 2020-05-16T21:37:03Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 898759786 || 2019-05-25T19:02:18Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Navseasoncats}}  [[Category:1930s in literature]] [[Category:Book series by decade of introduction|1930s]] [[Category:Media franchises introduced in the 1930s]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>9200ioot6tcrrv7u36me385y0tfhx1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801141</id>
      <parentid>801133</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lee විසින් [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 1930s]] සිට [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>801133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="9200ioot6tcrrv7u36me385y0tfhx1d" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337256699 || 2026-02-08T10:14:59Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1278070215 || 2025-02-28T09:03:12Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074169 || 2020-05-16T21:37:03Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 898759786 || 2019-05-25T19:02:18Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Navseasoncats}}  [[Category:1930s in literature]] [[Category:Book series by decade of introduction|1930s]] [[Category:Media franchises introduced in the 1930s]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>9200ioot6tcrrv7u36me385y0tfhx1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197099</id>
    <revision>
      <id>801134</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series introduced in the 1930s]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 1930s|history]])</comment>
      <origin>801134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="5fyrd117mcqzu1citra95bsi8tct53t" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:1930s in literature]]
[[Category:Book series by decade of introduction|1930s]]
[[Category:Media franchises introduced in the 1930s]]
[[Category:Book series introduced in the 20th century]]</text>
      <sha1>5fyrd117mcqzu1citra95bsi8tct53t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801139</id>
      <parentid>801134</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Book series introduced in the 1930s]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>801134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="5fyrd117mcqzu1citra95bsi8tct53t" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:1930s in literature]]
[[Category:Book series by decade of introduction|1930s]]
[[Category:Media franchises introduced in the 1930s]]
[[Category:Book series introduced in the 20th century]]</text>
      <sha1>5fyrd117mcqzu1citra95bsi8tct53t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Book series introduced in the 1930s</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197100</id>
    <revision>
      <id>801140</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>Lee විසින් [[ප්‍රවර්ගය:Book series introduced in the 1930s]] සිට [[ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>801140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="sp443jyhg1qwzd62pmjn8ousrnkfvkg" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[:ප්‍රවර්ගය:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]]</text>
      <sha1>sp443jyhg1qwzd62pmjn8ousrnkfvkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801143</id>
      <parentid>801140</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>රොබෝ: යළියොමුව, මෘදු ප්‍රවර්ග යළියොමුවක් බවට හැරවීම</comment>
      <origin>801143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="dwcvspsg8llyvqfkstgjq5q0kd1nisw" xml:space="preserve">{{category redirect|1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා}}</text>
      <sha1>dwcvspsg8llyvqfkstgjq5q0kd1nisw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 1930s</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197101</id>
    <redirect title="ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා" />
    <revision>
      <id>801142</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>Lee විසින් [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 1930s]] සිට [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>801142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="qpfsln33s8n9ljgqlt9lp92k4lpql5c" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930 දශකය තුළ එළිදැක්වුනු කතා පොත් මාලා]]</text>
      <sha1>qpfsln33s8n9ljgqlt9lp92k4lpql5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s in literature</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197102</id>
    <revision>
      <id>801144</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s in literature]]</comment>
      <origin>801144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="2a1imz0yp2qrzjkj2vqgxwxi51bedwr" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 979885865 || 2020-09-23T10:03:40Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:1930s in arts]] to [[:Category:1930s in the arts]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 September 15#The arts]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 948876662 || 2020-04-03T14:58:29Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:Decades in literature]] to [[:Category:Literature by decade]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 March 26#Decades in non-place topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 901945197 || 2019-06-15T11:20:30Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Decades in literature]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 901942396 || 2019-06-15T10:52:16Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Navseasoncats}}  [[Category:20th-century literature]] [[Category:1930s in arts|literature]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>2a1imz0yp2qrzjkj2vqgxwxi51bedwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1930s in literature</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197103</id>
    <revision>
      <id>801145</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s in literature]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s in literature|history]])</comment>
      <origin>801145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="1oc153phd056g7428b9j4t0uwrwv537" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:20th-century literature]]
[[Category:1930s in the arts|literature]]
[[Category:Literature by decade| ]]</text>
      <sha1>1oc153phd056g7428b9j4t0uwrwv537</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by decade of introduction</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197104</id>
    <revision>
      <id>801146</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by decade of introduction]]</comment>
      <origin>801146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="22rbr133foxy6j34h3ynih8dom9j3ud" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337251530 || 2026-02-08T09:27:10Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by decade of introduction]] to [[:Category:Media franchises by decade of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1270983808 || 2025-01-22T03:57:30Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Series of books]] to [[:Category:Book series]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 January 12#Category:Series of books]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1140370201 || 2023-02-19T20:13:01Z || Elkost || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Series of books]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957067875 || 2020-05-16T20:58:19Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by decade of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by decade of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 946423073 || 2020-03-20T01:56:31Z || Hiddenstranger || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 897766137 || 2019-05-19T07:19:04Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Series of books|Decade of introduction]] [[Category:Media franchises by decade of introduction| ]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>22rbr133foxy6j34h3ynih8dom9j3ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Book series by decade of introduction</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197105</id>
    <revision>
      <id>801147</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by decade of introduction]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by decade of introduction|history]])</comment>
      <origin>801147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="8gb51hbmhxjvm221ju6crm8hibnki9u" xml:space="preserve">{{container}}
[[Category:Book series| ]]
[[Category:Media franchises by decade of introduction| ]]</text>
      <sha1>8gb51hbmhxjvm221ju6crm8hibnki9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in the 1930s</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197106</id>
    <revision>
      <id>801148</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in the 1930s]]</comment>
      <origin>801148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2294" sha1="pwcjc2qohzjqaym8phgpmt0q75dvr1f" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337257211 || 2026-02-08T10:20:01Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]] to [[:Category:Media franchises introduced in the 20th century]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337256692 || 2026-02-08T10:14:55Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] to [[Category:Media franchises introduced in the 1930s]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337251543 || 2026-02-08T09:27:20Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by decade of introduction]] to [[:Category:Media franchises by decade of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074877 || 2020-05-16T21:41:30Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises introduced in the 20th century]] to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074164 || 2020-05-16T21:37:01Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074157 || 2020-05-16T21:36:59Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Media franchises introduced in the 1930s]] to [[Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957067902 || 2020-05-16T20:58:31Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by decade of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by decade of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956633724 || 2020-05-14T12:31:18Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;/* top */CFD: propose speedy renaming to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 1930s]]. To object, see [[WP:CFDS]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 883917369 || 2019-02-18T12:25:29Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Navseasoncats}}  [[Category:1930s introductions]] [[Category:Media franchises by decade of introduction|1930s]] Category:Media franchises introduced in the 2...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>pwcjc2qohzjqaym8phgpmt0q75dvr1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Media franchises introduced in the 1930s</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197107</id>
    <revision>
      <id>801149</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in the 1930s]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in the 1930s|history]])</comment>
      <origin>801149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="n64zxvh5scm187ezcywjvobx2wzk18z" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:1930s introductions]]
[[Category:Media franchises by decade of introduction|1930s]]
[[Category:Media franchises introduced in the 20th century|1930s]]</text>
      <sha1>n64zxvh5scm187ezcywjvobx2wzk18z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 20th century</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197108</id>
    <revision>
      <id>801150</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series introduced in the 20th century]]</comment>
      <origin>801150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="myxfe7f6de2ortepdmlo8mr4fvjtnkt" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337257238 || 2026-02-08T10:20:15Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]] to [[:Category:Media franchises introduced in the 20th century]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1309662931 || 2025-09-05T09:41:40Z || 149.167.185.58 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1278070053 || 2025-02-28T09:01:23Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Navseasoncats}}  [[Category:20th-century literature]] [[Category:Book series by century of introduction|20th]] [[Category:20th-century introductions]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>myxfe7f6de2ortepdmlo8mr4fvjtnkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Book series introduced in the 20th century</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197109</id>
    <revision>
      <id>801151</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series introduced in the 20th century]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series introduced in the 20th century|history]])</comment>
      <origin>801151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="e0608mnomtvk9gdeg4k0arhfswynx22" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:20th-century literature]]
[[Category:Book series by century of introduction|20th]]
[[Category:20th-century introductions]]
[[Category:Media franchises introduced in the 20th century]]</text>
      <sha1>e0608mnomtvk9gdeg4k0arhfswynx22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s in the arts</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197110</id>
    <revision>
      <id>801152</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s in the arts]]</comment>
      <origin>801152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="jnwj6v22jfzk48muwrnfosvip1zp50a" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 979885850 || 2020-09-23T10:03:32Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 979885845 || 2020-09-23T10:03:30Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:1930s in arts]] to [[Category:1930s in the arts]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 September 15#The arts]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 978503017 || 2020-09-15T09:01:52Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;CFD: propose renaming to [[:Category:1930s in the arts]]. Discussion at [[WP:Categories for discussion/Log/2020 September 15#The arts]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 978485939 || 2020-09-15T06:06:54Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;use [[Template:YYY0s in the arts category header]], which needs no parameters&lt;/nowiki&gt;
|----
| 948871389 || 2020-04-03T14:29:56Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Decades in arts]] to [[:Category:Arts by decade]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 March 26#Decades in non-place topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 946300983 || 2020-03-19T09:36:21Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{CatAutoTOC}}, replaced: {{Navseasoncats}} → {{Navseasoncats with centuries below decade}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 886488789 || 2019-03-06T16:25:37Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Navseasoncats}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 742013238 || 2016-10-01T03:42:22Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 735158896 || 2016-08-18T23:16:22Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 721629021 || 2016-05-23T02:59:05Z || Ricky81682 || &lt;nowiki&gt;created category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>jnwj6v22jfzk48muwrnfosvip1zp50a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1930s in the arts</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197111</id>
    <revision>
      <id>801153</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s in the arts]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s in the arts|history]])</comment>
      <origin>801153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="3q7gbfoh85hzj94v5muq29x0f69gcul" xml:space="preserve">{{YYY0s in the arts category header}}</text>
      <sha1>3q7gbfoh85hzj94v5muq29x0f69gcul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises by decade of introduction</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197112</id>
    <revision>
      <id>801154</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises by decade of introduction]]</comment>
      <origin>801154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2700" sha1="oxm6exrqpwimvago34i1c7n706blxzi" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337251523 || 2026-02-08T09:27:06Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Mass media franchises by decade of introduction]] to [[Category:Media franchises by decade of introduction]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337251493 || 2026-02-08T09:26:46Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by period of introduction]] to [[:Category:Media franchises by period of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1276291300 || 2025-02-18T00:15:42Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Mass media franchises by period of introduction]]: &quot; Decade&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1276290300 || 2025-02-18T00:08:06Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Mass media by decade]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957068122 || 2020-05-16T20:59:57Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by period of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by period of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957067870 || 2020-05-16T20:58:17Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957067863 || 2020-05-16T20:58:15Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Media franchises by decade of introduction]] to [[Category:Mass media franchises by decade of introduction]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956633133 || 2020-05-14T12:26:43Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;/* top */CFD: propose speedy renaming to [[:Category:Mass media franchises by decade of introduction]]. To object, see [[WP:CFDS]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945281337 || 2020-03-12T23:35:24Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;Moving from [[Category:Introductions type and by decade]] to [[Category:Introductions by type and decade]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945281043 || 2020-03-12T23:32:31Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;Moving from [[Category:Introductions by decade]] to [[Category:Introductions type and by decade]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 895450635 || 2019-05-04T10:07:30Z || StarTrekker || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 860786853 || 2018-09-23T02:03:34Z || Hiddenstranger || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 857662571 || 2018-09-02T06:14:36Z || 65.94.42.168 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 833826396 || 2018-04-02T16:22:47Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Media franchises|Decade of introduction]] [[Category:Introductions by decade]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>oxm6exrqpwimvago34i1c7n706blxzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Media franchises by decade of introduction</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197113</id>
    <revision>
      <id>801155</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises by decade of introduction]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises by decade of introduction|history]])</comment>
      <origin>801155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="swboopaada7f3ubh8vtpibn8qs6u840" xml:space="preserve">{{container}}

[[Category:Media franchises by period of introduction| Decade]]
[[Category:Introductions by type and decade]]
[[Category:Mass media by decade|/Franchises]]</text>
      <sha1>swboopaada7f3ubh8vtpibn8qs6u840</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s introductions</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197114</id>
    <revision>
      <id>801156</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s introductions]]</comment>
      <origin>801156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1505" sha1="56zc6o7mpmp0stcdoc7fo2v7v954v6q" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1289460370 || 2025-05-08T19:42:33Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on Wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1287710807 || 2025-04-27T23:54:18Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commons category template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1270953899 || 2025-01-22T00:59:57Z || 2601:547:CC00:1B00:1C19:3A0D:27E5:BF13 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1167902902 || 2023-07-30T15:06:48Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1129548418 || 2022-12-26T00:52:10Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commonscat template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 946222803 || 2020-03-18T21:17:39Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;use [[Template:YYY0s introductions category header]], which needs no parameters&lt;/nowiki&gt;
|----
| 946216788 || 2020-03-18T20:36:52Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;use [[Template:Decade introductions category header]], which needs no parameters&lt;/nowiki&gt;
|----
| 883905891 || 2019-02-18T10:17:21Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:20th-century introductions]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 883764859 || 2019-02-17T13:51:08Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 805049846 || 2017-10-12T18:58:12Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 762133003 || 2017-01-26T21:26:06Z || J 1982 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{category pair|1920s introductions|1940s introductions}}  [[Category:1930s|Introductions]] [[Category:Introductions by decade]] Category:20th-century introduc...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>56zc6o7mpmp0stcdoc7fo2v7v954v6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1930s introductions</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197115</id>
    <revision>
      <id>801157</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1930s introductions]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1930s introductions|history]])</comment>
      <origin>801157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="ejthaz638o7rajdg22w8uzj9pkxrzkq" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{YYY0s introductions category header}}</text>
      <sha1>ejthaz638o7rajdg22w8uzj9pkxrzkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in the 20th century</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197116</id>
    <revision>
      <id>801158</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in the 20th century]]</comment>
      <origin>801158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="pc7buntmzkhqetpgbzvze6hqm6bcv5z" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337257192 || 2026-02-08T10:19:51Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]] to [[Category:Media franchises introduced in the 20th century]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1337251509 || 2026-02-08T09:26:58Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by century of introduction]] to [[:Category:Media franchises by century of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074855 || 2020-05-16T21:41:22Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957074846 || 2020-05-16T21:41:20Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Media franchises introduced in the 20th century]] to [[Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957067848 || 2020-05-16T20:58:09Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media franchises by century of introduction]] to [[:Category:Mass media franchises by century of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956633798 || 2020-05-14T12:31:48Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;/* top */CFD: propose speedy renaming to [[:Category:Mass media franchises introduced in the 20th century]]. To object, see [[WP:CFDS]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 895053263 || 2019-05-01T17:57:30Z || Tom.Reding || &lt;nowiki&gt;Replace {{[[Template:CatPair|CatPair]]}} or {{[[Template:CatRel|CatRel]]}} with {{[[Template:Navseasoncats|Navseasoncats]]}} (avoid gaps &gt; navbar size &amp; successive name mismatches)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 883918865 || 2019-02-18T12:41:17Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 841807986 || 2018-05-18T05:58:28Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with 'Media franchises introduced in the 20th century. {{category pair|Media franchises introduced in the 19th century|Media franchises introduced in the 21st century}...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>pc7buntmzkhqetpgbzvze6hqm6bcv5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Media franchises introduced in the 20th century</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197117</id>
    <revision>
      <id>801159</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Media franchises introduced in the 20th century]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Media franchises introduced in the 20th century|history]])</comment>
      <origin>801159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="4x6ovgm4ktglg4wr73nby6k6weg1rbs" xml:space="preserve">Media franchises introduced in the 20th century.
{{Navseasoncats}}

[[Category:20th-century introductions]]
[[Category:Media franchises by century of introduction|20th century]]</text>
      <sha1>4x6ovgm4ktglg4wr73nby6k6weg1rbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by century of introduction</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197118</id>
    <revision>
      <id>801160</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by century of introduction]]</comment>
      <origin>801160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="nk424fxpbjfs0lssbvxtghsk8wvir9z" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337251502 || 2026-02-08T09:26:54Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Mass media franchises by century of introduction]] to [[:Category:Media franchises by century of introduction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1278069172 || 2025-02-28T08:50:43Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{container}} [[Category:Book series| ]] [[Category:Mass media franchises by century of introduction| ]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>nk424fxpbjfs0lssbvxtghsk8wvir9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Book series by century of introduction</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197119</id>
    <revision>
      <id>801161</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Book series by century of introduction]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Book series by century of introduction|history]])</comment>
      <origin>801161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="hu8yspp9wnljecrrjbqzk8zm1lzlp3g" xml:space="preserve">{{container}}
[[Category:Book series| ]]
[[Category:Media franchises by century of introduction| ]]</text>
      <sha1>hu8yspp9wnljecrrjbqzk8zm1lzlp3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Mass media companies based in New York City</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197120</id>
    <revision>
      <id>801162</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Mass media companies based in New York City]]</comment>
      <origin>801162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="45u4vnjld0liyfxvvpsie6g2jnmr6yv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1300835371 || 2025-07-16T17:11:45Z || Inpops || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Companies based in New York City]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1267945156 || 2025-01-07T12:22:29Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Mass media companies by city]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1256562889 || 2024-11-10T14:52:38Z || Inpops || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Companies based in New York City]]; added [[Category:Entertainment companies based in New York City]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1233996048 || 2024-07-12T01:20:23Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;sort&lt;/nowiki&gt;
|----
| 980340787 || 2020-09-25T23:56:28Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commonscat template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 969859243 || 2020-07-27T20:12:33Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;reinstate template per consensus at [[Template_talk:CatAutoTOC]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 963465819 || 2020-06-19T23:33:07Z || Justlettersandnumbers || &lt;nowiki&gt;where is the consensus for these changes?&lt;/nowiki&gt;
|----
| 962768403 || 2020-06-15T23:25:46Z || 50.26.172.216 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957256783 || 2020-05-17T22:03:20Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 957256777 || 2020-05-17T22:03:18Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Media companies based in New York City]] to [[Category:Mass media companies based in New York City]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956881454 || 2020-05-15T20:44:17Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;/* top */CFD: propose speedy renaming to [[:Category:Mass media companies based in New York City]]. To object, see [[WP:CFDS]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 953480024 || 2020-04-27T11:55:34Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media in New York City]] to [[:Category:Mass media in New York City]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 April 18#Media by location]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 953423374 || 2020-04-27T06:34:31Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Media companies of the United States]] to [[:Category:Mass media companies of the United States]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 April 18#Media by location]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 934407201 || 2020-01-06T10:40:55Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 708398827 || 2016-03-05T10:31:42Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 703910869 || 2016-02-08T11:28:24Z || KH-1 || &lt;nowiki&gt;Reverted edits by [[Special:Contribs/Vishwasfincap Group|Vishwasfincap Group]] ([[User talk:Vishwasfincap Group|talk]]) to last version by Trident13&lt;/nowiki&gt;
|----
| 703910741 || 2016-02-08T11:26:57Z || Vishwasfincap Group || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 703910589 || 2016-02-08T11:25:13Z || Vishwasfincap Group || &lt;nowiki&gt;VISHWAS GROUP was found with the vision and enterprise of Practicing Chartered Accountants, in a modest scale in 1996 in New Delhi. It initiated with just one activity and later carved roads into various fields. A decade of Commitment, Professional Integr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 423950074 || 2011-04-14T00:28:47Z || Trident13 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Media companies based in New York City]]; added [[Category:Companies based in New York City]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 423950038 || 2011-04-14T00:28:27Z || Trident13 || &lt;nowiki&gt;new cat - standard sub cats&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>45u4vnjld0liyfxvvpsie6g2jnmr6yv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Mass media companies based in New York City</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197121</id>
    <revision>
      <id>801163</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Mass media companies based in New York City]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Mass media companies based in New York City|history]])</comment>
      <origin>801163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="a855z0a99hlbqud10p8dphuf6kj59ss" xml:space="preserve">{{Commonscat}}

[[Media companies]] based in [[New York City]].

{{CatAutoTOC}}

[[Category:Entertainment companies based in New York City]]
[[Category:Mass media in New York City|Co]]
[[Category:Mass media companies of the United States| New York City]]
[[Category:Mass media companies by city|New York City]]
[[Category:Companies based in New York City]]</text>
      <sha1>a855z0a99hlbqud10p8dphuf6kj59ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Publishing companies based in New York (state)</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197122</id>
    <revision>
      <id>801164</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Publishing companies based in New York (state)]]</comment>
      <origin>801164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1329" sha1="pnfeegxlfkvqodu3bnovgsjeukcouei" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1192337721 || 2023-12-28T21:03:34Z || Flurrious || &lt;nowiki&gt;Update categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 793372101 || 2017-08-01T10:07:13Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Bot: Removing CFD templates for completed action&lt;/nowiki&gt;
|----
| 793372097 || 2017-08-01T10:07:12Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Cydebot moved page [[Category:Publishing companies based in New York]] to [[Category:Publishing companies based in New York (state)]]: Robot - Speedily moved per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 793364926 || 2017-08-01T09:11:03Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Speedily moving category Companies based in New York to [[:Category:Companies based in New York (state)]] per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 793054016 || 2017-07-30T09:34:15Z || Od Mishehu || &lt;nowiki&gt;up for speedy renaming&lt;/nowiki&gt;
|----
| 768567479 || 2017-03-04T15:53:39Z || BD2412 || &lt;nowiki&gt;/* top */Per consensus in discussion at [[Talk:New York#Proposed action to resolve incorrect incoming links]] using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 708336967 || 2016-03-05T00:41:56Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '*'''{{C|Publishing companies}}''' based in '''[[New York]]''' state.  [[Category:Companies based in New York]] Category:Publishing companies of the United Stat...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>pnfeegxlfkvqodu3bnovgsjeukcouei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Publishing companies based in New York (state)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197123</id>
    <revision>
      <id>801165</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Publishing companies based in New York (state)]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Publishing companies based in New York (state)|history]])</comment>
      <origin>801165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="rfu0cd11g6pxkvth58aam57y8k0y056" xml:space="preserve">*'''{{C|Publishing companies}}''' based in '''[[New York (state)|New York]]''' state.

[[Category:Companies based in New York (state)]]
[[Category:Publishing companies of the United States by state or territory|New York]]</text>
      <sha1>rfu0cd11g6pxkvth58aam57y8k0y056</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Publishing companies by city</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197124</id>
    <revision>
      <id>801166</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Publishing companies by city]]</comment>
      <origin>801166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="qet3eu8sjkcz31rctpkcbu2g6aaoto0" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1267945208 || 2025-01-07T12:22:53Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Companies by industry and city]]; added [[Category:Mass media companies by city]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1208877864 || 2024-02-19T09:15:46Z || 2600:4041:57B1:3E00:64EC:C39C:91A6:3E63 || &lt;nowiki&gt;Adjust sort key&lt;/nowiki&gt;
|----
| 793857177 || 2017-08-04T11:19:11Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Categories by city]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 654207866 || 2015-03-30T17:05:37Z || Stefanomione || &lt;nowiki&gt;adding category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 654207731 || 2015-03-30T17:04:29Z || Stefanomione || &lt;nowiki&gt;adding category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 654207648 || 2015-03-30T17:03:47Z || Stefanomione || &lt;nowiki&gt;Creating category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>qet3eu8sjkcz31rctpkcbu2g6aaoto0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Publishing companies by city</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197125</id>
    <revision>
      <id>801167</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Publishing companies by city]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Publishing companies by city|history]])</comment>
      <origin>801167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="ll2pxh7u3jm5scz1oybia5r60jwozxc" xml:space="preserve">[[Category:Publishing companies| ]]
[[Category:Mass media companies by city| ]]</text>
      <sha1>ll2pxh7u3jm5scz1oybia5r60jwozxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:දසමහා යෝධයෝ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197126</id>
    <revision>
      <id>801174</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ගෙහන්සා</username>
        <id>81465</id>
      </contributor>
      <comment>/* History */ නව ඡේදය</comment>
      <origin>801174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="4p5re5xbwvrvq1hx0vq12f25dyjs39a" xml:space="preserve">== History  ==
දස මහා යෝධයෝ [[User:ගෙහන්සා|ගෙහන්සා]] ([[User talk:ගෙහන්සා|talk]]) 11:32, 7 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>4p5re5xbwvrvq1hx0vq12f25dyjs39a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801175</id>
      <parentid>801174</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ගෙහන්සා</username>
        <id>81465</id>
      </contributor>
      <comment>/* ඉතිහාසය */ නව ඡේදය</comment>
      <origin>801175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="455" sha1="7ya7ouf6ao16mgpt84qzfbqyvx6aj21" xml:space="preserve">== History  ==
දස මහා යෝධයෝ [[User:ගෙහන්සා|ගෙහන්සා]] ([[User talk:ගෙහන්සා|talk]]) 11:32, 7 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)

== ඉතිහාසය ==
දස  මහා  යෝධයින්ගේ  විස්තර [[User:ගෙහන්සා|ගෙහන්සා]] ([[User talk:ගෙහන්සා|talk]]) 11:33, 7 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>7ya7ouf6ao16mgpt84qzfbqyvx6aj21</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>