ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3880</id>
    <revision>
      <id>801255</id>
      <parentid>800885</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56652" sha1="q8b6675eoxsed2jccx302abud1diloy" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}
{{Infobox
| above = ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ස්ථාන
| image =&lt;div style=&quot;display:flex; justify-content:center; align-items:center; gap:30px;&quot;&gt;
[[File:Emblem of Sri Lanka.svg|100px]]
[[File:Welterbe.svg|120px]]
&lt;/div&gt;
{{location map+ |Sri Lanka|float=right|width=270 |caption=ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන පිහිටීම (හරිත තිත් ස්වභාවික ස්ථාන වේ, රතු තිත් සංස්කෘතික ස්ථාන වේ)|alt=Map of Sri Lanka with locations of World Heritage Sites |places=
{{location map~ |Sri Lanka|lat=7.30|N|long=80.64 |E|label=[[මහනුවර]] | position=left}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=7.9569|N|long=80.7597 |E|label=[[සීගිරිය]] | position=top}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=8.35|N|long=80.38 |E|label=[[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුරය]] | position=right}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=6.05|N|long=80.22 |E|label=[[ගාලු කොටුව]] | position= bottom}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=7.933333|N|long=81.0 |E|label=[[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] | position=right}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=7.85|N|long=80.65 |E|label=[[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] | position=left}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=6.416667|N|long=80.5 |E|label=[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]] | position=bottom|mark=Green pog.svg}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=7.45|N|long=80.8 |E|label=[[දුම්බර කඳුවැටිය]] | position=right|mark=Green pog.svg}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=6.813056 |long=80.484444|label=[[ශ්‍රී පාද කඳුවැටිය ආශ්‍රිත වනගත අභයභූමිය|ශ්‍රී පාද අභයභූමිය]] | position=left|mark=Green pog.svg}}
{{location map~ |Sri Lanka|lat=6.8  |long=80.8|label=[[හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය|හෝර්ටන් තැන්න]] | position=right|mark=Green pog.svg}}
}}
| header1 = සංඛ්‍යාත්මක තොරතුරු
| label1 = ලෝක උරුම ස්ථාන
| data1 =  8
| label2 = ලෝක උරුම ස්ථාන 
| data2 =  8
| label3 = මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත 
| data3 =  4
| label4 = ලෝක මතක උරුම 
| data4 =  5
| label5 = අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම 
| data5 =  3
| label6= ගෝලීය භූ උද්‍යාන 
| data6 = 0
| label7 = නිර්මාණශීලි නගර ජාල
| data7 = 0
| label8 = ලෝක උරුම පළමු ලියාපදිංචිය
| data8 = වර්ෂ 1982
| label9 = ලෝක උරුම නවතම ලියාපදිංචිය
| data9 = වර්ෂ 2010
}}

[[යුනෙස්කෝ|එක්සත් ජාතීන්ගේ අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික සංවිධානය]] (UNESCO) විසින් 1972 දී පිහිටුවන ලද යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම සම්මුතියට අත්සන් තබා ඇති රටවල් විසින් නම් කරන ලද කැපී පෙනෙන විශ්වීය [[සංස්කෘතික උරුමයන්|සංස්කෘතික]] හෝ [[ස්වාභාවික උරුමයන්]] සහිත [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|ලෝක උරුම ස්ථාන]] නම් කරයි.&lt;ref name=&quot;convention&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=21 September 2010 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; සංස්කෘතික උරුමයන් යනු ස්මාරක (වාස්තු විද්‍යාත්මක කෘති, ස්මාරක මූර්ති හෝ සෙල්ලිපි වැනි), ගොඩනැගිලි කණ්ඩායම් සහ ස්ථාන (පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන ඇතුළුව) වලින් සමන්විත වේ. විද්‍යාව, සංරක්ෂණය හෝ ස්වාභාවික සුන්දරත්වය යන දෘෂ්ටි කෝණයෙන් වැදගත් වන ස්වාභාවික ලක්ෂණ (භෞතික හා ජීව විද්‍යාත්මක සැකැස්මන්ගෙන් සමන්විත), භූ විද්‍යාත්මක හා භෞතික විද්‍යාත්මක සැකැස්ම (වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සතුන් සහ ශාක විශේෂවල වාසස්ථාන ඇතුළුව) සහ ස්වාභාවික ස්ථාන ස්වාභාවික උරුමයන් ලෙස අර්ථ දැක්වේ.[[ශ්‍රී ලංකාව]] 1980 ජුනි 6 වන දින සම්මුතිය අනුමත කළේය.&lt;ref name=&quot;Sri Lanka2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;යුනෙස්කෝ සම්මුතිය අනුව ප්‍රධාන උරුම කාණ්ඩ හතරක් වන අතර එක් එක් කාණ්ඩ යටතේ උරුමය කළමණාකරණය කිරීම සිදුවේ.එම කාණ්ඩ නම්,

*ලෝක උරුම ස්ථාන
*ජෛවගෝල රක්ෂිත
*ලෝක මතක උරුම
*අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම
*යුනෙස්කෝ ගෝලීය භූ උද්‍යාන
*යුනෙස්කෝ නිර්මාණශීලි නගර ජාල

 &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |archive-date=1 February 2021 |access-date=3 February 2021 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

වර්තමානය වන විට, ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන අටක් ලැයිස්තුවේ ඇත. පළමු ස්ථාන තුන වන [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය|පොළොන්නරුව පුරාණ නගරය]], [[සීගිරිය- පුරාණ නගරය|සීගිරිය පුරාණ නගරය]] සහ [[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]] 1982 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මෑත කාලීන ස්ථානය වන ශ්‍රී ලංකාවේ [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්|මධ්‍යම කඳුකරය]] 2010 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මධ්‍යම කඳුකරය සහ [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ වන රක්ෂිතය]] ස්වාභාවික ස්ථාන වන අතර අනෙක් හය සංස්කෘතික වේ. ඊට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ස්ථාන හයක් ඇත.

ඊට අමතරව ජෛවගෝල රක්ෂිත 4 ක්,ලෝක මතක උරුම 5 ක් සහ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම 3 ක් ද යුනෙස්කෝ සම්මුතිය යටතේ ශ්‍රී ලංකාවට හිමිව පවතී.කෙසේ නමුත් ගෝලීය භූ උද්‍යාන හෝ නිර්මාණශිලී නගර ජාල යන යුනෙස්කෝ කාණ්ඩ ඔස්සේ කිසිඳු උරුමයක් ශ්‍රී ලංකාව සතුව නොපවතී.ඊට අමතරව 1983–1989 කාලය තුළ ලෝක උරුම කමිටුවේ සාමාජිකයෙකු ලෙස රට සේවය කළේය.ශ්‍රී ලංකාව තුළ යුනෙස්කෝව සම්බන්ධීකරණය කිරීම,ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතු නිල රාජ්‍ය ආයතය වශයෙන් 1949 දී පිහිටුවන ලද සහ 2024 අංක 38 දරණ යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභා පනත යටතේ පිහිටුවන ලද '''&quot;යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභාව (Sri Lanka National Commission for UNESCO)&quot;''' කටයුතු කරනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;Sri Lanka4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

== ලෝක උරුම ස්ථාන ==
යුනෙස්කෝව [[ලෝක උරුම අඩවිය#තේරීමේ නිර්ණායක|නිර්ණායක දහයක්]] යටතේ අඩවි ලැයිස්තුගත කරයි; සෑම ප්‍රවේශයක්ම අවම වශයෙන් එක් නිර්ණායකයක්වත් සපුරාලිය යුතුය. නිර්ණායක i සිට vi දක්වා සංස්කෘතික වන අතර vii හරහා x ස්වභාවික වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; 
|-
|+ {{sronly|World Heritage Sites }}
! style=&quot;width:100px;&quot; scope=&quot;col&quot; | අඩවිය
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot; | පිංතූරය
! style=&quot;width:80px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]])
! style=&quot;width:50px;&quot; scope=&quot;col&quot; | වර්ශය
! style=&quot;width:60px;&quot; scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot;| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}}
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;| විස්තරය
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[අනුරාධපුර (පෞරාණික නගරය)|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]]
| [[File:Ruwanweli Maha Seya - Anuradhapura.jpg|150px|Ruwanweli_Maha_Seya_-_Anuradhapura]]
| [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]]
| 1982
| 200; ii, iii, vi (සංස්කෘතික)
| අනුරාධපුරය ශ්‍රී  ලංකා‌වේ අගනුවරක්ව පැවති අතර අදටත් ශ්‍රී ලාංකීය ශිෂ්ඨාචාර‍යේ සුරැකිව පවතින නටබුන් සදහා ලෝක ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. අනුරාධපුරය නගරය මුල් කරගත් ශිෂ්ඨාචාරය ආසියා‍වේ පැවති විශිෂ්ඨත ම එකකි. දැනට එක්සත් ජාතින්  ‍ලෝක උරුමයක් වන මෙය වර්තමාන අගනුවර වන ‍කොළඹ සිට කි.මී. 205 උතුරින්, උතුරු මැද පළාත මල්වතු ඔය ඉවුර මුල් කර‍ගෙන පිහිටා ති‍බේ. ක්‍රි.පූ 4 වන සියව‍සේ ආරම්භ වූ අනුරාධපුර රාජධානිය, 11 වන සියවස දක්වා ම දකුණු ආසිය‍‍වේ ස්ථාවරත ම ‍‍දේශපාලන හා ආර්ථීක මධ්‍යස්ථනයක් ‍ලෙස වැජඹුණි.‍ බෞද්ධ ලෝකයට පූජනීය නගරයක් වූ, වර්ග කි.මි. 40 පුරා විහිදුනු ‍‍බෞද්ධ ආරාම පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152972|title=Sacred City of Anuradhapura: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705150829/https://whc.unesco.org/document/152972|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/200/|title=Sacred City of Anuradhapura|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707093013/http://whc.unesco.org/en/list/200|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] 
| [[File:Polonnaruwa Vatadage.jpg|150px|alt=Ruins of a Buddhist temple]]
| [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]]
| 1982
| 201; i, iii, vi (සංස්කෘතික)
|චෝල ආක්‍රමණිකයින් පරදවා පළමුවන විජයබා රජු විසින් අගනුවර කර ගත් ‍පොළොන්නරුව ලංකා‍වේ ‍දෙවන පැරණිතම නගරයයි. එනමුත් ‍පොළොන්නරු රාජධානි‍යේ වැදගත්ම චරිතය වන්නේ ඔහුගේ මුනුබුරු මහා පරාක්‍රමබාහු රජුය. කෙටි චෝල පාලන සමයේ දී ‍මෙම නගරය ජනනාත මංගලම් ‍ලෙස ද හදුන්වා ති‍බේ. එ‍හෙත් ඉන් පසු පත් වූ පාලකයින්‍ අතරින් නිශ්ශංකමල්ල රජු හැරුණු විට පත් වූ අ‍නෙක් පාලකයින් එතරම් සාර්ථක ‍නොවූහ. එම රජවරු ඇති කර ගත් දකුණු ඉන්දියානු විවාහ සම්බන්ධතා පසු කාලීනව ඇති වූ දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණවලට ද රාජධානිය දඹ‍දෙණියට සංක්‍රමණය වීමටද හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152973|title=Ancient City of Polonnaruwa: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103509/https://whc.unesco.org/document/152973|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/201/|title=Ancient City of Polonnaruwa|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103437/https://whc.unesco.org/en/list/201/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[සීගිරිය]]
| [[File:Sigiriya.jpg|150px|alt=A large granite rock with people walking toward it]]
| [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]]
| 1982
| 202; ii, iii, iv (සංස්කෘතික)
| සීගිරිය ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම පළාතේ මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ නගර හා පර්වත බලකොටු සංකීර්ණයකි. මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 5 වන සියවසේදී පළමුවන කාශ්‍යප රජු විසින් තම රාජකීය අගනුවර සහ මාළිගා සංකීර්ණය ලෙස සංවර්ධනය කරන ලද බව පිළිගැනේ. කාශ්‍යප රජුගේ පාලන සමයෙන් පසු සීගිරිය බෞද්ධ ආරාමයක් ලෙස භාවිතයට පත් වූ අතර, පසුකාලීනව එය අතහැර දමන ලදී.සීගිරි පර්වතයේ මුදුනෙහි රාජකීය මාළිගා සංකීර්ණයක නටබුන් පිහිටා ඇති අතර, එහි පහළ ප්‍රදේශවල සැලසුම්ගත උද්‍යාන, දිය අගල්, පවුරු සහ විවිධ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් දැකගත හැකිය. සීගිරියේ ප්‍රධාන අංග අතර සිංහ දොරටුව, ප්‍රසිද්ධ බිතුසිතුවම් සහ කැටපත් පවුර විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. ජල උද්‍යාන, පර්වත උද්‍යාන සහ ටෙරස් උද්‍යාන ඇතුළු එහි භූදර්ශන සැලසුම්කරණය පුරාණ ශ්‍රී ලාංකික ඉංජිනේරු හා කලාත්මක දක්ෂතාව පිළිබිඹු කරයි. සීගිරිය 1982 වසරේදී යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152974|title=Ancient City of Sigiriya: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705132910/https://whc.unesco.org/document/152974|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/202/|title=Ancient City of Sigiriya|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806053436/https://whc.unesco.org/en/list/202|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[මහනුවර]] පූජනීය නගරය 
| [[File:SL Kandy asv2020-01 img33 Sacred Tooth Temple.jpg|150px|alt=A Buddhist temple in white stone and a flag in front]]
| [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]]
| 1988
| 450; iv, vi (සංස්කෘතික)
| මහනුවර නගරයේ පිහිටා ඇති පූජනීය ස්ථානයක් වන දළදා මාලිගා‍වේ බුදුන් වහන්‍‍සේගේ දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත. රාජ්‍ය ‍දේශපාලන වැදගත් සංකේතයක් වන දන්ත ධාතූන් වහන්සේගේ හිමිකරු ර‍ටෙහි පාලකයා බව සැලකෙන මතයක් පුරාණ කාල‍යේ සිටම පවති. වර්ෂ 1592 සිට 1815 දක්වා කාල සීමාවෙහි දී ලංකාවේ අගනුවර ලෙස මහනුවර පැවති අතර දළදා මාලිගාව නිසාවෙන් මහනුවර නගරය එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කරනු ලැබීය. වසරකට වරක් ආගමික වතාවත් පැවැත්වී‍මේ අවස්ථාව අස්ගිරි මල්වතු ‍දෙපාර්ශවය අතර හුවමාරු ‍වේ. ත්‍රස්තවාදි ප්‍රහාරයකින් හානි සිදු වුවද දැන් සම්පුර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153507|title=Sacred City of Kandy: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705171904/https://whc.unesco.org/document/153507|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/450/|title=Sacred City of Kandy|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=1 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801225441/https://whc.unesco.org/en/list/450|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]]
| [[File:20160128 Sri Lanka 4107 Sinharaja Forest Reserve sRGB (25468886730).jpg|150px|alt=Look at a rain forest from above]]
| [[Sabaragamuwa Province|සබරගමු පලාත]] සහ [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණූ පලාත]]
| 1988
| 405; ix, x (ස්වභාවික)
| ශ්‍රී  ලංකා‌වේ  ව‍න උද්‍යානයක් වන සිංහරාජ වනය, යුනෙස්කෝව මගින් ‍ජෛව ගෝලීය රක්ෂිතයක් හා ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ති‍බේ. නො ඉදුල් වැසි වනාන්තරයක් වන ‍මෙය, ළඟා වීමට ඇති අපහසු බව නිසා ම දැව කර්මාන්ත‍යේ ග්‍රහණ‍යෙන් මිදී ඇත. ‍මෙය 1889 දී ලෝක උරුමයක් ද 1978 දී ලෝක උරුමයක් ද ලෙස ද නම් කර තිබේ. නැගෙනහිර - බටහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 21 ද උතුරු- නැගෙනහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 7 පමණක් වුව ද ඉතා සරු ‍ජෛව විවිධත්වයකට සහ ආ‍වේනික වි‍ශේෂ (කෘමීන්, ශාක, උරගයන්, පක්ෂීන් සහ ක්ෂීර‍පායීන්) රැසකට ‍සෙවණ සපයයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/405/|title=Sinharaja Forest Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802042303/https://whc.unesco.org/en/list/405|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ගාලු කොටුව|පැරණි ගාලු නගරය සහ එහි බලකොටු]]
|[[File:Galle Fort.jpg|150px|alt=Aerial photo of Galle fort]]
|[[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පලාත]]
| 1988
| 451; iv (සංස්කෘතික)
| ගාල්ල, ශ්‍රී  ලංකා‌වේ නිරිතදිග ‍වෙරළ තීර‍යේ ‍කොළඹ සිට කි.මි. 119 දුරින් පිහිටි නගරයකි. පෘතුගීසීන් පැමිණීමට ‍පෙර 16 වන සියව‍සේ දී ධීවර වරායක් ලෙස පැවති මෙය එවකට ගිම්මතිත්ත ‍ලෙස හදුන්වා ඇත. (ඉබන්බතුතා ක්වලි (Qali) ලෙස හදුන්වා ති‍බේ.) 18 වන සියව‍සේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයින් කොළඹ ප්‍රධාන වරාය ‍ලෙස සැලකීමට ‍පෙර ගාල්ල එහි දියුණු‍වේ උපරිමයට එළඹ තිබිණ. 2004.12.26 දින ඇති වු සුනාමි උවදුරින් නගරයට හානි සිදු වූ අතර දහස් ගනණක් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153511|title=Old Town of Galle and its Fortifications: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705121023/https://whc.unesco.org/document/153511|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/451/|title=Old Town of Galle and its Fortifications|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802020044/https://whc.unesco.org/en/list/451|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] 
| [[File:Dambulla-buddhastupa.jpg|150px|alt=Stupa with sitting Buddhas around it in a cave with painted walls]]
| [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]]
| 1991
| 561; i, iv (සංස්කෘතික)
| දඹුලු ‍ලෙන් විහාරය (රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහාරය) රට මැද භාගයට වන්නට පිහිටි, ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ඇති ස්ථානයකි.  ‍කොළඹින් කි.මි. 148 නැ‍ගෙනහිරින්ද මහනුවරින් කි.මි. 72 උතුරින්ද පිහිටා ඇති ‍මෙය ඉතා ‍හොදින් සුරැකිව ඇති විහාර සංකීර්ණයකි. තැනිතලාවෙන් මි.160 උසින් පිහිටි පර්වතයක, 80 ට අධික ‍ලෙන් සංඛ්‍යාවක් පවතින අතර ‍ලෙන් පහක් ආශ්‍රිතව විහාර අංගනය පිහිටා ඇත. බුද්ධ චරිතයට අදාළ ස්තූප සහ බිතු සිතුවම් නිසා ‍මෙම විහාරය ලෝක ප්‍රසිද්ධියට පත් වී ඇත. බුද්ධ ස්තූප 153, සිංහල රජුන්ගේ ප්‍රතිමා 3 සහ දැව ප්‍රතිමා 4 ක් වර්ග මි. 2100 ප්‍ර‍දේශයක පිහිටා ති‍බේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/561|title=Rangiri Dambulla Cave Temple|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001422/http://whc.unesco.org/en/list/561|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්]] 
| [[File:Sri Pada 02.jpg|150px|alt=A mountain from far]]
| [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]] සහ [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව පලාත]]
| 2010
| 1203; ix, x (ස්වභාවික)
| ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම් ලෝක උරුම දේපළ කොටස් තුනකින් සමන්විත වේ: [[Peak Wilderness Protected Area|කඳු මුදුන වන සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය]], [[Horton Plains National Park|හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය]] සහ [[Knuckles Conservation Forest|නකල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]]. මෙම කඳුකර වනාන්තර අසාමාන්‍ය පරාසයක ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ සඳහා වාසස්ථාන සපයන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය සඳහා විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. ශ්‍රී ලංකා දිවියා, බටහිර දම් පැහැති මුහුණැති කොළ වඳුරා සහ හෝර්ටන් තැන්න සිහින් ලෝරිස් වැනි තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂද මෙහි දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1203|title=Central Highlands of Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1203|title=Central Highlands of Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001427/http://whc.unesco.org/en/list/1203|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

=== තාවකාලික ලැයිස්තුව ===
ලෝක උරුම ලැයිස්තුවේ ලියා ඇති ස්ථාන වලට අමතරව, සාමාජික රටවලට නම් කිරීම සඳහා සලකා බැලිය හැකි තාවකාලික ස්ථාන ලැයිස්තුවක් පවත්වා ගත හැකිය. ලෝක උරුම ලැයිස්තුව සඳහා නාමයෝජනා පිළිගනු ලබන්නේ එම ස්ථානය කලින් තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ලැයිස්තුගත කර ඇත්නම් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;වර්තමානය වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ අඩවි හයක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; 

|+ {{sronly|Tentative sites }}
! style=&quot;width:100px;&quot; scope=&quot;col&quot; | අඩවිය
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot; | පිංතූරය
! style=&quot;width:80px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]])
! style=&quot;width:50px;&quot; scope=&quot;col&quot; | වර්ශය
! style=&quot;width:60px;&quot; scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot;| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}}
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;| විස්තරය
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] 
| 
| [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]]
| 2006
| ii, v (සංස්කෘතික)
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ශ්‍රී ලංකාවේ මහවැලි ගඟ දිගේ සේරුවිල සිට ශ්‍රී පාදය පුරාණ වන්දනා මාර්ගය
| [[File:Adam's Peak - January 2020.jpg|150px|alt=A conical mountain]]
| අඩවි කිහිපයක්
| 2010
| ii, iii, vi (සංස්කෘතික)
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225958/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය|රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ පිහිටි පුරාණ ආරියකර විහාරය]]
| [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|150px|alt=Temple ruins with several pillars standing]]
| [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]]
| 2020
| i, iii, iv (සංස්කෘතික)
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)]]
| [[File:A resting place in Ritigala.jpg|150x150px|alt=A resting place in the Ritigala monastery]]
| [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]], [[North Western Province, Sri Lanka|වයඹ]]
| 2024
| iii, iv, v (සංස්කෘතික)
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 June 2024 |title=Buddhist Meditation Monasteries of Ancient Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6774/ |access-date=30 June 2024 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ශ්‍රී ලංකාවේ තේ සංස්කෘතික භූ දර්ශනය]]
| [[File:Tea plantation Haputale.jpg|150px|alt=Tea plantation (Dambatenne estates) at about 1800&amp;nbsp;m above sea level in Haputale, Hill Country]]
| [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]], [[Uva Province, Sri Lanka|ඌව]]
| 2025
| iv, v, vi(සංස්කෘතික)
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Sri Lanka’s Tea Cultural Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6888/|access-date=09 October 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[රිටිගල ස්වාභාවික දැඩි රක්‍ෂිතය|රිටිගල දැඩි ස්වභාව රක්ෂිතය]] 
| [[File:Pathway to Ritigala Monastery -SriLanka.png|center|150px]]
| [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]]
| 2026
| xii,ix,x(ස්වභාවික)
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 March 2026 |title=Ritigala Strike Nature Reserve|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7008/|access-date= 15 June 2026 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;
|}

==මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත ==
යුනෙස්කෝවේ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන (Man and the Biosphere Programme – MAB) යනු මිනිසා සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය තිරසාර ලෙස පවත්වාගෙන යාම අරමුණු කරගත් ජාත්‍යන්තර වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති, ජෛව විවිධත්වය සහ ස්වාභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීමත්, ඒ සමඟ ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමත් සඳහා ජෛවගෝල රක්ෂිත (Biosphere Reserves) නම් ප්‍රදේශ හඳුනාගෙන නම් කරනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකාවේ දැනට ජෛවගෝල රක්ෂිත ස්ථාන 4 ක් පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=What are biosphere reserves?
 |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about
 |website=UNESCO
 |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිත}}
! style=&quot;width:180px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ජෛවගෝල රක්ෂිතය
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot; | පිංතූරය
! style=&quot;width:120px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ස්ථානය
! style=&quot;width:70px;&quot; scope=&quot;col&quot; | නම් කළ වර්ෂය
! style=&quot;width:100px;&quot; scope=&quot;col&quot; | වර්ග ප්‍රමාණය
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | විස්තරය

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[හුරුලු වන රක්ෂිතය|හුරුලු ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
|
[[File:Hurulu Eco Park 03.JPG|150px|Hurulu_Eco_Park_03]]
| [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද පළාත]]
| 1977
| 69,641 හෙක්ටයාර්
| ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපයට අයත් සදාහරිත වනාන්තර පරිසර පද්ධතියක් වන මෙය අලි ඇතුළු විවිධ වනජීවීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Hurulu
 |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme
 |url=https://www.unesco.org/en/mab/list
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
| [[File:20160128 Sri Lanka 4132 Sinharaja Forest Preserve sRGB (25674474901).jpg|150px|alt=Sinharaja rainforest]]
| [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව]], [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු]]
| 1978
| 29,830 හෙක්ටයාර්
| ශ්‍රී ලංකාවේ පහතරට තෙත් කලාපයේ ඉතිරිව ඇති විශාලතම අඛණ්ඩ සදාහරිත වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශය වන මෙය ශාක හා සත්ව විශේෂවල ඉහළ ආවේණිකත්වය හේතුවෙන් විශේෂ සංරක්ෂණ වැදගත්කමක් දරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Sinharaja
 |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme
 |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[කන්නෙලිය වන රක්ෂිතය|කන්නෙලිය–දෙදියගල–නාකියාදෙනිය ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
| 
[[File:Raining in kanneliya forest.jpg|150px|Raining_in_kanneliya_forest]]
| [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]]
| 2004
| 25,393 හෙක්ටයාර්
| කන්නෙලිය, දෙදියගල සහ නකියාදෙනිය යන එකිනෙකට සම්බන්ධ වනාන්තර ප්‍රදේශවලින් සමන්විත මෙම ජෛවගෝල රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු තෙත් කලාපයේ වැදගත් ජෛව විවිධත්ව හා ආවේණික විශේෂ සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Kanneliya-Dediyagala-Nakiyadeniya
 |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme
 |url=https://www.unesco.org/en/mab/kanneliya-dediyagala-nakiyadeniya
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[බූන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය|බූන්දල ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
| [[File:Three Elephants.jpg|150px|Three_Elephants]]
| [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]]
| 2005
| 18,242 හෙක්ටයාර්
| ශ්‍රී ලංකාවේ එකම වෙරළබඩ ජෛවගෝල රක්ෂිතය වන මෙය තෙත්බිම්, කලපු, වෙරළ සහ වියළි කලාපීය වනාන්තර ඇතුළු විවිධ පරිසර පද්ධතිවලින් සමන්විත වන අතර, සංක්‍රමණික හා දේශීය පක්ෂීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Bundala
 |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme
 |url=https://www.unesco.org/en/mab/bundala
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== ලෝක මතක උරුම ==

'''යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක වැඩසටහන''' ({{lang-en|Memory of the World Programme}}) යනු ලෝකයේ වැදගත් '''ලේඛනමය උරුම''' සංරක්ෂණය කිරීම, ඒවාට ප්‍රවේශය පුළුල් කිරීම සහ ඒවායේ වැදගත්කම පිළිබඳ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි කිරීම අරමුණු කරගත් යුනෙස්කෝ වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන 1992 දී ආරම්භ කරන ලද අතර, ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් සහිත ලේඛනමය උරුමයන් '''යුනෙස්කෝ ලෝක මතක ලේඛනය''' වෙත ඇතුළත් කරනු ලැබේ.2025 වන විට ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ ලේඛනමය උරුමයන් පහක් යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Memory of the World: About the programme
 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/about
 |website=UNESCO
 |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
 |access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම}}
! style=&quot;width:220px;&quot; scope=&quot;col&quot; | උරුමය
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot; | පිංතූරය
! style=&quot;width:80px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය
! style=&quot;width:180px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ඉදිරිපත් කළ රට/රටවල්
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | විස්තරය

|-
! scope=&quot;row&quot; | ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගමේ ලේඛන
| 
[[File:Dutch Coat of Arms Galle.jpg|150px|Dutch_Coat_of_Arms_Galle]]
| 2003
| ඉන්දියාව, ඉන්දුනීසියාව, නෙදර්ලන්තය, දකුණු අප්‍රිකාව සහ ශ්‍රී ලංකාව
| ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගම (VOC) සම්බන්ධ ලේඛනාගාර එකතුවකි. එය ආසියාව හා අනෙකුත් ප්‍රදේශවල යටත්විජිත සහ වෙළඳ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ලේඛනමය උරුමයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Archives of the Dutch East India Company
|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ලේඛන
| [[File:2004 Indian Ocean earthquake - affected countries.png|150px|2004_Indian_Ocean_earthquake_-_affected_countries]]
| 2017
| ඉන්දුනීසියාව සහ ශ්‍රී ලංකාව
| 2004 ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ව්‍යසනය හා ඊට අදාළ සිදුවීම්, ප්‍රතිචාර සහ බලපෑම් සම්බන්ධ ලේඛනමය ද්‍රව්‍ය එකතුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=The Indian Ocean Tsunami Archives
|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[මහාවංසය|මහාවංසය]]
|[[File:Palm-leaf manuscript of Atthakatha.jpg|150px|alt=ශ්‍රී ලංකාවේ පුස්කොළ අත්පිටපතක්]]
| 2023
| ශ්‍රී ලංකාව
| ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 1815 දක්වා කාලය ආවරණය කරන වැදගත් ඓතිහාසික වංශකථාවකි. එය දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය සහ බුද්ධාගම පිළිබඳ වැදගත් ලේඛනමය මූලාශ්‍රයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Mahavamsa, the Great Chronicle of Sri Lanka
|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/mahavamsa-great-chronicle-sri-lanka-covering-period-6th-century-bce-1815-ce
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[පානදුරාවාදය|1873 පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන]]
|[[File:Venerable Migettuwatte Gunananda Thera (1823-1890).jpg|100px|center|alt=පානදුරාවාදයට සහභාගී වූ මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමි]]
&lt;br&gt;
[[File:Ola Scriptures And Art Works Of Venerable Migettuwatte Gunananda Thera.jpg|150px|center|alt=මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමියන්ට අදාළ පුස්කොළ ලේඛන]]
| 2025
| ශ්‍රී ලංකාව
| 1873 දී පැවැත්වුණු පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන හතරක එකතුවකි. බෞද්ධ හා ක්‍රිස්තියානි නායකයන් අතර පැවති ආගමික සංවාදය සහ ඊට අදාළ ලිපි හුවමාරු මෙම ලේඛනවලට ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Documents Connected with the Pānadurā Vādaya (The Great Debate of Panadura) in 1873
|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]]
| [[File:Gall Trilingual Inscription.jpg|150px|alt=ගාල්ල ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]]
| 2025
|  චීනය සහ ශ්‍රී ලංකාව
| චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂාවලින් සමන්විත ඓතිහාසික සෙල්ලිපියකි. එය සෙල්ලිපිය පිහිටවූ තැනැත්තන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදය වෙත සිදු කල පූජාවන් මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඇතුළු ආසියානු කලාපය අතර පැවති ඓතිහාසික සම්බන්ධතා පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියකි.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya)
|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ==

ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය යනු පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වන සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා, රංග කලාවන්, ශිල්පීය සම්ප්‍රදායන් සහ සංස්කෘතික භාවිතයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. UNESCO හි [[මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුව|මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට]] ශ්‍රී ලංකාවට අදාළ අංග තුනක් ඇතුළත් කර ඇත. ඒවා නම් 2018 දී ඇතුළත් කළ රූකඩ නාට්‍ය, 2021 දී ඇතුළත් කළ දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය සහ 2025 දී ඇතුළත් කළ කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීමේ පාරම්පරික තාක්ෂණයයි.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Sri Lanka – Intangible Cultural Heritage
|url=https://ich.unesco.org/en/state/sri-lanka-LK
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය}}
! style=&quot;width:220px;&quot; scope=&quot;col&quot; | උරුමය
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot; | පිංතූරය
! style=&quot;width:80px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය
! style=&quot;width:180px;&quot; scope=&quot;col&quot; | ඉදිරිපත් කළ රට
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | විස්තරය

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[රූකඩ නාට්‍ය]]
| [[File:AmbalangodaImMuseum.jpg|150px|Ambalangoda traditional puppets]]
| 2018
| ශ්‍රී ලංකාව
| ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික නූල් රූකඩ නාට්‍ය කලාවකි. මෙය විනෝදාස්වාදය සමඟ සමාජීය හා සංස්කෘතික පණිවිඩ සම්ප්‍රේෂණය කරන අතර, විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පැවත එන කලා සම්ප්‍රදායකි. 2018 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Rūkada Nātya, traditional string puppet drama in Sri Lanka
|url=https://ich.unesco.org/en/RL/rukada-natya-traditional-string-puppet-drama-in-sri-lanka-01370
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[දුම්බර රටා කලාල]]
| [[File:Dumbara Rata.jpg|150px|Traditional Dumbara Rata Kalala]]
| 2021
| ශ්‍රී ලංකාව
| දුම්බර ප්‍රදේශයේ සාම්ප්‍රදායිකව නිපදවන අතින් වියන ලද කලාල වර්ගයකි. ස්වභාවික ශාක තන්තු සහ පාරම්පරික වියන ක්‍රම භාවිතයෙන් නිර්මාණය කරන මෙම කලාලවල සංකීර්ණ රටා සහ සාම්ප්‍රදායික මෝස්තර දැකිය හැක. දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය 2021 දී UNESCO නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Traditional craftsmanship of making Dumbara Ratā Kalāla
|url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-craftsmanship-of-making-dumbara-rat-kal-la-01543
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Dumbara Weaving: Sri Lankan Art, Skill &amp; Village Life
|url=https://khiri.com/dumbara-weaving/
|publisher=Khiri Travel
|date=22 June 2023
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

|-
! scope=&quot;row&quot; | [[කිතුල් මැදීම|කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීම]]
| 
[[File:Kithul treacle.jpg|75px|center|Kithul_treacle]]&lt;br&gt;[[File:Life in the jungle.jpg|150px|Kithul tapping in Sri Lanka]]
| 2025
| ශ්‍රී ලංකාව
| කිතුල් ගසෙන් පැණි රස යුෂ ලබාගැනීම සඳහා පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වූ සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා සහ තාක්ෂණික ක්‍රමවේදයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. කිතුල් ගසට නැගීම, මල් දඬු සකස් කිරීම සහ යුෂ එකතු කිරීම වැනි ක්‍රියා මෙයට ඇතුළත් වේ. 2025 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Kithul Madeema/Kithul Kapeema, an ancient indigenous technology for tapping Kithul in Sri Lanka
|url=https://ich.unesco.org/en/RL/kithul-madeema-kithul-kapeema-an-ancient-indigenous-technology-for-tapping-kithul-in-sri-lanka-02318
|publisher=UNESCO
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

==මේ අඩවියත් බලන්න==
*[[ශ්‍රී ලංකා‍වේ ‍ලෝක උරුමයන්]]
*[[ශ්‍රී ලංකාව]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://whc.unesco.org/en/list යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුව] &amp;mdash; නිල වෙබ් අඩවිය
*[http://terre.sans.frontiere.free.fr/page_a_voir_a_faire/top_100.htm ලොව ලස්සනම ස්ථාන 100 - 95 - සීගිරිය]
*[http://www.go2srilanka.com/destinations.html ගමනාන්ත - ශ්‍රී ලංකාව - ආකර්ෂණීය ස්ථාන] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106000919/http://www.go2srilanka.com/destinations.html |date=2007-11-06 }}
*[http://www.imagesofceylon.com ග්‍රී ලාංකීය ඉතිහාසයේ පින්තූර ]

{{Sri Lanka topics}}
{{World Heritage Sites in Sri Lanka}}
{{Lists of World Heritage Sites in Asia}}

[[Category:Lists of World Heritage Sites|Sri Lanka]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ලෝක උරුම අඩවි| ]]
[[Category:Lists of tourist attractions in Sri Lanka|World Heritage Sites]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටි ලෝක උරුම ]]</text>
      <sha1>q8b6675eoxsed2jccx302abud1diloy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5025</id>
    <revision>
      <id>801256</id>
      <parentid>772880</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12432" sha1="aretqcrcq6mgm6e5am2tya6l1dbclkb" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රක්ෂිත සරිය
| name = මහඑළිය (හෝටන් තැන්න)
| iucn_category = II
| photo = SL Horton Plains NP asv2020-01 img16.jpg
| photo_caption = [[ලෝකාන්තය]]
| image_alt = Forest covered hills with more highland in the misty background
| map = Sri Lanka
| map_caption = මහඑළිය
| locator_x = 135
| locator_y = 300
| location = [[Central Province, Sri Lanka|Central province]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| nearest_city = [[නුවරඑළිය]]
| lat_d = 6
| lat_m = 48
| lat_s = 
| lat_NS = N
| long_d = 80
| long_m = 48
| long_s = 
| long_EW = E
| area = {{convert|3160|ha|mi2}}
| established = 1969
| visitation_num = 
| visitation_year = 
| governing_body = [[වන ජීවී සංරක්‍ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව]]
| world_heritage_site = in tentative list 2006
}}

'''හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය ([https://visit-hortonplains.lk/ Horton Plains])'''  ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටා ඇති '''මහ එළිය''' ප්‍රදේශය පාදක [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උද්‍යාන|ජාතික උද්‍යානයකි]]. මෙය ජෛව විවිධත්වයෙන් මෙන්ම පුරා විද්‍යාත්මක වටිනා කම අතින් ද විශේෂ ජාතික වනෝද්‍යානයකි. ල

== හෝටන් තැන්නේ පිහිටීම ==

ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපයේ පිහිටි එකම ජාතික වනෝද්‍යානය වන හෝටන් තැන්න මහ එළිය නමින් මුලින්ම  හඳුන්වා ඇති අතර මෙය ලංකාවේ පිහිටි උසම තැනි තලා භුමිය යි. මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 1200-2300 පමණ උසින් මධ්‍යම කදුකරයේ පිහිටා ඇත. එසේම නොයෙක් විද්වතුන් ‍මෙය විවිධාකාරයෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. එල්.සී කුක් (1930)නිරක්‍ෂිය වනාන්තර හා පහත් තණ බිම් කාණ්ඩයට ද, චැමිපියන් (1936) කදුකර වනාන්තර ලෙසට ද, චැප්ටන් (1947) නිවර්තන සදා හරිත වනාන්තර ලෙසට ද හදුන්වා ඇත.

== පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම ==

මහ එළිය නම් වූ මෙම ප්‍රදේශයට මුලින්ම ගමන්කල බටහිර ජාතිකයින් වන්නේ 1920 දශකයේ දී සංචාරය කල ඉංග්‍රීසි ජාතික කපිතාන් විළියම් පිෂර් ,කර්නල් ඇල්බට් වොටිසන් යන දෙදෙනාවේ. එහෙත් මෙයට හෝර්ටන්තැන්න යන නාමය ලැබී ඇත්තේ ශ්‍රීමත් හෝර්ටන් ආණ්ඩුකාරවරයාගේ සංචාරයෙන් පසුවයි. 1969 දී මෙම වනාන්තරය ස්වභාවික වනාන්තරයක් ලෙස නම් කරන ලදි. 

හෝටන් තැන්න පිළිබඳ ව කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ දෙස අවධානය යොමු කළහොත් 1992 අරබණ ලද පර්යේෂණවලදී හෝටන් තැන්නේ අතීත පාරිසරික තත්වය ,දේශගුණික තත්වය ,හා පැළෑටි වල ඉතිහාසය කෙරෙහි අවධානය යොමු කර තිබුණි.කැළණිය විශ්ව විද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි ආයතනයේ ස්වීඩනයේ ස්ටොන්හොම් විශ්ව විද්‍යාලයේ චතුර්තක භූ ගර්භ විද්‍යා ආයතනය හා උත්සලා විශ්ව විද්‍යාලයේ විද්වතුන් එකතු ව මෙම පර්යේෂණ සිදු කරන ලදි.

ජ්‍යේෂ්ඨ කථිකාචාර්ය ප්‍රේමතිලක මහතා සඳහන් කරන ආකාරයට මෙහි දී සොයා බලන ලද්දේ ලෝකයේ අවසාන ම අයිස් යුගයේ එනම් ප්ලයිස්ටොසීන යුගයේ ලංකාවේ පැවති පාරිසරික තත්වය පිළිබඳවයි. මෙහිදී අනාවරණය කර ගත් තොරතුරු අතර 

* වසර 20000 කට පමණ පෙර ලංකාවේ කඳුකර වැසි වනාන්තරවල  ස්වභාවය 
* [[මීවන]]ශාක වල තත්වය
* මිනිසා ඇසුරේ වැඩුණ ශාක
* ක්‍රි.පූ.8000 තරම් ඈත යුගයේ වගා කටයුතු

ආදිය පිළිබඳව ලත් තොරතුරු ලක් ඉතිහාසයට වැදගත්ය. මෙහි දක්නට ලැබෙන යෝධ මී වන හා [[මහ රත් මල]] ඉතා ඈත අතීතයේ සිටම පැවති ඒ වාය. 

එමෙන්ම මීට වසර 9000 කට පමණ පෙර පරිසර උශ්නත්නය ඉහළ යාම නිසා වර්ෂාපතනය අධික වී විවිධ ස්ථානවල ඇති වූ ජලාශ හෝටන් තැන්නේ ද ඇති වූ බව සොයා ගැනුණී.මෙහි මධ්‍ය ශිලා යුගයේ ([[Mesolithc Man]])මානවයා වාසය කළ බවත් ඔවුන් කෘෂිකාර්මික යුගයට පරිවර්තනය වූ බවත් මේ ආශ්‍රිතව කෙරුණ පර්යේෂණ වලින් සොයා ගෙන ඇත.එසේ ම හෝටන් තැන්න ‍‍ඓතිහාසික වශයෙන් ද ඉතා වැදගත් වූවකි.

== ජෛව විවිධත්වය ==

1992 දී සිදුකරණ ලද පර්යේෂණවලට අනුව මෙහි ශාක විශේෂ 101 ක් පමණ ඇත. ඉන් 49 ක්ම ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේනික ඒ වාය. බහුතරයක් හෝටන් තැන්නට පමණක් ආවේනික ඒවා වීම විශේෂ වුවකි. ඇතැමුන් මෙහි පොදු ශාකය ලෙස වල් කදුරු  ([[innamounonalifolium]]) හඳුන්වන අතර  ඇතැමුන් දඹ ([[Syzygium ravolutum]]) යැයි පවසති.
හෝටන් තැන්නේ ශාක ඝනත්වය එනම් හෙක්ටර්යාර එකක ඇති ශාක සංඛ්‍යාව 2.861 කි. මෙහි පක්ෂීන් විශේෂ 98 ක් ද ක්ෂීරපායින් විශේෂ 14 ක්,උභය ජීවීන් විශේෂ 16-20 ක් පමණ ද, සමනල විශේෂ 40 ක් ද දැනට හඳුනාගෙන ඇත. විශේෂයෙන්ම ගෝන රංචුව.

'''මෙහි දක්නට ලැබෙන පක්ෂීන් අතර'''

&lt;gallery&gt;
ගොනුව:Yellw-eared.jpg|Yellw eared
ගොනුව:Sri-Lanka-Myna.jpg|Sri Lanka Myna
ගොනුව:SriLankaWoodPigeonweb1e.jpg|Wood Pigeoweble
ගොනුව:Layard'sparakeet.jpg|Layard Sparakeet
ගොනුව:Great Knot,.jpg|Great Knot
ගොනුව:White-throated Kingfisher.jpg|Throated Kingfisher
ගොනුව:Srilanka Swallow.jpg|Sri LankaSwallow
ගොනුව:Brid.jpg
&lt;/gallery&gt;


'''මෙහි වෙසෙන තවත් ජීවීන් කහිප දෙනෙක්'''
&lt;gallery&gt;
ගොනුව:Snak.jpg
ගොනුව:Sloth bears.jpg
ගොනුව:Leopard mike.jpg
&lt;/gallery&gt;


[[ගොනුව:Hortan_Plains.jpg|thumb|right|300px]]

මෙහි වනාන්තරය දෙස අවධානය යොමු කළ හොත් එම වනාන්තර කුරු වනාන්තර වල ස්වභාවය දරයි. එය එසේ වී ඇත්තේ එම ප්‍රදේශයේ ඇති දැඩි සුළඟට ඔරොත්තු දිය හැකි වන පරිදිය.විශේෂයෙන් ජූනී මාසය වන විට පැයට කිලෝ මීටර 31 ක පමණ වේගයෙන් සුළඟ හමන බව පැවසේ.මෙහි ශාක සාමාන්‍යයෙන් මීටර 12-15 ක් පමණ උසට වැඩෙන අතර ගස් මුදුන කුඩයක හැඩයන් ගනු ලබයි. 

හෝර්ටන් තැන්නේ ශාක ප්‍රජාව පිළිබඳ ව අවධානය යොමු කළ හොත් එහි භාර කාර ඒ.එච්. සුමනසේන මහතා මෙහි ශාක ප්‍රජාව ප්‍රධාන පරිසර පද්ධති හතරකට ගොනු කරයි. එනම් 

* විශේෂ අනන්‍ය වූ වනාන්තර

* සදාහරිත මිශ්‍ර වනාන්තර

* තෙත් පහත තෘණ භූමි හා වගුරු බිම්

* ගංගා ධර ජලඦ පරිසර පද්ධති

මෙසේ ඉහත සඳහන් ආකාරයට පුරාවිද්‍යාත්මක මෙන්ම ජෛව විවිධත්වයෙන් ද ඉතා පොහොසත් වූ සොබා දහමේ අපුර්ව දායාදයක් මෙන් ම ලෝක උරුමයක් ද වන හෝටන් තැන්න රැක ගැනීම පරිසර හිතකාමී අප කාගේත් වග කීමක් ‍මෙන්ම යුතුකමක් ද වන්නේය.


* '''හෝටන් තැන්නේ සොඳුරු දසුන් කිහිපයක්'''*
&lt;gallery&gt;
ගොනුව:Hortonplace.jpg|මහ රත් මල
ගොනුව:Horton.jpg
ගොනුව:Srilanka horton .jpg
ගොනුව:LittleRiver.jpg
ගොනුව:Waterfallinhortanplains.jpg
ගොනුව:Horton3.jpg
ගොනුව:Hortan-plance.jpg
ගොනුව:Hortan Plains 1.jpg
&lt;/gallery&gt;

== අඩවියෙන් බැහැර පිටු ==

* [http://nature.alawathugoda.com/horton.htm හෝර්ටන් තැන්න] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707103440/http://nature.alawathugoda.com/horton.htm |date=2011-07-07 }}
* [http://www.tourslanka.com/Nuwara_Eliya.htm Horton Plains]{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.info.lk/srilanka/srilankabirds/hortonplains.htm Sri Lanka birds/Horton Plains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013103239/http://info.lk/srilanka/srilankabirds/hortonplains.htm |date=2007-10-13 }}
* [https://merkabaholidays.com/activities.php සංචාරකයන් අතර  ජනප්‍රිය ස්ථාන] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123102006/https://merkabaholidays.com/activities.php |date=2019-11-23 }}

== ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ ==
සරත් විජේසූරිය,පුරා විද්‍යාව

මිහිමඩල සඟරාව


{{ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උද්‍යාන}}

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උද්‍යාන]]</text>
      <sha1>aretqcrcq6mgm6e5am2tya6l1dbclkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>තර්ස්ටන් විද්‍යාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5689</id>
    <revision>
      <id>801333</id>
      <parentid>800575</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T09:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54797-48</username>
        <id>81522</id>
      </contributor>
      <origin>801333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12700" sha1="3xdt0uhobih9k8szgpmnbbsi3ywxrsc" xml:space="preserve">{{Multiple issues|{{More citations needed|date=October 2024}}
{{Copy edit|date=October 2024}}
{{දියුණු කරන්න}}}}
[[ගොනුව:Thurstan College.jpg|thumb|තර්ස්ටන් විද්‍යාලය - කොළඹ 07]]
{{Infobox School
 | name                    = තර්ස්ටන් විද්‍යාලය
 | image                   = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Thurstan_College.jpg
 | motto                   = තමෙසො මා ජ්‍යෙතීර්ගමය&lt;br&gt;
(අදුරෙන් මා ආලෝකයට රැගෙන යන්න'')
 | city                    = [[කොළඹ 07]]
 | country                 = [[ශ්‍රී ලංකා]] {{flagicon|Sri Lanka}}
 | type                    = [[Public school (UK)|Public]]
 | established             = [[1950]]
College Day   -   11th January
 | founder                 = E.A නුගවෙල මහාතා
 | principal               = ප්‍රමුදිත වික්‍රමසිංහ
 | gender                  = [[පිරිමි]]
 | colours                 = නිල්,රන් හා රතු
{{color box|#1434A4}}{{color box|gold}}{{color box|#D10000}}
 | website                 = [http://www.thurstancollege.net/ www.thurstancollege.net]
}}
ක්‍රි.ව. 1950 දී ආරම්භ කරන ලද '''තර්ස්ටන් විද්‍යාලය''' කොළඹ නගරය තුළ පිහිටි ප්‍රධාන පෙලේ ජාතික පාසලකි. මෙහි සිසුන් 5000 කට වැඩි පිරිසක් ඉගෙනුම ලබයි.

==පිහිටීම==
'''කුරැදුවත්තේ''' ( කොළඹ07 ) එක් ‍පසෙකින් කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයටත්, අනෙක් පසින් කොළඹ රාජකීය විද්‍යාලයටත් මායිම්ව ශාස්ත්‍රීය කලාපයක් තුළ පිහිටා ඇත. 

==පාලනය==

මෙම අධ්‍යනායතනය, අධ්‍යාපන අමාත්‍යංශය යටතේ මෙහෙයවනු ලබන අතර පරිපාලනය විදුහල්පති විසින් සිදුවේ. විදුහල්පතිවර‍යාගේ පරිපාලන සහය සඳහා උප විදුහල්පතිවරයෙක් දායකත්වය සපයනු ලබන අතර. පාසල මූලික වශයෙන් ප්‍රාථමික අංශය, කනිෂ්ට අංශය සහ ජ්‍යේෂ්ඨ අංශය ලෙසින් අධ්‍යයන අංශ තුනකට බෙදා ඇත. ඒ ඒ අධ්‍යයන අංශ සඳහා නියෝජ්‍ය විදුහල්පතිවරුන් පත් කර ඇත.

==විදුහල්පතිවරුන්==

ඩී.ඊ.එ. ෂොක්මන් මහතා: 1950.01.11-1955.12.31

එම්.ඩී. ගුණවර්ධන මහතා: 1956.01.01-1967.01.17

පී.එම්. ජයතිලක මහතා: 1967.02.01-1969.10.09

එස්. පණ්ඩිතසේකර මහතා: 1970.03.16-1974.04.30

ඒ.කේ. විද්‍යාසේකර මහතා: 1974.05.02-1978.01.20

පී.එස්. ගුණසේකර මහතා: 1978.01.24-1987.12.31

එච්.ඩී.එච්. පෙරේරා මහතා:1988.01.01-1992.10.20

එච්.ඩී.එම්.පී වීරතුංග මහතා:1992-2006

යයි.ඒ.එන්.ඩී යාපා මහතා:2006-2013

==නිවාස==

* සැන්ඩිමන්

* මැක්රේ

* ඩෙනම්

* රොබිසන්

==පහසුකම්==
අංග සම්පූර්ණ පිහිනුම්තටාකාංගනයක්,අංග සම්පූර්ණ ක්‍රීඩාංගන 02,අංග සම්පූර්ණ රගර් ක්‍රීඩාංගනයක්,ගෘහස්ථ ක්‍රිකට් ක්‍රිීඩාංගනයක්,අංග සම්පූර්ණ ටෙනිස් පිටියක්,අංග සම්පූර්ණ බාස්කට් බෝල් පිටියක්,නවීන විද්‍යාගාර,දේශන ශාලාවක්,රංග ශාලාවක් සහ නවීන පන්තිකාමර රැසක් පිහිටා ඇත.
[[ගොනුව:Thurstan College indoor cricket stadium.jpg|thumb|Indoor Cricket Stadium ]]
[[ගොනුව:TC Swmming Pool.jpg|thumb|Swimming pool ]]

==ක්‍රීඩා සංගම් ==

=== ක්‍රිකට් ===
තර්ස්ටන් වයස අවුරුදු 16න් පහළ ක්‍රිකට් කණ්ඩායම පිහිටුවන ලද්දේ 1953දීය. තර්ස්ටන් පාසල් ක්‍රිකට් වාරය ආරම්භයේදී බිග් මැච් හෝ බැට්ල් ඔෆ් ද බ්‍රදර්ස් ලෙසින් හැඳින්වෙන වාර්ෂික ක්‍රිකට් හමුවකදී [[ඉසිපතන විදුහල|ඉසිපතන විද්‍යාලයට]] එරෙහිව ක්‍රීඩා කරයි. තරඟය 1963 සිට&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nation.lk/edition/sport-online/item/38800-isipathana-and-thurstan-play-out-big-match-draw.html|title=Isipathana and Thurstan play out big match draw|date=1 March 2015|newspaper=[[The Nation (Sri Lanka)|The Nation]]|access-date=12 June 2017|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103910/http://www.nation.lk/edition/sport-online/item/38800-isipathana-and-thurstan-play-out-big-match-draw.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; පවත්වා ඇති අතර ක්‍රීඩා කළ තරඟ 63 න් 50 ක් ජය පරාජයෙන් තොරව අවසන් වී ඇත. තර්ස්ටන් විද්‍යාලය 8 වතාවක් සහ ඉසිපතන විද්‍යාලය 4 වතාවක් ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=54th Battle of the Brothers: Charana and Navod rescue Thurstan |url=https://archives1.dailynews.lk/2017/02/25/sports/108710/54th-battle-brothers-charana-and-navod-rescue-thurstan?page=1 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007095719/https://archives1.dailynews.lk/2017/02/25/sports/108710/54th-battle-brothers-charana-and-navod-rescue-thurstan?page=1 }}&lt;/ref&gt;

==== සහෝදරයන්ගේ මහා ක්‍රිකට් තරගය ====
අඩ සියවසකටත් වඩා වැඩි කාලයක් මුලුල්ලේ වසරක් පසා '''බ්ලැක්හැම් විජේවර්ධන කුසලානය''' උදෙසා තර්ස්ටන් - ඉසිපතන මහා ක්‍රිකට් තරගාවලිය පවත්වනු ලබේ .එදා සිට මේ දක්වා ශ්‍රී ලංකාව තුල බාලක පාසල් ද්විත්වයක් අතර පවත්වන ලබන සාමකාමීම ක්‍රිකට් තරගාවලියයි.
මීට සමගාමීව එක් දින ක්‍රිකට් තරගාට
වලිය,විවාද තරග,බැඩ්මින්ටන් තරගාවලි,අාදි ශිෂ්‍ය ක්‍රිකට් තරඟ,රථ පෙලපාලි,පා පැදි පෙලපාලි පවත්වනු

=== රග්බි ===
තර්ස්ටන් රග්බි ක්‍රීඩාවට පිවිසි දෙවන රජයේ පාසල වන අතර එහි රග්බි සංගම් කණ්ඩායම 1957 දී පිහිටුවන ලදී. ඉසිපතන විද්‍යාලයේ සාම්ප්‍රදායික ප්‍රතිවාදීන් සමඟ ක්‍රීඩා කරන 'අබ්දුල් ජබාර් කුසලානයට' අමතරව, 'දියනේෂ් රාජරත්නම් අනුස්මරණ කුසලානය සඳහා වාර්ෂික හමුවීම් තිබේ. ', 1998 දී [[වෙස්ලි විද්‍යාලය|වෙස්ලි විද්‍යාලයට]] එරෙහිව ආරම්භ වූ අතර, 2001 දී ඩී.එස්.සේනානායක විද්‍යාලය සමඟින් 'ග්‍රේෂන් ගුණවර්ධන අභියෝග කුසලානය'.

== සමිති සහ සංගම් ==

*බෞද්ධ සංගමය
*සාමාන්‍ය දැනීම සංගමය
*කෘෂිකර්ම සංගමය
*සිංහල භාෂා හා සාහිත්‍ය ඒකකය
*සිංහල කථික හා විවාද සංසඳය
*නව නිපැයුම්කරුවන්ගේ සංගමය
*චෙස් සංගමය
*මාධ්‍ය ඒකකය
*ගුවන් විදුලි සංගමය
*පරිගණක සංගමය
*තාරකා විද්‍යා සංගමය
*රසායන විද්‍යා සංගමය
*වාණිජ සංගමය
*කථික සමාජය
*ඉංග්‍රීසි නාට්‍ය සංගමය
*ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍ය සංගමය
*පරිසර සංගමය
*ගණිත සංගමය
*සංගීත කවය
*ඡායාරූප සංගමය
*ශාන්ත ජෝන් ගිලන් හමුදාව
*රතු කුරුස සංගමය
*තාරකා විද්‍යාත්මක සංගමය

==පාසල් ගීතය==
&lt;blockquote&gt;නැණ ආලෝකය දෙන විදුහල් මව

අප සුමගය සෙවනය සැමදා //

එහි අපි උගනිමු-නැණයෙන් පිබිදෙමු
  
විනයෙන් සැරසෙමු-අප මව්බිම සනහා

බස රස කැරුමට-රැස එහි වැඩුමට 

දෙස ඔසවනුවට-කැපවී හැම විට  

ලක් දිව නම් දැරු තර්ස්ටන් විදුහල  

සිසුවන් අප නිති දිරි වඩමු......// 

දිරි වඩමු......// &lt;/blockquote&gt;

* පද රචනය :දයානන්ද ගුණවර්ධන 
* සංගීතය :ලයනල් අල්ගම

=කීර්තිමත් ආදි සිසුන්=

=== මහින්ද රාජපක්ෂ මහතා ===
[[ගොනුව:Mahinda Rajapaksa 1.jpg|thumb|හිටපු ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂ මහතා ]]
ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු ජනාධිපති සහ අග්‍රාමාත්‍යවරයෙකු වන මහින්ද රාජපක්ෂ මහතා කොළඹ තර්ස්ටන් විද්‍යාලයෙන් බිහි වූ කීර්තිමත්ම ආදිශිෂ්‍යයෙකි. ඔහු 1957 වසරේදී තර්ස්ටන් විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූ අතර, 1960 දශකය මැද භාගය දක්වා එහි අධ්‍යාපනය ලැබීය. පාසල් සමයේදී මළල ක්‍රීඩා, ක්‍රිකට් සහ රග්බී වැනි ක්‍රීඩාවලට හුරුවී සිටි ඔහු, දක්ෂ වාග්පටුයකු හා විවාදකයෙකු ලෙසද පාසල තුළ කැපී පෙනුණි. පසුව ඔහු කොළඹ නීති විද්‍යාලයෙන් නීතිඥවරයෙකු ලෙස සුදුසුකම් ලබා මෙරට ප්‍රමුඛ පෙළේ දේශපාලනඥයෙක් බවට පත්විය.

==External links==
*[http://www.thurstancollege.net/ Thurstan College Official Web site]

{{coord missing|Sri Lanka}}

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]]</text>
      <sha1>3xdt0uhobih9k8szgpmnbbsi3ywxrsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5690</id>
    <revision>
      <id>801330</id>
      <parentid>779666</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T06:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54460-95</username>
        <id>81520</id>
      </contributor>
      <comment>/* පීඨ */</comment>
      <origin>801330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9166" sha1="5vlzg23igs7deyh5k68w37ollb1e86k" xml:space="preserve">{{Infobox University |
  name           = ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය |
  image          =  |
  established    = [[1978]] |
  type           = [[පොදු]] |
chancellor =  සෑම් විජේසිංහ       |
  vice_chancellor = ආචාර්ය විජිත නානායක්කාර |
  city           = [[නාවල]] |
  state          = [[නුගේගොඩ]] |
  country        = [[ශ්‍රී ලංකාව]] |
  students       = 24,697 [http://192.248.73.42/stat/datafiles/ALLPROCEN.TXT] |
  website        = http://www.ou.ac.lk/ |
}}

'''ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය''', වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි, අවශ්‍ය මූලික සුදුසුකම් සපුරා ඇති පුද්ගලයින් සඳහා උසස් අධ්‍යාපන වරම් ලබාදීම සඳහා පිහිටුවා ඇති ආයතනයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ උසස් අධ්‍යාපන ආයතන වර්ගීකරණය අනුව 2015 වර්ෂයේදී මෙම විශ්ව විද්‍යාලය මෙරට 7 වන ස්ථානය හිමිකරගෙන තිබෙන අතර, ලෝකයේ හොඳම විශ්වවිද්‍යාල වර්ගීකරණය අනුව 6353 ස්‌ථානය හිමිකරගෙන තිබෙයි. &lt;ref&gt;http://www.lankauniversity-news.com/2015/04/sri-lanka-university-ranking-2015-2016.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405151352/http://www.lankauniversity-news.com/2015/04/sri-lanka-university-ranking-2015-2016.html |date=2016-04-05 }} ශ්‍රී ලංකාවේ විශ්ව විද්‍යාල වර්ගීකරණය 2015&lt;/ref&gt;

==ආරම්භය==
අධ්‍යාපන හා උසස් අධ්‍යාපන කැබිනට් අමාත්‍යවරයා වශයෙන් ආචාර්ය [[නිශ්ශංක විජයරත්න]] මහතා  ගේ අදහසක් අනුව 1978 අංක 16 දරණ විශ්ව විද්‍යාල පනතින්  ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය 1978 දි ආරම්භය කරන ලදි.
&lt;ref&gt;[http://archives.sundayobserver.lk/2006/12/10/imp06.asp Saga of Nilame and Kumarihamy by Lakmal Welabada]. Sunday Observer (Sri Lanka), Retrieved on 10 December 2006..&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.parliament.lk/uploads/documents/hansard/PUBDOC3256_document.pdf  පාර්ලිෙම්න්තු විවාද (හැන්සාඩ්) -  ෙශෝක පකාශය: ආචාර්ය නිශ්ශංක විජයරත්න මහතා]. පාර්ලිෙම්න්තු විවාද (හැන්සාඩ්), 2011 ජුනි 10 වන සිකුරාදා.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives1.dailynews.lk/2016/01/07/features/illustrious-statesman An Illustrious Statesman by Dr. A.T. Ariyaratne]{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Daily News (Sri Lanka), Retrieved on 7 January 2016.&lt;/ref&gt;

==ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය==
ශ්‍රී ලංකාව තුල, විශ්වවිද්‍යාල හා විශ්වවිද්‍යාල ආයතන සඳහා ප්‍රතිපාදන සැපයීම, ඒවා සඳහා සිසුන් ඇතුළත් කිරීමේදී මධ්‍යගත ආයතනයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම, විශ්වවිද්‍යාල පද්ධතියේ ශාස්ත්‍රීය කටයුතු නියමිත තත්වයෙහි පවත්වාගෙන යෑම අරභයා අදාල කටයුතු සැලසුම, සම්බන්ධීකරණය හා විමර්ෂනය මෙන්ම විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය පිළිබඳ ජාතික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම ඈ කටයුතු සිදුකෙරෙනුයේ  [[විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව (ශ්‍රී ලංකාව)|විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව ]] මගිනි. එමගින් පාලනය වන ජාතික විශ්වවිද්‍යාල අතරින් සාම්ප්‍රදායික අධ්‍යාපන රටාවෙන් බැහැරව ක්‍රියාත්මක වන එකම විශ්වවිද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලයයි .මෙහි අධ්‍යාපන ක්‍රමය සැකසී ඇත්තේ මූලිකවම දුරස්ථ හා විවෘත ආකෘතිය යටතේය. වර්තමානය (2008) වන විට දිවයින පූරා පිහිටුවා ඇති අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථාන 22 ක් මූලික කොට ගනිමින් ක්‍රියාත්මක වන මෙහි ප්‍රධාන මණ්ඩපය නාවල-නුගේගොඩ පිහිටා ඇත.

==පීඨ==

1.ඉංජිනේරු තාක්ෂණ පීඨය 
&lt;div class=text&gt; කෘෂි හා වැවිලි ඉංජිනේරු, සිවිල් ඉංජිනේරු, විදුලි හා පරිඝණක ඉංජිනේරු, ගණිතය හා ඉංජිනේරු දර්ශනය, යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු, පේෂකර්ම හා ඇඟළුම් තාක්ෂණය යන දෙපාර්තමේන්තු 06 කින් සමන්විතය. &lt;/div&gt;

2.ස්වභාවික විද්‍යා පීඨය 
&lt;div class=text&gt; භෞතික විද්‍යා, ගණිත, රසායන විද්‍යා, උද්හිද විද්‍යා, සත්ව විද්‍යා, යනාදී දෙපාර්තමේන්තු වලින් සමන්විතය. &lt;/div&gt;

3.මානව ශාස්ත්‍ර හා සමාජ විද්‍යා පීඨය 

4.අධ්‍යාපන පීඨය

5. සෞඛ්‍ය විද්‍යාපීඨය

6.නීති පීඨය

7.කළමනාකරණ අධ්‍යයන පීඨය

==අංශ==

&lt;div class=text&gt;1.අධ්‍යාපන තාක්ෂණ අංශය&lt;/div&gt;  
&lt;div class=text&gt;2.ප්‍රාදේශීය අධ්‍යාපන සේවා අංශය&lt;/div&gt; 
&lt;div class=text&gt;3.තොරතුරුතාක්ෂණ අංශය &lt;/div&gt; 
&lt;div class=text&gt;4.පර්යේෂණ අංශය&lt;/div&gt; 

==ශිෂ්‍ය සංගමය==

විශ්ව විද්‍යාලයීය ශිෂ්‍ය සංගමය පීඨ ශිෂ්‍ය සංගම් හතරකින් සමන්විත වන අතර විශ්වවිද්‍යාලය තුල සභාපති  ඒ.එම් රිෆාත් සහෝදරයාගේ නායකත්වයෙන් ශිෂ්‍ය අයිතීන් හා ශිෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටියි. එමෙන්ම අන්තර් විශ්වවිද්‍යාලයීය ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරයන් සමග ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක වෙයි.

==මේවාද බලන්න==
* ආචාර්ය [[නිශ්ශංක විජයරත්න]]

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==බාහිර සබැඳි==
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Open_University_of_Sri_Lanka  ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වවිද්‍යාලය]
* [http://www.lankauniversity-news.com/p/sri-lanka-university-ranking.html ශ්‍රී ලංකාවේ විශ්ව විද්‍යාල වර්ගීකරණය 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901150600/http://www.lankauniversity-news.com/p/sri-lanka-university-ranking.html |date=2014-09-01 }}
* [http://www.lankauniversity-news.com &quot;ලංකා යුනිවර්සිටි නිව්ස්” වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901142810/http://www.lankauniversity-news.com/ |date=2014-09-01 }}

{{Education in Sri Lanka}}

&lt;!--Categories--&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි විශ්වවිද්‍යාල]]</text>
      <sha1>5vlzg23igs7deyh5k68w37ollb1e86k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia</title>
    <ns>10</ns>
    <id>8514</id>
    <revision>
      <id>801310</id>
      <parentid>112829</parentid>
      <timestamp>2015-11-13T02:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Fuhghettaboutit</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection level of Template:Cite encyclopedia: when I changed this to add template editors, I didn't realize it had cascding protection—so all my change did was make it appear as if it could be edited by them ([Edit=Allow only administrators...</comment>
      <origin>801310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:citation/CS1|citation
|CitationClass=encyclopaedia
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}

[[Category:Lua-based templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801311</id>
      <parentid>801310</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:citation/CS1|citation
|CitationClass=encyclopaedia
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}

[[Category:Lua-based templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජේතවනාරාමය ආරාම සංකීර්ණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13486</id>
    <revision>
      <id>801284</id>
      <parentid>783460</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[ජේතවනාරාමය, අනුරාධපුර]] සිට [[ජේතවනාරාමය ආරාම සංකීර්ණය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>783460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4339" sha1="5ztypis1qz1kkgk0jcpy7xqkck1crk6" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Jethawanaya 01.JPG|thumb|300px|right|ප්‍රතිසංස්කරණය නිම වූ ජේතවනාරාමයේ දාගැබ.]]
''ජේතවනාරාමය'', ශ්‍රී ලංකාවේ [[අනුරාධපුර (පෞරාණික නගරය)|අනුරාධපුර පුරාණ නගරයේ]] පිහිටා තිබූ විහාර සංකීර්ණයකි.

==සංකීර්ණය==
{{main|ජේතවනාරාම දාගැබ}}
ජේතවනාරාමය දාගැබකි. අඩි 269 ක් (මීටර් 120) උසින් යුතු එය ලෝකයේ උසම ස්ථූපයයි. එමෙන්ම මේ දක්වා ගඩොලින් පමණක් නිර්මාණය කරන ලද විශාලතම ගොඩනැගිල්ල වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්ථූපය ඉදි කරවූවේ මහායාන බෞද්ධ [[මහසෙන්]] (273 - 301) රජුයි. [[බුදුන් වහන්සේ]] පැළඳි පටී ධාතුවේ කොටසක් එහි නිධන් කර ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. එබැවින් මෙය පාරිභෝගික චෛත්‍යයක් වේ.

පුරාණ ලෝකයේ 'ගීසා' හි පිහිටි මහා පිරමීඩ දෙක හැරුණු විට 3 වැනි විශාලතම ඉදි කිරීමයි. දළ වශයෙන් එය ඉදි කිරීමට පිළිස්සූ ගඩොල් 93,300,000 ක් යොදන්නට ඇත.  (රත්නායක 1993) මෙම ථූපය (සාගලික නිකායට) අයත් විය. ඒ වටා පරිශ්‍රය අක්කර 8 ක් පමණ (හෙක්. 5.6) විශාලය. 3000 ට වඩා බෞද්ධ භික්ෂූන්ට වැඩ සිටීමට පහසුකම් තිබුනේය. ථූපයේ එක පැත්තක දිග අඩි 576 කි. හතර පැත්තෙන් ඇතුළුවීම සඳහා  තිබෙන පිය ගැට පෙළ අඩි 28 ක් පමණ පළලින් යුතුය. අංගනයෙහි පිහිටුවා තිබෙන පූජාසනයෙහි උළුවහු කණුවක උස අඩි 27 කි. ස්ථූපයේ අඩිතාලම මීටර් 6 ක් ගැඹුරට විහිදෙන අතර එය පිහිටි ගල මත ඉදි වූයේය. ගොඩනැගිලි කර්මාන්තයට උර දුන් මහජනතාවගේ නම් ශෛලමය පුවරුවක සටහන් කර ඇත. 
[[ගොනුව:Jethawanaya 02.JPG|thumb|300px|right|ජේතවනාරාමය - අනුරාධපුර  ශ්‍රී ලංකාව]]

==ජේතවනාරාමය පිළිබදව කෙටි සටහනක්
==

==ජේතවනාරාම බෝධීඝරය==

{{Coord|8|21|06|N|80|24|13|E|region:LK_type:landmark|display=title}}

* ''This page incorporates content from  Dr. Rohan Hettiarachchi's [http://www.lankalibrary.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408153140/http://www.lankalibrary.com/ |date=2011-04-08 }} used with permission of website owner.''
Ratnayake, Hema (1993) Jetavana. In ''The Cultural Triangle of Sri Lanka''. Paris: Unesco Publishing/CCF.

==බාහිර සබැඳි==
* [http://discover.lankanest.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=46&amp;Itemid=75.html/ Discover Sri Lanka - More information &amp; images about Jetavana Dagaba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825183235/http://discover.lankanest.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=46&amp;Itemid=75.html%2F |date=2009-08-25 }}


[[Category:දාගැබ්]]
[[Category:අනුරාධපුර]]
[[Category:පාරිභෝගික චෛත්‍ය]]
[[Category:ජේතවනාරාමය, අනුරාධපුර]]
[[Category:අනුරාධපුරය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජරට රාජධානිය]]

{{SriLanka-stub}}</text>
      <sha1>5ztypis1qz1kkgk0jcpy7xqkck1crk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ධර්ම සංගායනා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13574</id>
    <revision>
      <id>801250</id>
      <parentid>799679</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vethuli gehansa</username>
        <id>81512</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය, */</comment>
      <origin>801250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28897" sha1="pok6pcyo6yyklmk1s0uwl88k6oe4web" xml:space="preserve">[[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 013 First Council at Rajagaha (9241729223).jpg|thumb|upright=1.2|[[ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව]]]]
{{බුද්ධාගම}}

'''ධර්ම සංගායනා''' වල මූලික අරමුණ වී ඇත්තේ බෞද්ධ සංඝ සමාජය හා බුදු දහම කෙරෙහි ශ්‍රමණ වේශධාරීන්ගෙන් පැමිණි උවදුරු සමනය කොට සංඝයාත් බුද්ධ ධර්මයත් පාරිශුද්ධියට පත් කරලීමය. ධර්ම සංගායනාවක් යනු, එකට එකතු වී ඇති දහම් කරුණු සාකච්ඡා කිරීමයි.

==ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව==
{{main|ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව}}
විනය සංගීති නමින්ද මෙම සංගායනාව හඳුන්වයි.සම්බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් තෙමසකට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.මෙහි අරමුණ වූයේ විසිරී ඇති ධර්ම විනය ඒකරාශී කොට වෙනස්කම් වලට භාජනය වීමට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කර තබා ගැනීමය.

===ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව===
චුල්ලවග්ගයේ එන වාර්තාව  අනුව ප්‍රථම සංගීතියට මුලික ලෙස හේතු දෙකක් පාදක වී ඇත.

* සුභද්‍ර භික්ෂුවගේ වගකීමෙන් තොර ප්‍රකාශය. බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා සොවින් වැළපෙන පෘතග්ජන භික්ෂුන් අස්වැසීමට සුභද්ද භික්ෂුව කළ ප්‍රකාශය වුයේ &quot;ඇවැත්නි; සෝක නොකරව්, නොවැලපෙව් ඵ් මහා ශ්‍රමණයාගෙන් අපි හොඳින් මිදුනෙමු. මේ තොපට කැපය. මේ අකැපයැයි ඔහුගේ නීති පැනවීමෙන් අපි පීඩා වින්දෙමු. දැන් අපි යමක් කැමති නම් ඵය කරන්නෙමු. යමක් අකමැතිනම් ඵය නොකරන්නෙමු.&quot;යි යන්නය.

* ධර්මය හා විනය  අනාගතයෙහිදී පිරිහී අධර්මය,අවිනය රජ වෙතැයි ඇතිවූ භීතිය, බුද්ධ භාෂිත ලෙස බොරු සූත්‍ර සකස් කර ධර්මයට වැරදි අර්ථ විවරණ ඉදිරිපත් කෙරෙනු ඇතැයි ද එකළ තෙරවරු බිය වූහ.

මහා සාංඝික, මහීසාසක, ධර්මගුප්තික හා සර්වාස්තිවාදී සම්ප්‍රදායන්ට අයත් විනය ග්‍රන්ථ වලද ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවට හේතු මෙලෙස සඳහන්වේ.''මෙම මුලික හේතුවට අමතරව තවත් හේතු රාශියක් පළමු සංගායනාව පැවැත් විමට හේතු වු බව මුලාශ්‍ර වළ හදුනාගත හැකිය.ඒ අතර මුලික වන්නේ බුදුන් ජිවමාන කලයේදි සංඝ සමාජය තුල විවිද ගැටලු පැවති අතර ඒම ගැටලු උන්වහනසේගෙන් පසුව තව තවත් බහුල විය හැකි නිසා සංගායනාවක් පවත්වන්නට අවශ්‍ය වන්නට ඇත.මන්ද සුභද්ද වුව ඉහත ආකාරයේ ප්‍රකාශයක් බුද්ධ පරිනිර්වාණයත් සමගම සිදු කිරිම බුදුන් ජිවමාන කාලයේ පැවති ගැටලු වල ප්‍රතිඵලක් බව සිතිය හැකිය.

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

* ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව තිබු ගැටළුව විසඳීම
* ධර්ම විනය ආගමේ ශාස්ත්‍රවරයා ලෙස ස්ථාපිත වීම
* ආනන්ද හිමියන්ට එල්ල වී තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම
* ආනන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරය හෙළි වීම
* චන්න හිමියන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය නියම වීම
* භානක පරම්පරාවක් බිහි වීම.
* බුදුරදුන් පන්සාලිස් වසක් මුළුල්ලේ දේශනා කළ ධර්මය හා විනය එක් රැස් කර ගැනීමට හැකියාව ලැබීම.
* නිකායන් 5ක් ඇති වීම.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය,===
&lt;u&gt;'''මහරහන් වහන්සේලා 500'''&lt;/u&gt; නමකගේ සහභාගිත්වය තිබූ අතර මුලිකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේය. (භික්ෂුන් වහන්සේලා පන්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවති මෙම සංගායනාවට &lt;u&gt;'''පංචසතිකායැයි'''&lt;/u&gt; ද කියනු ලැබේ.)

===සංගායනාව පැවැත්වු ස්ථානය===
ථෙරවාදී මුලාශ්‍රවල සඳහන් පරිදි රජගහ නුවර වේහාර පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි [[සප්තපර්ණී ගුහාව|සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරය]].

===සංගායනාව සඳහා රාජඅනුග්‍රහය===
වංශ කථාවන්හි හා සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ සඳහන් පරිදි මගධාධීපති බිම්බිසාර රජුගේ පුත් අජාසත් රජතුමාගෙනි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ආකාරය===
මෙය අනුබුදු මහා කාශ්‍යප මහ රහතන්ස වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන්ත් සිදුවූ අතර සත් මසක් මුළුල්ලේ පැවති මෙම ධර්ම සංගායනාවේදි උපාලි හිමියන්ගෙන් පළමුව විනය ප්‍රශ්න විචාළහ. නිදාන පුග්ගල, වස්තු, ප්‍රඥප්ති,අනුප්‍රඥප්ති, ආපත්ති, අනාපත්ති යනාදී විස්තර සහිතව  භික්ෂු භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශික්ෂා පද  සියල්ලම පුජ්ජාවිස්සජ්න  ක්‍රමයෙන් විනය සංගායනා කළහ.
අනතුරුව, ධර්ම සංගායනා කළහ. ප්‍රශ්නෝත්තර ක්‍රමය මේ සඳහා යොදා ගත්හ. ආනන්ද තෙරුණුවන් ලවා පංචනිකායම සංගායනා කළහ.සුත්‍ර පිටකය හා අභිධර්මය මෙහිදී සංගායනාවට භාජනය විය.

ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂාපද පිළිබඳව සාකච්ජා කළහ.සංගායනාවෙන් පසුව  ඡන්න තෙරුන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩය පැනවීය.

අනඳ තෙරුන්ට එරෙහිව චෝදනා 5ක් සංගීතිය අවසානයේඑල්ල වූ අතර තමන් එයට නිර්දෝශී වීමට හේතු සාධකද අනඳ තෙරුන් විසින් ඉදිරිපත් කළහ.

# '''ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද බුදුන්ගෙන් නොවිචාරීම.''' බුදු රදුන් ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදී තමන් ඉතා ශෝකාතුරව සිටි නිසා අසා දැන ගැනීමට නොහැකිවූ බව.
# '''බුදු රදුන්ගේ වැසි සළුව පයින් මැඩ ගෙන මැසීම.''' සිවුර මසද්දී සහාය වීමට කිසිවෙකු නොසිටි බැවින් එසේ කරන්නට සිදු විය.
# '''බුද්ධ ශරීරය පළමුව කාන්තාවන් ලවා වැන්ද වීම.''' බුදු රදුන්ගේ ශ්‍රි දේහයට බුහුමන් දැක්වීමට පැමිණි මහා ජනකාය බහුල වීම නිසා කාන්තාවන්ට කල්වේලා ඇතිව නිවෙස් වලට යාමට ඉඩ සැලැස්වීම.
# '''චේතියේ දී බුදුන් පිරිනිවි පාන බව අඟවද් දී කල්පයක් ඡීවත් වන ලෙසට බුදුන් වහන්සේට  ආරාධනා නොකිරීම.''' තමන්ගේ සිත ද එවෙළෙහි මරුට වසඟව තිබු හෙයින් එසේ ඉල්ලා සිටීමට නොහැකි වීම.
# '''තථාගත ශාසනයේ ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද ලබා දීමට උත්සාහවත්වීම.''' ප්‍රජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි තිබූ මහත් ගෞරවය නිසා එලෙස කිරීම.

අනඳ හිමියන්ට එරෙහිව පැවති චෝදනා 5ට අතිරේකව ටිබෙට් දුල්වා ග්‍රන්ථයෙහි තවත් චෝදනා 2ක් දක්වා ඇත.
#'''පිරිනිවන් පෑමට සිටියදී බුදුරදුන් පිපාසිතව වතුර ස්වල්පයක් ඉල්ලූ අවස්ථාවෙහි පැන් නොදී සිටීම.'''

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

# එක් එක් ධර්ම කොටස් භික්ෂු පරම්පරාවන්ට ආරක්ෂා කොට පවත්වා ගෙන යාම සඳහා පැනවීම.
#* දීඝ නිකාය- ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* සංයුත්ත නිකාය- මහා කාෂ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* අංගුත්තර නිකාය -අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* මජ්ඣිම නිකාය- සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට (මේ වන විට සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් වදාරා ඇත).
#* ඛුද්දක නිකාය -සියලුම වහන්සේලා එක්ව මුඛ පරම්පරාගත ව.
# ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද වෙනස් නොකිරීම.
# අනන්ද තෙරුන්ට (පසුව ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ) තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම.

==දෙවන ධර්ම සංගායනාව.==
{{main|දෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර 100කට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.
===දෙවන ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව;===
වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කළ දස අකැප වස්තුව
'''චුල්ලවග්ග පාලියේ සඳහන් දස අකැප වස්තුව'''
#සිංගිලෝන කප්ප-ආහාර වලට මිශ්‍රකර ගැනීම සඳහා අඟක දමා ලුණු තබා ගැනීම සුදුසුය.
#ද්වංගුල කප්ප-ඉර හැරී සෙවනැල්ල අඟල් දෙකක් වන තුරුත්  ආහාර වැළදීම කැපය.
#ගාමන්තර කප්ප-එක් ගමකින් තව ගමකට ආහාර රැගෙන යාම කැපය.
#ආවාස කප්ප-මහා සීමාව තුළ පිහිටි කුඩා කුඩා ආවාසයන්හි වෙන වෙනම පොහොය කිරීම කැපය.
#අනුමති කප්ප-එක සීමාවක් ඇතුළත වාසය කරන භික්ෂූන්ගේ කැමැත්ත නොගෙන වෙන් වෙන්ව පොහොය කොට නැවත කැමැත්ත ගැනීම කැපය.
#ආචිණ්ණ කප්ප-කැප අකැප දෙයක් ගැන නොසලකා චිරාගත දේ පිළිගැනීම කැපය.
#අමථිත කප්ප-කිරිත් නොවූ දීත් නොවූ කිරි වැළදීම කැපය.
#ජලෝගි කප්ප-රා බවට නොපැමිණි මීරා බීම කැපය.
#අදසක නිසීදන කප්ප-දාවලු නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය.
#ජාත රූප රජත කප්ප-රන්, රිදී හා කහවණු පිළිගැනීම කැපය.
'''මහාසාංඝික දශ වස්තුව'''
#අලල යයි කීම කැපය;
#තමාම විනෝද වීම කැපය;
#තමාම පොළව සෑරීම කැපය;
#දුර හුදෙකලාවාසීන්ට ලුණු තැන්පත් කිරීම කැපය;
#තම ආරාමයෙන් යොදුන් අඩ යොදුන් දුර ගමන් යන භික්ෂුවට ආහාර ගෙනයාම කැපය;
#ඉර අවරට ගොස් සෙවනැල්ල අගල් දෙකක් ගිය පසු වැළදීම කැපය;
#රෝගීන්ට මධ්‍යපානය කැපය;
#කිරිත් නොවු දීත් නොවූ කිරි බීම කැපය;
#දාවලු නැති ඇතිරිලි කැපය;
#රන් රිදී මසු කහවනු කැපය;
'''සර්වාස්ථිවාදීන්ගේ විනය ක්ෂුද්‍රක ග්‍රන්ථයෙහි දශ වස්තුව''' මෙලෙස දක්වා ඇත.
#යාවජීවක ලුණු යාවකාලික ආහාර හා මිශ්‍රකර වැළදීම කැපය;
#අතිරික්ත නොවූ ආහාර ඇඟිලි දෙකින් ගෙන වැළදීම කැපය;
#යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක්  හෝ ගොස් එකට ආහාර ගැනීම කැපය;
#කිරි ද්‍රෝනයක් පමණ ගෙන දී කිරි හා මිශ්‍ර කර විකාලයේ වැළදීම කැපය;
#ලෙඩකුට කූඩැල්ලන්සේ උරා සුරා පානය කිරීම කැපය;
#පැරණි නිසීදනයේ සුගත් වියතක් පමණ කෑල්ලක් නොඅළලා අලුත් ඇතිරිල්ලක් පරිභෝග කිරීම කැපය;
#සුවඳවත් කළ පාත්‍රයක්  මහාජනයා නිතර ගැවසෙන තැනක තබා පින් පිණිස රන් රිදී වලින් පාත්‍රය පුරවන ලෙස දන්වා සිටීම කැපය;
#සියතින් පොළව කැණීම කැපය;
#ආගමික කාර්යයන් කිරීමෙන් පසු පැමිණි සංඝයා ඒ පිළිබඳ සතුටුවන ලෙස පෙළඹවීම කැපය.
#ආගමික කාර්යයන්ගෙන් පසු &quot;අහෝ&quot; යයි හඬ නඟා ප්‍රකාශ කිරීම කැපය;

මෙලෙස ථෙරවාද, මහාසාංඝික, මූලසාර්වස්ථිවාදී යන සම්ප්‍රධායන්වල දශ වස්තුව අතර සුළු සුළු වෙනස්කම් පැවතියද මේවායෙහි එක්තරා පොදු බවක් විද්‍යමාන වෙයි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය,විස්තර===                                        
විශාලා මහනුවර වාලුකාරාමයේදී.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
ධර්මධර, විනයධර තෙරවරුන් 700නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතුව සබ්බකාමී මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කළහ.(භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවට සත්තසතිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබේ.) තවද වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන්ගේ දස අකැප වස්තූන්ට ප්‍රබල වශයෙන් විරුද්ධ වූ කාකණ්ඩ පුත්‍ර යස හිමියන්ද මෙහි මූලිකත්වය ගෙන ඇත.තවද රේවත නම් ස්වාමීන් වහන්සේද මෙයට මූලිකත්වය ගෙන ඇත.

===රාජ්‍ය අනුග්‍රහය===
කාලාශෝක රජතුමා දෙවන ධර්ම සංගායනාවට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබා දුන්නේ ය.
===සංගායනාව පැවැත්වීම හා ප්‍රතිඵල===
අට මසක් පුරාවට පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල වූයේ සංඝ සමාජය ප්‍රථම වතාවට නිකායවලට බෙදීම.

මුල්ම සංඝ සමාජය  ථෙරවාදී හා මහා සාංඝික ලෙස ප්‍රධාන නිකායන් දෙකකට බෙදුණි.පසුව මෙය තවත් අනු නිකායන් කිහිපයකට බෙදී ගියහ.එය පහත සටහනින් නිරූපණයවේ.දස වස්තුව පිලිගත් විශාල හික්ෂූ පිරිසක් වූ අතර වුන වහන්සේලා විසින් මහා සාංගික නමින් වෙනම නිකායක් පිහිටුවා ගැනිම හා එකග වූ ශික්ෂාකාමී වූ පැරණි භික්ෂූ  
සම්ප්‍රදාය තේරිය නමින් පෙනි සිටී ම යන කාරනා අඩංගුය 

==[[තුන්වන ධර්ම සංගායනාව]]==
{{main|තෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසීය තිස්හයකට  පසුව '''''(බු.ව.236)''''' [[අශෝක අධිරාජයා]]ගේ අනුග්‍රහයෙන් මාස නවයක් පුරා සිදු කළහ.
===ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතු,===
සංඝයා අතර අසමගිය ඇතිවීම් හා ධර්මය විකෘති වීම.තවද , ලාභ ප්‍රයෝජන අපේක්ෂාවෙන් අන්‍ය ලබ්ධිකයන් සසුන් ගත වීම නිසා සසුන කිළිටි වීම.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය===
'''පැළලුප් නුවර අශෝකාරාමය'''

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
රහතන් වහන්සේලා දහස් නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතිව මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙනි.'''(රහතන් වහන්සේලා 1000 නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වුණු බැවින් මෙයට සාහස්සිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබෙ)'''

===ධර්ම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===
# දුසිල් මහණුන් හැටදහසක් සුදුවත් අන්දවා සසුනෙන් නෙරපා හැරීම.
# මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ විසින් කථාවත්ථුප්පකරණය රචනා කර අභිධර්ම පිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# [[අභිධර්ම පිටකය]] සප්තප්‍රකරණයෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ත්‍රිපිටකය ම අංග සම්පූර්ණ වීම.
# ථෙරවාද සම්ප්‍රදාය සතු පාලි ත්‍රිපිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# ධර්ම දූත සේවාව ආරම්භ කිරීම මගින් දේශීය විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරය සිදුවීම.
ධර්ම විනයධර ප්‍රබල තෙර නමකගේ නායකත්වය යටතේ රටවල් නවයකට ධර්මදුත පිරිස් පිටත්කර යැවූ බව වංස කතාවල සඳහන් වෙයි.
රට, ප්‍රධානත්වය, සුත්‍රය
#කාශ්මීර ගන්ධාරය - මජ්ඣන්තික තෙරණුවෝ-ආසිවිසෝපම සූත්‍රය
#මහිස මණ්ඩලය - මහාදේව තෙරණුවෝ-දේවදූත සූත්‍රය
#වනවාසී දේශය - රක්ඛිත තෙරණුවෝ-අනමතග්ග සංයුත්තය
#අපරන්ත දේශය - යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරණුවෝ-අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය
#මහාරට්ඨය -මහාධම්ම රක්ඛිත තෙරණුවෝ-මහානාරද කස්සප ජාතකය
#යෝනක රට්ඨ - මහාරක්ඛිත තෙරණුවෝ-කාලකාරාම සූත්‍රය
#හිමවන්ත ප්‍රදේශය - මජ්ඣිම තෙරණුවෝ- ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය
#ස්වර්ණභූමිය - සෝණ,උත්තර යන තෙරුන් වහන්සේලා-බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය
#[[තම්බපණ්ණිය]]([[ශ්‍රී ලංකාව]]) - [[මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ]]- චූලහත්ථිපදපම සූත්‍රය

==සිව්වන, පස්වන, හයවන සංගායනා==

4. [[සිව්වන ථේරවාද සංගායනාව]]: ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රි.පූ. 29 දී පවත්වන ලද මෙම රැස්වීම ත්‍රිපිටකය (බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල කූඩ තුන) සජ්ඣායනය කිරීම හා සංරක්ෂණය කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.මේ සදහා වසර 2කුත් මාස5කුත් ගතවිය. 
4.[[සිව්වන කනිෂ්ක ධර්ම සංගායනාව]]
5.[[පස්වන ධර්ම සංගායනාව]]: බුරුමයේ (දැන් මියන්මාරයේ) මැන්ඩලේහි ක්‍රි.ව. 1871 දී පවත්වන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ලිවීම සහ සංරක්ෂණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.

6. [[හයවන ධර්ම සංගායනාව]]: ක්‍රි.ව. 1954 දී බුරුමයේ රැංගූන් (වර්තමානයේ යැංගොන්, මියන්මාරය) හි සංවිධානය කරන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් සමස්ත බෞද්ධ ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කර ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සම්බන්ධ විය.

===වෙනත් සංගායනා===

1.[[ථූපාරාම විනය සංගායනාව]]&lt;br&gt;
2.[[බුද්ධඝෝෂ අට්ඨකතා සංගායනාව]]&lt;br&gt;
3.[[මහා පරාක්‍රමබාහු සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[1477 චියැං මායි තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1788 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[පැල්මඩුල්ල ධර්ම සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1878 තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
6.[[1927 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]

==මුලාශ්‍ර==
# &quot;ශාසන ඉතිහාසය&quot;,බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව,රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව,පාදුක්ක.
# [http://www.dinamina.lk Dinamina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081634/http://www.dinamina.lk/ |date=2016-03-10 }}
# &quot; චුල්ලවග්ග පාලිය- පඤ්ච සතිකක්ඛන්ධකය (නැදිමාල: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,2005)
# දහම් පාසල් පොත් (6-13)

==සබැදි පිටු==
* [[බෞද්ධ ධර්ම සංගායනා]]

[[Category:ධර්ම සංගායනා]]
[[Category:බුදු දහම]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම]]</text>
      <sha1>pok6pcyo6yyklmk1s0uwl88k6oe4web</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801251</id>
      <parentid>801250</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vethuli gehansa</username>
        <id>81512</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල */</comment>
      <origin>801251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28927" sha1="0bp8l1heffc3z6kh85nn59xf5rkv9pk" xml:space="preserve">[[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 013 First Council at Rajagaha (9241729223).jpg|thumb|upright=1.2|[[ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව]]]]
{{බුද්ධාගම}}

'''ධර්ම සංගායනා''' වල මූලික අරමුණ වී ඇත්තේ බෞද්ධ සංඝ සමාජය හා බුදු දහම කෙරෙහි ශ්‍රමණ වේශධාරීන්ගෙන් පැමිණි උවදුරු සමනය කොට සංඝයාත් බුද්ධ ධර්මයත් පාරිශුද්ධියට පත් කරලීමය. ධර්ම සංගායනාවක් යනු, එකට එකතු වී ඇති දහම් කරුණු සාකච්ඡා කිරීමයි.

==ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව==
{{main|ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව}}
විනය සංගීති නමින්ද මෙම සංගායනාව හඳුන්වයි.සම්බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් තෙමසකට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.මෙහි අරමුණ වූයේ විසිරී ඇති ධර්ම විනය ඒකරාශී කොට වෙනස්කම් වලට භාජනය වීමට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කර තබා ගැනීමය.

===ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව===
චුල්ලවග්ගයේ එන වාර්තාව  අනුව ප්‍රථම සංගීතියට මුලික ලෙස හේතු දෙකක් පාදක වී ඇත.

* සුභද්‍ර භික්ෂුවගේ වගකීමෙන් තොර ප්‍රකාශය. බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා සොවින් වැළපෙන පෘතග්ජන භික්ෂුන් අස්වැසීමට සුභද්ද භික්ෂුව කළ ප්‍රකාශය වුයේ &quot;ඇවැත්නි; සෝක නොකරව්, නොවැලපෙව් ඵ් මහා ශ්‍රමණයාගෙන් අපි හොඳින් මිදුනෙමු. මේ තොපට කැපය. මේ අකැපයැයි ඔහුගේ නීති පැනවීමෙන් අපි පීඩා වින්දෙමු. දැන් අපි යමක් කැමති නම් ඵය කරන්නෙමු. යමක් අකමැතිනම් ඵය නොකරන්නෙමු.&quot;යි යන්නය.

* ධර්මය හා විනය  අනාගතයෙහිදී පිරිහී අධර්මය,අවිනය රජ වෙතැයි ඇතිවූ භීතිය, බුද්ධ භාෂිත ලෙස බොරු සූත්‍ර සකස් කර ධර්මයට වැරදි අර්ථ විවරණ ඉදිරිපත් කෙරෙනු ඇතැයි ද එකළ තෙරවරු බිය වූහ.

මහා සාංඝික, මහීසාසක, ධර්මගුප්තික හා සර්වාස්තිවාදී සම්ප්‍රදායන්ට අයත් විනය ග්‍රන්ථ වලද ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවට හේතු මෙලෙස සඳහන්වේ.''මෙම මුලික හේතුවට අමතරව තවත් හේතු රාශියක් පළමු සංගායනාව පැවැත් විමට හේතු වු බව මුලාශ්‍ර වළ හදුනාගත හැකිය.ඒ අතර මුලික වන්නේ බුදුන් ජිවමාන කලයේදි සංඝ සමාජය තුල විවිද ගැටලු පැවති අතර ඒම ගැටලු උන්වහනසේගෙන් පසුව තව තවත් බහුල විය හැකි නිසා සංගායනාවක් පවත්වන්නට අවශ්‍ය වන්නට ඇත.මන්ද සුභද්ද වුව ඉහත ආකාරයේ ප්‍රකාශයක් බුද්ධ පරිනිර්වාණයත් සමගම සිදු කිරිම බුදුන් ජිවමාන කාලයේ පැවති ගැටලු වල ප්‍රතිඵලක් බව සිතිය හැකිය.

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

* ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව තිබු ගැටළුව විසඳීම
* ධර්ම විනය ආගමේ ශාස්ත්‍රවරයා ලෙස ස්ථාපිත වීම
* ආනන්ද හිමියන්ට එල්ල වී තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම
* ආනන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරය හෙළි වීම
* චන්න හිමියන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය නියම වීම
* භානක පරම්පරාවක් බිහි වීම.
* බුදුරදුන් පන්සාලිස් වසක් මුළුල්ලේ දේශනා කළ ධර්මය හා විනය එක් රැස් කර ගැනීමට හැකියාව ලැබීම.
* නිකායන් 5ක් ඇති වීම.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය,===
&lt;u&gt;'''මහරහන් වහන්සේලා 500'''&lt;/u&gt; නමකගේ සහභාගිත්වය තිබූ අතර මුලිකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේය. (භික්ෂුන් වහන්සේලා පන්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවති මෙම සංගායනාවට &lt;u&gt;'''පංචසතිකායැයි'''&lt;/u&gt; ද කියනු ලැබේ.)

===සංගායනාව පැවැත්වු ස්ථානය===
ථෙරවාදී මුලාශ්‍රවල සඳහන් පරිදි රජගහ නුවර වේහාර පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි [[සප්තපර්ණී ගුහාව|සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරය]].

===සංගායනාව සඳහා රාජඅනුග්‍රහය===
වංශ කථාවන්හි හා සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ සඳහන් පරිදි මගධාධීපති බිම්බිසාර රජුගේ පුත් අජාසත් රජතුමාගෙනි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ආකාරය===
මෙය අනුබුදු මහා කාශ්‍යප මහ රහතන්ස වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන්ත් සිදුවූ අතර සත් මසක් මුළුල්ලේ පැවති මෙම ධර්ම සංගායනාවේදි උපාලි හිමියන්ගෙන් පළමුව විනය ප්‍රශ්න විචාළහ. නිදාන පුග්ගල, වස්තු, ප්‍රඥප්ති,අනුප්‍රඥප්ති, ආපත්ති, අනාපත්ති යනාදී විස්තර සහිතව  භික්ෂු භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශික්ෂා පද  සියල්ලම පුජ්ජාවිස්සජ්න  ක්‍රමයෙන් විනය සංගායනා කළහ.
අනතුරුව, ධර්ම සංගායනා කළහ. ප්‍රශ්නෝත්තර ක්‍රමය මේ සඳහා යොදා ගත්හ. ආනන්ද තෙරුණුවන් ලවා පංචනිකායම සංගායනා කළහ.සුත්‍ර පිටකය හා අභිධර්මය මෙහිදී සංගායනාවට භාජනය විය.

ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂාපද පිළිබඳව සාකච්ජා කළහ.සංගායනාවෙන් පසුව  ඡන්න තෙරුන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩය පැනවීය.

අනඳ තෙරුන්ට එරෙහිව චෝදනා 5ක් සංගීතිය අවසානයේඑල්ල වූ අතර තමන් එයට නිර්දෝශී වීමට හේතු සාධකද අනඳ තෙරුන් විසින් ඉදිරිපත් කළහ.

# '''ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද බුදුන්ගෙන් නොවිචාරීම.''' බුදු රදුන් ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදී තමන් ඉතා ශෝකාතුරව සිටි නිසා අසා දැන ගැනීමට නොහැකිවූ බව.
# '''බුදු රදුන්ගේ වැසි සළුව පයින් මැඩ ගෙන මැසීම.''' සිවුර මසද්දී සහාය වීමට කිසිවෙකු නොසිටි බැවින් එසේ කරන්නට සිදු විය.
# '''බුද්ධ ශරීරය පළමුව කාන්තාවන් ලවා වැන්ද වීම.''' බුදු රදුන්ගේ ශ්‍රි දේහයට බුහුමන් දැක්වීමට පැමිණි මහා ජනකාය බහුල වීම නිසා කාන්තාවන්ට කල්වේලා ඇතිව නිවෙස් වලට යාමට ඉඩ සැලැස්වීම.
# '''චේතියේ දී බුදුන් පිරිනිවි පාන බව අඟවද් දී කල්පයක් ඡීවත් වන ලෙසට බුදුන් වහන්සේට  ආරාධනා නොකිරීම.''' තමන්ගේ සිත ද එවෙළෙහි මරුට වසඟව තිබු හෙයින් එසේ ඉල්ලා සිටීමට නොහැකි වීම.
# '''තථාගත ශාසනයේ ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද ලබා දීමට උත්සාහවත්වීම.''' ප්‍රජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි තිබූ මහත් ගෞරවය නිසා එලෙස කිරීම.

අනඳ හිමියන්ට එරෙහිව පැවති චෝදනා 5ට අතිරේකව ටිබෙට් දුල්වා ග්‍රන්ථයෙහි තවත් චෝදනා 2ක් දක්වා ඇත.
#'''පිරිනිවන් පෑමට සිටියදී බුදුරදුන් පිපාසිතව වතුර ස්වල්පයක් ඉල්ලූ අවස්ථාවෙහි පැන් නොදී සිටීම.'''

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

# එක් එක් ධර්ම කොටස් භික්ෂු පරම්පරාවන්ට ආරක්ෂා කොට පවත්වා ගෙන යාම සඳහා පැනවීම.
#* '''දීඝ නිකාය'''- ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''සංයුත්ත නිකාය-''' මහා කාෂ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''අංගුත්තර නිකාය''' -අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''මජ්ඣිම නිකාය'''- සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට (මේ වන විට සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් වදාරා ඇත).
#* '''ඛුද්දක නිකාය''' -සියලුම වහන්සේලා එක්ව මුඛ පරම්පරාගත ව.
# ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද වෙනස් නොකිරීම.
# අනන්ද තෙරුන්ට (පසුව ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ) තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම.

==දෙවන ධර්ම සංගායනාව.==
{{main|දෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර 100කට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.
===දෙවන ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව;===
වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කළ දස අකැප වස්තුව
'''චුල්ලවග්ග පාලියේ සඳහන් දස අකැප වස්තුව'''
#සිංගිලෝන කප්ප-ආහාර වලට මිශ්‍රකර ගැනීම සඳහා අඟක දමා ලුණු තබා ගැනීම සුදුසුය.
#ද්වංගුල කප්ප-ඉර හැරී සෙවනැල්ල අඟල් දෙකක් වන තුරුත්  ආහාර වැළදීම කැපය.
#ගාමන්තර කප්ප-එක් ගමකින් තව ගමකට ආහාර රැගෙන යාම කැපය.
#ආවාස කප්ප-මහා සීමාව තුළ පිහිටි කුඩා කුඩා ආවාසයන්හි වෙන වෙනම පොහොය කිරීම කැපය.
#අනුමති කප්ප-එක සීමාවක් ඇතුළත වාසය කරන භික්ෂූන්ගේ කැමැත්ත නොගෙන වෙන් වෙන්ව පොහොය කොට නැවත කැමැත්ත ගැනීම කැපය.
#ආචිණ්ණ කප්ප-කැප අකැප දෙයක් ගැන නොසලකා චිරාගත දේ පිළිගැනීම කැපය.
#අමථිත කප්ප-කිරිත් නොවූ දීත් නොවූ කිරි වැළදීම කැපය.
#ජලෝගි කප්ප-රා බවට නොපැමිණි මීරා බීම කැපය.
#අදසක නිසීදන කප්ප-දාවලු නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය.
#ජාත රූප රජත කප්ප-රන්, රිදී හා කහවණු පිළිගැනීම කැපය.
'''මහාසාංඝික දශ වස්තුව'''
#අලල යයි කීම කැපය;
#තමාම විනෝද වීම කැපය;
#තමාම පොළව සෑරීම කැපය;
#දුර හුදෙකලාවාසීන්ට ලුණු තැන්පත් කිරීම කැපය;
#තම ආරාමයෙන් යොදුන් අඩ යොදුන් දුර ගමන් යන භික්ෂුවට ආහාර ගෙනයාම කැපය;
#ඉර අවරට ගොස් සෙවනැල්ල අගල් දෙකක් ගිය පසු වැළදීම කැපය;
#රෝගීන්ට මධ්‍යපානය කැපය;
#කිරිත් නොවු දීත් නොවූ කිරි බීම කැපය;
#දාවලු නැති ඇතිරිලි කැපය;
#රන් රිදී මසු කහවනු කැපය;
'''සර්වාස්ථිවාදීන්ගේ විනය ක්ෂුද්‍රක ග්‍රන්ථයෙහි දශ වස්තුව''' මෙලෙස දක්වා ඇත.
#යාවජීවක ලුණු යාවකාලික ආහාර හා මිශ්‍රකර වැළදීම කැපය;
#අතිරික්ත නොවූ ආහාර ඇඟිලි දෙකින් ගෙන වැළදීම කැපය;
#යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක්  හෝ ගොස් එකට ආහාර ගැනීම කැපය;
#කිරි ද්‍රෝනයක් පමණ ගෙන දී කිරි හා මිශ්‍ර කර විකාලයේ වැළදීම කැපය;
#ලෙඩකුට කූඩැල්ලන්සේ උරා සුරා පානය කිරීම කැපය;
#පැරණි නිසීදනයේ සුගත් වියතක් පමණ කෑල්ලක් නොඅළලා අලුත් ඇතිරිල්ලක් පරිභෝග කිරීම කැපය;
#සුවඳවත් කළ පාත්‍රයක්  මහාජනයා නිතර ගැවසෙන තැනක තබා පින් පිණිස රන් රිදී වලින් පාත්‍රය පුරවන ලෙස දන්වා සිටීම කැපය;
#සියතින් පොළව කැණීම කැපය;
#ආගමික කාර්යයන් කිරීමෙන් පසු පැමිණි සංඝයා ඒ පිළිබඳ සතුටුවන ලෙස පෙළඹවීම කැපය.
#ආගමික කාර්යයන්ගෙන් පසු &quot;අහෝ&quot; යයි හඬ නඟා ප්‍රකාශ කිරීම කැපය;

මෙලෙස ථෙරවාද, මහාසාංඝික, මූලසාර්වස්ථිවාදී යන සම්ප්‍රධායන්වල දශ වස්තුව අතර සුළු සුළු වෙනස්කම් පැවතියද මේවායෙහි එක්තරා පොදු බවක් විද්‍යමාන වෙයි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය,විස්තර===                                        
විශාලා මහනුවර වාලුකාරාමයේදී.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
ධර්මධර, විනයධර තෙරවරුන් 700නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතුව සබ්බකාමී මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කළහ.(භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවට සත්තසතිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබේ.) තවද වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන්ගේ දස අකැප වස්තූන්ට ප්‍රබල වශයෙන් විරුද්ධ වූ කාකණ්ඩ පුත්‍ර යස හිමියන්ද මෙහි මූලිකත්වය ගෙන ඇත.තවද රේවත නම් ස්වාමීන් වහන්සේද මෙයට මූලිකත්වය ගෙන ඇත.

===රාජ්‍ය අනුග්‍රහය===
කාලාශෝක රජතුමා දෙවන ධර්ම සංගායනාවට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබා දුන්නේ ය.
===සංගායනාව පැවැත්වීම හා ප්‍රතිඵල===
අට මසක් පුරාවට පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල වූයේ සංඝ සමාජය ප්‍රථම වතාවට නිකායවලට බෙදීම.

මුල්ම සංඝ සමාජය  ථෙරවාදී හා මහා සාංඝික ලෙස ප්‍රධාන නිකායන් දෙකකට බෙදුණි.පසුව මෙය තවත් අනු නිකායන් කිහිපයකට බෙදී ගියහ.එය පහත සටහනින් නිරූපණයවේ.දස වස්තුව පිලිගත් විශාල හික්ෂූ පිරිසක් වූ අතර වුන වහන්සේලා විසින් මහා සාංගික නමින් වෙනම නිකායක් පිහිටුවා ගැනිම හා එකග වූ ශික්ෂාකාමී වූ පැරණි භික්ෂූ  
සම්ප්‍රදාය තේරිය නමින් පෙනි සිටී ම යන කාරනා අඩංගුය 

==[[තුන්වන ධර්ම සංගායනාව]]==
{{main|තෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසීය තිස්හයකට  පසුව '''''(බු.ව.236)''''' [[අශෝක අධිරාජයා]]ගේ අනුග්‍රහයෙන් මාස නවයක් පුරා සිදු කළහ.
===ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතු,===
සංඝයා අතර අසමගිය ඇතිවීම් හා ධර්මය විකෘති වීම.තවද , ලාභ ප්‍රයෝජන අපේක්ෂාවෙන් අන්‍ය ලබ්ධිකයන් සසුන් ගත වීම නිසා සසුන කිළිටි වීම.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය===
'''පැළලුප් නුවර අශෝකාරාමය'''

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
රහතන් වහන්සේලා දහස් නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතිව මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙනි.'''(රහතන් වහන්සේලා 1000 නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වුණු බැවින් මෙයට සාහස්සිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබෙ)'''

===ධර්ම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===
# දුසිල් මහණුන් හැටදහසක් සුදුවත් අන්දවා සසුනෙන් නෙරපා හැරීම.
# මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ විසින් කථාවත්ථුප්පකරණය රචනා කර අභිධර්ම පිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# [[අභිධර්ම පිටකය]] සප්තප්‍රකරණයෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ත්‍රිපිටකය ම අංග සම්පූර්ණ වීම.
# ථෙරවාද සම්ප්‍රදාය සතු පාලි ත්‍රිපිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# ධර්ම දූත සේවාව ආරම්භ කිරීම මගින් දේශීය විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරය සිදුවීම.
ධර්ම විනයධර ප්‍රබල තෙර නමකගේ නායකත්වය යටතේ රටවල් නවයකට ධර්මදුත පිරිස් පිටත්කර යැවූ බව වංස කතාවල සඳහන් වෙයි.
රට, ප්‍රධානත්වය, සුත්‍රය
#කාශ්මීර ගන්ධාරය - මජ්ඣන්තික තෙරණුවෝ-ආසිවිසෝපම සූත්‍රය
#මහිස මණ්ඩලය - මහාදේව තෙරණුවෝ-දේවදූත සූත්‍රය
#වනවාසී දේශය - රක්ඛිත තෙරණුවෝ-අනමතග්ග සංයුත්තය
#අපරන්ත දේශය - යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරණුවෝ-අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය
#මහාරට්ඨය -මහාධම්ම රක්ඛිත තෙරණුවෝ-මහානාරද කස්සප ජාතකය
#යෝනක රට්ඨ - මහාරක්ඛිත තෙරණුවෝ-කාලකාරාම සූත්‍රය
#හිමවන්ත ප්‍රදේශය - මජ්ඣිම තෙරණුවෝ- ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය
#ස්වර්ණභූමිය - සෝණ,උත්තර යන තෙරුන් වහන්සේලා-බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය
#[[තම්බපණ්ණිය]]([[ශ්‍රී ලංකාව]]) - [[මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ]]- චූලහත්ථිපදපම සූත්‍රය

==සිව්වන, පස්වන, හයවන සංගායනා==

4. [[සිව්වන ථේරවාද සංගායනාව]]: ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රි.පූ. 29 දී පවත්වන ලද මෙම රැස්වීම ත්‍රිපිටකය (බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල කූඩ තුන) සජ්ඣායනය කිරීම හා සංරක්ෂණය කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.මේ සදහා වසර 2කුත් මාස5කුත් ගතවිය. 
4.[[සිව්වන කනිෂ්ක ධර්ම සංගායනාව]]
5.[[පස්වන ධර්ම සංගායනාව]]: බුරුමයේ (දැන් මියන්මාරයේ) මැන්ඩලේහි ක්‍රි.ව. 1871 දී පවත්වන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ලිවීම සහ සංරක්ෂණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.

6. [[හයවන ධර්ම සංගායනාව]]: ක්‍රි.ව. 1954 දී බුරුමයේ රැංගූන් (වර්තමානයේ යැංගොන්, මියන්මාරය) හි සංවිධානය කරන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් සමස්ත බෞද්ධ ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කර ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සම්බන්ධ විය.

===වෙනත් සංගායනා===

1.[[ථූපාරාම විනය සංගායනාව]]&lt;br&gt;
2.[[බුද්ධඝෝෂ අට්ඨකතා සංගායනාව]]&lt;br&gt;
3.[[මහා පරාක්‍රමබාහු සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[1477 චියැං මායි තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1788 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[පැල්මඩුල්ල ධර්ම සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1878 තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
6.[[1927 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]

==මුලාශ්‍ර==
# &quot;ශාසන ඉතිහාසය&quot;,බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව,රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව,පාදුක්ක.
# [http://www.dinamina.lk Dinamina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081634/http://www.dinamina.lk/ |date=2016-03-10 }}
# &quot; චුල්ලවග්ග පාලිය- පඤ්ච සතිකක්ඛන්ධකය (නැදිමාල: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,2005)
# දහම් පාසල් පොත් (6-13)

==සබැදි පිටු==
* [[බෞද්ධ ධර්ම සංගායනා]]

[[Category:ධර්ම සංගායනා]]
[[Category:බුදු දහම]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම]]</text>
      <sha1>0bp8l1heffc3z6kh85nn59xf5rkv9pk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801252</id>
      <parentid>801251</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vethuli gehansa</username>
        <id>81512</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව */</comment>
      <origin>801252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28931" sha1="juymdda0dz6o06zlgfnifssi1dt6tuy" xml:space="preserve">[[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 013 First Council at Rajagaha (9241729223).jpg|thumb|upright=1.2|[[ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව]]]]
{{බුද්ධාගම}}

'''ධර්ම සංගායනා''' වල මූලික අරමුණ වී ඇත්තේ බෞද්ධ සංඝ සමාජය හා බුදු දහම කෙරෙහි ශ්‍රමණ වේශධාරීන්ගෙන් පැමිණි උවදුරු සමනය කොට සංඝයාත් බුද්ධ ධර්මයත් පාරිශුද්ධියට පත් කරලීමය. ධර්ම සංගායනාවක් යනු, එකට එකතු වී ඇති දහම් කරුණු සාකච්ඡා කිරීමයි.

==ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව (1)==
{{main|ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව}}
විනය සංගීති නමින්ද මෙම සංගායනාව හඳුන්වයි.සම්බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් තෙමසකට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.මෙහි අරමුණ වූයේ විසිරී ඇති ධර්ම විනය ඒකරාශී කොට වෙනස්කම් වලට භාජනය වීමට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කර තබා ගැනීමය.

===ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව===
චුල්ලවග්ගයේ එන වාර්තාව  අනුව ප්‍රථම සංගීතියට මුලික ලෙස හේතු දෙකක් පාදක වී ඇත.

* සුභද්‍ර භික්ෂුවගේ වගකීමෙන් තොර ප්‍රකාශය. බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා සොවින් වැළපෙන පෘතග්ජන භික්ෂුන් අස්වැසීමට සුභද්ද භික්ෂුව කළ ප්‍රකාශය වුයේ &quot;ඇවැත්නි; සෝක නොකරව්, නොවැලපෙව් ඵ් මහා ශ්‍රමණයාගෙන් අපි හොඳින් මිදුනෙමු. මේ තොපට කැපය. මේ අකැපයැයි ඔහුගේ නීති පැනවීමෙන් අපි පීඩා වින්දෙමු. දැන් අපි යමක් කැමති නම් ඵය කරන්නෙමු. යමක් අකමැතිනම් ඵය නොකරන්නෙමු.&quot;යි යන්නය.

* ධර්මය හා විනය  අනාගතයෙහිදී පිරිහී අධර්මය,අවිනය රජ වෙතැයි ඇතිවූ භීතිය, බුද්ධ භාෂිත ලෙස බොරු සූත්‍ර සකස් කර ධර්මයට වැරදි අර්ථ විවරණ ඉදිරිපත් කෙරෙනු ඇතැයි ද එකළ තෙරවරු බිය වූහ.

මහා සාංඝික, මහීසාසක, ධර්මගුප්තික හා සර්වාස්තිවාදී සම්ප්‍රදායන්ට අයත් විනය ග්‍රන්ථ වලද ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවට හේතු මෙලෙස සඳහන්වේ.''මෙම මුලික හේතුවට අමතරව තවත් හේතු රාශියක් පළමු සංගායනාව පැවැත් විමට හේතු වු බව මුලාශ්‍ර වළ හදුනාගත හැකිය.ඒ අතර මුලික වන්නේ බුදුන් ජිවමාන කලයේදි සංඝ සමාජය තුල විවිද ගැටලු පැවති අතර ඒම ගැටලු උන්වහනසේගෙන් පසුව තව තවත් බහුල විය හැකි නිසා සංගායනාවක් පවත්වන්නට අවශ්‍ය වන්නට ඇත.මන්ද සුභද්ද වුව ඉහත ආකාරයේ ප්‍රකාශයක් බුද්ධ පරිනිර්වාණයත් සමගම සිදු කිරිම බුදුන් ජිවමාන කාලයේ පැවති ගැටලු වල ප්‍රතිඵලක් බව සිතිය හැකිය.

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

* ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව තිබු ගැටළුව විසඳීම
* ධර්ම විනය ආගමේ ශාස්ත්‍රවරයා ලෙස ස්ථාපිත වීම
* ආනන්ද හිමියන්ට එල්ල වී තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම
* ආනන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරය හෙළි වීම
* චන්න හිමියන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය නියම වීම
* භානක පරම්පරාවක් බිහි වීම.
* බුදුරදුන් පන්සාලිස් වසක් මුළුල්ලේ දේශනා කළ ධර්මය හා විනය එක් රැස් කර ගැනීමට හැකියාව ලැබීම.
* නිකායන් 5ක් ඇති වීම.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය,===
&lt;u&gt;'''මහරහන් වහන්සේලා 500'''&lt;/u&gt; නමකගේ සහභාගිත්වය තිබූ අතර මුලිකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේය. (භික්ෂුන් වහන්සේලා පන්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවති මෙම සංගායනාවට &lt;u&gt;'''පංචසතිකායැයි'''&lt;/u&gt; ද කියනු ලැබේ.)

===සංගායනාව පැවැත්වු ස්ථානය===
ථෙරවාදී මුලාශ්‍රවල සඳහන් පරිදි රජගහ නුවර වේහාර පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි [[සප්තපර්ණී ගුහාව|සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරය]].

===සංගායනාව සඳහා රාජඅනුග්‍රහය===
වංශ කථාවන්හි හා සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ සඳහන් පරිදි මගධාධීපති බිම්බිසාර රජුගේ පුත් අජාසත් රජතුමාගෙනි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ආකාරය===
මෙය අනුබුදු මහා කාශ්‍යප මහ රහතන්ස වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන්ත් සිදුවූ අතර සත් මසක් මුළුල්ලේ පැවති මෙම ධර්ම සංගායනාවේදි උපාලි හිමියන්ගෙන් පළමුව විනය ප්‍රශ්න විචාළහ. නිදාන පුග්ගල, වස්තු, ප්‍රඥප්ති,අනුප්‍රඥප්ති, ආපත්ති, අනාපත්ති යනාදී විස්තර සහිතව  භික්ෂු භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශික්ෂා පද  සියල්ලම පුජ්ජාවිස්සජ්න  ක්‍රමයෙන් විනය සංගායනා කළහ.
අනතුරුව, ධර්ම සංගායනා කළහ. ප්‍රශ්නෝත්තර ක්‍රමය මේ සඳහා යොදා ගත්හ. ආනන්ද තෙරුණුවන් ලවා පංචනිකායම සංගායනා කළහ.සුත්‍ර පිටකය හා අභිධර්මය මෙහිදී සංගායනාවට භාජනය විය.

ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂාපද පිළිබඳව සාකච්ජා කළහ.සංගායනාවෙන් පසුව  ඡන්න තෙරුන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩය පැනවීය.

අනඳ තෙරුන්ට එරෙහිව චෝදනා 5ක් සංගීතිය අවසානයේඑල්ල වූ අතර තමන් එයට නිර්දෝශී වීමට හේතු සාධකද අනඳ තෙරුන් විසින් ඉදිරිපත් කළහ.

# '''ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද බුදුන්ගෙන් නොවිචාරීම.''' බුදු රදුන් ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදී තමන් ඉතා ශෝකාතුරව සිටි නිසා අසා දැන ගැනීමට නොහැකිවූ බව.
# '''බුදු රදුන්ගේ වැසි සළුව පයින් මැඩ ගෙන මැසීම.''' සිවුර මසද්දී සහාය වීමට කිසිවෙකු නොසිටි බැවින් එසේ කරන්නට සිදු විය.
# '''බුද්ධ ශරීරය පළමුව කාන්තාවන් ලවා වැන්ද වීම.''' බුදු රදුන්ගේ ශ්‍රි දේහයට බුහුමන් දැක්වීමට පැමිණි මහා ජනකාය බහුල වීම නිසා කාන්තාවන්ට කල්වේලා ඇතිව නිවෙස් වලට යාමට ඉඩ සැලැස්වීම.
# '''චේතියේ දී බුදුන් පිරිනිවි පාන බව අඟවද් දී කල්පයක් ඡීවත් වන ලෙසට බුදුන් වහන්සේට  ආරාධනා නොකිරීම.''' තමන්ගේ සිත ද එවෙළෙහි මරුට වසඟව තිබු හෙයින් එසේ ඉල්ලා සිටීමට නොහැකි වීම.
# '''තථාගත ශාසනයේ ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද ලබා දීමට උත්සාහවත්වීම.''' ප්‍රජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි තිබූ මහත් ගෞරවය නිසා එලෙස කිරීම.

අනඳ හිමියන්ට එරෙහිව පැවති චෝදනා 5ට අතිරේකව ටිබෙට් දුල්වා ග්‍රන්ථයෙහි තවත් චෝදනා 2ක් දක්වා ඇත.
#'''පිරිනිවන් පෑමට සිටියදී බුදුරදුන් පිපාසිතව වතුර ස්වල්පයක් ඉල්ලූ අවස්ථාවෙහි පැන් නොදී සිටීම.'''

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

# එක් එක් ධර්ම කොටස් භික්ෂු පරම්පරාවන්ට ආරක්ෂා කොට පවත්වා ගෙන යාම සඳහා පැනවීම.
#* '''දීඝ නිකාය'''- ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''සංයුත්ත නිකාය-''' මහා කාෂ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''අංගුත්තර නිකාය''' -අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''මජ්ඣිම නිකාය'''- සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට (මේ වන විට සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් වදාරා ඇත).
#* '''ඛුද්දක නිකාය''' -සියලුම වහන්සේලා එක්ව මුඛ පරම්පරාගත ව.
# ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද වෙනස් නොකිරීම.
# අනන්ද තෙරුන්ට (පසුව ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ) තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම.

==දෙවන ධර්ම සංගායනාව.==
{{main|දෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර 100කට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.
===දෙවන ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව;===
වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කළ දස අකැප වස්තුව
'''චුල්ලවග්ග පාලියේ සඳහන් දස අකැප වස්තුව'''
#සිංගිලෝන කප්ප-ආහාර වලට මිශ්‍රකර ගැනීම සඳහා අඟක දමා ලුණු තබා ගැනීම සුදුසුය.
#ද්වංගුල කප්ප-ඉර හැරී සෙවනැල්ල අඟල් දෙකක් වන තුරුත්  ආහාර වැළදීම කැපය.
#ගාමන්තර කප්ප-එක් ගමකින් තව ගමකට ආහාර රැගෙන යාම කැපය.
#ආවාස කප්ප-මහා සීමාව තුළ පිහිටි කුඩා කුඩා ආවාසයන්හි වෙන වෙනම පොහොය කිරීම කැපය.
#අනුමති කප්ප-එක සීමාවක් ඇතුළත වාසය කරන භික්ෂූන්ගේ කැමැත්ත නොගෙන වෙන් වෙන්ව පොහොය කොට නැවත කැමැත්ත ගැනීම කැපය.
#ආචිණ්ණ කප්ප-කැප අකැප දෙයක් ගැන නොසලකා චිරාගත දේ පිළිගැනීම කැපය.
#අමථිත කප්ප-කිරිත් නොවූ දීත් නොවූ කිරි වැළදීම කැපය.
#ජලෝගි කප්ප-රා බවට නොපැමිණි මීරා බීම කැපය.
#අදසක නිසීදන කප්ප-දාවලු නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය.
#ජාත රූප රජත කප්ප-රන්, රිදී හා කහවණු පිළිගැනීම කැපය.
'''මහාසාංඝික දශ වස්තුව'''
#අලල යයි කීම කැපය;
#තමාම විනෝද වීම කැපය;
#තමාම පොළව සෑරීම කැපය;
#දුර හුදෙකලාවාසීන්ට ලුණු තැන්පත් කිරීම කැපය;
#තම ආරාමයෙන් යොදුන් අඩ යොදුන් දුර ගමන් යන භික්ෂුවට ආහාර ගෙනයාම කැපය;
#ඉර අවරට ගොස් සෙවනැල්ල අගල් දෙකක් ගිය පසු වැළදීම කැපය;
#රෝගීන්ට මධ්‍යපානය කැපය;
#කිරිත් නොවු දීත් නොවූ කිරි බීම කැපය;
#දාවලු නැති ඇතිරිලි කැපය;
#රන් රිදී මසු කහවනු කැපය;
'''සර්වාස්ථිවාදීන්ගේ විනය ක්ෂුද්‍රක ග්‍රන්ථයෙහි දශ වස්තුව''' මෙලෙස දක්වා ඇත.
#යාවජීවක ලුණු යාවකාලික ආහාර හා මිශ්‍රකර වැළදීම කැපය;
#අතිරික්ත නොවූ ආහාර ඇඟිලි දෙකින් ගෙන වැළදීම කැපය;
#යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක්  හෝ ගොස් එකට ආහාර ගැනීම කැපය;
#කිරි ද්‍රෝනයක් පමණ ගෙන දී කිරි හා මිශ්‍ර කර විකාලයේ වැළදීම කැපය;
#ලෙඩකුට කූඩැල්ලන්සේ උරා සුරා පානය කිරීම කැපය;
#පැරණි නිසීදනයේ සුගත් වියතක් පමණ කෑල්ලක් නොඅළලා අලුත් ඇතිරිල්ලක් පරිභෝග කිරීම කැපය;
#සුවඳවත් කළ පාත්‍රයක්  මහාජනයා නිතර ගැවසෙන තැනක තබා පින් පිණිස රන් රිදී වලින් පාත්‍රය පුරවන ලෙස දන්වා සිටීම කැපය;
#සියතින් පොළව කැණීම කැපය;
#ආගමික කාර්යයන් කිරීමෙන් පසු පැමිණි සංඝයා ඒ පිළිබඳ සතුටුවන ලෙස පෙළඹවීම කැපය.
#ආගමික කාර්යයන්ගෙන් පසු &quot;අහෝ&quot; යයි හඬ නඟා ප්‍රකාශ කිරීම කැපය;

මෙලෙස ථෙරවාද, මහාසාංඝික, මූලසාර්වස්ථිවාදී යන සම්ප්‍රධායන්වල දශ වස්තුව අතර සුළු සුළු වෙනස්කම් පැවතියද මේවායෙහි එක්තරා පොදු බවක් විද්‍යමාන වෙයි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය,විස්තර===                                        
විශාලා මහනුවර වාලුකාරාමයේදී.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
ධර්මධර, විනයධර තෙරවරුන් 700නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතුව සබ්බකාමී මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කළහ.(භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවට සත්තසතිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබේ.) තවද වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන්ගේ දස අකැප වස්තූන්ට ප්‍රබල වශයෙන් විරුද්ධ වූ කාකණ්ඩ පුත්‍ර යස හිමියන්ද මෙහි මූලිකත්වය ගෙන ඇත.තවද රේවත නම් ස්වාමීන් වහන්සේද මෙයට මූලිකත්වය ගෙන ඇත.

===රාජ්‍ය අනුග්‍රහය===
කාලාශෝක රජතුමා දෙවන ධර්ම සංගායනාවට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබා දුන්නේ ය.
===සංගායනාව පැවැත්වීම හා ප්‍රතිඵල===
අට මසක් පුරාවට පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල වූයේ සංඝ සමාජය ප්‍රථම වතාවට නිකායවලට බෙදීම.

මුල්ම සංඝ සමාජය  ථෙරවාදී හා මහා සාංඝික ලෙස ප්‍රධාන නිකායන් දෙකකට බෙදුණි.පසුව මෙය තවත් අනු නිකායන් කිහිපයකට බෙදී ගියහ.එය පහත සටහනින් නිරූපණයවේ.දස වස්තුව පිලිගත් විශාල හික්ෂූ පිරිසක් වූ අතර වුන වහන්සේලා විසින් මහා සාංගික නමින් වෙනම නිකායක් පිහිටුවා ගැනිම හා එකග වූ ශික්ෂාකාමී වූ පැරණි භික්ෂූ  
සම්ප්‍රදාය තේරිය නමින් පෙනි සිටී ම යන කාරනා අඩංගුය 

==[[තුන්වන ධර්ම සංගායනාව]]==
{{main|තෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසීය තිස්හයකට  පසුව '''''(බු.ව.236)''''' [[අශෝක අධිරාජයා]]ගේ අනුග්‍රහයෙන් මාස නවයක් පුරා සිදු කළහ.
===ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතු,===
සංඝයා අතර අසමගිය ඇතිවීම් හා ධර්මය විකෘති වීම.තවද , ලාභ ප්‍රයෝජන අපේක්ෂාවෙන් අන්‍ය ලබ්ධිකයන් සසුන් ගත වීම නිසා සසුන කිළිටි වීම.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය===
'''පැළලුප් නුවර අශෝකාරාමය'''

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
රහතන් වහන්සේලා දහස් නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතිව මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙනි.'''(රහතන් වහන්සේලා 1000 නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වුණු බැවින් මෙයට සාහස්සිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබෙ)'''

===ධර්ම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===
# දුසිල් මහණුන් හැටදහසක් සුදුවත් අන්දවා සසුනෙන් නෙරපා හැරීම.
# මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ විසින් කථාවත්ථුප්පකරණය රචනා කර අභිධර්ම පිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# [[අභිධර්ම පිටකය]] සප්තප්‍රකරණයෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ත්‍රිපිටකය ම අංග සම්පූර්ණ වීම.
# ථෙරවාද සම්ප්‍රදාය සතු පාලි ත්‍රිපිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# ධර්ම දූත සේවාව ආරම්භ කිරීම මගින් දේශීය විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරය සිදුවීම.
ධර්ම විනයධර ප්‍රබල තෙර නමකගේ නායකත්වය යටතේ රටවල් නවයකට ධර්මදුත පිරිස් පිටත්කර යැවූ බව වංස කතාවල සඳහන් වෙයි.
රට, ප්‍රධානත්වය, සුත්‍රය
#කාශ්මීර ගන්ධාරය - මජ්ඣන්තික තෙරණුවෝ-ආසිවිසෝපම සූත්‍රය
#මහිස මණ්ඩලය - මහාදේව තෙරණුවෝ-දේවදූත සූත්‍රය
#වනවාසී දේශය - රක්ඛිත තෙරණුවෝ-අනමතග්ග සංයුත්තය
#අපරන්ත දේශය - යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරණුවෝ-අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය
#මහාරට්ඨය -මහාධම්ම රක්ඛිත තෙරණුවෝ-මහානාරද කස්සප ජාතකය
#යෝනක රට්ඨ - මහාරක්ඛිත තෙරණුවෝ-කාලකාරාම සූත්‍රය
#හිමවන්ත ප්‍රදේශය - මජ්ඣිම තෙරණුවෝ- ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය
#ස්වර්ණභූමිය - සෝණ,උත්තර යන තෙරුන් වහන්සේලා-බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය
#[[තම්බපණ්ණිය]]([[ශ්‍රී ලංකාව]]) - [[මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ]]- චූලහත්ථිපදපම සූත්‍රය

==සිව්වන, පස්වන, හයවන සංගායනා==

4. [[සිව්වන ථේරවාද සංගායනාව]]: ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රි.පූ. 29 දී පවත්වන ලද මෙම රැස්වීම ත්‍රිපිටකය (බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල කූඩ තුන) සජ්ඣායනය කිරීම හා සංරක්ෂණය කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.මේ සදහා වසර 2කුත් මාස5කුත් ගතවිය. 
4.[[සිව්වන කනිෂ්ක ධර්ම සංගායනාව]]
5.[[පස්වන ධර්ම සංගායනාව]]: බුරුමයේ (දැන් මියන්මාරයේ) මැන්ඩලේහි ක්‍රි.ව. 1871 දී පවත්වන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ලිවීම සහ සංරක්ෂණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.

6. [[හයවන ධර්ම සංගායනාව]]: ක්‍රි.ව. 1954 දී බුරුමයේ රැංගූන් (වර්තමානයේ යැංගොන්, මියන්මාරය) හි සංවිධානය කරන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් සමස්ත බෞද්ධ ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කර ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සම්බන්ධ විය.

===වෙනත් සංගායනා===

1.[[ථූපාරාම විනය සංගායනාව]]&lt;br&gt;
2.[[බුද්ධඝෝෂ අට්ඨකතා සංගායනාව]]&lt;br&gt;
3.[[මහා පරාක්‍රමබාහු සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[1477 චියැං මායි තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1788 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[පැල්මඩුල්ල ධර්ම සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1878 තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
6.[[1927 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]

==මුලාශ්‍ර==
# &quot;ශාසන ඉතිහාසය&quot;,බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව,රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව,පාදුක්ක.
# [http://www.dinamina.lk Dinamina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081634/http://www.dinamina.lk/ |date=2016-03-10 }}
# &quot; චුල්ලවග්ග පාලිය- පඤ්ච සතිකක්ඛන්ධකය (නැදිමාල: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,2005)
# දහම් පාසල් පොත් (6-13)

==සබැදි පිටු==
* [[බෞද්ධ ධර්ම සංගායනා]]

[[Category:ධර්ම සංගායනා]]
[[Category:බුදු දහම]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම]]</text>
      <sha1>juymdda0dz6o06zlgfnifssi1dt6tuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801253</id>
      <parentid>801252</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vethuli gehansa</username>
        <id>81512</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* දෙවන ධර්ම සංගායනාව. */</comment>
      <origin>801253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28934" sha1="26ds2tmkmmztxeynef0s3auz4ahc84r" xml:space="preserve">[[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 013 First Council at Rajagaha (9241729223).jpg|thumb|upright=1.2|[[ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව]]]]
{{බුද්ධාගම}}

'''ධර්ම සංගායනා''' වල මූලික අරමුණ වී ඇත්තේ බෞද්ධ සංඝ සමාජය හා බුදු දහම කෙරෙහි ශ්‍රමණ වේශධාරීන්ගෙන් පැමිණි උවදුරු සමනය කොට සංඝයාත් බුද්ධ ධර්මයත් පාරිශුද්ධියට පත් කරලීමය. ධර්ම සංගායනාවක් යනු, එකට එකතු වී ඇති දහම් කරුණු සාකච්ඡා කිරීමයි.

==ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව (1)==
{{main|ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව}}
විනය සංගීති නමින්ද මෙම සංගායනාව හඳුන්වයි.සම්බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් තෙමසකට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.මෙහි අරමුණ වූයේ විසිරී ඇති ධර්ම විනය ඒකරාශී කොට වෙනස්කම් වලට භාජනය වීමට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කර තබා ගැනීමය.

===ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව===
චුල්ලවග්ගයේ එන වාර්තාව  අනුව ප්‍රථම සංගීතියට මුලික ලෙස හේතු දෙකක් පාදක වී ඇත.

* සුභද්‍ර භික්ෂුවගේ වගකීමෙන් තොර ප්‍රකාශය. බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා සොවින් වැළපෙන පෘතග්ජන භික්ෂුන් අස්වැසීමට සුභද්ද භික්ෂුව කළ ප්‍රකාශය වුයේ &quot;ඇවැත්නි; සෝක නොකරව්, නොවැලපෙව් ඵ් මහා ශ්‍රමණයාගෙන් අපි හොඳින් මිදුනෙමු. මේ තොපට කැපය. මේ අකැපයැයි ඔහුගේ නීති පැනවීමෙන් අපි පීඩා වින්දෙමු. දැන් අපි යමක් කැමති නම් ඵය කරන්නෙමු. යමක් අකමැතිනම් ඵය නොකරන්නෙමු.&quot;යි යන්නය.

* ධර්මය හා විනය  අනාගතයෙහිදී පිරිහී අධර්මය,අවිනය රජ වෙතැයි ඇතිවූ භීතිය, බුද්ධ භාෂිත ලෙස බොරු සූත්‍ර සකස් කර ධර්මයට වැරදි අර්ථ විවරණ ඉදිරිපත් කෙරෙනු ඇතැයි ද එකළ තෙරවරු බිය වූහ.

මහා සාංඝික, මහීසාසක, ධර්මගුප්තික හා සර්වාස්තිවාදී සම්ප්‍රදායන්ට අයත් විනය ග්‍රන්ථ වලද ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවට හේතු මෙලෙස සඳහන්වේ.''මෙම මුලික හේතුවට අමතරව තවත් හේතු රාශියක් පළමු සංගායනාව පැවැත් විමට හේතු වු බව මුලාශ්‍ර වළ හදුනාගත හැකිය.ඒ අතර මුලික වන්නේ බුදුන් ජිවමාන කලයේදි සංඝ සමාජය තුල විවිද ගැටලු පැවති අතර ඒම ගැටලු උන්වහනසේගෙන් පසුව තව තවත් බහුල විය හැකි නිසා සංගායනාවක් පවත්වන්නට අවශ්‍ය වන්නට ඇත.මන්ද සුභද්ද වුව ඉහත ආකාරයේ ප්‍රකාශයක් බුද්ධ පරිනිර්වාණයත් සමගම සිදු කිරිම බුදුන් ජිවමාන කාලයේ පැවති ගැටලු වල ප්‍රතිඵලක් බව සිතිය හැකිය.

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

* ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව තිබු ගැටළුව විසඳීම
* ධර්ම විනය ආගමේ ශාස්ත්‍රවරයා ලෙස ස්ථාපිත වීම
* ආනන්ද හිමියන්ට එල්ල වී තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම
* ආනන්ද හිමියන්ගේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරය හෙළි වීම
* චන්න හිමියන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය නියම වීම
* භානක පරම්පරාවක් බිහි වීම.
* බුදුරදුන් පන්සාලිස් වසක් මුළුල්ලේ දේශනා කළ ධර්මය හා විනය එක් රැස් කර ගැනීමට හැකියාව ලැබීම.
* නිකායන් 5ක් ඇති වීම.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය,===
&lt;u&gt;'''මහරහන් වහන්සේලා 500'''&lt;/u&gt; නමකගේ සහභාගිත්වය තිබූ අතර මුලිකත්වය ගෙන කටයුතු කළේ මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේය. (භික්ෂුන් වහන්සේලා පන්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවති මෙම සංගායනාවට &lt;u&gt;'''පංචසතිකායැයි'''&lt;/u&gt; ද කියනු ලැබේ.)

===සංගායනාව පැවැත්වු ස්ථානය===
ථෙරවාදී මුලාශ්‍රවල සඳහන් පරිදි රජගහ නුවර වේහාර පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි [[සප්තපර්ණී ගුහාව|සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරය]].

===සංගායනාව සඳහා රාජඅනුග්‍රහය===
වංශ කථාවන්හි හා සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ සඳහන් පරිදි මගධාධීපති බිම්බිසාර රජුගේ පුත් අජාසත් රජතුමාගෙනි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ආකාරය===
මෙය අනුබුදු මහා කාශ්‍යප මහ රහතන්ස වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන්ත් සිදුවූ අතර සත් මසක් මුළුල්ලේ පැවති මෙම ධර්ම සංගායනාවේදි උපාලි හිමියන්ගෙන් පළමුව විනය ප්‍රශ්න විචාළහ. නිදාන පුග්ගල, වස්තු, ප්‍රඥප්ති,අනුප්‍රඥප්ති, ආපත්ති, අනාපත්ති යනාදී විස්තර සහිතව  භික්ෂු භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශික්ෂා පද  සියල්ලම පුජ්ජාවිස්සජ්න  ක්‍රමයෙන් විනය සංගායනා කළහ.
අනතුරුව, ධර්ම සංගායනා කළහ. ප්‍රශ්නෝත්තර ක්‍රමය මේ සඳහා යොදා ගත්හ. ආනන්ද තෙරුණුවන් ලවා පංචනිකායම සංගායනා කළහ.සුත්‍ර පිටකය හා අභිධර්මය මෙහිදී සංගායනාවට භාජනය විය.

ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂාපද පිළිබඳව සාකච්ජා කළහ.සංගායනාවෙන් පසුව  ඡන්න තෙරුන්ට බ්‍රහ්ම දණ්ඩය පැනවීය.

අනඳ තෙරුන්ට එරෙහිව චෝදනා 5ක් සංගීතිය අවසානයේඑල්ල වූ අතර තමන් එයට නිර්දෝශී වීමට හේතු සාධකද අනඳ තෙරුන් විසින් ඉදිරිපත් කළහ.

# '''ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද බුදුන්ගෙන් නොවිචාරීම.''' බුදු රදුන් ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදී තමන් ඉතා ශෝකාතුරව සිටි නිසා අසා දැන ගැනීමට නොහැකිවූ බව.
# '''බුදු රදුන්ගේ වැසි සළුව පයින් මැඩ ගෙන මැසීම.''' සිවුර මසද්දී සහාය වීමට කිසිවෙකු නොසිටි බැවින් එසේ කරන්නට සිදු විය.
# '''බුද්ධ ශරීරය පළමුව කාන්තාවන් ලවා වැන්ද වීම.''' බුදු රදුන්ගේ ශ්‍රි දේහයට බුහුමන් දැක්වීමට පැමිණි මහා ජනකාය බහුල වීම නිසා කාන්තාවන්ට කල්වේලා ඇතිව නිවෙස් වලට යාමට ඉඩ සැලැස්වීම.
# '''චේතියේ දී බුදුන් පිරිනිවි පාන බව අඟවද් දී කල්පයක් ඡීවත් වන ලෙසට බුදුන් වහන්සේට  ආරාධනා නොකිරීම.''' තමන්ගේ සිත ද එවෙළෙහි මරුට වසඟව තිබු හෙයින් එසේ ඉල්ලා සිටීමට නොහැකි වීම.
# '''තථාගත ශාසනයේ ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද ලබා දීමට උත්සාහවත්වීම.''' ප්‍රජාපතී ගෝතමිය කෙරෙහි තිබූ මහත් ගෞරවය නිසා එලෙස කිරීම.

අනඳ හිමියන්ට එරෙහිව පැවති චෝදනා 5ට අතිරේකව ටිබෙට් දුල්වා ග්‍රන්ථයෙහි තවත් චෝදනා 2ක් දක්වා ඇත.
#'''පිරිනිවන් පෑමට සිටියදී බුදුරදුන් පිපාසිතව වතුර ස්වල්පයක් ඉල්ලූ අවස්ථාවෙහි පැන් නොදී සිටීම.'''

===පළමු සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===

# එක් එක් ධර්ම කොටස් භික්ෂු පරම්පරාවන්ට ආරක්ෂා කොට පවත්වා ගෙන යාම සඳහා පැනවීම.
#* '''දීඝ නිකාය'''- ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''සංයුත්ත නිකාය-''' මහා කාෂ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''අංගුත්තර නිකාය''' -අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට
#* '''මජ්ඣිම නිකාය'''- සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවට (මේ වන විට සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් වදාරා ඇත).
#* '''ඛුද්දක නිකාය''' -සියලුම වහන්සේලා එක්ව මුඛ පරම්පරාගත ව.
# ඛුද්දානු ඛුද්දක ශික්ෂා පද වෙනස් නොකිරීම.
# අනන්ද තෙරුන්ට (පසුව ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ) තිබූ චෝදනා වලින් නිදහස් වීම.

==දෙවන ධර්ම සංගායනාව.(2)==
{{main|දෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර 100කට පසුව මෙම සංගායනාව පවත්වා ඇත.
===දෙවන ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතුව;===
වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කළ දස අකැප වස්තුව
'''චුල්ලවග්ග පාලියේ සඳහන් දස අකැප වස්තුව'''
#සිංගිලෝන කප්ප-ආහාර වලට මිශ්‍රකර ගැනීම සඳහා අඟක දමා ලුණු තබා ගැනීම සුදුසුය.
#ද්වංගුල කප්ප-ඉර හැරී සෙවනැල්ල අඟල් දෙකක් වන තුරුත්  ආහාර වැළදීම කැපය.
#ගාමන්තර කප්ප-එක් ගමකින් තව ගමකට ආහාර රැගෙන යාම කැපය.
#ආවාස කප්ප-මහා සීමාව තුළ පිහිටි කුඩා කුඩා ආවාසයන්හි වෙන වෙනම පොහොය කිරීම කැපය.
#අනුමති කප්ප-එක සීමාවක් ඇතුළත වාසය කරන භික්ෂූන්ගේ කැමැත්ත නොගෙන වෙන් වෙන්ව පොහොය කොට නැවත කැමැත්ත ගැනීම කැපය.
#ආචිණ්ණ කප්ප-කැප අකැප දෙයක් ගැන නොසලකා චිරාගත දේ පිළිගැනීම කැපය.
#අමථිත කප්ප-කිරිත් නොවූ දීත් නොවූ කිරි වැළදීම කැපය.
#ජලෝගි කප්ප-රා බවට නොපැමිණි මීරා බීම කැපය.
#අදසක නිසීදන කප්ප-දාවලු නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය.
#ජාත රූප රජත කප්ප-රන්, රිදී හා කහවණු පිළිගැනීම කැපය.
'''මහාසාංඝික දශ වස්තුව'''
#අලල යයි කීම කැපය;
#තමාම විනෝද වීම කැපය;
#තමාම පොළව සෑරීම කැපය;
#දුර හුදෙකලාවාසීන්ට ලුණු තැන්පත් කිරීම කැපය;
#තම ආරාමයෙන් යොදුන් අඩ යොදුන් දුර ගමන් යන භික්ෂුවට ආහාර ගෙනයාම කැපය;
#ඉර අවරට ගොස් සෙවනැල්ල අගල් දෙකක් ගිය පසු වැළදීම කැපය;
#රෝගීන්ට මධ්‍යපානය කැපය;
#කිරිත් නොවු දීත් නොවූ කිරි බීම කැපය;
#දාවලු නැති ඇතිරිලි කැපය;
#රන් රිදී මසු කහවනු කැපය;
'''සර්වාස්ථිවාදීන්ගේ විනය ක්ෂුද්‍රක ග්‍රන්ථයෙහි දශ වස්තුව''' මෙලෙස දක්වා ඇත.
#යාවජීවක ලුණු යාවකාලික ආහාර හා මිශ්‍රකර වැළදීම කැපය;
#අතිරික්ත නොවූ ආහාර ඇඟිලි දෙකින් ගෙන වැළදීම කැපය;
#යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක්  හෝ ගොස් එකට ආහාර ගැනීම කැපය;
#කිරි ද්‍රෝනයක් පමණ ගෙන දී කිරි හා මිශ්‍ර කර විකාලයේ වැළදීම කැපය;
#ලෙඩකුට කූඩැල්ලන්සේ උරා සුරා පානය කිරීම කැපය;
#පැරණි නිසීදනයේ සුගත් වියතක් පමණ කෑල්ලක් නොඅළලා අලුත් ඇතිරිල්ලක් පරිභෝග කිරීම කැපය;
#සුවඳවත් කළ පාත්‍රයක්  මහාජනයා නිතර ගැවසෙන තැනක තබා පින් පිණිස රන් රිදී වලින් පාත්‍රය පුරවන ලෙස දන්වා සිටීම කැපය;
#සියතින් පොළව කැණීම කැපය;
#ආගමික කාර්යයන් කිරීමෙන් පසු පැමිණි සංඝයා ඒ පිළිබඳ සතුටුවන ලෙස පෙළඹවීම කැපය.
#ආගමික කාර්යයන්ගෙන් පසු &quot;අහෝ&quot; යයි හඬ නඟා ප්‍රකාශ කිරීම කැපය;

මෙලෙස ථෙරවාද, මහාසාංඝික, මූලසාර්වස්ථිවාදී යන සම්ප්‍රධායන්වල දශ වස්තුව අතර සුළු සුළු වෙනස්කම් පැවතියද මේවායෙහි එක්තරා පොදු බවක් විද්‍යමාන වෙයි.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය,විස්තර===                                        
විශාලා මහනුවර වාලුකාරාමයේදී.

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
ධර්මධර, විනයධර තෙරවරුන් 700නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතුව සබ්බකාමී මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කළහ.(භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවට සත්තසතිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබේ.) තවද වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන්ගේ දස අකැප වස්තූන්ට ප්‍රබල වශයෙන් විරුද්ධ වූ කාකණ්ඩ පුත්‍ර යස හිමියන්ද මෙහි මූලිකත්වය ගෙන ඇත.තවද රේවත නම් ස්වාමීන් වහන්සේද මෙයට මූලිකත්වය ගෙන ඇත.

===රාජ්‍ය අනුග්‍රහය===
කාලාශෝක රජතුමා දෙවන ධර්ම සංගායනාවට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබා දුන්නේ ය.
===සංගායනාව පැවැත්වීම හා ප්‍රතිඵල===
අට මසක් පුරාවට පැවැත්වූ මෙම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල වූයේ සංඝ සමාජය ප්‍රථම වතාවට නිකායවලට බෙදීම.

මුල්ම සංඝ සමාජය  ථෙරවාදී හා මහා සාංඝික ලෙස ප්‍රධාන නිකායන් දෙකකට බෙදුණි.පසුව මෙය තවත් අනු නිකායන් කිහිපයකට බෙදී ගියහ.එය පහත සටහනින් නිරූපණයවේ.දස වස්තුව පිලිගත් විශාල හික්ෂූ පිරිසක් වූ අතර වුන වහන්සේලා විසින් මහා සාංගික නමින් වෙනම නිකායක් පිහිටුවා ගැනිම හා එකග වූ ශික්ෂාකාමී වූ පැරණි භික්ෂූ  
සම්ප්‍රදාය තේරිය නමින් පෙනි සිටී ම යන කාරනා අඩංගුය 

==[[තුන්වන ධර්ම සංගායනාව]]==
{{main|තෙවන ධර්ම සංගායනාව}}
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසීය තිස්හයකට  පසුව '''''(බු.ව.236)''''' [[අශෝක අධිරාජයා]]ගේ අනුග්‍රහයෙන් මාස නවයක් පුරා සිදු කළහ.
===ධර්ම සංගායනාව පැවැත්වීමට හේතු,===
සංඝයා අතර අසමගිය ඇතිවීම් හා ධර්මය විකෘති වීම.තවද , ලාභ ප්‍රයෝජන අපේක්ෂාවෙන් අන්‍ය ලබ්ධිකයන් සසුන් ගත වීම නිසා සසුන කිළිටි වීම.

===සංගායනාව පැවැත්වූ ස්ථානය===
'''පැළලුප් නුවර අශෝකාරාමය'''

===සංගායනාව සඳහා සහභාගිත්වය===
රහතන් වහන්සේලා දහස් නමකගේ සහභාගිත්වය ඇතිව මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙනි.'''(රහතන් වහන්සේලා 1000 නමකගේ සහභාගීත්වයෙන් පැවැත්වුණු බැවින් මෙයට සාහස්සිකා සංගීති යැයි ද කියනු ලැබෙ)'''

===ධර්ම සංගායනාවේ ප්‍රතිඵල===
# දුසිල් මහණුන් හැටදහසක් සුදුවත් අන්දවා සසුනෙන් නෙරපා හැරීම.
# මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ විසින් කථාවත්ථුප්පකරණය රචනා කර අභිධර්ම පිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# [[අභිධර්ම පිටකය]] සප්තප්‍රකරණයෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කිරීම නිසා ත්‍රිපිටකය ම අංග සම්පූර්ණ වීම.
# ථෙරවාද සම්ප්‍රදාය සතු පාලි ත්‍රිපිටකය සම්පූර්ණ කිරීම.
# ධර්ම දූත සේවාව ආරම්භ කිරීම මගින් දේශීය විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරය සිදුවීම.
ධර්ම විනයධර ප්‍රබල තෙර නමකගේ නායකත්වය යටතේ රටවල් නවයකට ධර්මදුත පිරිස් පිටත්කර යැවූ බව වංස කතාවල සඳහන් වෙයි.
රට, ප්‍රධානත්වය, සුත්‍රය
#කාශ්මීර ගන්ධාරය - මජ්ඣන්තික තෙරණුවෝ-ආසිවිසෝපම සූත්‍රය
#මහිස මණ්ඩලය - මහාදේව තෙරණුවෝ-දේවදූත සූත්‍රය
#වනවාසී දේශය - රක්ඛිත තෙරණුවෝ-අනමතග්ග සංයුත්තය
#අපරන්ත දේශය - යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරණුවෝ-අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය
#මහාරට්ඨය -මහාධම්ම රක්ඛිත තෙරණුවෝ-මහානාරද කස්සප ජාතකය
#යෝනක රට්ඨ - මහාරක්ඛිත තෙරණුවෝ-කාලකාරාම සූත්‍රය
#හිමවන්ත ප්‍රදේශය - මජ්ඣිම තෙරණුවෝ- ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය
#ස්වර්ණභූමිය - සෝණ,උත්තර යන තෙරුන් වහන්සේලා-බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය
#[[තම්බපණ්ණිය]]([[ශ්‍රී ලංකාව]]) - [[මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ]]- චූලහත්ථිපදපම සූත්‍රය

==සිව්වන, පස්වන, හයවන සංගායනා==

4. [[සිව්වන ථේරවාද සංගායනාව]]: ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රි.පූ. 29 දී පවත්වන ලද මෙම රැස්වීම ත්‍රිපිටකය (බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල කූඩ තුන) සජ්ඣායනය කිරීම හා සංරක්ෂණය කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.මේ සදහා වසර 2කුත් මාස5කුත් ගතවිය. 
4.[[සිව්වන කනිෂ්ක ධර්ම සංගායනාව]]
5.[[පස්වන ධර්ම සංගායනාව]]: බුරුමයේ (දැන් මියන්මාරයේ) මැන්ඩලේහි ක්‍රි.ව. 1871 දී පවත්වන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ලිවීම සහ සංරක්ෂණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.

6. [[හයවන ධර්ම සංගායනාව]]: ක්‍රි.ව. 1954 දී බුරුමයේ රැංගූන් (වර්තමානයේ යැංගොන්, මියන්මාරය) හි සංවිධානය කරන ලද එය බුරුම අක්ෂරවලින් සමස්ත බෞද්ධ ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කර ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සම්බන්ධ විය.

===වෙනත් සංගායනා===

1.[[ථූපාරාම විනය සංගායනාව]]&lt;br&gt;
2.[[බුද්ධඝෝෂ අට්ඨකතා සංගායනාව]]&lt;br&gt;
3.[[මහා පරාක්‍රමබාහු සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[1477 චියැං මායි තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1788 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
4.[[පැල්මඩුල්ල ධර්ම සංගායනාව]]&lt;br&gt;
5.[[1878 තායි සංගායනාව]]&lt;br&gt;
6.[[1927 බැංකොක් තායි සංගායනාව]]

==මුලාශ්‍ර==
# &quot;ශාසන ඉතිහාසය&quot;,බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව,රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව,පාදුක්ක.
# [http://www.dinamina.lk Dinamina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081634/http://www.dinamina.lk/ |date=2016-03-10 }}
# &quot; චුල්ලවග්ග පාලිය- පඤ්ච සතිකක්ඛන්ධකය (නැදිමාල: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,2005)
# දහම් පාසල් පොත් (6-13)

==සබැදි පිටු==
* [[බෞද්ධ ධර්ම සංගායනා]]

[[Category:ධර්ම සංගායනා]]
[[Category:බුදු දහම]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම]]</text>
      <sha1>26ds2tmkmmztxeynef0s3auz4ahc84r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කැලණිය රජ මහා විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26492</id>
    <revision>
      <id>801278</id>
      <parentid>799530</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65068" sha1="pgtarxgouldfp6ejlgt7l0gvnl5jqh8" xml:space="preserve">
{{Infobox religious building
| building_name           = කැලණිය රජ මහා විහාරය
| native_name             = 
| infobox_width           =
| image                   = [[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 02.jpg|ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊_မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊_Kelaniya_Temple_02]]
| image_size              = 
| alt                     =
| caption                 = කැලණිය රජ මහා විහාරය
| map_type                = Sri Lanka
| map_size                = 
| map_caption             = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම
| location                = [[කැලණිය]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| coordinates             = {{coord|06|57|11.3|N|79|55|06.7|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation   = [[බෞද්ධ]] 
| rite                    = [[ථේරවාද]]
| region                  = 
| state                   =
| province                = [[බස්නාහිර පලාත, ශ්‍රී ලංකාව|බස්නාහිර පලාත]]
| territory               =
| prefecture              =
| sector                  =
| district                = [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]]
| cercle                  =
| municipality            = [[කැලණිය]]
| consecration_year       = 580 BC (ආසන්නව වසර 2600ට පෙර)
| status                  = 
| functional_status       = 
| heritage_designation    = පුරාවිද්‍යාත්මකව සංරක්ෂිත ස්ථානයක්&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protected Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=27 March 2016}}&lt;/ref&gt; (2007 පෙබරවාරි 23)
| leadership              =
| website                 =
| architecture            = 
| architect               = 
| architecture_type       = 
| designation1            =APMSL
| designation2 =SBSS
}}

'''කැලණිය රජ මහා විහාරය''' ශ්‍රී ලංකාවේ [[බස්නාහිර පළාත]]ේ [[ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කැලණිය]] ප්‍රදේශයේ [[කැලණි ගඟ]] ආසන්නයේ පිහිටි ප්‍රධාන [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය අනුව [[සොළොස්මස්ථාන]] අතරින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 10ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටි විහාරස්ථානයට [[කොළඹ–මහනුවර මාර්ගය]]ෙන් බියගම දෙසට දිවෙන මාර්ගය ඔස්සේ මෙන්ම මහනුවර මාර්ගයේ තොරණ හන්දිය දෙසින් ද ළඟාවිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://srilanka.travel/index.php?attraction_id=182&amp;route=attractions%2Fattraction |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[දීපවංසය]] හා [[මහාවංසය]] ඇතුළු වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නාරජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වන අතර, එම සිදුවීම මෙම පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; පුරාණ කාලයේ සිට විවිධ රජවරුන්ගේ අනුග්‍රහය ලැබූ මෙම විහාරස්ථානය ඉතිහාසයේ විවිධ අවස්ථාවල විනාශයට හා නැවත ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රකට බිතුසිතුවම් සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|කැලණිය දුරුතු පෙරහැර]] හේතුවෙන් ද මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ, ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් පුදබිමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==

[[File:Kelaniya Temple overview.jpg|thumb|විහාර ප්‍රධාන පිවිසුම]]

කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ වංසකතා සම්ප්‍රදාය, දේශපාලන ඉතිහාසය හා බෞද්ධ ශාසනික උරුමය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් දක්වයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය හා [[මහාවංසය|මහාවංස]] වාර්තාවන්ට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන වසරේදී මණිඅක්ඛික නා රජුගේ ආරාධනයෙන් කැලණියට වැඩම කළ බව සඳහන් වේ. මෙම වැඩමවීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ තෙවන සහ අවසාන වැඩමවීම ලෙස බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි සැලකේ. මහාවංසයේ සඳහන් පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනා කළ රත්නයෙන් සැරසූ ආසනය පසුකාලීනව කැලණිය ස්තූපය තුළ තැන්පත් කරන ලද බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, මෙම සම්ප්‍රදාය කැලණිය පුදබිමේ ආගමික වැදගත්කමට පදනම වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:This is a painting of Lord Buddha at Kelaniya Raja Maha Viharaya in Sri Lanka.jpg|thumb|බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවනවර කැලණියට වැඩම කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]]

ශ්‍රී ලංකාව තුළ බුද්ධ ශාසනය ස්ථාපිත වූ මුල් යුගයේදී කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවන් අනුව, [[දේවානම්පියතිස්ස රජු]]ගේ සොහොයුරා වූ [[උත්තිය රජු|උත්තිය]] විසින් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයෙන් පසු කැලණි චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කර විහාරස්ථානය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා සංඝාවාසයක් ඉදිකර පූජා කළ බවද සඳහන් වේ. මෙය කැලණිය විහාරය සම්බන්ධයෙන් වාර්තා වන මුල්ම රාජකීය අනුග්‍රහයන් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පසුකාලීනව කැලණිය වෙනම පාලන ප්‍රදේශයක් හෝ රාජධානියක් ලෙස වැදගත්කමක් ලබා තිබූ බවට විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. උත්තියගේ බෑණනුවන් විසින් කැලණිය විහාරයේ අභිනව පිළිම ගෙයක් සහ පස්මහල් ප්‍රාසාදයක් ඉදිකර බෞද්ධ ශාසනයට පූජා කළ බව සඳහන් වේ. උත්තියගේ මුණුබුරා ලෙස සඳහන් වන [[කැලණිතිස්ස රජු]]ගේ සමයේ කැලණිය ප්‍රදේශය දේශපාලන හා ආගමික වශයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සම්ප්‍රදායන් හා වංසකතා සම්බන්ධ කරුණු හමුවේ. කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය පසුව [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී රුහුණේ [[කාවන්තිස්ස රජු]]ගේ අගමෙහෙසිය වූ බවත්, ඇය [[දුටුගැමුණු රජු]]ගේ මව වූ බවත් ශ්‍රී ලාංකික වංසකතා සම්ප්‍රදායෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

දුටුගැමුණු රජුගේ සමයේ කැලණිය විහාරය පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටි ප්‍රසිද්ධ ශාස්ත්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව තිබූ බව විහාර ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එමඟින් අනුරාධපුර යුගයේ කැලණිය විහාරය වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ අධ්‍යාපන හා ශාසනික කටයුතු සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පසුකාලීන අනුරාධපුර යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබුණි. [[වෝහාරිකතිස්ස රජු]] විසින් කැලණිය චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවත්, චෛත්‍යය සඳහා අලංකාර අංගයක් ඉදිකරවූ බවත් සඳහන් වේ. එසේම [[කණිට්ඨතිස්ස රජු]] විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අලංකාර උපෝසථාගාරයක් හෝ රැස්වීම් ශාලාවක් ඉදිකර පූජා කළ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. මෙවැනි රාජකීය අනුග්‍රහයන් මඟින් කැලණිය විහාර සංකීර්ණයේ ආගමික හා සංඝාවාසික පහසුකම් විවිධ යුගවලදී පුළුල් වූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

අනුරාධපුර යුගයේ පසුකාලීන කොටස සම්බන්ධයෙන් කැලණිය විහාරය පිළිබඳ වංසකතා තොරතුරු සීමිත වුවද, විහාර පරිශ්‍රයෙන් සොයාගත් ශිලා ස්ථම්භ ලිපියක් මඟින් එම කාලයේ විහාරස්ථානයේ පැවති ආගමික හා සංස්කෘතික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වන බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව, විහාර පරිශ්‍රයේ මැණික් ඔබ්බවන ලද පදනමක් සහිත පහන් කූඩුවක් පැවති බවත්, පූජා කටයුතු සඳහා නැටුම් හා බෙර වාදනය සිදු කළ කණ්ඩායමක් නිතිපතා සේවය කළ බවත් වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පසුකාලීනව දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ හේතුවෙන් කැලණිය විහාරය අවස්ථා කිහිපයකදී විනාශයට ලක් වූ බව විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එවැනි විනාශයන්ගෙන් පසු විහාරස්ථානය නැවත ගොඩනඟා සංවර්ධනය කරන ලදී. පොළොන්නරු යුගයේ රජවරුන්ද කැලණිය විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ අතර, [[පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජු]] සහ [[නිස්සංකමල්ල රජු]] එම යුගයේ කැලණිය සමඟ විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වූ රජවරුන් ලෙස සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Polonnaruwa Period (1070–1215 A.D.) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/polonnaruwa-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

දඹදෙණි යුගයේදී ද කැලණිය විහාරයේ විනාශයට පත් වූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා පියවර ගත් බව විහාර ඉතිහාසයෙහි සඳහන් වේ. විහාරස්ථානයට හානි සිදු කළ ආක්‍රමණවලින් පසු විජයබාහු රජු විසින් පිළිම ගෙය සහ චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කළ බවත්, චෛත්‍යයට රන් කොත්කැරැල්ලක් ලබාදුන් බවත් සඳහන් වේ. පසුකාලීනව ඔහුගේ පුත් පරාක්‍රමබාහු විසින්ද විහාරයට අනුග්‍රහය දැක්වූ බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Dambadeniya Period (1215–1412) |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/dambadeniya-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

කෝට්ටේ යුගයේදී කැලණිය ප්‍රදේශය නැවතත් දේශපාලන හා සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත්කමක් ලබාගත් අතර, විහාරස්ථානයද එම යුගයේ බෞද්ධ ආගමික ජීවිතයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 16වන සියවසේදී පෘතුගීසි බලපෑම ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ කැලණිය විහාරයට බරපතළ හානි සිදු විය. විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මධ්‍යකාලීන විහාරය 1510දී පෘතුගීසීන් විසින් විනාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:099 Portuguese destroy Kelaniya (20256719389).jpg|thumb|පෘතුගීසීන් විසින් කැළණි විහාරය විනාශ කිරීම දැක්වෙන සිතුවමක්]]

පෘතුගීසි හා පසුකාලීන යටත්විජිත සමයන්ගෙන් පසු, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ කැලණිය විහාරය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මඟින් දිගුකාලයක් පුරා විනාශයට හා පරිහානියට ලක්ව තිබූ මෙම පුදබිම නැවත බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස පුනර්ජීවනය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

20වන සියවසේදී කැලණිය රජ මහා විහාරය තවත් විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංවර්ධන කටයුතු රැසකට ලක් විය. නව විහාර සංකීර්ණය ඉදිකිරීම 1927දී ආරම්භ කර 1946දී නිම කරන ලද අතර, එම කටයුතු සඳහා හෙලේනා විජේවර්ධන මහත්මියගේ අනුග්‍රහය ලැබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/history/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; මෙම නවීන ප්‍රතිසංස්කරණ සමයේදී [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද බිතුසිතුවම් හා කලා නිර්මාණ කැලණිය විහාරයේ විශේෂ ලක්ෂණයක් බවට පත්විය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, [[ජාතක කතා]]වලට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ සිදුවීම් නිරූපණය කරන මෙම නිර්මාණ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ කලාවේ වැදගත් කෘති ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya |website=Sri Lanka Tourism |url=https://www.srilanka.travel/buddhist-places/attractions.php |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානවලින් එකක් ලෙස පවතින අතර, එහි දිගු ඉතිහාසය, විවිධ යුගවල ලැබූ රාජකීය අනුග්‍රහය, බෞද්ධ කලා උරුමය සහ වාර්ෂික [[කැලණිය දුරුතු පෙරහැර|දුරුතු මහා පෙරහැර]] හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත.

==ප්‍රසිද්ධ ජනවහරේ කැළණි විහාරය==
කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර, ජනප්‍රවාද සහ ජනශ්‍රැතිය තුළ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. විශේෂයෙන් [[කැලණිතිස්ස රජු]] සහ ඔහුගේ දියණිය වූ [[විහාරමහාදේවිය]] සම්බන්ධ ජනප්‍රවාදය කැලණිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය හා සමීපව බැඳී පවතී.ජනප්‍රවාද හා වංසකතා සම්ප්‍රදායට අනුව, කැලණිපුරය පාලනය කළ කැලණිතිස්ස රජු විසින් අහිංසක මහරහතන් වහන්සේ නමකට සිදු කළ අයුක්තිසහගත දඬුවමක් හේතුවෙන් දෙවිවරුන් කෝපයට පත් වූ බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුද ගොඩගසා කැලණිය රාජධානියේ ප්‍රදේශ රැසක් ජලයෙන් යට වූ බවත් සඳහන් වේ. මෙම ව්‍යසනයෙන් රට බේරාගැනීම සඳහා රජ පවුලේ අතිශය වටිනා දෙයක් මුහුදට පූජා කළ යුතු බවට උපදෙස් ලැබුණු බව ජනප්‍රවාදයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:096 The Tsunami following the Arahat's Punishment (20255291250).jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. දෙවන සියවසේ දී කැළණිය ආශ්‍රිතව සිදු වූ බවට වංශකතා වාර්තා කරන මුහුද ගොඩගැලීම(සුනාමි තත්ත්වය)]]

එහිදී කැලණිතිස්ස රජුගේ දියණිය වූ දේවී කුමරිය තම පියාගේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ඇති වූ ව්‍යසනයෙන් ජනතාව බේරාගැනීම සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූ බව සඳහන් වේ. ඇය අලංකාර ලෙස සරසන ලද යාත්‍රාවක තබා මුහුදට යවන ලද අතර, ඇය මුහුදට යැවීමෙන් අනතුරුව ගොඩගැලූ මුහුද සන්සුන් වී ජලය බැස ගිය බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීම කැලණිය හා සම්බන්ධ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රවාදවලින් එකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Anuradhapura Period |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya |url=https://kelaniyatemple.lk/anuradhapura-period/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පසුව දේවී කුමරිය රැගත් යාත්‍රාව දකුණු දිග රුහුණු ප්‍රදේශයට ආරක්ෂිතව ළඟා වූ බවත්, එහි පාලකයා වූ [[කාවන්තිස්ස රජු]] ඇය පිළිගෙන විවාහ කරගත් බවත් සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, පසුව ඇය [[විහාරමහාදේවිය]] ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, මෙම රාජ යුවළට [[දුටුගැමුණු රජු|දුටුගැමුණු]] සහ [[සද්ධාතිස්ස රජු|සද්ධාතිස්ස]] යන පුතුන් දෙදෙනා ලැබූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=විහාරමහාදේවි දේවිය |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/devala/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ජනවහර හා ජනශ්‍රැතිය තුළ ද විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත. කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය හා වන්දනා කිරීමේ වැදගත්කම පිළිබඳ බෞද්ධ ජනහද තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ජනප්‍රිය කියමනක් පවතී. මෙම ජනප්‍රිය අදහස කාව්‍ය, ගීත හා වෙනත් කලා නිර්මාණවලට ද බලපෑම් කර ඇත.

මහනුවර යුගයේ [[ලෝකුරු නයිදේ]] නමැති ජනකවියා විසින් රචිත ''කැලණි හෑල්ල'' කාව්‍ය සංග්‍රහයෙහි කැලණිය පුදබිමේ පූජනීයත්වය පිළිබඳ ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව අතර පැවති ශ්‍රද්ධාව නිරූපණය කරන ප්‍රසිද්ධ කවියක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt; එහි අවසාන පදය වන '''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ''' යන්න කැලණිය වන්දනා කිරීම හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලාංකික ජනවහරේ ප්‍රචලිත ප්‍රකාශයක් බවට පත්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණි දුරුතු පෙරහර එදා බක් මාසේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කළ හැටි
 |website=ලංකාදීප
 |date=2019-05-17
 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%9A%E0%B6%BD%E0%B6%AB-%E0%B6%AF%E0%B6%BB%E0%B6%AD-%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%84%E0%B6%BB-%E0%B6%91%E0%B6%AF-%E0%B6%B6%E0%B6%9A-%E0%B6%B8%E0%B7%83-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%B8%E0%B6%A7-%E0%B7%83%E0%B6%BD%E0%B7%83%E0%B6%B8-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B7%84%E0%B7%90%E0%B6%A7/56-550612
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

&lt;poem&gt;
'''&quot;පසන් ගෞතම මුනිඳු බුදු වී සාසනේ ලොව පැවැතියේ
'''එසම්පත් ඇති අයත් යනවා මරුව සමඟින් උරුදියේ'''
'''වසන් ඇති දා කරපු පින්මයි කැටුව යන්නේ පැහැදියේ'''
'''උපන් දා සිට කරපු පව් නැත වරක් වැන්දොත් කැලණියේ&quot;'''
&lt;/poem&gt;

==නව විහාර මන්දිරය==
කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නව විහාර මන්දිරය 20වන සියවසේදී සිදු කරන ලද විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණ හා පුළුල් කිරීමේ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයකි. එකල පැරණි මහනුවර යුගයේ විහාර මන්දිරය පැවති අබලන් තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ [[හෙලේනා විජේවර්ධන]] මහත්මිය විහාරස්ථානය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දායක වූ අතර, 1927දී පැරණි විහාර මන්දිරයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා මුල්ගල තබන ලදී. මෙම කටයුතු 1946දී නිම කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/history/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref

[[Kelaniya AS1.JPG|thumb|20 වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද පිළිමගෙය]]

ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු යටතේ පැරණි විහාර මන්දිරයට නව කොටසක් එක් කරන ලද අතර, එහි මධ්‍යයේ [[මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|මහනුවර සම්ප්‍රදායට]] අනුකූල අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලයක් ඉදිකරන ලදී. මෙම කටයුතු සඳහා ඉන්දියාවෙන් ශිල්පීන් හා මූර්ති ශිල්පීන් ගෙන්වාගත් අතර, ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කලාකරුවන් ද ඒ සඳහා දායක වූහ. නව කොටසේ කුලුනු, සිවිලිම්, දොරටු සහ දොර රාමු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික හා මහනුවර කලා සම්ප්‍රදායන් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mrs. Helena Wijewardene of Sedawatte Walawwa
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/renovation-1927/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

වර්තමාන විහාර මන්දිර ගොඩනැගිල්ල පැරණි හා නව විහාර කොටස් දෙකකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා එකම ගොඩනැගිල්ලක් තුළ වෙන වෙනම වහල දෙකක් යටතේ පිහිටා ඇත. විහාර මන්දිරය අඩි 150ක් දිගින් සහ අඩි 90ක් පළලින් යුක්ත වන අතර, එය අඩි තුනක් පමණ උස ගල් පදනමක් මත ඉදිකර ඇත. නව විහාර මන්දිරය මත මහනුවර සම්ප්‍රදායට අනුව නිර්මාණය කරන ලද අෂ්ටාස්‍රාකාර වහලය එහි විශේෂ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Old Paintings
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/old-paintings/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

[[File:075 Kelani Tissa's Story (20255061658).jpg|thumb|කැළණි විහාර සිතුවම්]]

නව විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති බෞද්ධ කලා ඉතිහාසයේ විශේෂ ස්ථානයක් හිමිකරගත් [[සෝලියස් මෙන්ඩිස්]]ගේ බිතුසිතුවම්වලින් අලංකාර කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික විහාර බිතුසිතුවම්වල බහුලව දක්නට ලැබෙන ජාතක කතා පමණක් නිරූපණය කිරීම වෙනුවට, මෙම බිතුසිතුවම් මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට, ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසයට සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ සිදුවීම් නිරූපණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The New Paintings
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kelaniya Raja Maha Vihara2.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ පැරණි ඡායාරූප(පිළිමගෙය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර අවධිය දැක්වේ)]]

නව විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන ශාලාවට පිවිසෙන විට එහි ප්‍රධාන වන්දනා රූපය ලෙස චතුරස්‍රාකාර පදනමක් මත පිහිටුවා ඇති රන් ආලේපිත සමාධි බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකිය හැකිය. එහි පසුබිමෙහි හිමාල කඳු පන්තිය නිරූපණය කර ඇති අතර, නව විහාර කොටසේ බිතුසිතුවම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ විවිධ අවස්ථා ද නිරූපණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The New Paintings
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/new-paintings/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

== කැලණි ස්තූපය, සිවුරු ගල සහ එගොඩ කැලණිය ==
=== කැලණි ස්තූපය ===

[[File:ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ မိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ Kelaniya Temple 01.jpg|thumb|කැලණිය ස්ථූපය]]

කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි [[ස්තූපය|කැලණි ස්තූපය]] විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ පරිභෝග කළ පාරිශුද්ධ බුද්ධාසනය සහ බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහරහතන් වහන්සේලා පරිහරණය කළ ගරුභාණ්ඩ නිදන් කොට, මණිඅක්ඛික නා රජු විසින් මෙම චෛත්‍යය ප්‍රථමයෙන් ඉදිකරන ලද බව සම්ප්‍රදායේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;වර්තමාන කැලණි මහා ස්තූපය ධාන්‍යාකාර හැඩයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල වෙබ් අඩවියේ සඳහන් පරිදි එය උසින් අඩි 90ක් සහ වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 180ක් පමණ වේ. එය දැනට විද්‍යමාන විශාලතම ධාන්‍යාකාර චෛත්‍ය අතරින් එකක් ලෙස විහාරස්ථානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

කාලයත් සමඟ විවිධ ආක්‍රමණ සහ දේශපාලන වෙනස්කම් හේතුවෙන් කැලණිය විහාර සංකීර්ණය විනාශයට හා පරිහානියට ලක් වූ අවස්ථා පැවති අතර, විවිධ යුගවල රාජකීය අනුග්‍රහය යටතේ චෛත්‍යය හා විහාරස්ථානය නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/history/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;
=== සිවුරු ගල සහ සිවුරු දාගැබ ===

කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] පරිශ්‍රයේ පිහිටි '''සිවුරු දාගැබ''' එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්මාරකයකි. විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අවස්ථාවේ කැලණි නදියෙන් ස්නානය කිරීමෙන් පසු පරිහරණය කළ සිවුරට සම්බන්ධ ජල බිඳක් මෙම ස්තූපයේ නිදන් කර ඇති බව සඳහන් වේ. මෙම සම්ප්‍රදාය හේතුවෙන් එම ස්තූපය '''සිවුරු දාගැබ''' ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsiri Mewan Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

මෙම සම්ප්‍රදායට අදාළ තොරතුරු 18වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපියක ද සඳහන් වන බව විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsiri Mewan Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt; විහාර පරිශ්‍රයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූපය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ බෞද්ධ ජනශ්‍රැතියේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකරගෙන ඇත.

පෘතුගීසි පාලන සමයේ මෙම ප්‍රදේශයේ විහාර හා අනෙකුත් ආගමික ගොඩනැගිලි විනාශයට ලක් වූ නමුත්, විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව සිවුරු දාගැබ එම විනාශයෙන් ආරක්ෂා වී පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsiri Mewan Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== එගොඩ කැලණිය ===

'''එගොඩ කැලණිය''' යනු කැලණි නදියෙන් එගොඩ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] සඳහා භාවිත වන ජනප්‍රිය නාමයයි. කැලණිය රජ මහා විහාරයට සාපේක්ෂව කැලණි නදියේ අනෙක් ඉවුරේ පිහිටීම හේතුවෙන් මෙම නාමය භාවිතයට පැමිණ ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

විහාරස්ථානයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, ක්‍රි.ව. 301–328 කාලයේ රජකම් කළ [[කිත්සිරිමෙවන් රජු]] විසින් මෙම විහාරස්ථානය ඉදිකරවන ලද බව සඳහන් වේ. ඒ අනුව එය '''කිත්සිරි මෙවන් විහාරය''' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

විහාර පරිශ්‍රය තුළ ඓතිහාසික බුද්ධ මන්දිරයක්, බෝධීන් වහන්සේ නමක් සහ සිවුරු දාගැබ ඇතුළු පූජනීය ස්ථාන පිහිටා ඇත. දාගැබ ආසන්නයේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනයක් ද දක්නට ලැබෙන බව විහාරස්ථානයේ තොරතුරුවල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsiri Mewan Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට අනුව, පෘතුගීසි ආක්‍රමණ සමයේ විහාර පරිශ්‍රයේ බොහෝ ගොඩනැගිලි විනාශයට පත් වූ නමුත් සිවුරු දාගැබට හානියක් සිදු නොවී පැවති බව සඳහන් වේ. පසුව මෙම ස්ථානයට පැමිණි [[තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල හිමි]] සිවුරු දාගැබ දැක සතුටට පත්වූ බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රසිද්ධ [[සැළලිහිණි සංදේශය]] තුළ කිත්සිරි මෙවන් විහාරය පිළිබඳ සඳහනක් කර ඇති බවත් දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsiri Mewan Viharaya
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

අතීතයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණිය අතර ගමනාගමනය කැලණි නදිය හරහා පාරු මඟින් සිදු වූ බව සඳහන් වේ. වර්තමානයේ මෙම ප්‍රදේශ දෙක අතර ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග හා පාලම් පහසුකම් පවතින අතර, එගොඩ කැලණිය කැලණිය පුදබිම හා සම්බන්ධ වැදගත් පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කිත්සිරි මෙවන් විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/kithsiri-mewan-viharaya/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

== අභිලේඛන ==

කැලණිය රජ මහා විහාරය සහ එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ආශ්‍රිතව විවිධ කාලවලට අයත් ශිලා ලේඛන හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන මඟින් විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ, දේපළ, රාජකීය අනුග්‍රහය සහ සංඝ සංවිධානය පිළිබඳ වැදගත් ඓතිහාසික තොරතුරු අනාවරණය වේ. කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ශිලා පුවරු සහ ටැම් ලිපි කිහිපයක් හමු වී ඇති අතර, [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]] විසින් නිකුත් කරන ලද තඹ සන්නසක් ද විහාරය සතුව පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |website=LankaPradeepa
 |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== වීර පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කැලණි ශිලා ලේඛනය ===

{{Blockquote
|text=
'''
*අන්තර්ගතය

කැලණිය රජ මහා විහාරය පරිහානියට පත්ව තිබූ අවස්ථාවක එහි සිදු කරන ලද පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයේ වාර්තා වේ. ස්තූපය, පස්මහල් ප්‍රාසාදය සහ විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති විවිධ ආගමික ගොඩනැගිලි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව එහි සඳහන් වේ.

මෙම අභිලේඛනය මඟින් කැලණිය විහාරයට අයත් ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන පිළිබඳව ද වැදගත් තොරතුරු ලැබේ. එහි '''ත්‍රිවංකගෙය''', '''තෙල්කැටර ගෙය''', '''සමාධි පිළිමගෙය''', '''නා පිළිමගෙය''', '''සාල පිළිමගෙය''' සහ '''සිවුරු දාගැබ''' ඇතුළු ස්ථාන සඳහන් වන අතර, විහාරයට අයත් ඉඩම්වල සීමා ද වාර්තා කර ඇත.
'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.ව. 16වන සියවස&lt;br&gt;
'''රජු''': [[වීර පරාක්‍රමබාහු රජු]]&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල&lt;br&gt;
'''භාෂාව''': සිංහල&lt;br&gt;
'''අන්තර්ගත දිනය''': රජුගේ රාජ්‍යත්වයේ 19වන වසර
}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(මූලාශ්‍ර: කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසය; Rohanadeera, ''Inscriptions of Ceylon'')
}}}}
}}}}

කැලණිය රජ මහා විහාරයේ නිල ඉතිහාසයට අනුව, මෙම අභිලේඛනය විහාරයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු විස්තරාත්මකව වාර්තා කිරීම සඳහා විශාල ග්‍රැනයිට් ශිලා පුවරුවක පිහිටුවන ලදී. පෘතුගීසි සමයේ සිදු වූ විනාශයන් හේතුවෙන් එය කැබලිවලට කැඩී ගිය නමුත්, එහි කොටස් අද දක්වා සංරක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Kotte Period (1412–1551 AD)
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/kotte-period/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ ශිලා ලේඛනය ===

{{Blockquote
|text=
'''
*අන්තර්ගතය

මෙම ශිලා ලේඛනය මඟින් කැලණි චෛත්‍යයේ සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විහාරයට සිදු කරන ලද ඉඩම් පරිත්‍යාග පිළිබඳව තොරතුරු වාර්තා වේ.

එසේම පරිහානියට පත්ව තිබූ '''කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරය''' සහ '''දොරනාගොඩ විහාරය''' ප්‍රතිසංස්කරණය කර වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ. මෙම කටයුතු සඳහා [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ අනුග්‍රහය ලැබුණු බව ද අභිලේඛනයෙන් අනාවරණය වේ.
'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': මාපිටිගම බුද්ධරක්ඛිත හිමියන්ගේ කැලණි විහාර ශිලා ලේඛනය&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1779&lt;br&gt;
'''රාජ්‍ය සමය''': [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු]]ගේ සමය&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''': නූතන සිංහල අක්ෂර&lt;br&gt;
'''භාෂාව''': සිංහල
}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(මූලාශ්‍ර: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', 2015)
}}}}}}
}}

මෙම ශිලා ලේඛනය කැලණිය රජ මහා විහාරයේ 18වන සියවසේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉතිහාසය සහ කැලණිය පුදබිමට අයත් අනෙකුත් විහාරස්ථාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වැදගත් මූලාශ්‍රයකි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |website=LankaPradeepa
 |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kelaniya-raja-maha-viharaya.html
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාරයේ ශිලා ලේඛනය ===

{{Blockquote
|text=
'''
*අන්තර්ගතය

එගොඩ කැලණියේ පිහිටි [[කිත්සිරි මෙවන් විහාරය]] ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳ මෙම ශිලා ලේඛනයෙන් වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ.

අභිලේඛනයට අනුව, ගංගාතල කරම්බවලන පරපුරට අයත් විල්ගම්මුල සංඝ පරපුරේ ප්‍රධානියකු විසින්, බලවත් අමාත්‍ය [[අලගක්කෝනාර]]ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව විහාරයේ පරිහානියට පත්ව තිබූ ගොඩනැගිලි සහ පූජනීය ස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.

විහාර පරිශ්‍රයේ පැවති බුද්ධ මන්දිර, දාගැබ, බෝධි වෘක්ෂය ආශ්‍රිත ඉදිකිරීම් සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි පිළිබඳව ද මෙම අභිලේඛනයෙන් තොරතුරු ලැබේ.
'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර ශිලා ලේඛනය&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1344/1345 පමණ&lt;br&gt;
'''බෞද්ධ වර්ෂය''': 1887&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''': මධ්‍යකාලීන සිංහල&lt;br&gt;
'''භාෂාව''': සිංහල
}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(උපුටාගැනීම: Sirimal Ranawella, ''Inscriptions of Ceylon'', Vol. VII, Department of Archaeology, 2014, pp. 22–26)
}}}}
}}}}

මෙම ශිලා ලේඛනය එගොඩ කැලණිය හෙවත් කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසය සඳහා වැදගත් අභිලේඛන මූලාශ්‍රයකි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya
 |website=LankaPradeepa
 |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== කිත්සිරිමෙවන් විහාරයේ ටැම් ලිපි ===

කිත්සිරිමෙවන් කැලණිය විහාර පරිශ්‍රයෙන් ක්‍රි.ව. 10වන සියවසට අයත් ටැම් ලිපි දෙකක් ද හමු වී ඇත. මෙම අභිලේඛන කැලණිය ප්‍රදේශයේ මධ්‍යකාලීන පූර්ව ඉතිහාසය සහ විහාරස්ථානයේ දිගුකාලීන අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳ අභිලේඛන සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kithsirimewan Kelaniya Viharaya
 |website=LankaPradeepa
 |url=https://www.lankapradeepa.com/2020/07/kithsirimewan-kelaniya-viharaya.html
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== බුරුමයේ කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන ===

{{Blockquote
|text=
'''
*අන්තර්ගතය

මියන්මාරයේ පෙගු රාජධානියේ ධම්මචේති රජු විසින් ශ්‍රී ලංකාව සහ බුරුමය අතර පැවති බෞද්ධ ආගමික සබඳතා සහ සංඝ ශාසන ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ වාර්තා කිරීම සඳහා මෙම ශිලා ලේඛන පිහිටුවන ලදී.

මෙහි සඳහන් වන පරිදි, බුරුමයේ භික්ෂූන්ගේ උපසම්පදාව සහ සංඝ ශාසනය පිරිසිදු කිරීම සඳහා බුරුමයේ රජු විසින් භික්ෂූන් පිරිසක් ශ්‍රී ලංකාවට යවන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ රජුගේ අනුග්‍රහය යටතේ තෝරාගත් උගත් භික්ෂූන් විසින් කැලණි ගඟේ විශේෂයෙන් සකස් කරන ලද සීමාවකදී ඔවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දෙන ලදී.

කැලණිය රජ මහා විහාරයේ විදාගම සංඝ පරපුරේ භික්ෂූන් මෙම උපසම්පදා කටයුතුවල වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කළ බව මෙම ඉතිහාසය මඟින් අනාවරණය වේ. බුරුම භික්ෂූන් නැවත සිය රටට පැමිණීමෙන් පසු, එම උපසම්පදා සම්ප්‍රදාය සිහිපත් කිරීම සඳහා කල්‍යාණි නමින් සීමාවක් ඉදිකර මෙම සිදුවීම් ශිලා ලේඛනවල සටහන් කරන ලදී.
'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]]&lt;br&gt;
'''ස්ථානය''': බාගෝ (පැරණි පෙගු), [[මියන්මාරය]]&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.ව. 1476–1479&lt;br&gt;
'''පිහිටුවූයේ''': ධම්මචේති රජු&lt;br&gt;
'''භාෂා''': පාලි සහ මොන්&lt;br&gt;
'''අභිලේඛන සංඛ්‍යාව''': ශිලා පුවරු දහයක්
}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(උපුටාගැනීම: Taw Sein Ko (trans.), ''The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.'', Government Printing, Burma, 1892)
}}}}
}}}}

බුරුමයේ [[කල්‍යාණි ශිලා ලේඛන]] කැලණිය රජ මහා විහාර පරිශ්‍රයෙන් හමු වූ අභිලේඛන නොවුවද, කැලණිය විහාරය ශ්‍රී ලංකාව සහ අග්නිදිග ආසියාව අතර පැවති ඓතිහාසික බෞද්ධ සබඳතාවල ඉටු කළ භූමිකාව පිළිබඳ වැදගත්ම විදේශීය අභිලේඛන සාක්ෂි අතරින් එකකි. ධම්මචේති රජු විසින් පිහිටුවන ලද මෙම ශිලා පුවරු බුරුම සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ මහාවිහාර සම්ප්‍රදාය අනුව නැවත උපසම්පදාව ලැබීම සහ ඒ ආශ්‍රිත සංඝ ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ වාර්තා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Kalyānī Inscriptions erected by King Dhammaceti at Pegu in 1476 A.D.: Text and Translation
 |website=Online Burma/Myanmar Library
 |url=https://www.burmalibrary.org/en/the-kalyani-inscriptions-erected-by-king-dhammaceti-at-pegu-in-1476-a-d-text-and-translation
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන තොරතුරු==
වර්තමානයේ කැලණිය රජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ වන්දනාස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, දේශීය හා විදේශීය බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට නිරන්තරයෙන් බඳුන් වේ. විහාර පරිශ්‍රය මහා ස්තූපය, ශ්‍රී කල්‍යාණි බෝධීන් වහන්සේ, පැරණි හා නව විහාර මන්දිර, බිතුසිතුවම් හා මූර්ති නිර්මාණ මෙන්ම විවිධ පූජනීය හා ඓතිහාසික ස්ථානවලින් සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ඓතිහාසික කැලණිය රජ මහා විහාරයේ සහ කිත්සිරිමෙවන් කැලණි විහාරයේ විහාරාධිපතිවරයා වන්නේ ගෞරවාර්හ මහාචාර්ය [[කොල්ලුපිටියේ මහින්ද සංඝරක්ඛිත හිමි]]ය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Nayaka Thero
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/nayakathera/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt; උන්වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ විහාරස්ථානයේ ආගමික හා අධ්‍යාපනික කටයුතු පවත්වාගෙන යනු ලැබේ.

[[File:Kelaniya 003.jpg|thumb|කැළණි විහාරයේ බෝධි වෘක්ෂය]]

කැලණිය රජ මහා විහාරය ආගමික වන්දනාස්ථානයක් පමණක් නොව, බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සඳහා ද වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරයි. විහාරස්ථානය හා සම්බන්ධ '''ශ්‍රී කල්‍යාණි ධර්ම විද්‍යාලය''' මඟින් සිංහල හා ඉංග්‍රීසි මාධ්‍ය දෙකෙන්ම දරුවන්ට ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදෙන අතර, එය කැලණිය ප්‍රදේශයේ විශාල ධර්ම අධ්‍යාපන ආයතනයක් ලෙස පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |website=කැලණිය රජ මහා විහාරය
 |url=https://kelaniyatemple.lk/sinhala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;විහාරස්ථානයේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන [[කැලණි දුරුතු පෙරහැර|කැලණි දුරුතු මහා පෙරහැර]] වර්තමානයේ ද එහි ප්‍රධාන ආගමික හා සංස්කෘතික උත්සවයක් ලෙස පවතී. සෑම වසරකම දුරුතු මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනයට පෙර මෙම පෙරහැර පවත්වනු ලබන අතර, විශාල බැතිමතුන් පිරිසක් සහභාගි වන ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බෞද්ධ සංස්කෘතික උත්සව අතරින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Duruthu Perahera
 |website=Kelaniya Raja Maha Viharaya
 |url=https://kelaniyatemple.lk/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

==ගැලරිය==
&lt;gallery&gt;
Kelaniya AS2.JPG
Kelani_arts_1.JPG
Kelani_arts_2.JPG
 
&lt;/gallery&gt;

==මේවාද බලන්න==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==බාහිර සබැඳුම්==
*[http://www.kelaniyatemple.lk Temple website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714081448/https://kelaniyatemple.lk/ |date=2021-07-14 }}
*[http://www.metta.lk/temples/kelaniya/index.html Listing on a site devoted to Buddhist temples of Sri Lanka]

{{coord missing|Sri Lanka}}

[[Category:රජමහා විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]</text>
      <sha1>pgtarxgouldfp6ejlgt7l0gvnl5jqh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:පුවත් සැකෙවින්</title>
    <ns>10</ns>
    <id>34694</id>
    <revision>
      <id>801325</id>
      <parentid>799192</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>801325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="20p2kpxliwp1pab3y4mpicuv26imebh" xml:space="preserve">&lt;!-- නව පුවතක් ඇතුළු කරන විට, පුවත් ලැයිස්තුවේ පහළින්ම ඇති පුවත ඉවත් කරන්න. එසේ ඉවත් කළ පුවත අදාළ වර්ෂය සඳහා ඇති ලේඛන වාර්තාවට එකතු කරන්න. යම් වර්ෂයක් සඳහා එවැනි වාර්තාවක් නොමැති නම් &quot;සැකිල්ල:පුවත් සැකෙවින්/වර්ෂය&quot; යන ආකෘතියට නව පිටුවක් තනන්න. --&gt; {{Main page image/ITN
| image   = ගොනුව:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg
&lt;!--NOTE: Do not use an unprotected Commons file. Our cascading protection will not apply. Either upload a local copy or list it at WP:CMP and wait for the bot to protect it at Commons. See WP:ITN/A for full instructions.--&gt;
| width   = 
| caption =  ලෝක ශූරයන් වූ ස්පාඤ්ඤ කණ්ඩායම
| title   = 
| alt     = 
| link    =  
| border  = no &lt;!-- only set if image has a light background --&gt;
| caption align = left
}}
*&lt;!--2026 ජූලි 19--&gt; '''[[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානය|2026 ෆීෆා ලෝක කුසලාන තරගාවලියේ]]''' දී [[ආර්ජන්ටිනා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ආර්ජන්ටිනාව]] පරාජය කරමින් '''[[ස්පාඤ්ඤ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤය]]''' ''(සේයාරුව)'' ලෝක ශූරයන් බවට පත්වෙයි.
*&lt;!--2026 ජූලි 13--&gt; තාරකා විද්‍යාඥයින් [[ක්ෂීර පථය|ක්ෂීරපථයේ]] මධ්‍යයට ආසන්නව වායු හා දූවිලි වලාකුළක් තුළ එරිත්‍රුලෝස් අණුවක් සොයා ගන්නා අතර, [[අභ්‍යවකාශය|අන්තර් තාරකා අවකාශයේ]] '''[[සීනි]]''' පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය බවට පත්වෙයි.
*&lt;!--2026 ජනවාරි 29--&gt; [[නයිජර්|නයිජර්හි]] ඩියෝරි හමානි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළට [[ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය]] විසින් සිදු කරන ලද '''[[ඩියෝරි හමානි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ ප්‍රහාරය|ප්‍රහාරයකින්]]''' ප්‍රහාරකයෝ 20 දෙනෙක් ජීවිතක්ෂයට පත්වෙයි.
*&lt;!--2026 ජනවාරි 22--&gt; එක්සත් ජනපදය '''[[ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය|ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයෙන්]]''' ඉවත් වෙයි.
*&lt;!--2025 දෙසැම්බර් 02--&gt;  '''[[දිට්වා සුළි කුණාටුව]]''' හේතුවෙන් ඇති වූ ගංවතුර සහ නායයෑම් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාව]] සහ [[ඉන්දියාව]] පුරා අවම වශයෙන් පුද්ගලයෝ 485 දෙනෙක් ජීවිතක්ෂයට පත්වෙති.

&lt;!--
  End of blurbs. Please consider moving unresolved stories for which the article
  is regularly updated to the following &quot;Ongoing&quot; line instead of removing them.
--&gt;{{පුවත් සැකෙවින්/පාදම
 |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}}
 |currentevents = &lt;!-- &quot;Current events&quot; go here. Use * wiki list format. Always start on a new line and end with a linebreak. Do not leave a blank line between items. --&gt;
*&lt;!--2022 මැයි 13--&gt; [[2022 රුසියානු යුක්‍රේන ආක්‍රමණය|රුසියානු යුක්‍රේන ආක්‍රමණය]]
 |recentdeaths = &lt;!-- &quot;Recent deaths&quot; go here. Use * wiki list format. Always start on a new line and end with a linebreak. Do not leave a blank line between items. --&gt;
*&lt;!--2026 අගෝස්තු 20--&gt;[[නන්දා මාලනී]]
*&lt;!--2026 අගෝස්තු 18--&gt;[[රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමි|පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමි]]
*&lt;!--2026 ජූලි 17--&gt;[[සී.ඩී. වික්‍රමරත්න]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>20p2kpxliwp1pab3y4mpicuv26imebh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801326</id>
      <parentid>801325</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T06:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>801326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="1n86mcpozlrtn63f1hclv683ynw6kii" xml:space="preserve">&lt;!-- නව පුවතක් ඇතුළු කරන විට, පුවත් ලැයිස්තුවේ පහළින්ම ඇති පුවත ඉවත් කරන්න. එසේ ඉවත් කළ පුවත අදාළ වර්ෂය සඳහා ඇති ලේඛන වාර්තාවට එකතු කරන්න. යම් වර්ෂයක් සඳහා එවැනි වාර්තාවක් නොමැති නම් &quot;සැකිල්ල:පුවත් සැකෙවින්/වර්ෂය&quot; යන ආකෘතියට නව පිටුවක් තනන්න. --&gt; {{Main page image/ITN
| image   = ගොනුව:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg
&lt;!--NOTE: Do not use an unprotected Commons file. Our cascading protection will not apply. Either upload a local copy or list it at WP:CMP and wait for the bot to protect it at Commons. See WP:ITN/A for full instructions.--&gt;
| width   = 
| caption =  ලෝක ශූරයන් වූ ස්පාඤ්ඤ කණ්ඩායම
| title   = 
| alt     = 
| link    =  
| border  = no &lt;!-- only set if image has a light background --&gt;
| caption align = left
}}
*&lt;!--2026 ජූලි 19--&gt; '''[[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානය|2026 ෆීෆා ලෝක කුසලාන තරගාවලියේ]]''' දී [[ආර්ජන්ටිනා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ආර්ජන්ටිනාව]] පරාජය කරමින් '''[[ස්පාඤ්ඤ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤය]]''' ''(සේයාරුව)'' ලෝක ශූරයන් බවට පත්වෙයි.
*&lt;!--2026 ජූලි 13--&gt; තාරකා විද්‍යාඥයින් [[ක්ෂීර පථය|ක්ෂීරපථයේ]] මධ්‍යයට ආසන්නව වායු හා දූවිලි වලාකුළක් තුළ එරිත්‍රුලෝස් අණුවක් සොයා ගන්නා අතර, [[අභ්‍යවකාශය|අන්තර් තාරකා අවකාශයේ]] '''[[සීනි]]''' පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය බවට පත්වෙයි.
*&lt;!--2026 ජනවාරි 29--&gt; [[නයිජර්|නයිජර්හි]] ඩියෝරි හමානි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළට [[ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය]] විසින් සිදු කරන ලද '''[[ඩියෝරි හමානි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ ප්‍රහාරය|ප්‍රහාරයකින්]]''' ප්‍රහාරකයෝ 20 දෙනෙක් ජීවිතක්ෂයට පත්වෙති.
*&lt;!--2026 ජනවාරි 22--&gt; එක්සත් ජනපදය '''[[ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය|ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයෙන්]]''' ඉවත් වෙයි.
*&lt;!--2025 දෙසැම්බර් 02--&gt;  '''[[දිට්වා සුළි කුණාටුව]]''' හේතුවෙන් ඇති වූ ගංවතුර සහ නායයෑම් නිසා [[ශ්‍රී ලංකාව]] සහ [[ඉන්දියාව]] පුරා අවම වශයෙන් පුද්ගලයෝ 485 දෙනෙක් ජීවිතක්ෂයට පත්වෙති.

&lt;!--
  End of blurbs. Please consider moving unresolved stories for which the article
  is regularly updated to the following &quot;Ongoing&quot; line instead of removing them.
--&gt;{{පුවත් සැකෙවින්/පාදම
 |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}}
 |currentevents = &lt;!-- &quot;Current events&quot; go here. Use * wiki list format. Always start on a new line and end with a linebreak. Do not leave a blank line between items. --&gt;
*&lt;!--2022 මැයි 13--&gt; [[2022 රුසියානු යුක්‍රේන ආක්‍රමණය|රුසියානු යුක්‍රේන ආක්‍රමණය]]
 |recentdeaths = &lt;!-- &quot;Recent deaths&quot; go here. Use * wiki list format. Always start on a new line and end with a linebreak. Do not leave a blank line between items. --&gt;
*&lt;!--2026 අගෝස්තු 20--&gt;[[නන්දා මාලනී]]
*&lt;!--2026 අගෝස්තු 18--&gt;[[රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමි|පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමි]]
*&lt;!--2026 ජූලි 17--&gt;[[සී.ඩී. වික්‍රමරත්න]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1n86mcpozlrtn63f1hclv683ynw6kii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නවනීදම් පිල්ලේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39066</id>
    <revision>
      <id>801293</id>
      <parentid>792687</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T19:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sayuru Athsara</username>
        <id>59181</id>
      </contributor>
      <comment>2026 නොබෙල් සාම ත්‍යාගය ප්‍රදානය ඇතුලත් කරන ලදි.</comment>
      <origin>801293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24725" sha1="bsm2zzpa1s5bt8r1tg8w8i41umz2vu4" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| honorific-prefix  =
| name              = නවනීදම් පිල්ලේ
| honorific-suffix  =
| image             = Navanethem Pillay.jpg
| caption           = 
| office            = මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ කොමසාරිස්
| term_start        = 1 සැප්තැම්බර් 2008
| term_end          = 31 අගෝස්තු 2014
| nominator         = [[බැං කි-මූන්]]
| appointer         = 
| predecessor       = ලුවිස් ආබර්
| successor         =Prince Zeid bin Ra'ad
| office2           = අන්තර්ජාතික අපරාධ අධිකරණයේ විනිසුරු |International Criminal Court judge
| term_start2       = 11 මාර්තු 2003
| term_end2         = 31 අගෝස්තු 2008
| nominator2        = 
| appointer2        = 
| predecessor2      = 
| successor2        =
| order3            = 
| office3           = President of the International Criminal Tribunal for Rwanda
| term_start3       = 1999
| term_end3         = 2003
| nominator3        = 
| appointer3        = 
| predecessor3      = Laity Kama
| successor3        = Erik Møse
| office4           = International Criminal Tribunal for Rwanda judge
| term_start4       = 1995
| term_end4         = 2003
| nominator4        = 
| appointer4        = 
| predecessor4      =  
| successor4        =
| order5            =
| office5           = Judge of the High Court of South Africa
| term_start5       = 1995
| term_end5         = 1995
| nominator5        = [[නෙල්සන් මැන්ඩෙලා]]
| predecessor5      = 
| successor5        = 
| birth_date        = 1941.09.23
| birth_place       = 
| death_date        =
| death_place       = 
| birth_name        = Navanethem Pillay
| ethnicity         = [[Tamil South Africans|Tamil]]
| nationality       = {{ධජය|දකුණු අප්‍රිකාව}}
| spouse            = ගැබී පිල්ලේ
| party             = 
| relations         =
| children          =
| residence         = ජිනීවා, [[ස්විට්සර්ලන්තය]]
| alma_mater        = {{Unbulleted list| Natal University| Harvard Law School}}
| profession        = Jurist
| religion          =
| signature         =
| website           =
| footnotes         =
}}

'''නවනීදම් &quot;නාවි&quot; පිල්ලේ''' (1941 සැප්තැම්බර් 23) මහත්මිය [[එක්සත් ජාතීන්]]ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස්වරිය වෙයි. ඉන්දියානු දෙමළ සම්බවයක් සහිත දකුණු අප්‍රිකානු ජාතික කාන්තාවක් වන ඇය එරට ප්‍රථම සුදු ජාතික නොවන මහාධිකරණ විනිසුරුවරියයි.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt; ජාත්‍යන්තර යුධ අධිකරණයේද විනිසුරුවරියක වූ නාවි මහත්මිය රුවන්ඩාව වෙනුවෙන් පත් කල ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ සභාපතිවරියද වූවාය. මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස්වරිය ලෙස පත්වූ ඇගේ සිවු වසරක ධූර කාලය 2006 සැප්තැම්බර් 1 දින ඇරඹී 2012 දී අවසන් වීමට නියමිත වූවත් එම වසරේදී ඇයට තවත් වසර 2 ක ධූර කාලයක් පිරිනැමිණ.&lt;ref name=ohchr/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/HighCommissioner.aspx  Navanethem Pillay]&lt;/ref&gt; ලෝක සාමය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ඇය දැරූ ව්‍යාප්තිය අගයමින් [[නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව]] විසින් ඇයට 2026 [[නොබෙල් සාම ත්‍යාගය]] එම වසරේ ඔක්තෝබර් 10 වැනි දින ප්‍රදානය කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.nobelpeaceprize.org/articles/announcement-of-the-nobel-peace-prize-2026&lt;/ref&gt;

==පසුබිම==
[[දකුණු අප්‍රිකාව]] තුල [[ඩර්බන්]] හි නටල් ප්‍රදේශයේ දී උපන් ඇයගේ පියා දෙමළ සම්භවයක් සහිත බස් රියදුරෙකු විය.&lt;ref name=&quot;reuters-factbox&quot;&gt;''[[Reuters]]'' (28 July 2008).  “[http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320125248/http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 |date=2020-03-20 }}  [FACTBOX-South Africa's Pillay is new human rights chief {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320125248/http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 |date=2020-03-20 }}”.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;  1965 ජනවාරියේදී ඇය නීතිඥයෙකු වූ ගැබී පිල්ලේ සමග විවාහ වූවාය.&lt;ref name=reddy&gt;[http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm Interview with Vino Reddy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123110554/http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |date=2021-01-23 }} (11 August 2002).  ''Voices of Resistance''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

ප්‍රදේශයේ ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත ජනතාවගේ ආධාර උපකාර සහිතව,&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=&quot;smh&quot;&gt;Maggie Farley (26 July 2008).  &quot;[http://www.smh.com.au/news/world/human-rights-commissioner-fought-a-long-battle-for-her-own-rights/2008/07/25/1216492734171.html Human rights commissioner fought a long battle for her own rights]&quot;.  ''[[The Sydney Morning Herald]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; ඇය නටල් විශ්ව විද්‍යාලයෙන් 1963 දී BA උපාධියක් සහ 1965 දී LLB උපාධියක් ලැබුවාය.&lt;ref name=rhodes&gt;Paul Walters (1 April 2005).  [http://www.ru.ac.za/academic/graduation/addresses_and_citations/2005/Judge_Pillay_citation.doc Citation for honorary doctorate, Rhodes University].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; පසුව 1982 දී හාර්වඩ් නීති විද්‍යාලයෙන් LLM උපාධියක් හා 1988 දී Doctor of Juridical Science පිළිබඳ උපාධියක්ද නාවි මහත්මිය හිමිකර ගත්තාය. හාර්වඩ් නීති විද්‍යාලයෙන් නීති උපාධිය හිමි කරගත් පලමු දකුණු අප්‍රිකානුවා වූවේද ඇයයි..&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=YgzGqNhLY1UC&amp;lpg=PA265&amp;dq=navi%20OR%20Navanethem%20pillay%20first%20%22black%20woman%20to%20start%22&amp;pg=PA265#v=onepage&amp;q=navi%20OR%20Navanethem%20pillay%20first%20%22black%20woman%20to%20start%22&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HLB&gt;Emily Newburger (Spring 2006).  &quot;[http://www.law.harvard.edu/news/bulletin/2006/spring/feature_3.php The bus driver's daughter]&quot;.  ''Harvard Law Bulletin''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

==නෛතික දිවිය==
1967 දී, නටල් පෙදෙසේ සිටි එකම සුදු ජාතික නොවන &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; නීතිඥවරිය ඇය වූවාය.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;  එබැවින් ඇයට අනෙක් සුදු ජාතිකයන් මෙන් පහසුවෙන් නීති සමාගමක රැකියාවක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ බව පැවසේ. විකල්පයක් නොවූ තැන ඇය ස්වකීයව වැඩකටයුතු කර ගත් බවද සඳහන්ය.&lt;ref name=BBC-profile&gt;Jonah Fisher (28 July 2008). &quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm Profile: New UN human rights chief]&quot;.  ''[[BBC News]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  දකුණු අප්‍රිකානු වර්ණභේද සමය පැවැති එම කාලයේදී සුදු ජාතික නොවූ කාන්තාවක් වූ ඇයට විනිසුරු කුටියට පවා යාමට අවසර නොතිබිණි.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;

වයස 28 දී නීතිඥවරියක ලෙස දකුණු අප්‍රිකානු වර්ණභේදවාදයට එරෙහිව හඬ නැගූ නාවි මහත්මිය එකල දේශපාලන සිරකරුවන් විඳි අඩන්තේට්ටම් හා හිරිහැර පිළිබඳවද හෙලිදරවු කලාය.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=charbonneau/&gt;&lt;ref name=charbonneau/&gt;  වර්ණභේද නීති යටතේ ඇගේ සැමියා අත්අඩංගුවට පත්වූ අවස්ථාවේදී ඊට එරෙහිව නඩු පවරා ඔහුව අනීතික ලෙස ප්‍රශ්ණකිරීම් වලට ලක්වීම වැලැක්වූවාය.&lt;ref name=reddy/&gt;  1973 දී, [[නෙල්සන් මැන්ඩෙලා]] ඇතුළු රොබින් දිවයිනේ රඳවා සිටි දේශපාලන සිරකරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන්  සාර්ථක නීතිඥවරියක ලෙස නාවි මහත්මියද පෙනී සිටියාය.&lt;ref name=smh/&gt;  ගෘහාශ්‍රිත හිංසනය නිසා අතවරයන්ට ලක්වූ අය වෙනුවෙන් ඇතිකල Advice Desk නම් උපදේශන සේවාවේද නාවි මහත්මිය සම නිර්මාතෘ වරියක වූවාය.  කාන්තාවන්ගේ ජාතික සංධානයේ සාමාජිකාවක් වූ නාවි මහත්මිය ආගමික සහ ලිංගික වශයෙන් තිබූ සමාජයීය විශමතා දුරුකරනු වස් දකුණු අප්‍රිකානු ව්‍යවස්ථාවට සමානාත්මතාවය පිළිබඳ වගන්ති එකතු කිරීමටද දායක වූවාය. ඇය 1992 දී, ඇතිකරගත් Equality Now සංවිධානයේ සම නිර්මාතෘවරියකද වූවාය.

1995 දී, දකුණු අප්‍රිකාවේ බලයට පත්වූ අප්‍රිකානු ජාතික කොන්ග්‍රසයේ, නෙල්සන් මැන්ඩෙලා විසින් එරට ප්‍රථම සුදු ජාතික නොවන මහාධිකරණ නිලදාරිනියක් ලෙස නාවි මහත්මියව නිර්දේශ කලේය.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;&lt;ref name=BBC-profile/&gt;  එහිදී ඇය ප්‍රකාශ කර සිටියේ තමන්ට මුල් වරට විනිසුරුවරුන්ගේ කුටියට යාමට අවස්ථාවක් හිමිවූ බවයි.&lt;ref name=smh/&gt;

නමුත් එරට ඇගේ මහාධිකරණ සේවා කාලය ඉතා කෙටි වූවත්, එක්සත් ජාතීනගේ සංවිධානය විසින් රුවන්ඩාව වෙනුවෙන් පත්කල ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ (ICTR) විනිසුරු තනතුරක් ඇයට හිමිවිය.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=icc-profile/&gt;  එහි 8 වසරක සේවා කාලය තුල එම මඩුල්ලේ සභාපතිවරිය වශයෙන් සිව් වසරක් ඇය කටයුතු කලාය.&lt;ref name=&quot;icc-profile&quot;&gt;[[International Criminal Court]]. &quot;[https://web.archive.org/web/20060509233542/http://www.icc-cpi.int/chambers/judges/Pillay_Navanethem.html Judge Navanethem Pillay]&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  පලමු වසර 4 තුල එම මඩුල්ලේ සිටි එකම විනිසුරුවරිය වූවේද ඇයයි.&lt;ref name=&quot;iwpr&quot;&gt;Katy Glassborow (26 July 2006).  &quot;[http://iwpr.net/report-news/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge Apartheid Legacy Haunts ICC Appeals Judge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811064618/https://iwpr.net/global-voices/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge |date=2020-08-11 }}&quot;.  [[Institute for War and Peace Reporting]].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

2003 පෙබරවාරියේදී, පලමු ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ අභියාචනා කොට්ඨාශයේ 6 වසරක ධූරකාලය සහිත තනතුරක් ඇයට හිමිවිය.&lt;ref name=icc-profile/&gt;  නමුත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් ඇයට තනතුරක් පිරිනැමීම නිසා 2008 අගෝතුවේදී එම තනතුරින් නාවී මහත්මිය ඉල්ලා අස් වූවාය.&lt;ref name=icc-resignation&gt;International Criminal Court (30 July 2008). [https://web.archive.org/web/20080809210127/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/411.html ''Resignation of Judge Navanethem Pillay ''].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

==මානව හිමිකම් මහකොමසාරිස්වරිය==
2008 ජූලි 24 දිනදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මහ ලේකම් [[බැං කි-මූන්]] මහතා විසින් ලුවිස් ආබර් ගෙන් පසු මානව හිමිකම් මහකොමසාරිස් ලෙස නාවී පිල්ලේ මහත්මිය පත්විය යුතු බවට නිර්දේශ කලේය.&lt;ref name=&quot;hailprin&quot;&gt;John Heilprin (24 July 2008).  &quot;[http://ap.google.com/article/ALeqM5gsse47Om_2ZPgxj1OTNDk6WLZshAD924O5TG0 South Africa lawyer nominated as UN rights chief]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;.  The [[Associated Press]].  Retrieved on 30 July 2008.{{dead link|date=November 2012|bot=Legobot}}&lt;/ref&gt;   නමුත් නාවී මහත්මියගේ යම් යම් අදහස් නිසා [[එක්සත් ජනපදය]] ඊට මුලදී විරුද්ධත්වයක් පල කලද පසුව ඔවුන් විසින් එය හකුලාගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;charbonneau&quot;&gt;Louis Charbonneau (28 July 2008). &quot;[http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSN2826663320080728 U.N. assembly confirms S.African as human rights chief]&quot;. ''[[Reuters]]''. Retrieved on 20 April 2009.&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref name=irish-times&gt;Jason Michael (29 July 2008).  &quot;[http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2008/0729/breaking40.htm Martin welcomes new UN rights commissioner]&quot;.  ''[[The Irish Times]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; --&gt;  2008 ජූලි මස 28 දින, පැවැති සාකච්චාවකදී ඇති කර ගත් පොදු එකඟත්වයකින් අනතුරුව නාවි මහත්මිය එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ කොමසාරිස් වරිය ලෙස පත්විය.&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] (2008).  &quot;[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/NewHC.aspx Navanethem Pillay confirmed as new High Commissioner for Human Rights]&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  ඇගේ වසර 4 ක පලමු ධූරකාලය 2008 සැප්තැම්බර් 1 වනදා ඇරඹිණි.&lt;ref name=ohchr/&gt;  එහිදී නාවි මහත්මිය පවසා සිටියේ මහ කොමසාරිස්වරයා යනු &quot;ලොව ඕනෑම තැනක අගතියට පත්වූ අයගේ කටහඬ&quot; බවයි.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;  2012 දී, ඇයට එම තනතුරේ තවත් වසර 2 ක ධූර කාලයක් හිමි විය.&lt;ref&gt;http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/HighCommissioner.aspx.&lt;/ref&gt; නාවි මහත්මිය &quot;BORN FREE AND EQUAL&quot; නම්, ලිංග භේදය සහ ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් නීතිය පිළිබඳ සම්මුතියකටද මහ කොමසාරිස්වරිය ලෙස අත්සන් කලාය.&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf BORN FREE AND EQUAL - Sexual orientation and gender identity in internattional human rights law] (2012)&lt;/ref&gt;

2011 දී නාවී මහත්මිය සම ලිංගික අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් සැසියට ඉදිරිපත් කල යෝජනාවකටද සහය පල කලාය.

නවනීදම් පිල්ලේ මහත්මිය [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි ත්‍රස්ථ සංවිධානය හා ශ්‍රී ලංකා රජය අතර පැවැති සිවිල් යුද්ධයේ අවසන් භාගයේදී සිදුවූවා යැයි කියන මානව හිමිකම් කඩවීම් සම්බන්ඳයෙන් සොයා බලන එක්සත් ජාතීන්ගේ නියෝජිතවරියක් ලෙසද කටයුතු කරයි.

==ඇගයීම්==
2003 දී, කාන්තාවන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් වූ පලමු Gruber ත්‍යාගයෙන් ඇය පිදුම් ලැබුවාය. ඩර්හැම් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් ඇයට ආචාර්ය උපාධියක්ද පිරිනැමිණ.&lt;ref name=rhodes/&gt;&lt;ref name=durham&gt;Durham University (15 May 2007).  &quot;[http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm Honorary degrees for remarkable achievement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003013740/http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm |date=2008-10-03 }}.&quot; Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cuny&quot;&gt;[[CUNY]] Newswire (25 May 2006). &quot;[http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 CUNY Commencement 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328184742/http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 |date=2009-03-28 }}&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; 2009 වසරේදී, ෆෝබ්ස් සඟරාව විසින් ඇය ලොව 64 වන බලවත්ම කාන්තාව ලෙස නම් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_The-100-Most-Powerful-Women_Rank_3.html | title = The 100 Most Powerful Women | publisher = Forbes.com}}&lt;/ref&gt;

2026 වසරේ අප්‍රේල් මස නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව ඇගේ නම නොබෙල් සාම ත්‍යාගය ලැබීමට සුදුසු පුද්ගලයින් ගේ ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කර ප්‍රසිද්ධ කරන ලද අතර, එම ලැයිස්තුවේ අපේක්ෂකයින් 287කින් ඇය 2026 නොබෙල් සාම ත්‍යාගය ලබා ගන්නට සුදුසුම අපේක්ෂකයා ලෙස එම කමිටුව 2026 ඔක්තෝබර් 9 නිල වශයෙන් නිවේදනය කරන ලදි.&lt;ref&gt;https://www.nobelpeaceprize.org/press/press-releases/nominations-for-the-nobel-peace-prize-2026&lt;/ref&gt; ඒ [[නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව|නෝර්වේජියානු නොබෙල් කමිටුව]] විසින් නවනීදම් පිල්ලේ ගේ &quot;ලෝක සාමය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ඇය දැරූ ව්‍යාප්තිය&quot; අගයමින් 2026 [[නොබෙල් සාම ත්‍යාගය]] ඇයට නිල වශයෙන් 2026 ඔක්තෝබර් 10 දින ප්‍රදානය කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==විවේචන==
නිදහස් ලෙස හැඟීම් ප්‍රකාශනය සහ සාමකාමී ශිෂ්‍ය විරෝධතාවලට සිදුවූ යම් යම් බාධා නිසා 2012 ජුනි 8 දින කථාවකදී, පිල්ලේ මහත්මිය [[කැනඩාවේ]] ක්‍යුබෙක් (Quebec) හී ප්‍රාදේශිය රජය අපලේඛනගත කොට හැඳින්වීම නිසා ඊට ප්‍රතිචාර දැක්වූ ක්්‍යුබෙක් නිලදාරීන් පිල්ලේ මහත්මියව විවේචනය කරමින් පවසා සිටියේ ක්්‍යුබෙක් ප්‍රදේශය වෙනත් අපකීර්තිමත් ප්‍රදේශ සමග සංසංදනය කිරීම නොකල යුතු බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theinternational.org/articles/212-quebec-under-fire-for-human-rights-record |title=Quebec Under Fire For Human Rights Record |author=Stephanie Pedersen |publisher=The International |date=June 24, 2012 |accessdate=November 1, 2012}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුවූ බවට එල්ලවන යුද අපරාධ ගැන පරීක්‍ෂණ කොමිසමක්‌ පත් කිරීමට මානව හිමිකම් කොමසාරිස්‌ ලෙස නවි පිල්ලේ දැඩි උත්සාහයක යෙදේ. නමුත්  මානව හිමිකම් කොමසාරිස්‌ ඒ සඳහා කිසිදු බලයක්‌ නැතැයි රුසියාව සහ චීනය ප්‍රමුඛ රටවල් හතරක්‌ ක්‍රි.ව. 2014 මානව හිමිකම් සමුළුවේදී ප්‍රකාශ කරන ලදී. රටක් සම්බන්ධව එවැනි විමර්ශනයක්‌ පැවැත්වීම සඳහා මානව හිමිකම් කවුන්සිලයට බලතල ඇත්නම් එය තහවුරුකරන ලෙස එකී රටවල් නවි පිල්ලේට අභියෝග කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.divaina.com/2014/03/13/news01.html |access-date=2014-03-12 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315082836/http://www.divaina.com/2014/03/13/news01.html }}&lt;/ref&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}
{{commons category|Navanethem Pillay}}

{{Authority control|VIAF=122765965}}

{{DEFAULTSORT:පිල්ලේ, නවනීදම්}}
[[ප්‍රවර්ගය:1941 උපත්]]</text>
      <sha1>bsm2zzpa1s5bt8r1tg8w8i41umz2vu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801294</id>
      <parentid>801293</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T19:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sayuru Athsara</username>
        <id>59181</id>
      </contributor>
      <comment>/* ඇගයීම් */</comment>
      <origin>801294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24733" sha1="cxim02lj5vw40qw70xu50mix3pd0xgm" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| honorific-prefix  =
| name              = නවනීදම් පිල්ලේ
| honorific-suffix  =
| image             = Navanethem Pillay.jpg
| caption           = 
| office            = මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ කොමසාරිස්
| term_start        = 1 සැප්තැම්බර් 2008
| term_end          = 31 අගෝස්තු 2014
| nominator         = [[බැං කි-මූන්]]
| appointer         = 
| predecessor       = ලුවිස් ආබර්
| successor         =Prince Zeid bin Ra'ad
| office2           = අන්තර්ජාතික අපරාධ අධිකරණයේ විනිසුරු |International Criminal Court judge
| term_start2       = 11 මාර්තු 2003
| term_end2         = 31 අගෝස්තු 2008
| nominator2        = 
| appointer2        = 
| predecessor2      = 
| successor2        =
| order3            = 
| office3           = President of the International Criminal Tribunal for Rwanda
| term_start3       = 1999
| term_end3         = 2003
| nominator3        = 
| appointer3        = 
| predecessor3      = Laity Kama
| successor3        = Erik Møse
| office4           = International Criminal Tribunal for Rwanda judge
| term_start4       = 1995
| term_end4         = 2003
| nominator4        = 
| appointer4        = 
| predecessor4      =  
| successor4        =
| order5            =
| office5           = Judge of the High Court of South Africa
| term_start5       = 1995
| term_end5         = 1995
| nominator5        = [[නෙල්සන් මැන්ඩෙලා]]
| predecessor5      = 
| successor5        = 
| birth_date        = 1941.09.23
| birth_place       = 
| death_date        =
| death_place       = 
| birth_name        = Navanethem Pillay
| ethnicity         = [[Tamil South Africans|Tamil]]
| nationality       = {{ධජය|දකුණු අප්‍රිකාව}}
| spouse            = ගැබී පිල්ලේ
| party             = 
| relations         =
| children          =
| residence         = ජිනීවා, [[ස්විට්සර්ලන්තය]]
| alma_mater        = {{Unbulleted list| Natal University| Harvard Law School}}
| profession        = Jurist
| religion          =
| signature         =
| website           =
| footnotes         =
}}

'''නවනීදම් &quot;නාවි&quot; පිල්ලේ''' (1941 සැප්තැම්බර් 23) මහත්මිය [[එක්සත් ජාතීන්]]ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස්වරිය වෙයි. ඉන්දියානු දෙමළ සම්බවයක් සහිත දකුණු අප්‍රිකානු ජාතික කාන්තාවක් වන ඇය එරට ප්‍රථම සුදු ජාතික නොවන මහාධිකරණ විනිසුරුවරියයි.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt; ජාත්‍යන්තර යුධ අධිකරණයේද විනිසුරුවරියක වූ නාවි මහත්මිය රුවන්ඩාව වෙනුවෙන් පත් කල ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ සභාපතිවරියද වූවාය. මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස්වරිය ලෙස පත්වූ ඇගේ සිවු වසරක ධූර කාලය 2006 සැප්තැම්බර් 1 දින ඇරඹී 2012 දී අවසන් වීමට නියමිත වූවත් එම වසරේදී ඇයට තවත් වසර 2 ක ධූර කාලයක් පිරිනැමිණ.&lt;ref name=ohchr/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/HighCommissioner.aspx  Navanethem Pillay]&lt;/ref&gt; ලෝක සාමය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ඇය දැරූ ව්‍යාප්තිය අගයමින් [[නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව]] විසින් ඇයට 2026 [[නොබෙල් සාම ත්‍යාගය]] එම වසරේ ඔක්තෝබර් 10 වැනි දින ප්‍රදානය කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.nobelpeaceprize.org/articles/announcement-of-the-nobel-peace-prize-2026&lt;/ref&gt;

==පසුබිම==
[[දකුණු අප්‍රිකාව]] තුල [[ඩර්බන්]] හි නටල් ප්‍රදේශයේ දී උපන් ඇයගේ පියා දෙමළ සම්භවයක් සහිත බස් රියදුරෙකු විය.&lt;ref name=&quot;reuters-factbox&quot;&gt;''[[Reuters]]'' (28 July 2008).  “[http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320125248/http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 |date=2020-03-20 }}  [FACTBOX-South Africa's Pillay is new human rights chief {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320125248/http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 |date=2020-03-20 }}”.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;  1965 ජනවාරියේදී ඇය නීතිඥයෙකු වූ ගැබී පිල්ලේ සමග විවාහ වූවාය.&lt;ref name=reddy&gt;[http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm Interview with Vino Reddy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123110554/http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |date=2021-01-23 }} (11 August 2002).  ''Voices of Resistance''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

ප්‍රදේශයේ ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත ජනතාවගේ ආධාර උපකාර සහිතව,&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=&quot;smh&quot;&gt;Maggie Farley (26 July 2008).  &quot;[http://www.smh.com.au/news/world/human-rights-commissioner-fought-a-long-battle-for-her-own-rights/2008/07/25/1216492734171.html Human rights commissioner fought a long battle for her own rights]&quot;.  ''[[The Sydney Morning Herald]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; ඇය නටල් විශ්ව විද්‍යාලයෙන් 1963 දී BA උපාධියක් සහ 1965 දී LLB උපාධියක් ලැබුවාය.&lt;ref name=rhodes&gt;Paul Walters (1 April 2005).  [http://www.ru.ac.za/academic/graduation/addresses_and_citations/2005/Judge_Pillay_citation.doc Citation for honorary doctorate, Rhodes University].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; පසුව 1982 දී හාර්වඩ් නීති විද්‍යාලයෙන් LLM උපාධියක් හා 1988 දී Doctor of Juridical Science පිළිබඳ උපාධියක්ද නාවි මහත්මිය හිමිකර ගත්තාය. හාර්වඩ් නීති විද්‍යාලයෙන් නීති උපාධිය හිමි කරගත් පලමු දකුණු අප්‍රිකානුවා වූවේද ඇයයි..&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=YgzGqNhLY1UC&amp;lpg=PA265&amp;dq=navi%20OR%20Navanethem%20pillay%20first%20%22black%20woman%20to%20start%22&amp;pg=PA265#v=onepage&amp;q=navi%20OR%20Navanethem%20pillay%20first%20%22black%20woman%20to%20start%22&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HLB&gt;Emily Newburger (Spring 2006).  &quot;[http://www.law.harvard.edu/news/bulletin/2006/spring/feature_3.php The bus driver's daughter]&quot;.  ''Harvard Law Bulletin''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

==නෛතික දිවිය==
1967 දී, නටල් පෙදෙසේ සිටි එකම සුදු ජාතික නොවන &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; නීතිඥවරිය ඇය වූවාය.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;  එබැවින් ඇයට අනෙක් සුදු ජාතිකයන් මෙන් පහසුවෙන් නීති සමාගමක රැකියාවක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ බව පැවසේ. විකල්පයක් නොවූ තැන ඇය ස්වකීයව වැඩකටයුතු කර ගත් බවද සඳහන්ය.&lt;ref name=BBC-profile&gt;Jonah Fisher (28 July 2008). &quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm Profile: New UN human rights chief]&quot;.  ''[[BBC News]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  දකුණු අප්‍රිකානු වර්ණභේද සමය පැවැති එම කාලයේදී සුදු ජාතික නොවූ කාන්තාවක් වූ ඇයට විනිසුරු කුටියට පවා යාමට අවසර නොතිබිණි.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;

වයස 28 දී නීතිඥවරියක ලෙස දකුණු අප්‍රිකානු වර්ණභේදවාදයට එරෙහිව හඬ නැගූ නාවි මහත්මිය එකල දේශපාලන සිරකරුවන් විඳි අඩන්තේට්ටම් හා හිරිහැර පිළිබඳවද හෙලිදරවු කලාය.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=charbonneau/&gt;&lt;ref name=charbonneau/&gt;  වර්ණභේද නීති යටතේ ඇගේ සැමියා අත්අඩංගුවට පත්වූ අවස්ථාවේදී ඊට එරෙහිව නඩු පවරා ඔහුව අනීතික ලෙස ප්‍රශ්ණකිරීම් වලට ලක්වීම වැලැක්වූවාය.&lt;ref name=reddy/&gt;  1973 දී, [[නෙල්සන් මැන්ඩෙලා]] ඇතුළු රොබින් දිවයිනේ රඳවා සිටි දේශපාලන සිරකරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන්  සාර්ථක නීතිඥවරියක ලෙස නාවි මහත්මියද පෙනී සිටියාය.&lt;ref name=smh/&gt;  ගෘහාශ්‍රිත හිංසනය නිසා අතවරයන්ට ලක්වූ අය වෙනුවෙන් ඇතිකල Advice Desk නම් උපදේශන සේවාවේද නාවි මහත්මිය සම නිර්මාතෘ වරියක වූවාය.  කාන්තාවන්ගේ ජාතික සංධානයේ සාමාජිකාවක් වූ නාවි මහත්මිය ආගමික සහ ලිංගික වශයෙන් තිබූ සමාජයීය විශමතා දුරුකරනු වස් දකුණු අප්‍රිකානු ව්‍යවස්ථාවට සමානාත්මතාවය පිළිබඳ වගන්ති එකතු කිරීමටද දායක වූවාය. ඇය 1992 දී, ඇතිකරගත් Equality Now සංවිධානයේ සම නිර්මාතෘවරියකද වූවාය.

1995 දී, දකුණු අප්‍රිකාවේ බලයට පත්වූ අප්‍රිකානු ජාතික කොන්ග්‍රසයේ, නෙල්සන් මැන්ඩෙලා විසින් එරට ප්‍රථම සුදු ජාතික නොවන මහාධිකරණ නිලදාරිනියක් ලෙස නාවි මහත්මියව නිර්දේශ කලේය.&lt;ref name=reuters-factbox/&gt;&lt;ref name=BBC-profile/&gt;  එහිදී ඇය ප්‍රකාශ කර සිටියේ තමන්ට මුල් වරට විනිසුරුවරුන්ගේ කුටියට යාමට අවස්ථාවක් හිමිවූ බවයි.&lt;ref name=smh/&gt;

නමුත් එරට ඇගේ මහාධිකරණ සේවා කාලය ඉතා කෙටි වූවත්, එක්සත් ජාතීනගේ සංවිධානය විසින් රුවන්ඩාව වෙනුවෙන් පත්කල ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ (ICTR) විනිසුරු තනතුරක් ඇයට හිමිවිය.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;&lt;ref name=icc-profile/&gt;  එහි 8 වසරක සේවා කාලය තුල එම මඩුල්ලේ සභාපතිවරිය වශයෙන් සිව් වසරක් ඇය කටයුතු කලාය.&lt;ref name=&quot;icc-profile&quot;&gt;[[International Criminal Court]]. &quot;[https://web.archive.org/web/20060509233542/http://www.icc-cpi.int/chambers/judges/Pillay_Navanethem.html Judge Navanethem Pillay]&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  පලමු වසර 4 තුල එම මඩුල්ලේ සිටි එකම විනිසුරුවරිය වූවේද ඇයයි.&lt;ref name=&quot;iwpr&quot;&gt;Katy Glassborow (26 July 2006).  &quot;[http://iwpr.net/report-news/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge Apartheid Legacy Haunts ICC Appeals Judge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811064618/https://iwpr.net/global-voices/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge |date=2020-08-11 }}&quot;.  [[Institute for War and Peace Reporting]].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

2003 පෙබරවාරියේදී, පලමු ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ අභියාචනා කොට්ඨාශයේ 6 වසරක ධූරකාලය සහිත තනතුරක් ඇයට හිමිවිය.&lt;ref name=icc-profile/&gt;  නමුත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් ඇයට තනතුරක් පිරිනැමීම නිසා 2008 අගෝතුවේදී එම තනතුරින් නාවී මහත්මිය ඉල්ලා අස් වූවාය.&lt;ref name=icc-resignation&gt;International Criminal Court (30 July 2008). [https://web.archive.org/web/20080809210127/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/411.html ''Resignation of Judge Navanethem Pillay ''].  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;

==මානව හිමිකම් මහකොමසාරිස්වරිය==
2008 ජූලි 24 දිනදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මහ ලේකම් [[බැං කි-මූන්]] මහතා විසින් ලුවිස් ආබර් ගෙන් පසු මානව හිමිකම් මහකොමසාරිස් ලෙස නාවී පිල්ලේ මහත්මිය පත්විය යුතු බවට නිර්දේශ කලේය.&lt;ref name=&quot;hailprin&quot;&gt;John Heilprin (24 July 2008).  &quot;[http://ap.google.com/article/ALeqM5gsse47Om_2ZPgxj1OTNDk6WLZshAD924O5TG0 South Africa lawyer nominated as UN rights chief]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;.  The [[Associated Press]].  Retrieved on 30 July 2008.{{dead link|date=November 2012|bot=Legobot}}&lt;/ref&gt;   නමුත් නාවී මහත්මියගේ යම් යම් අදහස් නිසා [[එක්සත් ජනපදය]] ඊට මුලදී විරුද්ධත්වයක් පල කලද පසුව ඔවුන් විසින් එය හකුලාගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;charbonneau&quot;&gt;Louis Charbonneau (28 July 2008). &quot;[http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSN2826663320080728 U.N. assembly confirms S.African as human rights chief]&quot;. ''[[Reuters]]''. Retrieved on 20 April 2009.&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref name=irish-times&gt;Jason Michael (29 July 2008).  &quot;[http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2008/0729/breaking40.htm Martin welcomes new UN rights commissioner]&quot;.  ''[[The Irish Times]]''.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; --&gt;  2008 ජූලි මස 28 දින, පැවැති සාකච්චාවකදී ඇති කර ගත් පොදු එකඟත්වයකින් අනතුරුව නාවි මහත්මිය එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ කොමසාරිස් වරිය ලෙස පත්විය.&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] (2008).  &quot;[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/NewHC.aspx Navanethem Pillay confirmed as new High Commissioner for Human Rights]&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;  ඇගේ වසර 4 ක පලමු ධූරකාලය 2008 සැප්තැම්බර් 1 වනදා ඇරඹිණි.&lt;ref name=ohchr/&gt;  එහිදී නාවි මහත්මිය පවසා සිටියේ මහ කොමසාරිස්වරයා යනු &quot;ලොව ඕනෑම තැනක අගතියට පත්වූ අයගේ කටහඬ&quot; බවයි.&lt;ref name=BBC-profile/&gt;  2012 දී, ඇයට එම තනතුරේ තවත් වසර 2 ක ධූර කාලයක් හිමි විය.&lt;ref&gt;http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/HighCommissioner.aspx.&lt;/ref&gt; නාවි මහත්මිය &quot;BORN FREE AND EQUAL&quot; නම්, ලිංග භේදය සහ ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් නීතිය පිළිබඳ සම්මුතියකටද මහ කොමසාරිස්වරිය ලෙස අත්සන් කලාය.&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf BORN FREE AND EQUAL - Sexual orientation and gender identity in internattional human rights law] (2012)&lt;/ref&gt;

2011 දී නාවී මහත්මිය සම ලිංගික අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් සැසියට ඉදිරිපත් කල යෝජනාවකටද සහය පල කලාය.

නවනීදම් පිල්ලේ මහත්මිය [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි ත්‍රස්ථ සංවිධානය හා ශ්‍රී ලංකා රජය අතර පැවැති සිවිල් යුද්ධයේ අවසන් භාගයේදී සිදුවූවා යැයි කියන මානව හිමිකම් කඩවීම් සම්බන්ඳයෙන් සොයා බලන එක්සත් ජාතීන්ගේ නියෝජිතවරියක් ලෙසද කටයුතු කරයි.

==ඇගයීම්==
2003 දී, කාන්තාවන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් වූ පලමු Gruber ත්‍යාගයෙන් ඇය පිදුම් ලැබුවාය. ඩර්හැම් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් ඇයට ආචාර්ය උපාධියක්ද පිරිනැමිණ.&lt;ref name=rhodes/&gt;&lt;ref name=durham&gt;Durham University (15 May 2007).  &quot;[http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm Honorary degrees for remarkable achievement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003013740/http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm |date=2008-10-03 }}.&quot; Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cuny&quot;&gt;[[CUNY]] Newswire (25 May 2006). &quot;[http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 CUNY Commencement 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328184742/http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 |date=2009-03-28 }}&quot;.  Retrieved on 30 July 2008.&lt;/ref&gt; 2009 වසරේදී, ෆෝබ්ස් සඟරාව විසින් ඇය ලොව 64 වන බලවත්ම කාන්තාව ලෙස නම් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_The-100-Most-Powerful-Women_Rank_3.html | title = The 100 Most Powerful Women | publisher = Forbes.com}}&lt;/ref&gt;

2026 වසරේ අප්‍රේල් මස [[නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව]] ඇගේ නම [[නොබෙල් සාම ත්‍යාගය]] ලැබීමට සුදුසු පුද්ගලයින් ගේ ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කර ප්‍රසිද්ධ කරන ලද අතර, එම ලැයිස්තුවේ අපේක්ෂකයින් 287කින් ඇය 2026 නොබෙල් සාම ත්‍යාගය ලබා ගන්නට සුදුසුම අපේක්ෂකයා ලෙස එම කමිටුව 2026 ඔක්තෝබර් 9 නිල වශයෙන් නිවේදනය කරන ලදි.&lt;ref&gt;https://www.nobelpeaceprize.org/press/press-releases/nominations-for-the-nobel-peace-prize-2026&lt;/ref&gt; ඒ [[නෝර්වීජියානු නොබෙල් කමිටුව|නෝර්වේජියානු නොබෙල් කමිටුව]] විසින් නවනීදම් පිල්ලේ ගේ &quot;ලෝක සාමය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ඇය දැරූ ව්‍යාප්තිය&quot; අගයමින් 2026 [[නොබෙල් සාම ත්‍යාගය]] ඇයට නිල වශයෙන් 2026 ඔක්තෝබර් 10 දින ප්‍රදානය කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==විවේචන==
නිදහස් ලෙස හැඟීම් ප්‍රකාශනය සහ සාමකාමී ශිෂ්‍ය විරෝධතාවලට සිදුවූ යම් යම් බාධා නිසා 2012 ජුනි 8 දින කථාවකදී, පිල්ලේ මහත්මිය [[කැනඩාවේ]] ක්‍යුබෙක් (Quebec) හී ප්‍රාදේශිය රජය අපලේඛනගත කොට හැඳින්වීම නිසා ඊට ප්‍රතිචාර දැක්වූ ක්්‍යුබෙක් නිලදාරීන් පිල්ලේ මහත්මියව විවේචනය කරමින් පවසා සිටියේ ක්්‍යුබෙක් ප්‍රදේශය වෙනත් අපකීර්තිමත් ප්‍රදේශ සමග සංසංදනය කිරීම නොකල යුතු බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theinternational.org/articles/212-quebec-under-fire-for-human-rights-record |title=Quebec Under Fire For Human Rights Record |author=Stephanie Pedersen |publisher=The International |date=June 24, 2012 |accessdate=November 1, 2012}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුවූ බවට එල්ලවන යුද අපරාධ ගැන පරීක්‍ෂණ කොමිසමක්‌ පත් කිරීමට මානව හිමිකම් කොමසාරිස්‌ ලෙස නවි පිල්ලේ දැඩි උත්සාහයක යෙදේ. නමුත්  මානව හිමිකම් කොමසාරිස්‌ ඒ සඳහා කිසිදු බලයක්‌ නැතැයි රුසියාව සහ චීනය ප්‍රමුඛ රටවල් හතරක්‌ ක්‍රි.ව. 2014 මානව හිමිකම් සමුළුවේදී ප්‍රකාශ කරන ලදී. රටක් සම්බන්ධව එවැනි විමර්ශනයක්‌ පැවැත්වීම සඳහා මානව හිමිකම් කවුන්සිලයට බලතල ඇත්නම් එය තහවුරුකරන ලෙස එකී රටවල් නවි පිල්ලේට අභියෝග කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.divaina.com/2014/03/13/news01.html |access-date=2014-03-12 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315082836/http://www.divaina.com/2014/03/13/news01.html }}&lt;/ref&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}
{{commons category|Navanethem Pillay}}

{{Authority control|VIAF=122765965}}

{{DEFAULTSORT:පිල්ලේ, නවනීදම්}}
[[ප්‍රවර්ගය:1941 උපත්]]</text>
      <sha1>cxim02lj5vw40qw70xu50mix3pd0xgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>යකුසා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50009</id>
    <revision>
      <id>801248</id>
      <parentid>310899</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T14:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* සම්භවයේ කොටස් */ Fixed (grammar, spelling)</comment>
      <origin>801248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8340" sha1="8ojgn2190bs7o60dyzf1h0bd31h7do0" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව අපරාධී සංවිධානය
|name              = යකුසා
|image             = Yakuza-katakana.svg
|image_size        = frameless
|caption           = [[කතකනා]] වලින් ලියැවුනු  &quot;යකුසා&quot; යන පදය 
|founded           = 17වන සියවස&lt;br /&gt;(''[[කබුකි-මොනො]]'' සංවිධානය වෙතින් ඇරඹුනු බව විශ්වාස කෙරෙයි)
|membership        = {{formatnum:102,400}} සාමාජිකයන් ප්‍රමාණයකි&lt;ref name=&quot;NPA&quot;&gt;{{ උපන්‍යාස වෙබ්| url = http://www.npa.go.jp/english/kokusai/pdf/Poj2007-33.pdf | title = ක්‍රිමිනල් ඉන්වෙස්ටිගේෂන්: ෆයිට් අගේන්ස්ට් ඕර්ගනිය්ඩ් ක්‍රයිම් (1) | accessdate = 2008-06-23 | year = 2007 | month = ජූනි | work = ඔවර්විව් ඔෆ් ජැපනීස් පලීස් | publisher = [[ජාතික පොලිස් කාර්යාංශය (ජපානය)|ජාතික පොලිස් කාර්යාංශය]] }}&lt;/ref&gt;
|activities        = සාජරාධී ක්‍රියාකාරකම් සහ/හෝ නිත්‍යානුකූල ව්‍යාපාර
|notable_members   = ප්‍රධාන කාණ්ඩ
# [[යමාගුචි-ගුමි]]
# [[සුමියෝෂි-කයි]]
# [[ඉනාගාවා-කයි]]
}}

සමහරවිට {{නිහොන්ගෝ|'''ගොකුඩෝ'''|極道}} ලෙසින්ද හැඳින්වෙන, {{නිහොන්ගෝ|'''යකුසා'''|ヤクザ||{{IPA-ja|jaꜜkuza|}}}} යනු, [[ජපානය|ජපානයේ]] [[පාරජාතික සංවිධානාත්මක අපරාධකරණය| පාරජාතික සංවිධානාත්මක අපරාධ]] සම්මේලයක  සාමාජිකයෝ වෙති. ජපාන පොලීසිය සහ, පොලිසියේ ආරාධනය පරිදී මාධ්‍යය විසින්, ඔවුන් හැඳින්වෙන්නේ {{නිහොන්ගෝ|'''බෝරියොකුඩාන්'''|暴力団||&quot;ප්‍රචණ්ඩත්ව කණ්ඩායම&quot;}} ලෙසින් වන අතර, යකුඩා විසින් ඔවුන්ව හඳුනාගනු ලබන්නේ {{නිහොන්ගෝ|&quot;'''නින්ක්යෝ දන්තයි'''&quot;|任侠団体 or 仁侠団体||&quot;ධීරවීර සංවිධාන&quot;}} ලෙසිනි. ඔවුන්ගේ දැඩි සද්චර්යා මාලාව සහ අතිශයින් සංවිධානාත්මක ආකාරය පිළිබඳව යකුසාවරුන් කුප්‍රකට වෙති. ජපාන මාධ්‍යය තුල එහි විශාල උපස්ථිතියක් පෙන්නුම් කරන අතර ඇස්තමේන්තුගත සාමාජිකයන් 103,000 හා සමගින් අන්තර්ජාතික ලෙසින් ක්‍රියාත්මක වෙති.&lt;ref&gt;කෝකිල්, ඒඩන්, &quot;[http://www.japantimes.co.jp/text/fl20111106x1.html එක්ස්-ටෝකියෝ කොප් ස්පීක්ස් අවුට් ඔන් අ ලයිෆ් ෆයිටිං ගැංග්ස් — ඇන්ඩ් වට් යූ කැන් ඩූ]&quot;, ''[[ජැපෑන් ටයිම්ස්]]'', 6 නොවැම්බර් 2011, p. 7.&lt;/ref&gt;

යකුසා යනු ලොව විශාලතම අපරාධ සංවිධානය වෙයි.&lt;ref&gt;http://www.businessinsider.com/treasury-identifies-eight-gangsters-2013-1&lt;/ref&gt;

== සම්භවයේ කොටස් ==
යකුසා සංවිධානයන්හි තනි සම්භවයක් පිළිබඳ අවිනිශ්චතාවයක් තිබුණද, බොහෝ නූතන යකුසා සංවිධාන ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ, ප්‍රාථමික වශයෙන් නීතිවිරෝධි, සොරකම් කෙරුණු හෝ කඩමාලු භාණ්ඩ ගෙන් ගෙට විකිණීමෙහි යෙදුණු මධ්‍ය-[[එඩෝ යුගය|එඩෝ යුග]] (1603&amp;ndash;1868): [[තෙකීයා]] සංවිධානය වෙතින් සහ, සූදූ කෙළිය හා සම්බන්ධ වූ හෝ එහි යෙදුණු හෝ [[බකුතෝ]] සංවිධානය වෙතින් පැනනැඟුනු වර්ග දෙක වෙතිනි.&lt;ref name=&quot;kaplan_21&quot;&gt;{{උපහරණය| last1 = කප්ලාන් | first1 = ඩේවිඩ් | last2 = යුබ්රෝ | first2 = ඇලෙක් | year = 2004 | pages = 18–21 | title = යකුසා: ජැපෑන්ස් ක්‍රිමිනල් අන්ඩර්වර්ල්ඩ් | ISBN = 0520274903}}.&lt;/ref&gt;

එඩෝ යුගයේදී  &quot;තෙකීයා&quot; (තොරොම්බල්කාරයෝ) සැලකුණේ පහළම පැලැන්තියේ සාමාජීය කණ්ඩායම් අතුරින් එකක් ලෙසිනි. ඔවුන්ගේම සංවිධාන ගොඩනැගීම ආරම්භ කරත්ම, වෙළෙඳ කුටි වෙන් කර දීම සහ ඔවුන්ගේ වාණිජමය ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ආරක්ෂාව සැපයීම වැනි වාණිජය හා බැඳි යම් පරිපාලනමය යුතුකම් ඉටු කිරීම ඔවුහු භාර ගත්හ. [[ෂින්ටො]] උත්සව පැවැත්වෙද්දී, මෙම තොරොම්බල්කරුවන් වෙළෙඳ කුටි විවෘත කළ අතර සමහරක් සාමාජිකයෝ ඒවායේ ආරක්ෂාව සැපයීම සඳහා ආරක්ෂකයන් ලෙසින් බඳවා ගනු ලැබූහ. වෙළෙඳ කුටි වෙන්කිරීම සහ සල්පිළ තුලදී ආරක්ෂාව සැපයීම වෙනුවෙන් එක් එක් තොරොම්බල්කාරයා විසින් කුළියක් ගෙවනු ලැබිණි. 

[[ගොනුව:Japan Kyushu Region large.png|thumb|left|ඉතිහාසය පුරාවටම, විශේෂයෙන් නූතන යුගයෙන් පසුව, යකුසා සාමාජිකයන් බහුලව ජනිත වූයේ [[කියුෂු]] දිවයින වෙතින් වන අතර, [[යමාගුචි-ගුමී]] සංවිධානයේ ප්‍රකට නායකයෝ කිහිප දෙනෙක් ද ඒ අතර වූහ.  [[කිටාකියුෂු]] ප්‍රදේශයෙන් බිහිවූ  ඉසොකිචි යොසිදා (1867–1936), පළමු ප්‍රකට නූතන යකුසා ලෙසින් සැලකෙයි. මෑතදී,  යමාගුචි-ගුමී සංවිධානයේ ඉතා බලවත් කාණ්ඩ දෙකක නායකයන් වන [[සිනෝබු ස්කාසා]] සහ [[කූනියෝ ඉනෝවෙ]] බිහිවූයේ කියුෂු වෙතිනි. සියළු ප්‍රාන්ත අතුරින්, දිවයිනෙහි උතුරුදිගම පිහිටි කොටස වන [[ෆුකෝකා ප්‍රාන්තය|ෆුකෝකා]] ප්‍රාන්තයෙහි, [[#නාමෝද්දිෂ්ට බෝරියොකුඩාන්|නාමෝද්දිෂ්ට මේලකයන්]] වැඩිම ගණනක් සහිත වෙයි.]]

==සටහන්==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}}</text>
      <sha1>8ojgn2190bs7o60dyzf1h0bd31h7do0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජනාධිපති විද්‍යාලය, මහරගම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53186</id>
    <revision>
      <id>801227</id>
      <parentid>798691</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixed (grammar, spelling).</comment>
      <origin>801227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9605" sha1="d2b5n3ym11pujt28q5o86wtd9n5ovhz" xml:space="preserve">{{Multiple issues|{{More citations needed|date=October 2024}}
{{Copy edit|date=October 2024}}}}{{Infobox_School
 | name                    = '''ජනාධිපති විද්‍යාලය'''
 | image                   = President's College Flag.jpg
 | motto                   = වියත් දසදෙස පුදත්
 | established             = 1978
 | type                    = රාජ්‍ය පාසලකි
 | principal               = 
 | city                    = [[මහරගම]]
 | country                 = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}}
 | website                 = [http://www.pcmscout.org/si http://www.pcmscout.org/si]
{{color box|Green}}{{color box|Orange}}{{color box|Green}}
}}

1978 දී සිසුන් 600 ක පමණ සංඛ්‍යාවකින් ඇරඹි මිශ්‍ර පාසලක්‌ වූ මෙය අද සිසුන් 4000කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක්‌ අධ්‍යාපනය ලබන ප්‍රදේශයේ ප්‍රමුඛතම පිරිමි පාසල බවට පත්වී ඇත. එදා ආචාර්ය මණ්‌ඩලය වූයේ 15 දෙනෙකි. අද 140 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක්‌ සිටිති. ප්‍රමාණාත්මකව ලැබූ දියුණුව ගුණාත්මක අංශයෙන් ද විශිෂ්ට දියුණුවක්‌ ලබා ඇති බව විභාග ප්‍රතිඵලත් බාහිර ක්‍රියාකාරකම්වලින් ලබා ඇති ජයග්‍රහණත් පෙන්නුම් කරයි.

==ඉතිහාසය==

[[මහරගම]] නගරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශය අධික ජන ප්‍රසාරණයකට ලක්‌වීම නිසා 70 දශකයේ අග භාගය වන විට ප්‍රශ්න රාශියකට මුහුණදීමට සිදුව තිබිණ.

මේ අනුව 1978 ජනවාරි මාසයේ නව පාසල ආරම්භ විය. එය මුලින් හැඳින්වූයේ මහරගම යෝජිත කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය නමිනි. මේ වන විට මහරගම විද්‍යාකර විද්‍යාලයට ඇතුළත් කරගෙන සිටි 1 හා 2 ශ්‍රේණිවලට අයත් සිසුන් 600 ක්‌ පමණ හා ආචාර්ය මණ්‌ඩලය 15 ක්‌ පමණ නව පාසලට අනුයුක්‌ත කර අධ්‍යාපන කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී. විදුහල්පතිනිය වශයෙන් විද්‍යාකර විද්‍යාලයේ සිට පැමිණි එල්. විඡේරත්න මහත්මිය කටයුතු කළාය.

එවකට අධ්‍යාපන ඇමැතිව සිටි අයි. ඇම්. ආර්. ඒ. ඊරියගොල්ල මහතාගේ සහභාගිත්වයෙන් 1978 ජුනි මාසයේදී පාසල නිල වශයෙන් විවෘත කිරීම සඳහා පැවැත්වූ අති උත්කර්ෂවත් උත්සවයෙන් පසු මෙම පාසල මහරගම ජනාධිපති විද්‍යාලය නමින් හැඳින්විණි. ඒ සමඟම කොළඹ ආනන්ද විද්‍යාලයේ සේවය කරමින් සිටි ඡේ. එස්‌. වී. එස්‌. සොයිසා මහතා මෙම පාසලට විදුහල්පති වශයෙන් පත්ව ආවේය. නව පරිපාලනය යටතේ පාසල ක්‍රමවත්ව දියුණු වන්නට විය. විද්‍යාකර විද්‍යාලයේ පාලනයෙන් ඉවත් වී වෙනම ස්‌වාධීන පාසලක්‌ වශයෙන් කටයුතු විය. ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය. එක්‌ ශ්‍රේණියකින් සමාන්තර පංති නවයක්‌ විය. ඒවා ඕලු, නෙළුම්, මානෙල්, රෝස, සමන්, නාමල්, අරලිය, අශෝක, සේපාලිකා වශයෙන් දරුවන්ගේ සිත් ඇදී යන නාමයන්ගෙන් හැඳින්විණි. වසරින් වසර ක්‍රමයෙන් ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව වර්ධනය විය. ගුරු මණ්‌ඩලය ද ඒ අනුව වැඩි විය. අධ්‍යාපන ක්‍රියාවලිය තුළින් සාර්ථකව ඉදිරියට යන අතර සිසුන්ගේ බාහිර ක්‍රියාකාරකම් ද විවිධ මං ඔස්‌සේ ජයග්‍රහණ ලබමින් විහිදෙන්නට විය.

වසරින් වසර ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව සීඝ්‍ර ලෙස වර්ධනය වූයෙන් තෙමහල් ගොඩනැඟිලි ඉදිවන්නට විය. එක්‌ තෙමහල් ගොඩනැඟිල්ලක්‌ සම්පූර්ණ වියදම් දරා දෙමාපියන් විසින් ඉදිකරවන ලදී. ආගමික නැඹුරුවක්‌ ලබාදීම සඳහා බුදුමැදුරක්‌ද සිසු කුසලතා ඔප්නැංවීම සඳහා එළිමහන් රංගපීඨයක්‌ ද ඉදිකරන ලදී.

5 වැනි ශ්‍රේණිය දක්‌වා පමණක්‌ පංති පැවැත්වීමේ අදහසින් මෙම පාසල ආරම්භ කළ ද පරිපාලනයේ උසස්‌ හැකියාවනුත් දරුවන්ගේ අධ්‍යාපන දක්‍ෂතාත්, දෙමාපියන්ගේ ප්‍රබල ඉල්ලීමත් නිසා මෙම පාසලට උසස්‌ පෙළ දක්‌වා විහිදී යෑමට ඉඩ සැලසිණි. මේ අනුව 5 ශ්‍රේණිය ශිෂ්‍යත්ව විභාගය, අ.පො.ස. සා.පෙළ හා උසස්‌ පෙළ විභාගවලින් විශිෂ්ට ප්‍රතිඵල පෙන්වීමට අප සිසු දරු දැරියෝ සමත් වූහ.

මහරගම ප්‍රදේශයේ ළාබාලම පාසල වුවද, මේ අවට පාසල් 11 කට මූලිකත්වය දෙන පර්ෂද මූලස්‌ථ පාසල බවට මහරගම ජනාධිපති විද්‍යාලය පත්වූයේ එහි පරිපාලනයේ සුවිශේෂී දක්‍ෂතාවන් නිසා බව පැවසිය හැකිය.

== පාසල් ගීය ==
පාසල් ගීතය &quot;'''සිරිදුල සිංහල දීපේ'''&quot;, එය පාසල් දිනය ආරම්භයේ දී සහ වැදගත් අවස්ථාවන්හි දී ගායනා කෙරෙයි. ගීතයේ වදන් ඩොල්ටන් අල්විස් මහතා අතින් ද සංගීතය පණ්ඩිත් [[අමරදේව|ඩබ්ලිව් ඩී අමරදේවයන්]] ගෙන් ද සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Official WebSite |first1=PCM |title=PCM Official |url=http://pcm.sch.lk/school-profile/school-anthem/}}&lt;/ref&gt;

==නිවාස==

* ගැමුනු       {{color box|Yellow}}
* තිස්ස        {{color box|Blue}}
* විජය         {{color box|Red}}
* පැරකුම්        {{color box|Purple}}

==විදුහල්පතිවරු==

* ජෙ.එස්.වි.එස්. ද සොයිස මහතා(1978.07.11 - 1990.10.04)
* ඩබ්.එස්.රණසිංහ මහතා(1990.10.04 – 1994.07.09)
* ආර්.ඒ.ප්‍රෙමරත්න මහතා(1994.07.09 – 1997.02.10)
* එස්.රාජපක්ශ මහතා(1997.02.10 – 1999.08.25)
* කේ.ඒ.ඩී.පුන්‍යදාස මහතා(1999.08.25 – 2004.01.03)
* ජේ.ඩබ්.එස්.සිරිවර්දන මහතා(2004.01.22 – 2009.09.31)
* කපිතාන් ඩබ්.වසන්ත කුමාර මහතා (නොවැම්බර් 9, 2011-දෙසැම්බර් 31, 2022)
==තව දුරට==
*[http://www.divaina.com/2013/02/19/velanda02.html තිස්‌පස්‌ වියෑති මහරගම ජනාධිපති විදුහල] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531212105/http://www.divaina.com/2013/02/19/velanda02.html |date=2013-05-31 }}
*[http://pcmscout.org/si ජනාධිපති විද්‍යාලයීය බාලදක්ෂ සමූහය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504154156/http://www.pcmscout.org/si/ |date=2014-05-04 }}</text>
      <sha1>d2b5n3ym11pujt28q5o86wtd9n5ovhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60329</id>
    <revision>
      <id>801280</id>
      <parentid>799609</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154227" sha1="tnousz9z7htnu3o03yulezzeqe9trjr" xml:space="preserve">
{{Infobox ancient site
 |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 
 |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය 
 |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg
 |image_size = 250px
 |alt = 
 |caption =  රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය 
 |map_type =  ශ්‍රී ලංකාව 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}}
 |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region =  
 |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 1200 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]]
 |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ
 |built = ක්‍රි.පූ.116-109&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය&lt;br&gt;●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය 
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
 |public_access = හැක
 |website=
 |notes = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 
| designation1_date     = 

| designation1_number   = Gazette No 
| designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බත විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 
| designation2_date     = 

| designation2_number   = Gazette No 
| designation2_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බත විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 

}}

'''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}; {{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம்}}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය|අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න]] ප්‍රදේශයේ පිහිටි පුරාණ [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] ආරාම සංකීර්ණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; වංශකතා සහ ශිලා ලේඛන සාධක අනුව මෙම ආරාම සංකීර්ණය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස රජු]] විසින් ආරම්භ කරන ලද බව සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පුරාණ මූලාශ්‍ර සහ ශිලා ලේඛනවල මෙම විහාර සංකීර්ණය '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''', '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' සහ '''අරිත්තාර වෙහෙර''' ඇතුළු විවිධ නම්වලින් හඳුන්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] සහ අනෙකුත් පුරාණ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර මෙන්ම මෙම ස්ථානයෙන් හමුවී ඇති ශිලා ලේඛන ද එහි දීර්ඝ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Government of Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

අම්පාර–මහඔය මාර්ගය ආසන්නයේ රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ පිහිටි මෙම ආරාම සංකීර්ණය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 346ක් පමණ උසැති කඳුකර ප්‍රදේශයක පැතිරී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt; ඝන වනාන්තරයකින් වට වූ මෙම ප්‍රදේශය තුළ [[ස්තූප]], [[උපෝසථාගාරය|උපෝසථාගාර]], දානශාලා, භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටඹුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති මෙම පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය, නැගෙනහිර පළාතේ ඇති විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decisions taken by the Cabinet of Ministers at the meeting held on 05-08-2015 |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/9022-decisions-taken-by-the-cabinet-of-ministers-at-the-meeting-held-on-05-08-2015 |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගලතැන්න ප්‍රදේශයේ අක්කර 1,025ක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් පුරා පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පැතිරී ඇති අතර, ඒවා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Management of archaeological heritages of Rajagala archaeological complex |website=News.lk |url=https://v3.news.lk/cabinet-decusions/item/29425-decisions-taken-at-the-meeting-of-the-cabinet-of-ministers-on-05-02-2020 |date=2020-02-06 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ තොරතුරු [[මහාවංසය]], [[දීපවංසය]] ඇතුළු වංශකතා මෙන්ම [[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ [[සද්ධර්මාලංකාරය]] වැනි පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;වංශකතා තොරතුරු අනුව රජගල පුරාණ ආරාමය මුල් කාලයේ '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''' නමින් හඳුන්වා ඇත. [[මහාවංසය]] සහ [[දීපවංසය]] සඳහන් කරන පරිදි [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස රජුගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජිතිස්ස කුමරු]] දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ සිටි සමයේ මෙම විහාරය ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;එකල [[දුටුගැමුණු රජ|දුටුගැමුණු රජුගේ]] සොහොයුරෙකු වූ සද්ධාතිස්ස කුමරු දිඝවාපිය ප්‍රදේශයේ පාලනය සමඟ සම්බන්ධව සිටි අතර, ලජ්ජිතිස්ස කුමරු එම පසුබිම තුළ ගිරිකුම්භිල විහාරය පිහිටුවීම ආරම්භ කළ බව පැරණි මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. පසුව ලජ්ජිතිස්ස රජු ශ්‍රී ලංකාවේ රජකමට පත්වීමෙන් අනතුරුව ද මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල ඉතිහාසය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වන පාලකයා ලෙස ලජ්ජිතිස්ස රජු සැලකේ. පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලට අනුව ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ගිරිකුම්භිල විහාරය පසුව බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කරන ලදී. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ඉදිරිපත් කර ඇති ඉතිහාසමය විග්‍රහයන් අනුව, ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ සමයේ මෙම විහාරය බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ලජ්ජිතිස්ස රජුගේ කාලයෙන් පසු ද මෙම විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ රාජකීය පාලන සමයන් තුළ පවත්වාගෙන ගිය බව වංශකතා සහ පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යයි. රජගල විහාරය පසුකාලීන මූලාශ්‍රවල '''අරියාකර විහාරය''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, [[දප්පුල I රජ|දප්පුල රජුගේ]] සමයේ මෙම විහාරයට රාජකීය අනුග්‍රහය හිමි වූ බව [[මහාවංසය]] ආශ්‍රිත තොරතුරුවල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;[[උදය I රජ|උදය රජුගේ]] පාලන සමය වන විට ද අරියාකර විහාරය රාජකීය අවධානයට ලක්ව තිබූ බව සඳහන් වේ. එම සමයේ විහාරයේ පිරිහී තිබූ කොටස් ප්‍රතිසංස්කරණය කර නව ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට පියවර ගත් බව මහාවංශය ආශ්‍රිත ඉතිහාසමය තොරතුරුවල දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල විහාරය [[මහාවංසය]]ට පමණක් සීමා නොවී පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ ද විවිධ නම්වලින් සඳහන් වේ. '''ගිරිකුම්භිල විහාරය''', '''අරියාකර විහාරය''' සහ '''ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය''' යන නම් පැරණි මූලාශ්‍රවලින් හඳුනාගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Archaeologia 2021 May, Part III, Vol. I |journal=Archaeologia |publisher=University of Kelaniya |url=https://journals.kln.ac.lk/archaeologia/media/attachments/2024/08/23/archaeologia-2021_may-ii-final.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]], [[රසවාහිනිය]] සහ අට්ඨකථා සාහිත්‍යය ඇතුළු පැරණි බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල ගිරිකුම්භිල හෙවත් අරියාකර විහාරය හා සම්බන්ධ විවිධ කථා සඳහන් වේ. මෙම කථා රජගල ප්‍රදේශය පුරාණ කාලයේ භාවනා සහ ධර්මදේශනා කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාහිත්‍යමය තොරතුරු සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;අට්ඨකථා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන එක් කතාවකට අනුව '''මහදත්ත තෙරුන්''' අරියාකෝටි හෙවත් අරියාකර විහාරයේ වැඩ වාසය කළ උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. එම සම්ප්‍රදාය රජගල විහාරය උසස් ආධ්‍යාත්මික සාධනාවන්හි නිරත වූ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට පුරාණ බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ ඇති විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;[[සහස්සවත්ථුප්පකරණය]] තුළ සඳහන් වන කථාවකට අනුව, අරියවංශ ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කළ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන් තුන්සියයක් පැවිදි වූ අතර, පසුව [[සතිපට්ඨාන]] ධර්මදේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඔවුන් අරහත්වයට පත්වූ බව කියැවේ. මෙම කථාව අරියාකර විහාරය අරියවංශ ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි සාහිත්‍යයේ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[රසවාහිනිය]] තුළ සඳහන් වන තවත් කථාවකට අනුව, මෙම විහාරයේ වාසය කළ භික්ෂූන් පන්සියයක් ආගමික වත්පිළිවෙත්හි නිරත වූ සමයක අරහත් ඵලය ලැබූ බව සඳහන් වේ. එම කථාව රජගල විහාරය භාවනා සහ ආගමික වත්පිළිවෙත් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ ස්ථානයක් ලෙස පැරණි බෞද්ධ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදාය තුළ සැලකුණු බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;තවත් පැරණි කතා සම්ප්‍රදායකට අනුව, '''ධම්මගුප්ත''' නම් ප්‍රධාන භික්ෂුවකගේ ශිෂ්‍යයන් අතර උසස් ආධ්‍යාත්මික අවබෝධයට පත් භික්ෂූන් තුන්සියයක් පමණ සිටි බව ද සඳහන් වේ. මෙම සාහිත්‍යමය තොරතුරු මඟින් අරියාකර හෙවත් ගිරිකුම්භිල විහාරය පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා හා ධර්මදේශනා සම්ප්‍රදාය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් පසුකාලීනව විවිධ ජනප්‍රවාද සහ ආගමික සම්ප්‍රදායන් ද වර්ධනය වී ඇත. මෙම ප්‍රදේශය '''රාස්සගල''' යන නමින් ද හඳුන්වා ඇති අතර, එම නාමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ජනප්‍රවාද පවතී. ඇතැම් ජනප්‍රවාද අනුව මෙම ප්‍රදේශය රාක්ෂ හෝ ''රස්ස'' ජන සමූහයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ බැවින් '''රාස්සගල''' යන නාමය භාවිතයට පැමිණි බව කියැවේ. කෙසේ වෙතත්, එම නාමයේ නිශ්චිත මූලාරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින් එය ස්ථිර ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස නොව ජනප්‍රවාදයක් ලෙස සැලකේ.කෙසේවෙතත් මෙම විහාරය දිවයිනට බුදු දහම හඳුන්වාදුන් [[මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] සමඟ ද සම්බන්ධ වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සපයන අතර, එම සම්බන්ධය රජගල පුදබිම පිළිබඳ පසුකාලීන ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ විශේෂ ස්ථානයක් ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archaeological Heritage Management in the Rajagala Archaeological Reserve |website=Cabinet Office of Sri Lanka |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&amp;dID=6260&amp;id=16&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2015-08-05 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
=== පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය===
රජගල ප්‍රදේශය බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වීමට පෙර සිටම මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති ප්‍රදේශයක් බව පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සංස්කෘතික භූදර්ශනය අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂණවලදී එහි සංවර්ධනයේ පළමු අදියර ලෙස '''ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික සංස්කෘතික භූදර්ශනය''' හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}&lt;/ref&gt;රජගල කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් සහ ගල් ආවරණ මිනිස් වාසය සඳහා යොදාගෙන තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. එහි භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකර පරිසරය, ජල සම්පත්, ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහ ගල් අමුද්‍රව්‍ය ලබාගැනීමේ පහසුව ආදිය ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් මෙම ප්‍රදේශය භාවිත කිරීමට හේතු වූ සාධක ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}&lt;/ref&gt;

රජගල '''මහාලෙන''' ගල් ආවරණයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් මෙම ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආරාම සංස්කෘතිය ආරම්භ වීමට පෙර මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බව තවදුරටත් තහවුරු වී ඇත. 2016 සිට 2019 දක්වා ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ අනෙකුත් පර්යේෂණ ආයතනවල සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය විශාල සංඛ්‍යාවක් හමු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}&lt;/ref&gt;මහාලෙන කැණීම්වලින් හමු වූ ගල් මෙවලම් ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යශිලා යුගයේ මානවයන් භාවිත කළ '''ක්ෂුද්‍ර ශිලා මෙවලම්''' (microlithic tools) සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. නැගෙනහිර පළාතේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන්ගේ තාක්ෂණය සහ ජීවන රටාව පිළිබඳ සාධක සාපේක්ෂව අඩුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති පසුබිමක, රජගලින් හමු වූ මෙම සාධක විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Technological behavior of the Late Pleistocene Human habitation at Rajagala Maha Lena rock shelter in Eastern Province of Sri Lanka |author=Suranga E. G. J. |author2=Kapukotuwa K. M. A. |author3=Ranasinghe G. |year=2021}}&lt;/ref&gt;

2016 සහ 2018 වසරවල සිදු කළ පර්යේෂණවලදී ගල් මෙවලම් සහ වෙනත් පුරාවස්තු විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කර ඇති අතර, ඒවා රජගල භූමියේ ආරම්භක මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාධක ලෙස සැලකේ. පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව 2016 වසරේ පුරාවස්තු හා මෙවලම් 10,168ක් සහ 2018 වසරේ තවත් 1,823ක් වාර්තා කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}&lt;/ref&gt;කැණීම්වලින් ගල් මෙවලම්වලට අමතරව මැටි බඳුන් කොටස් සහ සත්ව අවශේෂ ද හමු වී ඇති අතර, එම සාධක රජගල ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා විවිධ සංස්කෘතික අවධීන් යටතේ මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති බවට ඉඟි සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}&lt;/ref&gt;

රජගල ආසන්නයේ පිහිටි බණ්ඩාරදූව තැනිතලා ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති '''මහාශිලා සුසාන සංකීර්ණයක්''' ද මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජනාවාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පුළුල් පසුබිම අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් වේ. යකඩ භාවිතය සහ කෘෂිකාර්මික ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ප්‍රාග්-ඓතිහාසික ජන කණ්ඩායම් කඳුකර ප්‍රදේශවලින් පහත් තැනිතලා ප්‍රදේශ වෙත වැඩි වශයෙන් යොමු වූ බවට පර්යේෂණ මත පළ කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karunarathna |first=H. H. A. |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka |journal=South Asian History, Culture and Archaeology |volume=1 |issue=1 |pages=35–49 |year=2021}}&lt;/ref&gt;මේ අනුව, පසුකාලීනව බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සංවර්ධනය වූ රජගල භූමිය, ඊට පෙර ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා ප්‍රාග්-ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් සිදු වූ බහුස්තරීය සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.
===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය===
රජගලේ පළමු සංස්කෘතික භූදර්ශනය ලෙස හඳුනාගන්නා ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකම් පැවති පරිසරය, ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ ආගමික හා ආරාමික සම්ප්‍රදාය ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් බෞද්ධ ආරාමික සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. දෙවන සංස්කෘතික භූදර්ශනය තුළ ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ස්තූප, ලෙන්වාසස්ථාන සහ විවිධ ආරාමික ගොඩනැගිලිවලින් සමන්විත සංවිධානාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් වර්ධනය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ====
බුදුදහම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාපිත වීමෙන් පසු රජගල කඳුකරයේ පැවති ස්වාභාවික භූදර්ශනය ක්‍රමයෙන් සැලසුම්ගත බෞද්ධ ආරාම භූදර්ශනයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙම පරිවර්තනයේ විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ ස්වාභාවික කඳු බෑවුම්, ගල් පර්වත, ගල් ආවරණ, ජල මාර්ග සහ ස්වාභාවික ලෙන් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, ඒවා ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මට අනුකූල වන පරිදි භාවිතයට ගැනීමයි. මේ හේතුවෙන් රජගල ආරාම සංකීර්ණය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සහ ස්වාභාවික පරිසරය එකිනෙක සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සංස්කෘතික භූදර්ශනයක් ලෙස සංවර්ධනය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ආරාමයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම ප්‍රධාන වශයෙන් කඳු මුදුනේ පිහිටි සමතලා ප්‍රදේශය සහ එයට දෙපසින් විහිදී ඇති කඳුකර කොටස් ආශ්‍රිතව සංවිධානය කර තිබේ. කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා වෙන් වූ මධ්‍යම කලාපයක් ලෙස භාවිත කර ඇති අතර, එහි ස්තූප, උපෝසථාගාරය, දානශාලාව, ජන්තාඝරය, ආසනඝරය, ජල පහසුකම් සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටා තිබුණි. මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ බව පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

ආරාමයේ භාවනාමය සහ පෞද්ගලික ජීවන කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ප්‍රදේශ කඳුකරයේ ස්වාභාවික ගල් ලෙන් ආශ්‍රිතව පිහිටුවා තිබුණි. ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී පරිසරයට අවම හානියක් වන පරිදි ගල් බිත්ති සහ අවශ්‍ය වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග එක් කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙම ලෙන් වාසස්ථාන, ඉදිකරන ලද ගොඩනැගිලි සහ ඒවා සම්බන්ධ කරන මාර්ග හා පඩිපෙළ පද්ධතිය රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ වැදගත් අංග විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම සඳහා ගල් සහ ගඩොල් යන ද්‍රව්‍ය දෙකම භාවිත කර ඇති අතර, කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි ගල් පඩිපෙළ සහ මාර්ග නිර්මාණය කර තිබේ. ස්වාභාවික ගල්වලින් කැටයම් කරන ලද පොකුණු, ගල් පඩිපෙළ, ගල් පාලම් සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා සකස් කළ විවිධ ව්‍යුහයන් ද මෙම වාස්තු විද්‍යාත්මක පද්ධතියේ කොටස් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;මෙම ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ ආගමික ස්මාරක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා මාර්ග හා ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබීමයි. මෙම මාර්ග පද්ධතිය ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සැලසුම් කර තිබූ අතර, ආරාමයේ විවිධ කලාප අතර ගමනාගමනයට පහසුකම් සැලසීය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

මේ අනුව රජගල ආරාමය [[පබ්බත විහාරය|පබ්බත විහාර]] සම්ප්‍රදායේ&lt;ref group=සවිස්තර&gt;මෙම පබ්බත විහාර යනු කඳුගැටයක් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද යන අදහසින් මිස පබ්බතාරාම නම් විශේෂිත විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාර සංකීර්ණයක් නොවේ&lt;/ref&gt; ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ [[වනාශ්‍රමය|වනාශ්‍රම]] භාවනා සම්ප්‍රදායේ ලෙන් වාසස්ථාන යන ලක්ෂණ දෙකම ඒකාබද්ධ වූ සුවිශේෂී බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. කඳුකරයේ ස්වාභාවික හැඩය ආරක්ෂා කර ගනිමින් ගොඩනැගිලි, මාර්ග, පඩිපෙළ සහ ලෙන් වාසස්ථාන සැලසුම් කිරීම රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්මේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
==== ප්‍රධාන පිවිසුම් පඩිපෙළ ====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයට කඳු පාමුල සිට කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම ආරාම ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වීම සඳහා ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙකක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒවා '''නැගෙනහිර පඩිපෙළ''' සහ '''උතුරු පඩිපෙළ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙම පඩිපෙළ දෙක ඝන වනාන්තරය සහ කඳු බෑවුම් හරහා කඳු මුදුනේ සමතලා ප්‍රදේශය වෙත ළඟා වන ආකාරයෙන් ඉදිකර ඇති අතර, ඒවා රජගල ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණයේ ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග අතරට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;නැගෙනහිර පඩිපෙළ කඳු මුදුන දක්වා මීටර් 1,340ක පමණ දුරක් විහිදෙන අතර, උතුරු පඩිපෙළ මීටර් 1,090ක පමණ දුරක් විහිදේ. මෙම ප්‍රධාන පිවිසුම් මාර්ග දෙක කඳු බෑවුමේ ස්වාභාවික හැඩය හා සමෝච්ඡ රේඛා සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින්, දැඩි කඳු බෑවුමක සෘජුව නැගීම වෙනුවට ක්‍රමානුකූලව කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමට පහසුකම් සැලසේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

පුරාණ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තාවල ද රජගල කඳුකරයේ විශාල පඩිපෙළ දෙකක් පිළිබඳ විස්තර සඳහන් වේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ වඩාත් හොඳින් සංරක්ෂිතව පැවති බව එම වාර්තාවල සඳහන් වන අතර, කඳු මුදුනේ සිට පහළ තට්ටුවක් වෙතත් එතැන් සිට වනාන්තරය දෙසටත් විශාල ගල් පඩි පේළි ඔස්සේ බැස යන ආකාරය විස්තර කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archaeological Survey of Ceylon, 1909 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon |url=https://tamildigitallibrary.in/assets/docs/uploads/primary_files/book/TVA_BOK_0045873/TVA_BOK_0045873_Archaeological_Survey_of_Ceylon_1909.pdf |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම පඩිපෙළ පද්ධතිය හුදෙක් කඳු මුදුන වෙත ළඟා වීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මාර්ගයක් පමණක් නොව, ආරාමයේ භූමි සැලසුම්කරණය සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස ද සැලකේ. නැගෙනහිර පඩිපෙළ ඔස්සේ කඳු මුදුන වෙත ගමන් කිරීමේදී අවට දුරස්ථ භූදර්ශනය දැකගත හැකි ආකාරයෙන් මාර්ගය සැලසුම් කර ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. මෙය ආරාමයේ ස්වාභාවික පරිසරය සහ මානව නිර්මාණ අතර පැවති සම්බන්ධතාව පෙන්වන සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;පඩිපෙළ දෙක කඳු මුදුනේ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයට ළඟා වූ පසු, එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි ස්තූප, පොදු ගොඩනැගිලි, ලෙන් වාසස්ථාන සහ අනෙකුත් ආරාම කලාප වෙත ගමන් කිරීම සඳහා තවත් මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් පැවතිණි. රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්වාභාවික ගල් ආශ්‍රිතව නිර්මාණය කරන ලද පඩිපෙළ සහ විවිධ කලාප සම්බන්ධ කරන මාර්ග රැසක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====මිහිඳු ස්ථූපය====
රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ පිහිටි '''මිහිඳු ස්තූපය''' රජගලේ ඉතිහාසය හා ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීමේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වන වැදගත් ස්මාරකයකි. ස්තූපය ආසන්නයේ හමු වූ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී පර්වත ලිපියක සඳහන් තොරතුරු අනුව, මෙම ස්තූපය [[මිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේ]] සහ [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය තෙරුන්]] සමඟ සම්බන්ධ බව හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;

මෙම පර්වත ලිපියෙහි පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් ලියා ඇති පාඨය සෙනරත් පරණවිතාන විසින් අර්ථකථනය කරන ලද අතර, එහි අර්ථය වශයෙන් '''“මෙය මේ දිවයිනට උතුම් සමෘද්ධිය පිණිස පැමිණි ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ සහ මහින්ද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි”''' යන අදහස දැක්වෙන බව ඔහු පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;

මෙම ලිපියේ සඳහන් '''මහිද''' යන නාමය පාලි භාෂාවේ '''මහින්ද''' යන නාමයට අනුරූප වන අතර, '''ඉදික''' යන නාමය [[ඉට්ඨිය තෙරුන්|ඉට්ඨිය]] තෙරුන් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම තෙරුන් දෙදෙනාගේ නම් එකම ලිපියක සඳහන් වීම, ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වාදීම සඳහා පැමිණි ධර්මදූත කණ්ඩායම පිළිබඳ වංශකතා තොරතුරු සමඟ සැසඳෙන වැදගත් ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;

[[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි මහින්ද මහ රහතන්වහන්සේගේ පරිණිර්වාණයෙන් පසු ආදාහනයෙන් ලැබුණු ධාතුන්ගෙන් කොටසක් දිවයිනේ විවිධ විහාරස්ථාන වෙත බෙදා දී ස්තූප ඉදිකර තැන්පත් කරන ලදී. රජගල පර්වත ලිපිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ සෙනරත් පරණවිතානගේ මතය අනුව, මෙම ස්තූපය මහින්ද තෙරුන්ගේ සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ ධාතුන් තැන්පත් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද්දක් විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;පරණවිතාන තවදුරටත් පෙන්වා දුන්නේ අදාළ පර්වත ලිපිය ස්තූපය ආසන්නයේ කොටා ඇති බවත්, එහි අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බවත්ය. එබැවින් මහින්ද තෙරුන්ගේ අපවත් වීමෙන් පසු කෙටි කාලයකදී මෙම ස්තූපය ඉදිකර පර්වත ලිපිය කොටා තිබිය හැකි බව ඔහු යෝජනා කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;මේ හේතුවෙන් රජගල මිහිඳු ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහමේ ආරම්භක යුගය පිළිබඳ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. විශේෂයෙන්ම මහින්ද තෙරුන්ගේ නාමය සහිත රජගල පර්වත ලිපිය, වංශකතා මඟින් ඉදිරිපත් කරන ලද බෞද්ධ ධර්මදූත ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි පැරණි අභිලේඛන සාධකයක් වීම නිසා එයට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paranavitana |first=Senarath |title=An inscription of circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda |journal=University of Ceylon Review |volume=20 |issue=2 |pages=159–162 |year=1962}}&lt;/ref&gt;
==== අනෙකුත් ස්තූප ====

මිහිඳු ස්තූපයට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි ස්තූප කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය මඟින් සිදු කළ මූලික පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී, එකම වේදිකාවක් මත පිහිටි ප්‍රධාන ස්තූප දෙකක් මෙන්ම ආරාම සංකීර්ණයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි කුඩා ස්තූප පහක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රදේශයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි පිහිටි සමතලා භූමිය ආසන්නයේ ස්තූප පිහිටා ඇත. මෙම ප්‍රදේශය දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාමයේ ප්‍රධාන පොදු කලාපයක් විය. මේ අනුව ස්තූප ආරාමයේ ආගමික හා වන්දනා කටයුතු සඳහා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ගෙන තිබූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

විශේෂයෙන්ම රජගල '''එකම වේදිකාවක පිහිටි ස්තූප දෙක''' ආරාම සංකීර්ණයේ වැදගත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්තූප පිහිටි ප්‍රදේශය ආසනඝරයක් සහ අනෙකුත් ආරාම ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, එය ප්‍රධාන ආගමික කලාපයක කොටසක් ලෙස සංවිධානය වී තිබූ බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ප්‍රධාන ස්තූපවලට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ විවිධ ස්ථානවල කුඩා ස්තූප පහක් ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ස්මාරක ආරාමයේ පුළුල් භූමි සැලැස්ම තුළ විවිධ ආගමික කලාප සහ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ආශ්‍රිතව පැතිරී තිබූ බවට ඉඟි සපයයි. ස්තූප, ලෙන් වාසස්ථාන, ගොඩනැගිලි සහ මාර්ග පද්ධති ස්වාභාවික කඳුකර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය යටතේ ස්තූප ඇතුළු ආරාම සංකීර්ණයේ පුරාණ ස්මාරක පිළිබඳ ගවේෂණ, කැණීම් සහ සංරක්ෂණ කටයුතු සිදු කර ඇත. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2012 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එහි එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වූයේ පුරාණ ස්මාරකවල පිරිහීම වැළැක්වීම සහ ඒවා සංරක්ෂණය කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;සංරක්ෂණය කරන ලද රජගල ස්තූපයක් සඳහා ධාතු තැන්පත් කිරීමේ උත්සවයක් 2018 ඔක්තෝබර් 16 දින පැවැත්වූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ වාර්තා සඳහන් කරයි. එම සංරක්ෂණ කටයුතු ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය සහ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ සහයෝගයෙන් සිදු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sacred Relics Enshrinement Ceremony in the Conserved Rajagala Stupa |website=Rajagala Archaeological Project |url=https://archive.fhss.sjp.ac.lk/rajagala/the-sacred-relics-enshrinement-ceremony-in-the-conserved-rajagala-stupa/ |date=2019-02-05 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====ප්‍රතිමාගෘහය====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රතිමා වන්දනාව හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිලි අතර ප්‍රතිමාගෘහයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක ප්‍රතිමාගෘහය යනු සාමාන්‍යයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ වෙනත් පූජනීය ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ආගමික වන්දනා හා පූජා කටයුතු සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිල්ලකි.රජගල ආරාමය පිළිබඳ ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල වැදගත් සඳහනක් ක්‍රිස්තු වර්ෂ හත්වන සියවසේ [[දප්පුල I රජු]]ගේ සමයට අයත් වේ. [[මහාවංසය]] තුළ සඳහන් වන පරිදි දප්පුල I රජු විසින් මෙම ආරාමයේ අලංකාර ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකරන ලද අතර, ඒ සමඟ මාලවත්තු නම් ගම්මානය ද විහාරයට පූජා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;දප්පුල I රජුගේ මෙම අනුග්‍රහය රජගල ආරාමය බුදුදහමේ මුල් යුගයට පමණක් සීමා නොවී, පසුකාලීන ශතවර්ෂවලදී ද රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබූ ප්‍රධාන බෞද්ධ ආයතනයක් ලෙස පැවති බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන් ප්‍රතිමාගෘහයක් ඉදිකිරීම, ආරාමයේ ආගමික වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනයේ වැදගත් අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
[[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]]
රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාර, දානශාලා, ජන්තාඝර සහ අනෙකුත් පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සමඟ ප්‍රතිමාගෘහ ඇතුළු ආගමික ගොඩනැගිලි පැවති බව විවිධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. මෙම ගොඩනැගිලි කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්වාභාවික භූදර්ශනය සමඟ ඒකාබද්ධ වන ආකාරයෙන් සංවිධානය වී තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ වනාශ්‍රම භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන සහ විවෘත ආකාරයේ පොදු ආගමික ගොඩනැගිලි එකම ආරාම භූදර්ශනයක් තුළ ඒකාබද්ධ වී තිබීමයි. ප්‍රතිමාගෘහය වැනි ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම පොදු ආගමික කලාපයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, ස්තූප වන්දනාවට අමතරව බුද්ධ ප්‍රතිමා ආශ්‍රිත පූජා හා වන්දනා සම්ප්‍රදායන් ද ආරාමයේ ක්‍රියාත්මක වූ බවට එම වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවර්ධනය සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====දානශාලාව====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''දානශාලාව''' වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ දානශාලාව ද පිහිටා තිබුණි. මෙම ප්‍රදේශය ගම්වාසීන්ට මෙන්ම ලෙන් හා වෙනත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ටද පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථ ස්ථානයක් ලෙස සංවිධානය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ආරාමයේ මෙම පොදු කලාපය ආගමික කටයුතු සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දාන පූජා කිරීම සඳහා සාමාන්‍ය ජනතාව එක්රැස් වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඒ අනුව දානශාලාව ආරාමයේ භික්ෂු ප්‍රජාවගේ දෛනික ආහාර හා දාන කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලක් වූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rajagala Archaeological Site 4.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]]

රජගල දානශාලාවට ජලය හා ආහාර පිළියෙළ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයූ විශේෂ ව්‍යුහයන් ද ඒ ආසන්නයේ පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර, උල්පත් ජලය රැස් කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගොඩනැගිල්ලක් සහ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් පිහිටා තිබූ අතර, එම ජලය දානශාලාවේ ආහාර පිසීම හා පානීය කටයුතු සඳහා භාවිත කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සහ යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුගත කිරීමේ විස්තරය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලැයිස්තුව සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති රජගල විස්තරයේ දානශාලාවේ නටඹුන් සෘජුවම හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ආයතනික වශයෙන් සැලසුම් කරන ලද ආරාම පොදු කලාපයේ කොටසක් ලෙස විස්තර කර ඇත. එහි දානශාලාව සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස පැවති බවත්, එහි දෙපස අර්ධ වෘත්තාකාර ව්‍යුහමය ලක්ෂණ තිබූ බවත් එම විස්තරයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

රජගල පුරාවිද්‍යා කටයුතු අතරතුර පැරණි දානශාලාවක ගොඩනැගිලි ව්‍යුහයක් අනාවරණය කර ඇති බව ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය 2015 දී ප්‍රකාශ කළේය. එම අවස්ථාවේ රජගල පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් දානශාලාවකට අමතරව ආසනඝරයක් ඇතුළු තවත් ගොඩනැගිලි ව්‍යුහ රැසක් අනාවරණය වී තිබූ බව ද සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jayewardenepura Archaeologists found 1000 years old stone sundial at Rajagala |website=University of Sri Jayewardenepura |url=https://www.sjp.ac.lk/news/jayewardenepura-archaeologists-found-1000-years-old-tone-sundial-at-rajagala/ |date=2015-08-06 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල දානශාලාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ ජල පහසුකම්, ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි සහ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන අතර පැවති ක්‍රියාකාරී සම්බන්ධතාව පෙන්වා දෙයි. කඳු මුදුනේ මධ්‍යම පොදු ප්‍රදේශයේ දානශාලාව වැනි ගොඩනැගිලි ස්ථානගත කර තිබීමෙන්, ලෙන් වාසස්ථානවල සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවල ජීවත් වූ භික්ෂූන්ට දෛනික කටයුතු සඳහා එම ප්‍රදේශයට පහසුවෙන් පැමිණීමට හැකි වන පරිදි රජගල ආරාම සංකීර්ණය සැලසුම් කර තිබූ බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====උපෝසථඝරය====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''උපෝසථාගාරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි මධ්‍යම සමතලා ප්‍රදේශයේ ස්තූප, දානශාලාව, ජන්තාඝරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ මෙම ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි. එම ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව උපෝසථාගාරය ආගමික විනය හා උපෝසථ කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ආරාමයේ පොදු ගොඩනැගිලි පිහිටි මෙම මධ්‍යම ප්‍රදේශය, ආරාමයේ භික්ෂූන්ගේ ආගමික කටයුතු සහ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දාන හා වන්දනා කටයුතු සඳහා වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. කඳු මුදුනේ සමතලා භූමිය වෙත ප්‍රධාන ගල් පඩිපෙළ දෙක ඔස්සේ ළඟා විය හැකි වූ අතර, එම ප්‍රදේශය තුළ උපෝසථාගාරය ඇතුළු පොදු ආරාම ගොඩනැගිලි සංවිධානය කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|200px|thumb|පැරණි නටඹුන්]]

රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියේ සිදු කරන ලද සමීක්ෂණවලදී '''උපෝසථාගාරය ලෙස සැලකෙන නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක්''' හඳුනාගෙන ඇත. එම ගොඩනැගිල්ල ආසන්නයේ තවත් හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිල්ලක් ද පිහිටා ඇති බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ ස්මාරක ලැයිස්තුවේ සඳහන් වේ. එබැවින් මෙම ගොඩනැගිලි ප්‍රදේශය ආරාමයේ පොදු කටයුතු සඳහා භාවිත වූ වාස්තු විද්‍යාත්මක කලාපයක කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ උපෝසථාගාරය භික්ෂු සංඝයාගේ විනය හා සම්බන්ධ කටයුතු සහ උපෝසථ ආගමික චාරිත්‍ර සිදු කිරීම සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. රජගලේ උපෝසථාගාරය ද ආරාමයේ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ එකම මධ්‍යම කලාපයක ස්ථානගත කර තිබීම, භාවනා කටයුතු සඳහා වෙන් වූ ලෙන් වාසස්ථාන සහ සංඝයාගේ සාමූහික ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ගොඩනැගිලි අතර පැවති ක්‍රියාකාරී වෙනස පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගලේ 2012 දී ආරම්භ වූ අතර පුරාවිද්‍යාත්මක වැඩසටහන් යටතේ උපෝසථාගාරය ද  සංරක්ෂණය කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Project Team |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-project-team/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====ජන්ථාඝරය====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පොදු ගොඩනැගිලි අතර '''ජන්තාඝරය''' ද වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය සහ අනෙකුත් පොදු ගොඩනැගිලි සමඟ ජන්තාඝරයට අයත් නටඹුන් ද හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;'''ජන්තාඝරය''' යනු පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්නාන සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සම්බන්ධ කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ගොඩනැගිල්ලකි. පාලි භාෂාවේ ''jantāghara'' යන පදය සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් ජලය හෝ වාෂ්පය භාවිත කර පිරිසිදු වීම සඳහා වූ ස්නානගෘහයක් හෝ උණුසුම් කාමරයක් හැඳින්වීමට භාවිත වේ. බෞද්ධ විනය සාහිත්‍යයේ ද භික්ෂූන්ගේ පිරිසිදුකම සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මෙවැනි පහසුකම් පිළිබඳ සඳහන් වේ.

රජගල වැනි විශාල ආරාම සංකීර්ණයක ජන්තාඝරයක් පැවතීම, එහි ස්ථිරව හෝ දිගුකාලීනව වාසය කළ විශාල භික්ෂු ප්‍රජාවක දෛනික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි. භාවනා හා ආගමික කටයුතු සඳහා වූ ලෙන් සහ අනෙකුත් වාසස්ථානවලට අමතරව, ආහාර සඳහා දානශාලාව, සංඝ කටයුතු සඳහා උපෝසථාගාරය සහ ශාරීරික පිරිසිදුකම සඳහා ජන්තාඝරය වැනි ගොඩනැගිලි පැවතීමෙන් රජගල ආරාමයේ සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ජන්තාඝරය හා සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් ජලය ලබාගැනීම, ජලය බැහැර කිරීම සහ ස්නාන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සමඟ සම්බන්ධ වී තිබුණි. රජගල ආරාම සංකීර්ණය තුළ ද ජලය රැස් කිරීම සහ භාවිත කිරීම සඳහා නිර්මාණය කළ විවිධ ව්‍යුහයන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ස්වාභාවික ජල මූලාශ්‍ර ආරාමයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා උපයෝගී කරගත් බව පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මඟින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====ලහබත්ගෙය====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි '''ලහබත්ගෙය''' ආරාමයේ භික්ෂු සංඝයාගේ දෛනික අවශ්‍යතා හා සම්බන්ධ වූ වැදගත් ගොඩනැගිල්ලකි. රජගල කඳු මුදුනේ පිහිටි පොදු ආරාම ප්‍රදේශය තුළ ස්තූප, දානශාලාව, උපෝසථාගාරය, ජන්තාඝරය, සංඝ සභාශාලාව සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ ලහබත්ගෙය ද පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල ලහබත්ගෙය විශේෂයෙන් ස්තූප දෙකක් එකම වේදිකාවක පිහිටි ප්‍රදේශය ආසන්නයේ පිහිටි ස්මාරකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයේ ස්මාරක අතර '''“Lahabthge near the Stupas in a single Platform”''' ලෙස එහි පිහිටීම සඳහන් කර ඇති අතර, එම ප්‍රදේශය ස්තූප, බෝධිඝරය සහ අනෙකුත් ආගමික හා ආරාමික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ වූ වැදගත් කලාපයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

ලහබත්ගෙය ආරාමයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිකර සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම හා සම්බන්ධ වූ ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ වාර්තාවලට අනුව, අතීත භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිකර ඇතුළු ප්‍රත්‍යය බෙදාගැනීම සඳහා භාවිත කළ '''ලහබත්ගෙය''' නමැති ගොඩනැගිල්ල ද සංරක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි |website=ලංකාදීප |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566829 |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;මෙම ගොඩනැගිල්ල රජගල ආරාමයේ ආගමික ස්මාරකවලට පමණක් සීමා නොවූ, සංවිධානාත්මක භික්ෂු ජීවිතයකට අවශ්‍ය විවිධ පහසුකම් පැවති බව පෙන්වන සාධකයකි. රජගලේ පොදු ආරාම ප්‍රදේශය සාමාන්‍ය ජනතාවට ද ආගමික කටයුතු සහ දාන පූජා සඳහා ළඟා විය හැකි මධ්‍යස්ථානයක් වූ අතර, එහි පිහිටි විවිධ ගොඩනැගිලි ආරාමයේ ආගමික හා දෛනික කටයුතු සඳහා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්====
රජගල පුරාණ ආරාම සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන ආගමික සහ පොදු ගොඩනැගිලිවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික ජීවිතය, භාවනාව, ජල කළමනාකරණය සහ පෞද්ගලික අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත වූ විවිධ ආරාමික ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම නටඹුන් ස්වාභාවික කඳුකරය හා වනාන්තර පරිසරය සමඟ ඒකාබද්ධ කර සැලසුම් කර තිබීම රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

*පොකුණු සහ ජල කළමනාකරණය 

රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ස්වාභාවික ගල්වල කැටයම් කරන ලද පොකුණු සහ වෙනත් ජල රැස්කිරීමේ ව්‍යුහ නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී උල්පත් ජලය සහ වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද පොකුණු අටක් විවිධ ස්ථානවල හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ආරාමයේ පොදු කලාපය තුළ කුඩා ජලාශයක් ද පිහිටා තිබූ අතර, එය ආරාමයේ ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වූ බව සඳහන් වේ. රජගලේ බටහිර කඳු බෑවුම් ආශ්‍රිතව ජලය සැපයූ පුරාණ ජලාශයක නටඹුන් සහ එහි ජල පිටාර මාර්ගයට අදාළ ව්‍යුහයන් ද හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

විශේෂ ජල රැස්කිරීමේ ගොඩනැගිල්ලක් තුළ විශාල ගල් පාත්‍ර දෙකක් ද පිහිටා තිබේ. උල්පත් ජලය රැස් කර ආහාර පිසීම සහ පානීය අවශ්‍යතා සඳහා භාවිත කිරීම සඳහා මෙම ව්‍යුහය නිර්මාණය කර තිබූ බව රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala Location and Monuments |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/rajagala-location-and-monuments/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

*භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන

රජගල ආරාමයේ සුවිශේෂීම අංගයක් වන්නේ කඳුකරයේ පිහිටි ස්වාභාවික ලෙන් භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බවට පරිවර්තනය කර තිබීමයි. ප්‍රධාන පොදු ආරාම කලාපයට ඉහළින් පිහිටි ගල් කඳුකරයේ ලෙන් රැසක් භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ හඳුනාගැනීම් අනුව භාවනා කරන භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආරාම සංකීර්ණය තුළ පැතිරී තිබේ. මෙම ලෙන්වලින් බොහොමයක් ගල් බිත්ති ඉදිකර වසා වාසයට සුදුසු ලෙස සකස් කර තිබූ අතර, ඒවා අතර සමහර ගල් බිත්ති ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසට අයත් බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ඇතැම් ලෙන්වලට විශේෂ ගල් දොරටු සහිත පිවිසුම් ද නිර්මාණය කර තිබේ. විශාල ගල් පාත්‍ර දෙක පිහිටි ප්‍රදේශයට ඉහළින්, ගල් කුළුණු හා දොර උළුවහු භාවිතයෙන් නිර්මාණය කළ ලෙනක් හොඳ තත්ත්වයෙන් සංරක්ෂණය වී ඇති බව ද සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rajagala |website=Department of Hindu Religious and Cultural Affairs, Sri Lanka |url=https://www.hindudept.gov.lk/web/index.php?Itemid=99&amp;id=74&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;view=article |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rajagala Archaeological Site 2.jpg|200px|thumb|කුඩ ලෙන]]

*සීතලෙන්

රජගලේ ලෙන් අතර '''සීතලෙන්''' ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ ලෙන් කිහිපයක් ද ඇත. මෙම නාමය සඳහන් වන අභිලේඛන හේතුවෙන් ඒවා සීතලෙන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, ලෙන්වල අභ්‍යන්තරය ස්වාභාවික වායු සංසරණය හේතුවෙන් පිටත පරිසරයට වඩා සිසිල් බව පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තරවල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significant Statement of the Rajagala Monastic Complex |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significant-statement-of-the-rajagala-monastic-complex/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;මෙම සීතලෙන්, රජගලේ භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේදී ස්වාභාවික පරිසරයේ විශේෂතා සැලකිල්ලට ගෙන ඇති ආකාරය පෙන්වන වැදගත් සාධකයකි. ස්වාභාවික වායු ප්‍රවාහය උපයෝගී කරගනිමින් ලෙන් වාසයට සහ භාවනාවට සුදුසු පරිසරයක් ලබාදෙන ආකාරයෙන් මෙම ස්ථාන භාවිත කර තිබූ බවට එම ව්‍යුහයන් සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

*භාවනා කුටි

ස්වාභාවික ලෙන් වාසස්ථානවලට අමතරව, ගල් කුට්ටි භාවිතයෙන් ඉදිකරන ලද භාවනා කුටි තුනක් ද රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම කුටි භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ ව්‍යුහයන් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;ගල් කුට්ටි යොදාගෙන කුඩා පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කළ මෙම භාවනා කුටි, ස්වාභාවික ලෙන් පරිවර්තනය කිරීමෙන් පමණක් නොව අවශ්‍ය ස්ථානවල වෙනම පෞද්ගලික වාසස්ථාන හා භාවනා පහසුකම් ඉදිකර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි. රජගලේ වනාශ්‍රමික ස්වභාවය තුළ ස්වාභාවික සහ මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ වාසස්ථාන දෙකම භාවිත කිරීම මෙහි විශේෂත්වයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

*වැසිකිළි,කැසිකිළි සහ පිරිසිදුකම් පහසුකම්

රජගලේ භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට අදාළ පහසුකම් ද හඳුනාගෙන තිබේ. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ලෙනක් වැසිකිළියක් ලෙස භාවිත කිරීම සඳහා පරිවර්තනය කර තිබූ බව සඳහන් වේ. මෙය ආරාමයේ ආගමික හා භාවනා කටයුතු සඳහා වූ ස්මාරකවලට අමතරව, භික්ෂූන්ගේ දෛනික පිරිසිදුකම් හා සනීපාරක්ෂක අවශ්‍යතා සඳහා ද සැලසුම්ගත පහසුකම් පැවති බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ විස්තර අනුව, වැසිකිළි සහ භාවනා සඳහා වූ ඇවිදීමේ ස්ථාන වැනි පහසුකම් භික්ෂූන්ගේ පෞද්ගලික ලෙන් වාසස්ථාන හෝ ඉදිකරන ලද පෞද්ගලික ගොඩනැගිලි සමඟ සම්බන්ධ කර නිර්මාණය කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Explanation of the Project |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/special-explanation-of-the-project/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

*විවේක ලෙන් සහ විවේක ස්ථාන

කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන ගල් පඩිපෙළ හා මාර්ග පද්ධතිය ආශ්‍රිතව විවේක ගැනීම සඳහා භාවිත වූ ලෙන් සහ කුඩා ස්ථාන ද හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ප්‍රධාන පඩිපෙළ ආශ්‍රිතව විවේක ස්ථාන ලෙස භාවිත වූ ලෙන් දෙකක් සහ ජල මාර්ග ආශ්‍රිත කුඩා විවේක ස්ථාන හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;මෙම විවේක ස්ථාන මඟින් රජගලේ විශාල කඳුකර ආරාමය තුළ ගමනාගමනය සඳහා මාර්ග පද්ධතිය පමණක් නොව, දිගු දුරක් ගමන් කරන භික්ෂූන් සහ අනෙකුත් පිරිස් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් ද සලසා තිබූ බව පෙනී යයි.

*මාර්ග සහ පඩිපෙළ පද්ධතිය

රජගලේ විවිධ ආරාම කලාප එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ස්වාභාවික කඳු බෑවුම් සමඟ අනුගත වන පරිදි මාර්ග සහ ගල් පඩිපෙළ පද්ධතියක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යා හඳුනාගැනීම් අනුව ස්වාභාවික ගල් තුළ කැටයම් කරන ලද ගල් පඩිපෙළ හයක් සහ භික්ෂූන්ගේ ලෙන් වාසස්ථාන වෙත යොමු වන විශේෂ මාර්ග පද්ධතියක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;මෙම මාර්ග පද්ධතියේ විශේෂත්වය වන්නේ ස්වාභාවික වනාන්තරය සහ කඳුකර භූදර්ශනය විශාල වශයෙන් වෙනස් නොකර, එහි ස්වාභාවික හැඩයට අනුකූලව මාර්ග හා පඩිපෙළ ඉදිකර තිබීමයි. ඒ අනුව රජගලේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලැස්ම මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ව්‍යුහයන් සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර පැවති සමීප සම්බන්ධතාව පැහැදිලිව පෙන්වයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

මීට අමතරව රජගල පුරාවිද්‍යා සංකීර්ණය තුළ විවිධ ස්ථානවල පිහිටි හඳුනා නොගත් නටඹුන් ගොඩනැගිලි, විශේෂ ආකාරයෙන් සකස් කළ ලෙන්, ගල් ජල මාර්ග, ආගමික ගමනාගමනය සඳහා වූ මාර්ග සහ වෙනත් සේවා ව්‍යුහ රැසක් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණවලදී ස්ථාන විවිධ ප්‍රදේශවල නටඹුන් ගොඩනැගිලි දහසයකට අධික සංඛ්‍යාවක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, නව පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් තවත් විශාල සංඛ්‍යාවක පුරාවිද්‍යාත්මක නටඹුන් අනාවරණය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Significance of the Rajagala Archaeological Reserve and Values Associated with it |website=Rajagala Archaeological Project, University of Sri Jayewardenepura |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම අභිලේඛන සම්භාරයක් සහිත පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික ස්ථාන අතරින් එකකි. 1935 දී සිදු කළ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයේදී මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් ලිපි විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. එම සමීක්ෂණයේදී ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලිපි තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන ඇත. පසුව සිදු කළ වැඩිදුර ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් ලිපි දහනවයක් සහ ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන ගල් ලිපි කිහිපයක් සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=159–162
}}&lt;/ref&gt;

රජගලෙන් හමු වූ මෙම අභිලේඛන ක්‍රි.පූ. මුල් බෞද්ධ යුගයේ සිට ක්‍රි.ව. අටවන සියවස පමණ දක්වා විහිදෙන දිගු කාල පරාසයක් නියෝජනය කරයි. ඒවා මගින් විහාරයේ පුරාණ නම්, රාජකීය සහ ප්‍රාදේශීය දායකයන්, භික්ෂු සංඝයාට කරන ලද ලෙන් හා ඉඩම් පරිත්‍යාග සහ රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසමය පරිණාමය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු අනාවරණය වේ.
=== මිහිඳු හා ඉට්ඨිය තෙරුන් සම්බන්ධ ශිලා ලිපිය ===

{{Blockquote
|text=
[[File:Rajagala plate 468.gif|185px]]
'''
*පෙළ

''යෙ ඉම දිප පටමය ඉදිය අගතන ඉඩික තෙර මහිද තෙරහ තුබෙ''

*අන්තර්ගතය

&quot;මෙය මේ දිවයිනට එහි උතුම් භාග්‍යය හේතුවෙන් පැමිණි ඉඩික තෙරුන්ගේ සහ මහිද තෙරුන්ගේ ස්තූපයයි.&quot;
'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': මිහිඳු හිමියන් සිහිපත් කරන රජගල ගල් ලිපිය&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.පූ. 200 පමණ&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''': [[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|මුල් බ්‍රාහ්මී]]&lt;br&gt;
'''භාෂාව''': මූල සිංහල/ ප්‍රාකෘත
}}}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'', 1962, pp. 159–162)
}}}}

}}

මෙම අභිලේඛනය රජගල ආරාම නටඹුන් අතර පිහිටි ගලක කොටා ඇති අතර, මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද්දකි. සෙනරත් පරණවිතානගේ කියවීම අනුව එහි ඉඩික (පාලි: ඉට්ඨිය) තෙරුන් සහ මහිද (පාලි: මිහිඳු) තෙරුන්ගේ ස්තූපය පිළිබඳ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=159–162
}}&lt;/ref&gt;

අභිලේඛනයේ මහිද තෙරුන් සමඟ ඉඩික තෙරුන්ගේ නම එකට සඳහන් වීම සහ ඔවුන් දෙදෙනා දිවයිනට පැමිණි පුද්ගලයන් ලෙස හඳුන්වා තිබීම හේතුවෙන්, පරණවිතාන එහි සඳහන් මහිද තෙරුන් [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම අභිලේඛනය රජගල ආරාමයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම හඳුන්වා දුන් මුල් යුගය දක්වා විහිදෙන බව පෙන්වන වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=161–162
}}&lt;/ref&gt;

=== රාස්සහෙළ ගල් පුවරුවේ අටවන සියවසේ අභිලේඛන ===

රජගල හෙවත් පුරාණ '''රාස්සහෙළ''' ආරාම සංකීර්ණයේ නටඹුන් අතර පිහිටි විශාල ගල් පර්වතයක පැත්තේ අභිලේඛන හතරක් කොටා තිබී ඇත. එම ගල යට ස්වාභාවික ලෙනක් ද පිහිටා තිබේ. මෙම අභිලේඛන අතරින් තුනක් අක්ෂර විද්‍යාත්මක සාධක අනුව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් වන අතර, ඒවා '''අරිත්තර වෙහෙර''' නමින් හැඳින්වූ රජගල විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. සිව්වන අභිලේඛනයේ ඉතිරිව ඇත්තේ සුළු සලකුණු පමණක් වන අතර, එය අනෙක් ලිපිවලට වඩා තරමක් පසුකාලීන බව සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscription 2
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03191/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text=
'''
*ලිපි

1. '''සෙන්ගේ අභිලේඛනය''' – සෙන් නමැති ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූවරයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කිරීම පිළිබඳ සඳහන් වේ.&lt;br&gt;

2. '''වීරාංකුරාගේ අභිලේඛනය''' – වීරාංකුරා නමැති පුද්ගලයෙකු විසින් අරිත්තර වෙහෙරේ වැඩවසන භික්ෂූන්ගේ සිව්පසය සැපයීම සඳහා ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ.&lt;br&gt;

3. '''ඇපාය දළ්සිවගේ අභිලේඛනය''' – ඇපාය දළ්සිව විසින් අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාගයක් කළ බව සඳහන් වේ. මෙම පුද්ගලයා වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් ආදිපාද දාඨාසිව සමඟ හඳුනාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත.&lt;br&gt;

*අන්තර්ගතය

&quot;මෙම අභිලේඛන තුනම රාස්සහෙළේ පිහිටි අරිත්තර වෙහෙරට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොටා ඇත. එම පරිත්‍යාග භික්ෂු සංඝයාගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සහ විහාරයේ ආර්ථික කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිදු කර තිබූ බව අභිලේඛනවලින් අනාවරණය වේ.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
'''හැඳින්වීමේ නාමය''': රාස්සහෙළ ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන තුන&lt;br&gt;
'''රාජ්‍ය කාලය''': [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්න කාලය&lt;br&gt;
'''කාලය''': ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගය (ක්‍රි.ව. 750–800 පමණ)&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''': පසුකාලීන [[සිංහල අක්ෂර]]&lt;br/&gt;
'''භාෂාව''': [[සිංහල භාෂාව|පැරණි සිංහල]]
}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|
(උපුටාගැනීම: Senarat Paranavitana, ''No. 20. Three Rock-Inscriptions at Rāssahela'', ''Epigraphia Zeylanica'', Vol. IV, 1934–1941, pp. 169–176.)
}}}}

}}}}


මෙම අභිලේඛන තුන රජගල ආරාමයේ පුරාණ නාමය ලෙස '''අරිත්තර වෙහෙර''' (''Arittāra-vehera'') භාවිත වූ බවට වැදගත් සාධක සපයයි. සෙන් සහ වීරාංකුරා යන දායකයන්ගේ නිශ්චිත ඓතිහාසික අනන්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සාධක නොමැති නමුත්, ඔවුන් රෝහණ ප්‍රදේශයට සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභූන් හෝ පාලකයන් විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscription 2
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03191/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

මෙම අභිලේඛන අතරින් ඇපාය දළ්සිවගේ පරිත්‍යාග ලිපියට විශේෂ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් හිමි වේ. එහි සඳහන් ඇපාය දළ්සිව, [[මහාවංසය]]ෙහි සඳහන් වන රෝහණයේ කුමාරයෙකු වූ '''ආදිපාද දාඨාසිව''' සමඟ හඳුනාගත හැකි බව සෙනරත් පරණවිතාන යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව මෙම ලිපිය [[දෙවන මිහිඳු රජ]]ගේ රාජ්‍ය සමයට ආසන්නව, ක්‍රි.ව. 767–787 කාල පරාසයට අයත් විය හැකි අතර, අභිලේඛනය නිශ්චිතවම ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscription 3
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/tag/ob03151/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

මෙම අභිලේඛන මගින් අටවන සියවස වන විට රජගල විහාරය අරිත්තර වෙහෙර නමින් ප්‍රසිද්ධ ආගමික ආයතනයක් ලෙස පැවති බවත්, එහි ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ ප්‍රභූන් විසින් ඉඩම් පරිත්‍යාග කර තිබූ බවත් අනාවරණය වේ. ඒ අනුව මෙම ලිපි රජගල ආරාමයේ පසුකාලීන ඉතිහාසය සහ එහි ආර්ථික-පරිපාලන සංවිධානය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැදගත් අභිලේඛන සාධක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscriptions
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/tag/rajagala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

==පූර්ව වාර්තා==
රජගල හෙවත් පුරාණ රස්සහෙළ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ විධිමත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවධානය විශේෂයෙන් විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට යොමු විය. මෙම ස්ථානය පිළිබඳ මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ සහ අභිලේඛන වාර්තා, රජගල විශාල පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයක් බව හඳුනාගැනීමට මූලික පදනම සපයා දුන්නේය. පසුකාලීන පර්යේෂණ මගින් ද එම මුල් වාර්තාවලින් අනාවරණය වූ අභිලේඛන සහ ආරාම නටඹුන් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

=== 1935 පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණය ===

රජගල පිළිබඳ ප්‍රධාන මුල් පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණයක් 1935 දී සිදු කරන ලදී. එවකට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ දෙවන චිත්‍රශිල්පියෙකු ලෙස සේවය කළ [[ඩබ්ලිව්. ඊ. ප්‍රනාන්දු]] (W. E. Fernando) පුරාවිද්‍යාඥ [[සෙනරත් පරණවිතාන]] විසින් රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කිරීම සහ එහි ලෙන්වල පැවති බ්‍රාහ්මී අභිලේඛන පිටපත් කිරීම සඳහා යොමු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=159–162
}}&lt;/ref&gt;

එම අවස්ථාවේ රජගලට ළඟා වීම ඉතා දුෂ්කර වූ අතර, ලෙන්වල වැසි වතුර වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර තිබූ ගල් කපොලු ආශ්‍රිත අභිලේඛනවල එස්ටැම්පේජ් ලබාගැනීම සඳහා කඳවුරු බැඳ උපකරණ සකස් කිරීමට සිදු වූ බව පරණවිතාන පසුව සඳහන් කළේය.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;&quot;At that time, the site was very difficult of access, and camping out there, in order to erect scaffoldings and prepare estampages of the inscriptions on the drip-ledges of the caves, had to be done under very trying conditions.&quot;&lt;/ref&gt;

මෙම සමීක්ෂණයේදී ප්‍රනාන්දු විසින් මුල් බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් ලියන ලද ලෙන් අභිලේඛන විසිදෙකක් හඳුනාගෙන තිබූ අතර, ඒවායින් පහක රාජකීය නම් සඳහන් විය. මීට අමතරව ක්‍රි.ව. අටවන සියවසට ආසන්න කාලයකට අයත් සිංහල අක්ෂරවලින් ලියන ලද අභිලේඛන තුනක් සහ ගලක කොටා තිබූ මුල් බ්‍රාහ්මී අභිලේඛනයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;&quot;Mr. Fernando discovered twenty-two cave-inscriptions in early Brahmi, five of which contain royal names, three records in the Sinhalese script of about the eighth century, and a record in early Brahmi engraved on a rock.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |page=159
}}&lt;/ref&gt;

මෙම 1935 සමීක්ෂණය පිළිබඳ කෙටි වාර්තාවක් [[Archaeological Survey of Ceylon|Ceylon Archaeological Survey]] හි 1935 වාර්ෂික වාර්තාවේ පළ වූ අතර, එය රජගලේ අභිලේඛන පිළිබඳ පසුකාලීන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා මූලික ලේඛනගත සාධකයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03222/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== සෙනරත් පරණවිතානගේ අභිලේඛන වාර්තා ===

1935 සමීක්ෂණයෙන් අනාවරණය වූ රජගල අභිලේඛන පසුකාලීනව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කරන ලදී. රස්සහෙළේ ගල් පර්වතයක පිහිටි අභිලේඛන තුන පිළිබඳ ඔහුගේ පර්යේෂණය ''Epigraphia Zeylanica'' සඟරාවේ සිව්වන කාණ්ඩයේ '''Three Rock-Inscriptions at Rāssahela''' යන ශීර්ෂයෙන් පළ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscription 2
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03191/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගල් පර්වතයේ අභිලේඛන හතරක් පැවති අතර, ඉන් ප්‍රධාන අභිලේඛන තුන අරිත්තර වෙහෙර නමැති විහාරයට ඉඩම් පරිත්‍යාග කිරීම සම්බන්ධයෙන් විය. පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය මගින් අරිත්තර වෙහෙර යන නාමය රජගල හෙවත් රස්සහෙළ ආරාමයේ පුරාණ නාමයක් බව හඳුනාගැනීමට වැදගත් සාධක ලැබුණි. අක්ෂර විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනුව මෙම ප්‍රධාන ලිපි තුන ක්‍රි.ව. අටවන සියවසේ දෙවන භාගයට අයත් බව ද හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscription 2
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03191/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

=== පසුකාලීන ගවේෂණ සහ අභිලේඛන අනාවරණය ===

1935 සමීක්ෂණයෙන් පසු රජගල අවට ප්‍රදේශය ගල්ඔය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ ස්ථානයට ප්‍රවේශ වීම පහසු විය. විශාල භූමි ප්‍රදේශයක පැතිරී තිබූ ගොඩනැගිලි නටඹුන් වනාන්තරයෙන් ඉවත් කර පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු, රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 1935දී සිදු කළ හැකි වූ ප්‍රමාණයට වඩා පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කිරීමට හැකි විය.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;&quot;The numerous remains of buildings scattered over a large area at the site have been cleared of jungle ... The site has been explored more thoroughly than it was possible to do in 1935.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |page=159
}}&lt;/ref&gt;

මෙම පසුකාලීන ගවේෂණවලදී තවත් මුල් බ්‍රාහ්මී ලෙන් අභිලේඛන දහනවයක එස්ටැම්පේජ් සකස් කරන ලද අතර, ඊට අමතරව ඉතිහාසමය වශයෙන් වැදගත් පසුකාලීන බ්‍රාහ්මී ගල් ලිපි කිහිපයක් ද හඳුනාගෙන තිබුණි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;&quot;Estampages have been prepared of nineteen more early Brahmi inscriptions in caves, besides those of several later Brahmi records of great historical interest on rock.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |page=159
}}&lt;/ref&gt;

=== 1962 දී පළ වූ මිහිඳු අභිලේඛන පර්යේෂණය ===

1962 දී සෙනරත් පරණවිතාන විසින් ''An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda'' යන පර්යේෂණ ලිපිය පළ කරන ලදී. එහිදී 1935දී W. E. Fernando විසින් පිටපත් කළ ගල් ලිපියේ නව එස්ටැම්පේජ් එකක් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, පෙර කියවීමේදී පැහැදිලි නොවූ අවසාන අක්ෂර කිහිපයක් හඳුනාගැනීමට හැකි වූ බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=159–162
}}&lt;/ref&gt;

මෙම නව කියවීම මගින් ඉඩික තෙරුන් සහ මහිද තෙරුන් සම්බන්ධ ස්තූපයක් පිළිබඳ සඳහන් වන බව පරණවිතාන තහවුරු කළේය. එම අභිලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ බුදුදහම ව්‍යාප්ත කිරීම හා සම්බන්ධ [[අනුබුදු මිහිඳු හිමි|මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ]] පිළිබඳ වැදගත් අභිලේඛන සාධකයක් ලෙස පසුව විශේෂ අවධානයට ලක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/inscription/in03222/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;
=== එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණ ===

පූජ්‍ය [[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]යන් විසින් නැගෙනහිර පළාතේ පුරාණ බෞද්ධ උරුමයන් පිළිබඳ සිදු කළ ගවේෂණ අතර රජගල ආරාම සංකීර්ණය ද වැදගත් ස්ථානයක් ගත්තේය. උන්වහන්සේ රජගල ප්‍රදේශයේ නටඹුන් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කර, එහි පැතිරී තිබූ ස්තූප, ආරාමික ගොඩනැගිලි, ලෙන්, ගල් කුළුණු, පොකුණු, ජල පද්ධති සහ අභිලේඛන පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කළහ.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ ගවේෂණවලදී රජගල කඳුවැටිය පුරා විශාල සංඛ්‍යාවක ලෙන් සහ ආරාමික නටඹුන් පැතිරී ඇති බව අවධාරණය කර තිබේ. විශේෂයෙන් ලෙන් තුළ ගල් හා ගඩොල් බිත්ති යොදා වෙන් කරන ලද වාසස්ථාන, ගලෙන් නිර්මාණය කරන ලද ඇඳන් සහ කොට්ට, ගල් පොකුණු සහ ජලය රැස් කිරීම සඳහා භාවිත වූ විශාල ගල් භාජන වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳ අවධානය යොමු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Medhananda
 |first=Ellawala
 |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය
 |publisher=Dayawansa Jayakody &amp; Company
 |location=Colombo
 |year=2003
 |pages=232–238
 |isbn=978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;

රජගලෙන් හමු වූ අභිලේඛන සම්බන්ධයෙන් ද මේධානන්ද හිමියන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කළහ. විශේෂයෙන් මිහිඳු සහ ඉට්ඨිය තෙරුන්ගේ නම් සඳහන් වන ගල් අභිලේඛනය රජගලේ ඉතිහාසමය වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස සැලකූහ. පසුකාලීන පර්යේෂණවලදී ද රජගලේ හමු වූ අභිලේඛන සංඛ්‍යාව පිළිබඳ මේධානන්ද හිමියන්ගේ පර්යේෂණ කෘති මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Medhananda
 |first=Ellawala
 |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය
 |publisher=Dayawansa Jayakody &amp; Company
 |location=Colombo
 |year=2003
 |pages=232–238
}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] සහ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය]] ඇතුළු ආයතනවල මැදිහත්වීමෙන් සිදු කරනු ලැබේ. රජගල ආරාම සංකීර්ණයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක නටඹුන් පමණක් නොව, එයට අයත් වනාන්තරාශ්‍රිත ස්වාභාවික පරිසරය සහ සමස්ත සංස්කෘතික භූදර්ශනය ද ආරක්ෂා කිරීම මෙම වැඩසටහන්වල ප්‍රධාන අරමුණකි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajagala Archaeological Project
 |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura
 |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ විධිමත් සංරක්ෂණ හා උරුම කළමනාකරණ වැඩසටහනක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය ඒකාබද්ධව ක්‍රියාත්මක කළ රජගල සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය 2012 වර්ෂයේ සිට ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ අරමුණ වූයේ විනාශයට පත්වෙමින් තිබූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ තිරසර පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සහ රජගලේ උරුම හා සංස්කෘතික සංචාරක හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=රජගල පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය
 |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය
 |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/cab/index.php?Itemid=49&amp;dID=6260&amp;id=16&amp;lang=si&amp;option=com_content&amp;view=article
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය යටතේ නටඹුන් පිරිසිදු කිරීම, විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක් වූ ගොඩනැගිලි සහ ව්‍යුහ ස්ථාවර කිරීම, පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග සංරක්ෂණය කිරීම සහ ආරාම සංකීර්ණයේ භූදර්ශනය සකස් කිරීම වැනි කටයුතු සිදු කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ 2022 වාර්ෂික වාර්තාවට අනුව, එම වර්ෂයේදී රජගලතැන්න පුරාවිද්‍යා ස්ථාන සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ මූලික පහසුකම් සහ අංශ නඩත්තු කිරීම, අර්ධ වශයෙන් නිම කර තිබූ හදිසි සංරක්ෂණ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම, නව සංරක්ෂණ කටයුතු සහ භූදර්ශන සකස් කිරීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conservation Project of Rajagalathenna Archeological Site
 |work=Annual Performance Report 2022
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

මෑත කාලීන සංරක්ෂණ කටයුතු යටතේ රජගලේ කුඩා ස්තූප දෙකක්, ඒවා ආශ්‍රිත ප්‍රාකාර, බෝධිඝරය සහ ලහබත්ගෙය ඇතුළු ආරාමික ස්මාරක කිහිපයක් සංරක්ෂණය කර ඇත. විනාශයට පත්වීමේ අවදානමට ලක්ව තිබූ ලෙන් ව්‍යුහ සහ කඳු මුදුනේ පිහිටි ගල් ව්‍යුහ ද ස්ථාවර කිරීම සඳහා සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් සිදු කර තිබේ. මෙම කටයුතුවලදී ස්මාරකවල ඉතිරිව තිබූ පැරණි වාස්තු විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හැකිතාක් ආරක්ෂා කරමින් ඒවායේ භෞතික ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමට අවධානය යොමු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=මිහිඳු හිමිගේ ධාතු නිධන් කළ රජගල ලෝක උරුමයකට යෝජනා වෙයි
 |website=ලංකාදීප
 |url=https://www.lankadeepa.lk/Nimthera/%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%B3-%E0%B7%84%E0%B6%B8%E0%B6%9C-%E0%B6%B0%E0%B6%AD-%E0%B6%B1%E0%B6%B0%E0%B6%B1-%E0%B6%9A%E0%B7%85-%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%BD%E0%B6%9A-%E0%B6%8B%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B6%9A%E0%B6%A7-%E0%B6%BA%E0%B6%A2%E0%B6%B1-%E0%B7%80%E0%B6%BA/56-566828
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

ආරාම සංකීර්ණයට පිවිසෙන පැරණි මාර්ගය සහ කඳුකර පරිසරය ද සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගෙන ඇත. කැණීම් හා ගවේෂණ මගින් අනාවරණය වූ චෛත්‍ය, බෝධිඝර, ප්‍රතිමාගෘහ, ලහබත්ගෙය, ජන්ථාඝරය සහ දානශාලාව වැනි ස්මාරක සංරක්ෂණය කිරීමත්, පැරණි පිවිසුම් මාර්ග සහ ජල සම්බන්ධ ව්‍යුහ නඩත්තු කිරීමත් මෙම පුළුල් උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියේ කොටසක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=රජගල තැන්නෙන් තවත් පුරාවිද්‍යා නටබුන් මතුවෙයි
 |website=ලංකාදීප
 |url=https://www.lankadeepa.lk/thaksalawa/%E0%B6%BB%E0%B6%A2%E0%B6%9C%E0%B6%BD-%E0%B6%AD%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%AD%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B6%A7%E0%B6%B6%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%92/55-530965
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

2026 දී රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ජාතික මට්ටමේ පුරාවිද්‍යා උරුම සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල ද අවධානයට ලක් විය. 2026 ජූලි මාසයේදී ආරම්භ කරන ලද '''“උරුමයට ජීවයක්”''' පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහනේ සමාරම්භක අවස්ථාව රජගල පුරාණ විහාරස්ථානයේ පැවැත්වූ අතර, එහි නව පුරාවිද්‍යා කාර්යාලයක් ද විවෘත කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමත්, දෙස් විදෙස් බැතිමතුන් සහ සංචාරකයන් සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමත් ඉදිරි අරමුණු ලෙස සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=“උරුමයට ජීවයක්” පුරාවිද්‍යා ස්ථාන දහසක් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන ඇරඹෙයි
 |website=ITN News
 |date=2026-07-13
 |url=https://www.itnnews.lk/2026/07/13/816500/
 |access-date=2026-09-14
}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]
*[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]]
*[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]
*[[දානිගල]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
{{Reflist|group=සවිස්තර}}

==බාහිර සබැඳි==
* [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය
* [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/introduction-to-the-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතිය හැඳින්වීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය
* [https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/significance-of-the-rajagala-archaeological-reserve-and-values-associated-with-it/ රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ වැදගත්කම සහ උරුම වටිනාකම්] – Rajagala Archaeological Project
* [https://www.sjp.ac.lk/news/website-launch-of-rajagala-archeological-project/ රජගල පුරාවිද්‍යා ව්‍යාපෘතියේ නිල වෙබ් අඩවිය දියත් කිරීම] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය
* [https://www.sjp.ac.lk/academic/excavations-rajagala-commenced/ රජගලේ තවදුරටත් සිදු කළ පුරාවිද්‍යා කැණීම්] – ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය
* [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/ Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve] – UNESCO World Heritage Centre
* [https://siddham.network/inscription/in03222/ Rajagala Inscription of circa 200 B.C. commemorating Saint Mahinda] – Siddham: Asian Inscription Database
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZBEpnoeinOQ රජගල තැන්න නොහොත් වෑගම් පත්තුවේ රාස්සගල] – BMK Travel Stories

==මූලාශ්‍ර==

* {{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |author-link=Senarath Paranavithana
 |title=An Inscription of Circa 200 B.C. at Rajagala commemorating Saint Mahinda
 |journal=University of Ceylon Review
 |volume=20
 |issue=2
 |year=1962
 |pages=159–162
}}

* {{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |author-link=Senarath Paranavithana
 |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=IV
 |year=1934–1941
 |pages=169–176
}}

* {{cite book
 |last=Medhananda
 |first=Ellawala
 |author-link=Ellawala Medhananda Thero
 |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය
 |publisher=Dayawansa Jayakody &amp; Company
 |location=Colombo
 |pages=232–238
 |language=si
}}

* {{cite web
 |title=Rajagala Archaeological Project
 |website=Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Sri Jayewardenepura
 |url=https://fhss.sjp.ac.lk/rajagala/
 |access-date=2026-09-14
}}

* {{cite web
 |title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve
 |website=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/
 |access-date=2026-09-14
}}

* {{cite web
 |title=Rajagala Archaeological Reserve
 |website=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |publisher=Department of Archaeology
 |access-date=2026-09-14
}}

* {{cite web
 |title=Annual Performance Report 2022
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2022
 |url=https://archaeology.gov.lk/images/2024/05/12/APR_2022_Eng.pdf
 |access-date=2026-09-14
}}

* {{cite journal
 |author=Karunarathna, H. H. A.
 |title=A Study on the Cultural Landscape of Rajagala Monastic Complex in the Eastern Province of Sri Lanka
 |journal=South Asian History, Culture and Archaeology
 |year=2021
}}

* {{cite web
 |title=Rāssahela Rock Inscriptions
 |website=Siddham: The Asian Inscription Database
 |url=https://siddham.network/tag/rajagala/
 |access-date=2026-09-14
}}

* {{cite web
 |title=රජගල පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණය
 |website=ශ්‍රී ලංකා රජය – අමාත්‍ය මණ්ඩල කාර්යාලය
 |url=https://www.cabinetoffice.gov.lk/
 |access-date=2026-09-14
}}

==යොමු==
{{reflist}}
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Plate468&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594
| title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා
| publisher =RoyalAsiaticSociety.lk
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Plate429&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559
| title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා
| publisher =RoyalAsiaticSociety.lk
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tripadvisor1&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html
| title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල
| publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම්
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;amazinglanka1&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php
| author = ජනනි අමරසේකර
| title =රජගල විහාරය
| publisher =AmazingLanka.com
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;amazinglanka2&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php
| author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ
| title =රජගල                   - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ 
| publisher =අමේසිං ලංකා.කොම්
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dailynews1&quot;&gt;
{{cite news
| url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp
| author = ප්‍රියංක කුරුගල
| title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්:  අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින්
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sundayobserver1&quot;&gt;
{{cite news
| url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp
| author = සිරිසමන් විජේතුංග
| title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර
| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින්
| accessdate = 31 මාර්තු 2012
}}
&lt;/ref&gt;
}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]

==වැඩිදුර කියවීම==

* {{cite book
 |last=මේධානන්ද
 |first=එල්ලාවල
 |author-link=එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |title=පැචීන පස්ස – උත්තර පස්ස: නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය
 |publisher=Dayawansa Jayakody &amp; Company
 |location=Colombo
 |year=2003
 |pages=232–238
 |isbn=978-955-686-112-9
 |language=si
}}

* {{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |author-link=Senarat Paranavitana
 |title=Inscriptions of Ceylon
 |volume= I
 |publisher=Department of Archaeology
 |location=Colombo
 |year=1970
 |isbn=978-955-9264-05-7
}}

* {{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon
 |volume= II
 |publisher=Archaeological Survey of Sri Lanka
 |location=Colombo
 |year=1983
}}

* {{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon
 |volume= II
 |publisher=Department of Archaeology
 |location=Colombo
 |year=2001
}}

* {{cite journal
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |author-link=Senarat Paranavitana
 |title=Three Rock-Inscriptions at Rāssahela
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=IV
 |pages=169–176
 |publisher=Archaeological Survey of Ceylon
}}

* {{cite book
 |last=Ranawella
 |first=S.
 |title=Inscriptions of Ceylon
 |volume= V
 |publisher=Department of Archaeology
 |location=Colombo
 |year=2005
 |isbn=955-91-59-57-7
}}

* {{cite book
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |publisher=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |location=Colombo
 |year=1963
}}

[[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]</text>
      <sha1>tnousz9z7htnu3o03yulezzeqe9trjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61243</id>
    <revision>
      <id>801228</id>
      <parentid>774221</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* මේවාද බලන්න */</comment>
      <origin>801228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12251" sha1="lvux6xqkc04nxos80zcra003rerfe8h" xml:space="preserve">[[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|thumb|396x396px|'''පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව''' ]]
{{TOC right}}
මෙහි දැක්වෙන්නේ [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] මගින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සංක්ෂිප්ත '''පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව'''ක් වේ. මෙහි වගුගත කොට ඇති පුරාවිද්‍යා ස්ථාන වලට අමතරව තවත් ස්ථාන රාශියක් දිවයින පුරා දැකගත හැකි වේ. ශ්‍රී ලංකාව සතුව වර්ථමානයේ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන හා ස්මාරක 250,000 ක් පමණ පවතී.&lt;ref name=&quot;සිළුමිණ&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.silumina.lk/2015/07/12/_art.asp?fn=af1507128| title=ජාතික උරුමය අනාගත පරපුරට ආරක්ෂා කර තැබීම අපේ වගකීමයි| publisher=සිළුමිණ| date=2015 ජූලි 12| accessdate=2015 ඔක්තෝම්බර් 31| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233500/http://www.silumina.lk/2015/07/12/_art.asp?fn=af1507128| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ගවේෂණය කොට අනාගතය සඳහා නිසි පරිදි වාර්ථා කිරීම හා සංරක්ෂණයට පියවර ගැනීම වැදගත් කරුණක් සේ සැළකේ.

==පුරාවස්තු==
වර්ෂ 1815 මාර්තු 02 දිනට වඩා පැරණි චංචල හෝ නිශ්චල දේපළක්, 1940 අංක 09 දරන පුරාවස්තු ආඥා පනත සහ 1998 අංක 24 දරන පුරාවස්තු (සංශෝධිත) පනතට අනුව, පුරාවස්තුවක් ලෙස නම් කෙරිය හැකි වේ. මීට අමතරව වසර 100 කට වඩා පැරණි වංචල දේපලක් අදාල විෂයභාර අමාත්‍යවරයාගේ තීරණයකට අනුව පුරාවස්තුවක් ලෙස නම් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;දිනමිණ&quot;&gt;{{cite news| url=http://archives.dinamina.lk/2011/03/09/_art.asp?fn=f1103093&amp;p=1| title=අනාගත පරපුරට ශේෂ කළ යුතු අපේ පුරා වස්තු| publisher=දිනමිණ| date=2011 මාර්තු 9| accessdate=2015 ඔක්තෝම්බර් 31| archive-date=2023-05-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20230526121615/http://archives.dinamina.lk/2011/03/09/_art.asp?fn=f1103093&amp;p=1| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==උතුරු පළාත==
===කිළිනොච්චිය‎ දිස්ත්‍රික්කය===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ප්‍රාදේශීය ලේකම් &lt;br&gt;කොට්ඨාශය !! ග්‍රාම නිලදාරී වසම !! ගම !! ස්මාරකය|| විස්තර !! ගැසට් අංකය !! දිනය !! පිංතූරය 
|-
|[[පූනකරි ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|පූනකරි]] ||  ||[[පූනරීන්]]  || [[පූනරින් බලකොටුව]] || පැරණි කොටු පවුර || හැන්සාඩ් වාර්ථාව ||   || [[File:Pooneryn fort.JPG|100px]]
|-
|}
{{සැකිල්ල:අසම්පූර්ණ ලැයිස්තුව}}

===මන්නාරම දිස්ත්‍රික්කය‎===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ මන්නාරම දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය===
*[[කුරුන්දි රජ මහ විහාරය]]

===යාපනය‎ දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය‎===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==උතුරුමැද පළාත==
===අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==ඌව පළාත==
===බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මොණරාගල දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ මොණරාගල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==දකුණු පළාත==
===ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මාතර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==නැගෙනහිර පළාත==
===අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මඩකළපුව දිස්ත්‍රික්කය===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ප්‍රාදේශීය ලේකම් &lt;br&gt;කොට්ඨාශය !! ග්‍රාම නිලදාරී වසම !! ගම !! ස්මාරකය|| විස්තර !! ගැසට් අංකය !! දිනය !! පිංතූරය 
|-
|[[මඩකලපුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මඩකළපුව]] || [[මඩකලපුව]] නගරය ||  || [[මඩකලපුව බලකොටුව]] ||  || හැන්සාඩ් වාර්තාව ||   || [[File:Batticaloa Portuguese (dutch) fort.jpg|100px]]
|-
| ||  || [[පුළුකුණාව]] || [[පුළුකුණාව රජ මහා විහාරය]] ||  ||  ||   || 
|-
|}
{{සැකිල්ල:අසම්පූර්ණ ලැයිස්තුව}}

==බස්නාහිර පළාත==
===කළුතර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ කළුතර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===කොළඹ දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==මධ්‍යම පළාත==
===නුවරඑළිය දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ නුවරඑළිය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මාතලේ දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==වයඹ පළාත==
===කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

===පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==සබරගමුව පළාත==
===කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කය===
ඉක්මන්ට update කරන්නම්

===රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය===
{{main|ශ්‍රී ලංකාවේ රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව}}

==මේවාද බලන්න==
*[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන]]
*[[ICOMOS ශ්‍රී ලංකා ජාතික උරුම ස්ථාන]]

==මූලාශ්‍ර==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]</text>
      <sha1>lvux6xqkc04nxos80zcra003rerfe8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>යාපනය පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කයේ ආරක්‍ෂිත පුරාවිද්‍යා ස්මාරක ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61629</id>
    <revision>
      <id>801243</id>
      <parentid>399748</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11007" sha1="l7g9sfcroscfzeqn6qn2hdobryb2rvj" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ප්‍රාදේශීය ලේකම් &lt;br&gt;කොට්ඨාශය !! ග්‍රාම නිලදාරී වසම !! ගම !! ස්මාරකය|| විස්තර !! ගැසට් අංකය !! දිනය !! පිංතූරය 
|-
|[[නල්ලූර්]] ||  || [[යාපනය]] නගරය || [[යමුනාරි පොකුණ]] ||  || 9886 || 1948.07.16  || [[File:Jamuna aaree at Nallur.jpg|100px]]
|-
|[[නල්ලූර්]] ||  || [[යාපනය]] නගරය || [[යාපනය බලකොටුව]] ||  || 9886 || 1948.07.16  || [[File:Jaffna Fort - main entrance.JPG|100px]]
|-
|[[නල්ලූර්]] || ජේ 107, නල්ලූර් රාජධානි || [[නල්ලූර්]] || [[යාපනය මන්ත්‍රී මාළිගය]] ||[[පේදුරු තුඩුව]] මාර්ගයේ  || 1486 || 2007.02.23  || [[File:Mantri Manai.JPG|100px]]
|-
|[[නල්ලූර්]] || ජේ 107, නල්ලූර් || [[නල්ලූර්]] || [[ශාන්ත ජේම්ස් පල්ලිය, යාපනය]] ||ක්‍රිස්තියානි පල්ලිය  || 1739 || 2011.12.30  || [[File:St. James' Church, Nallur.jpg|100px]]
|-
|rowspan=2|[[නල්ලූර්]] || rowspan=2|ජේ 109, සංගිලියන් තෝප්පු || rowspan=2|[[නල්ලූර්]] || rowspan=2|[[සංගිලියන් තොරණ]] ||පිවිසුම් දොරටුව  || 1486 || 2007.02.23  || rowspan=2|[[File:Cankilian Thoppu.JPG|100px]]
|-
||ගොඩනැගිලි අත්තිවාරම  || 1739 || 2011.12.30  
|-
|[[නල්ලූර්]] || 101, වන්නාර්පන්නේ || වන්නාර්පන්නේ || [[කිල්නාර් ශාලාව]] ||  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[නල්ලූර්]] || 101, නීරාවියඩි || [[නීරාවියඩි]] || [[ඉන්දු සාතනම් ශාලාව]] || අංක 10, විද්‍යාල මාවත|| 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[නල්ලූර්]] || 101, [[නීරාවියඩි]] ||  || පැරණි ගොඩනැගිල්ල ||[[යාපනය හින්දු විද්‍යාලය]] භූමිය  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[වලිකාමම්]] උතුර ||  || [[මයිලිඩ්ඩි]] || [[මයිලිඩ්ඩි පල්ලිය]]  ||  || 9886 || 1948.07.16  || 
|-
|[[කයිට්ස්]] || || [[කයිට්ස්]] || [[කයිට්ස් බලකොටුව]] ||  || හැන්සාඩ් වාර්තාව ||   || [[File:Kayts Island Fort.JPG|100px]]
|-
|[[කයිට්ස්]] උතුරු දිවයින || ජේ 49, කයිට්ස් නගරය || [[කයිට්ස්]] බටහිර || ඕලන්ද පල්ලිය  ||  || 1486 || 2007.02.23  || 
|-
|[[කයිට්ස්]] උතුරු දිවයින || ජේ 49, කයිට්ස් නගරය || [[කයිට්ස්]] බටහිර || [[හැමන්හිල් බලකොටුව]]   ||  || 1486 || 2007.02.23  || [[File:Hammenheil fort.JPG|100px]]
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] බටහිර || ජේ 1, [[ඩෙල්ෆ්ට්]] ||  || [[ඩෙල්ෆ්ට් බෞද්ධ ස්තූප (වෙඩිඅරසන් කොටුව)]]   ||  || 1486 || 2007.02.23  || [[File:Ancient temple or Vedi Arasan fort.JPG|100px]]
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 6, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], නැගෙනහිර || කවෝලෙයියම්පාලේ || [[ඩෙල්ෆ්ට් බයෝබැබ් ගස]] ||  || 1716 || 2011.07.22  || [[File:Baobab (Adansonia digitata), Neduntheevu.JPG|100px]]
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 6, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], ඊසාන || ආලමාවනම් || [[ඩෙල්ෆ්ට් ප්‍රදීපාගාරය]] ||  || 1716 || 2011.07.22  || 
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 4, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], මධ්‍යම || [[ගුරුනගර්]], බටහිර ||  || පරෙවි කූඩුව සහිත ගොඩනැගිල්ල සහ ගොඩනැගිලි නටඹුන් || 1739 || 2011.12.30  || [[File:Pigeon house (Neduntheevu).JPG|100px]]
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 1, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], බටහිර || කොට්ටෙයිකාදු || කොට්ටෙයිකාදු නටඹුන් || බෞද්ධ ස්ථූප සහිත නටඹුන් || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 2, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], දකුණ || සාරාප්පිඩ්ඩි || සාරාප්පිඩ්ඩි නටඹුන් || ළිං හා ඒ ආශ්‍රිත නටඹුන් || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[ඩෙල්ෆ්ට්]] || ජේ 3, [[ඩෙල්ෆ්ට්]], මධ්‍යම || සීකිරියාම්පල්ලම් || [[ඩෙල්ෆ් බලකොටුව|මීගාමන් බලකොටුව]] ||  || 1739 || 2011.12.30  || [[File:Delft Island fort.JPG|100px]]
|-
|[[කරෙයිනගර්]] || ජේ 41, කරෙයිනගර්, උතුරු බටහිර ||  || [[කෝවිලන් ප්‍රදීපාගාරය]] ||  || 1716 || 2011.07.22  || 
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 78, අත්තියඩි || [[අත්තියඩි]] || [[ආරුමුග නාවලර් නිවස]] || නිවසේ නටඹුන් || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 76, [[යාපනය]] ||  || [[යාපනය පැරණි කච්චේරිය]] || පැරණි උද්‍යානය|| 1739 || 2011.12.30  || [[File:Ruins of Governor's Bungalow 3, Jaffna.jpg|100px]]
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 76, [[චුන්ඩිකුලි]] || [[චුන්ඩිකුලි]] || [[චුන්ඩිකුලි ශාන්ත ජෝන් බැප්ටිස්ට් පල්ලිය]] || || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 83, වන්නාර්පන්නේ|| වන්නාර්පන්නේ || [[වන්නාර්පන්නෙයි ශිවන් කෝවිල]] ||  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 83, වන්නාර්පන්නේ|| කන්කසන්තුර මාර්ගය, අංක 373 || [[වන්නාර්පන්නෙයි ශිවන් කෝවිල]] ||  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[යාපනය]] || ජේ 82, වන්නාර්පන්නේ|| නවලර් පාර, අංක 161 || කදිරේශන් කෝවිල ||  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[කරවඩ්ඩි]] || 354, [[උඩුපිට්ටි]] දකුණ || [[උඩුපිට්ටි]] || [[වීරපත්තියර් කෝවිල]] || ශිලා ලේඛනය සහිත කුළුණ || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[කරවඩ්ඩි]] || 377, [[නෙල්ලියඩි]] නැගෙනහිර || වතිරි || ගණදෙවි කෝවිල || පැරණි පොකුණ හා ප්‍රාකාරය, අම්බලම ලිඳ හා ශිලා නිර්මාණ || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[වඩමාරච්චි]] || 418, [[මනල්කාඩු]] || [[මනල්කාඩු]] || [[මනල්කාඩු පල්ලිය]] || ලන්දේසි පල්ලිය || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[කෝපායි]] || ජේ 285, [[අච්චුවේලි]] උතුර || [[අච්චුවේලි]] නගරය || [[අච්චුවේලි පල්ලිය]] || ලන්දේසි පල්ලියේ නටඹුන් || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[පේදුරු තුඩුව]] || ජේ 401, [[පේදුරු තුඩුව]] ||  || [[තෙරිමුඩි අම්බලම]] || [[පසුපදීශ්වර කෝවිල]] අසල || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[පේදුරු තුඩුව]] || ජේ 400, [[අල්වායි]] උතුර || [[අල්වායි]] || ශාන්ත ප්‍රැන්සිස් මුනිදුන්ගේ පල්ලිය || ක්‍රිස්තියානි පල්ලිය || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[වේලනෙයි]] || ජේ 7/8/9, [[මන්ඩතිව්]] දකුණ || [[මන්ඩතිව්]] || ශාන්ත පීතර පල්ලිය ||  || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[වේලනෙයි]] || ජේ 28, [[පුංගුඩිතිව්]] ||  ||දකුණු ඉන්දියානු පල්ලිය || ක්‍රිස්තියානි පල්ලිය || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
|[[තෙල්ලිපලෙයි]] || ජේ 226, [[නගුලේශ්වරම්]]  ||  || [[නගුලේශ්වරම් කෝවිල]] || කෝවිල හා පැරණි අම්බලම || 1739 || 2011.12.30  || [[File:Overgrown Statues.jpg|100px]]
|-
|[[තෙල්ලිපලෙයි]] || ජේ 232, [[මාවඩ්ඩිපුරම්]]  || [[මාවඩ්ඩිපුරම්]] || [[මාවඩ්ඩිපුරම් කන්දසාමි කෝවිල]] ||  || 1739 || 2011.12.30  || [[File:Maviddapuram Kandaswamy temple.JPG|100px]]
|-
|[[චංකානෙයි]] || ජේ 166, [[වඩුක්කොඩෙයි]]  || [[වඩුක්කොඩෙයි]] || [[වඩුක්කොඩෙයි පල්ලිය]] || ක්‍රිස්තියානි පල්ලිය || 1739 || 2011.12.30  || 
|-
| || ජේ 34, [[නයිනතිව්]]  ||  || [[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] || නාගදීප සෙල්ලිපිය || 1486 || 2007.02.23  || [[File:Nainathivunakaviharai 2.jpg|100px]]
|-
| || ජේ 275, [[නිලාවරෙයි]]  ||  || [[නිලාවරෙයි පොකුණ]] ||  || 1486 || 2007.02.23  || [[File:Nilavarai, Jaffna.JPG|100px]]
|-
| || ජේ 152, මාදගල් බටහිර  || [[දඹකොළ පටුන]] || [[දඹකොලපටුන සංඝමිත්තා ස්මාරකය]] ||  || 1486 || 2007.02.23  || 
|-
| ||  || [[හුණුගම]] || [[කදුරුගොඩ විහාරය]] ||  ||  ||  || [[File:Kandarodai Ancient Buddhist Vihara.jpg|100px]]
|-
|}

{{සැකිල්ල:අසම්පූර්ණ ලැයිස්තුව}}
{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}

[[ප්‍රවර්ගය:යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]</text>
      <sha1>l7g9sfcroscfzeqn6qn2hdobryb2rvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/colour2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62782</id>
    <revision>
      <id>801237</id>
      <parentid>562323</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="rzelnhbg4pcnh3kk63s9bbbkqvldctu" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #941E32
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rzelnhbg4pcnh3kk63s9bbbkqvldctu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801238</id>
      <parentid>801237</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17257" sha1="sp7lnqx5g1a43jk9q3fpgjynykx70sp" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #941E32
|APMSL 
=  #941E32
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sp7lnqx5g1a43jk9q3fpgjynykx70sp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801240</id>
      <parentid>801238</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17257" sha1="g2eh8illxnud9purcuxin5190ejjkm1" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g2eh8illxnud9purcuxin5190ejjkm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801260</id>
      <parentid>801240</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17460" sha1="4uuuqml7qwqtbe7xs8sro9wu3a0z24v" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4uuuqml7qwqtbe7xs8sro9wu3a0z24v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801272</id>
      <parentid>801260</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17476" sha1="tnekiriwmjlx55bv1gc2u9ux2fbu5rk" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|SBSS
= #B89B24
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tnekiriwmjlx55bv1gc2u9ux2fbu5rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801275</id>
      <parentid>801272</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17476" sha1="ms1q7qpujc5j6heaq3zjjjjuvvxv9s8" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|SBSS
= #C9A000
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ms1q7qpujc5j6heaq3zjjjjuvvxv9s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801276</id>
      <parentid>801275</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17476" sha1="rwo9g5vug9738uw4kn4wa8ud54jswdh" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|SBSS
= #E0B800
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rwo9g5vug9738uw4kn4wa8ud54jswdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801277</id>
      <parentid>801276</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17476" sha1="njfzkbnjnzniqm1w0l1bx0ulbt47smo" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|SBSS
= #FFFF00
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njfzkbnjnzniqm1w0l1bx0ulbt47smo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801279</id>
      <parentid>801277</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17476" sha1="lhq7o04rq5c9j13ojzq068f1y7f4kz5" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE153
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7AF97
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
|HISTORICAL CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = #AAAAAA
|HISTORICAL MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = #AAAAAA
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARSL
= #00008B
|APMSL 
=  #00008B
|SBSS
= #FFB800
|KONS                                                                  = #ccaa02
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #75AADB
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #00A859
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FF0000
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = #FF3333
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #00247D
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #CC3333
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #D7141A
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #1E8C00
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #0055A4
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#FF0000
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#FF0000
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #FF7900
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = red
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = red
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #FF7900
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #00247D
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #1E8C00
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #803355
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #006600
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #800000
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = blue
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = red
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #CD313A
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #CD313A
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #DACAA5
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #1E8C00
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #AA151B
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = red
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #BDB76B
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #00247D
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #00247D
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #FFE6B0
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #E6E6AA
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #FFE8E8
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #00CED1
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #CCCCFF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #E9967A
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #5F9EA0
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #CCCCCC
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #FFEFD5
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #EED8D2
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #1E8C00
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #44944A
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #B00000
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = #2B60DE
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = #FBB917
|NOVA SCOTIA|NSHPA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT                   = #2B60DE
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #347C2C
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = #339999
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #0033CC
|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SASKATCHEWAN|SHPA                  = #339900
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = red
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #83A06B
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #001B69
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #B3A1D7
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFC94B
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = navy
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #D6BC98
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = #CDE5B2
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FF0000
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #BBB2FF
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #A8BDEC
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #BBB2FF
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #AAAAAA
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #2E8B57
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFC94B
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = black
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #BBB2FF
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #AAAAAA
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFC94B
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #DDA0DD
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #C4122C
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #2C4891
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #2C4891 
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lhq7o04rq5c9j13ojzq068f1y7f4kz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/colour</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62784</id>
    <revision>
      <id>801261</id>
      <parentid>562319</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16523" sha1="52181vdtcuowojrxxjxjz6ertlf9k4d" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE978
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7BFAD
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|KONS                                                                  = #00299c
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #B2E5CD
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #A5CADA
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #CDE5B2
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FFC0CB
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #FFE978
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #DACAA5
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #A8BDEC
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #A5CADA
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #A8BDEC
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#A5CADA
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#A5CADA
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #BFFFBF
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = #FFC0CB
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = #B2E5CD
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #A5CADA
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #CDE5B2
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #DACAA5
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #BFFFBF
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #FFE978
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #BFFFBF
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = #B2E5CD
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = #FFE978
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #A8BDEC
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #A8BDEC
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #CDE5B2
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #FFE978
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = #FFC0CB
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #CDE5B2
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #DACAA5
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #A5CADA
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #A5CADA
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #A8EDEF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #A8EDEF
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #A8EDEF
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #FFC7C7
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #90EE90
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #A8BDEC
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = #A8EDEF
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #CDE5B2
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #FAEA39
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #A8BDEC
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSRHP|NHSR|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284 
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFE978
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = #FFC94B
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #DACAA5
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FFC0CB
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #A8BDEC
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #FFFFFF
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #A8BDEC
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #BFFFBF
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #A8EDEF
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFE978
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OAKLAND|OAKLAND DESIGNATED|ODL                                        = #F5DC0F
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = #FFF89F
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #A8BDEC
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #D8AFE2
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFE978
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #BFFFBF
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #F5ABB6
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #78a2f5
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #a0bef8
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDDDDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>52181vdtcuowojrxxjxjz6ertlf9k4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801274</id>
      <parentid>801261</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16537" sha1="jm0ejit6sg2r1patmywrc9y2gf2n3vk" xml:space="preserve">{{#tag:nowiki|{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS                                               = #FFE978
|MEMORY OF THE WORLD|MOW = #8DB6E2
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH = #E6A0B4
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR = #8FBC8F
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN = #C5A3E0
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG = #D9A066
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = #E7BFAD
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = #DACAA5
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = #CDE5B2
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = #BFFFBF
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = #B2E5CD
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = #A5CADA
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = #A8BDEC
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = #8DE3D2
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|SBSS=#FFE978
|KONS                                                                  = #00299c
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = #B2E5CD
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = #A5CADA
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = #CDE5B2
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = #FFC0CB
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = #FFE978
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = #DACAA5
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = #A8BDEC
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = #A5CADA
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = #A8BDEC
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=#A5CADA
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=#A5CADA
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = #BFFFBF
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = #FFC0CB
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = #B2E5CD
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = #A5CADA
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|NZ CATEGORY I
|NEW ZEALAND HISTORIC PLACES TRUST CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|NZ CATEGORY II                                                        = #CDE5B2
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST|
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = #DACAA5
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = #BFFFBF
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT = #B2E5CD
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = #FFE978
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = #FFE978
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = #BFFFBF
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA     = #B2E5CD
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = #FFE978
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = #A8BDEC
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = #A8BDEC
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = #CDE5B2
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH|SPAIN                                                         = #FFE978
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = #ACE1AF
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = #ACE1AF
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = #ACE1AF
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = #FFC0CB
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA                                    = #CDE5B2
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = #F0DC82
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = #FFC0CB
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = #87CEEB
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = #ACE1AF
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = #DACAA5
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|UK MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = #A5CADA
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = #A5CADA
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = #A8EDEF
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = #A5CADA
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = #A5CADA
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = #FFE153
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = #A8EDEF
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = #A8EDEF
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                                = #E6E6FA
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY|INDCP
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-INDCP= #CCFFCC
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = #CCFFCC
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB                                       = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL                               = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD                    = #87CEEB
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP                                 = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR                                = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS                                   = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM                                                        = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON                                                        = #A8EDEF
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP                                   = #A8EDEF
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = #90B8F1
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES
|WALES HISTORIC GARDEN                                                 = #A8EDEF
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = #A8EDEF
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = #ACE1AF
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = #FFC7C7
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = #90EE90
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = #A8BDEC
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = #A8EDEF
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = #F0DC82
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = #FFC0CB
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = #ACE1AF
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= #87CEEB
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = #CDE5B2
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = #FFC94B
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = #AECF6B
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = #ACE1AF
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = #FAEA39
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = #DEB887
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = #DACAA5
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = #A8BDEC
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSRHP|NHSR|USNH           = #A8BDEC
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = #FFC94B
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM                                           = #FAF284 
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = #FFE978
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = #FFC94B
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = #FBB917
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK
|TEXAS|RTHL|TSAL|USTX                                                  = #DACAA5
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = #C1D1AE
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = #CDE5B2
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = #FFE978
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = #FFC0CB
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = #A8BDEC
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD  = #FFFFFF
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = #A8BDEC
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = #B2E5CD
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = #BFFFBF
WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = #DACAA5&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = #A8EDEF
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = #FF99FF
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = #ecaf18

|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = #FFE4B5
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = #AACCFF
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = #F5DEB3
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = #EEE8AA
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = #FFD4E1
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = #FFE978
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = #FFE978
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = #EEE8AA
|OAKLAND|OAKLAND DESIGNATED|ODL                                        = #F5DC0F
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = #D0F0C0
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = #A8BDEC 
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH|PHLF      = gold
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = #FFF89F
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = #A8BDEC
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = #FFE978
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = #D8AFE2
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = #FFE978
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = #BFFFBF
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = #D8DBDF
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = #BFFFBF
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = #F5ABB6
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = #78a2f5
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = #a0bef8
&lt;!------------Delisted--------------------------------&gt;
|FORMERNHLD|FORMERHD|FORMERNMON|FORMERNHS|FORMERNMEM|FORMERNHP|FORMERNB
|FORMERNMP|FORMERNBP|FORMERNBS|FORMERNHR|FORMERIHS|FORMERNHL|FORMERWHS = #DDDDDD
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|EXAMPLE                                                               = #FFC0CB
|#default                                                              = #A8EDEF
}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jm0ejit6sg2r1patmywrc9y2gf2n3vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/text</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62786</id>
    <revision>
      <id>801234</id>
      <parentid>761459</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26952" sha1="qnwfteqskztsd9x6o0xjzcvo5n1ex24" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{Str left|{{uc:{{{1}}}}}|6}}|FORMER
 |Former&amp;#32;
}}{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS|FORMERWHS                                     = [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිය]]
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE                   = [[IUCN]] Category Ia ([[Nature reserve|Strict Nature Reserve]])
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = [[IUCN]] Category Ib ([[Wilderness area|Wilderness Area]])
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = [[IUCN]] Category II ([[national park|National Park]])
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = [[IUCN]] Category III ([[Natural Monument]])
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = [[IUCN]] Category IV (Habitat/Species Management Area)
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = [[IUCN]] Category V (Protected Landscape/Seascape)
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = [[IUCN]] Category VI (Managed Resource Protected Area)
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = [[Ramsar Convention|Ramsar Wetland]]
|HISTORIC CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = [[List of Historic Civil Engineering Landmarks|Historic Civil Engineering Landmark]]
|HISTORIC MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = [[List of Historic Mechanical Engineering Landmarks|Historic Mechanical Engineering Landmark]]
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARCHAEOLOGICAL PROTECTED MONUMENTS OF SRI LANKA|APMSL|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
|ARCHAEOLOGICAL RESERVE OF SRI Lanka|ARSL|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත=[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත]]
|KONS                                                                  = [[Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina|KONS of Bosnia and Herzegovina]]
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = [[Cultural Monument of Albania]]
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = [[National Historic Monument of Argentina]]
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = [[Australian National Heritage List]]
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = [[Commonwealth Heritage List]]
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = [[Register of the National Estate]]
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = [[National Historic Heritage of Brazil]]
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = [[National Historic Sites of Canada|National Historic Site of Canada]]
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = [[Heritage Railway Stations Protection Act|Heritage Railway Station (Canada)]]
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = [[Register of Protected Natural Values of Croatia|Protected Natural Value of Croatia]]
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = [[Register of Cultural Goods of Croatia|Cultural Good of Croatia]]
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = [[National Cultural Monument of the Czech Republic]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = [[Monument historique]]
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=[[List of Cultural Heritage Monuments of Georgia|Cultural Heritage Monument of Georgia]]
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=[[Immovable Cultural Monuments of National Significance|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia]]
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = [[National Monument (Ireland)|National Monument of Ireland]]
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = [[National Treasures of Japan|National Treasure of Japan]]
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = [[National Monuments of Chile|National Monument of Chile]]
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = [[Rijksmonument]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 1|NEW ZEALAND CATEGORY 1
|NZ CATEGORY I|NZ CATEGORY 1                                           = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;1]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 2|NEW ZEALAND CATEGORY 2
|NZ CATEGORY II|NZ CATEGORY 2                                          = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;2]]
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = [[Register of Parks, Gardens and Demesnes of Special Historic Interest]]
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = [[List of Old Dhaka Heritage Sites]]
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = [[List of National Cultural Treasures in the Philippines|National Cultural Treasures]]
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = National Historical Landmarks
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = [[Monuments of Portugal|Portuguese National Monument]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = [[Monument istoric]]
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCES|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA    = [[Cultural Heritage of Serbia]]
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = [[National monuments of Singapore|National monument of Singapore]]
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = [[Historic Sites of South Korea]]
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = [[National Treasure (South Korea)]]
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = [[Inventory of Gardens and Designed Landscapes in Scotland]]
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH CULTURAL HERITAGE|SPANISH ASSET OF CULTURAL INTEREST
|SPANISH|SPAIN                                                         = [[Bien de Interés Cultural|Spanish Cultural Heritage]]
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]])
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = [[Natura 2000]] site ([[Special Protection Area|SPA]])
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]]/[[Special Protection Area|SPA]])
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = [[Swiss Inventory of Cultural Property of National and Regional Significance|Swiss Cultural Property of National Significance]]
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = [[Listed Building]]
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A              = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade I
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B+
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category C(S)
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA|NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA
|TANZANIAN NATIONAL MONUMENT|TANZANIAN CULTURAL HERITAGE
|TANZANIAN HISTORIC LANDMARK|TANZANIA|NHST                             = [[National Historic Sites of Tanzania]]
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B1
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II*
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B2
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = [[Scheduled monument]]
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = [[Registered Battlefields (UK)|Registered battlefield]]
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = [[UK Protected Wreck]]
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = [[Conservation Area (United Kingdom)|UK Conservation Area]]
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = [[Locally Listed Building]]
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = [[National Heritage List for England]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = [[National Register of Historic Places|U.S. National Register of Historic Places]]
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|FORMERHD|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                       = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|INDCP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY     = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]&lt;br/&gt;[[Contributing property]]
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]&lt;br /&gt;[[Contributing Property]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB|FORMERNB                              = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefields|U.S. National Battlefield]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP|FORMERNBP                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield parks|U.S. National Battlefield Park]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS|FORMERNBS                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield site|U.S. National Battlefield Site]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL|FORMERNHL                     = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD|FORMERNHLD         = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP|FORMERNHP                       = [[National Historic Sites (United States)#National Historical Parks|U.S. National Historical Park]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR|FORMERNHR                      = [[List of areas in the United States National Park System#National reserves|U.S. National Historic Reserve]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS|FORMERNHS                         = [[National Historic Sites (United States)|U.S. National Historic Site]]
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM|FORMERNMEM                                             = [[List of National Memorials of the United States|U.S. National Memorial]]
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON|FORMERNMON                                             = [[National monument (United States)|U.S. National Monument]]
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP|FORMERNMP                         = [[National Military Park|U.S. National Military Park]]
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = [[National Natural Landmark|U.S. National Natural Landmark]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS                          = [[National Wild and Scenic Rivers System]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = [[National Wild and Scenic Rivers System|National Wild and Scenic River]]
|IHS|FORMERIHS                                                         = [[List of areas in the United States National Park System#International historic site|International Historic Site]]
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES|WALES HISTORIC GARDEN          = [[Cadw/ICOMOS Register of Parks and Gardens of Special Historic Interest in Wales]]
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = [[Monuments and Historic Sites of Zambia|National Monument of Zambia]]
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = [[List of national monuments of Taiwan|National monument of Taiwan]]
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = [[Provincial historic sites of Alberta|Alberta Historic Resources Act]]
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = [[Heritage Conservation Act (New Brunswick)|New Brunswick Heritage Conservation Act]]
|NOVA SCOTIA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT|NSHPA                   = [[Heritage Property Act (Nova Scotia)|Nova Scotia Heritage Property Act]]
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = [[Ontario Heritage Act]]
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = [[Heritage Places Protection Act|Prince Edward Island Heritage Place]]
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = [[Répertoire du patrimoine culturel du Québec|Patrimoine culturel du Québec]]
|SASKATCHEWAN|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SHPA                  = [[Heritage Property Act (Saskatchewan)|Saskatchewan Heritage Property Act]]
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = [[Declared monuments of Hong Kong|Declared Monument of Hong Kong]]
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]]
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade I historic buildings in Hong Kong|Grade I]]
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade II historic buildings in Hong Kong|Grade II]]
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade III historic buildings in Hong Kong|Grade III]]
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = [[Alabama Register of Landmarks and Heritage]]
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = [[California Historical Landmark]]
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = [[Colorado State Register of Historic Properties]]
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = [[District of Columbia Inventory of Historic Sites|D.C. Inventory of Historic Sites]]
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = [[Hawaiʻi Register of Historic Places]]
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = [[Indiana Register of Historic Sites and Structures|Indiana Register of Historic Sites]]
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = [[Michigan State Historic Preservation Office|Michigan State Historic Site]]
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = [[Mississippi Landmark]]
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH
|NH STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|NH STATE REGISTER
|N.H. STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|N.H. STATE REGISTER            = [[New Hampshire State Register of Historic Places|NH State Register of Historic Places]]
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = [[New Jersey Register of Historic Places]]
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES
|NM STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|N.M. STATE REGISTER|NM STATE REGISTER|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM     = [[New Mexico State Register of Cultural Properties|NM State Register of Cultural Properties]]
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = [[Nevada Historical Marker]]
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = [[List of Pennsylvania state historical markers|Pennsylvania Historical Marker]]
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS|RTHL|USTX                      = [[Recorded Texas Historic Landmark|Recorded Texas Historic Landmark]]
|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK|TEXAS|TSAL|USTX                      = [[Texas State Antiquities Landmark|Texas State Antiquities Landmark]]
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = [[List of Texas state historic sites|Texas State Historic Site]]
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = [[Virginia Landmarks Register]]
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = [[Queensland Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = [[New South Wales State Heritage Register|New South Wales Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD = [[New South Wales Heritage Database]]&lt;br/&gt;(Local Government Register)
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = [[South Australian Heritage Register]]
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = [[Tasmanian Heritage Register]]
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = [[Victorian Heritage Register]]
|WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = [[State Register of Heritage Places|Western Australia Heritage Register]]
&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = [[List of historic landmarks in Albuquerque|Albuquerque Historic Landmark]]
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = [[Baltimore City Landmarks|Baltimore City Landmark]]
|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = [[List of Berkeley Landmarks, Structures of Merit, and Historic Districts|Berkeley Landmark]]
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = [[Brisbane Heritage Register]]
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = [[Chicago Landmark]]
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = [[List of Cincinnati Local Historic Landmarks|Cincinnati Local Historic Landmark]]
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = [[Columbus Register of Historic Properties]]
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = [[List of Dallas Landmarks|Dallas Landmark]]
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = [[Davenport Register of Historic Properties]]
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = [[Denver Landmarks]]
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = [[List of City of Long Beach historic landmarks|Long Beach Historic Landmark]]
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = [[Los Angeles Historic-Cultural Monument]]
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = [[New York City Landmark]]
|OAKLAND|OAKLAND DESIGNATED|ODL                                        = [[List of Oakland Designated Landmarks|Oakland Designated Landmark]]
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = [[List of Omaha landmarks|Omaha Landmark]]
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = [[Oyster Bay Landmark]]
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = [[Philadelphia Register of Historic Places]]
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH           = [[List of Pittsburgh Landmarks|Pittsburgh Landmark]]
|PHLF                                                                  = [[List of Pittsburgh History and Landmarks Foundation Historic Landmarks|Pittsburgh Landmark – PHLF]]
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = [[List of City of Pittsburgh historic designations|Pittsburgh Historic Designation]]
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = [[List of landmarks in Riverside, California|Riverside Landmark]]
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = [[List of San Diego Historic Landmarks|San Diego Historic Landmark]] 
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = [[List of San Francisco Designated Landmarks|San Francisco Designated Landmark]]
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = [[List of City of Santa Monica Designated Historic Landmarks|Santa Monica Historic Landmark]]
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = [[List of Seattle landmarks|Seattle Landmark]]
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = [[Landmarks of St. Louis, Missouri|St. Louis Landmark]]
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = [[Yangon City Heritage List|Yangon City Landmark]]
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|#default                                                              = Invalid designation
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qnwfteqskztsd9x6o0xjzcvo5n1ex24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801259</id>
      <parentid>801234</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27856" sha1="3sp4ta5g1cdvj7lwyulied03uoww1vj" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{Str left|{{uc:{{{1}}}}}|6}}|FORMER
 |Former&amp;#32;
}}{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS|FORMERWHS                                     = [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිය]]
|MEMORY OF THE WORLD|MOW|FORMERMOW = [[ලෝක මතක උරුමය|යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුමය]]
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH|FORMERICH = [[අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමය|යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමය]]
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR|FORMERMBR = [[ජෛවගෝල රක්ෂිතය|යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN|FORMERUCCN = [[යුනෙස්කෝ නිර්මාණශීලී නගර ජාලය|යුනෙස්කෝ නිර්මාණශීලී නගර ජාලය]]
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG|FORMERUGG = [[යුනෙස්කෝ ගෝලීය භූ උද්‍යානය|යුනෙස්කෝ ගෝලීය භූ උද්‍යානය]]
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE     
= [[IUCN]] Category Ia ([[Nature reserve|Strict Nature Reserve]])
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = [[IUCN]] Category Ib ([[Wilderness area|Wilderness Area]])
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = [[IUCN]] Category II ([[national park|National Park]])
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = [[IUCN]] Category III ([[Natural Monument]])
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = [[IUCN]] Category IV (Habitat/Species Management Area)
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = [[IUCN]] Category V (Protected Landscape/Seascape)
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = [[IUCN]] Category VI (Managed Resource Protected Area)
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = [[Ramsar Convention|Ramsar Wetland]]
|HISTORIC CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = [[List of Historic Civil Engineering Landmarks|Historic Civil Engineering Landmark]]
|HISTORIC MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = [[List of Historic Mechanical Engineering Landmarks|Historic Mechanical Engineering Landmark]]
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARCHAEOLOGICAL PROTECTED MONUMENTS OF SRI LANKA|APMSL|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
|ARCHAEOLOGICAL RESERVE OF SRI Lanka|ARSL|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත=[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත]]
|KONS                                                                  = [[Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina|KONS of Bosnia and Herzegovina]]
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = [[Cultural Monument of Albania]]
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = [[National Historic Monument of Argentina]]
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = [[Australian National Heritage List]]
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = [[Commonwealth Heritage List]]
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = [[Register of the National Estate]]
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = [[National Historic Heritage of Brazil]]
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = [[National Historic Sites of Canada|National Historic Site of Canada]]
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = [[Heritage Railway Stations Protection Act|Heritage Railway Station (Canada)]]
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = [[Register of Protected Natural Values of Croatia|Protected Natural Value of Croatia]]
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = [[Register of Cultural Goods of Croatia|Cultural Good of Croatia]]
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = [[National Cultural Monument of the Czech Republic]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = [[Monument historique]]
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=[[List of Cultural Heritage Monuments of Georgia|Cultural Heritage Monument of Georgia]]
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=[[Immovable Cultural Monuments of National Significance|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia]]
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = [[National Monument (Ireland)|National Monument of Ireland]]
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = [[National Treasures of Japan|National Treasure of Japan]]
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = [[National Monuments of Chile|National Monument of Chile]]
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = [[Rijksmonument]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 1|NEW ZEALAND CATEGORY 1
|NZ CATEGORY I|NZ CATEGORY 1                                           = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;1]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 2|NEW ZEALAND CATEGORY 2
|NZ CATEGORY II|NZ CATEGORY 2                                          = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;2]]
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = [[Register of Parks, Gardens and Demesnes of Special Historic Interest]]
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = [[List of Old Dhaka Heritage Sites]]
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = [[List of National Cultural Treasures in the Philippines|National Cultural Treasures]]
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = National Historical Landmarks
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = [[Monuments of Portugal|Portuguese National Monument]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = [[Monument istoric]]
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCES|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA    = [[Cultural Heritage of Serbia]]
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = [[National monuments of Singapore|National monument of Singapore]]
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = [[Historic Sites of South Korea]]
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = [[National Treasure (South Korea)]]
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = [[Inventory of Gardens and Designed Landscapes in Scotland]]
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH CULTURAL HERITAGE|SPANISH ASSET OF CULTURAL INTEREST
|SPANISH|SPAIN                                                         = [[Bien de Interés Cultural|Spanish Cultural Heritage]]
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]])
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = [[Natura 2000]] site ([[Special Protection Area|SPA]])
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]]/[[Special Protection Area|SPA]])
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = [[Swiss Inventory of Cultural Property of National and Regional Significance|Swiss Cultural Property of National Significance]]
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = [[Listed Building]]
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A              = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade I
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B+
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category C(S)
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA|NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA
|TANZANIAN NATIONAL MONUMENT|TANZANIAN CULTURAL HERITAGE
|TANZANIAN HISTORIC LANDMARK|TANZANIA|NHST                             = [[National Historic Sites of Tanzania]]
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B1
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II*
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B2
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = [[Scheduled monument]]
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = [[Registered Battlefields (UK)|Registered battlefield]]
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = [[UK Protected Wreck]]
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = [[Conservation Area (United Kingdom)|UK Conservation Area]]
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = [[Locally Listed Building]]
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = [[National Heritage List for England]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = [[National Register of Historic Places|U.S. National Register of Historic Places]]
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|FORMERHD|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                       = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|INDCP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY     = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]&lt;br/&gt;[[Contributing property]]
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]&lt;br /&gt;[[Contributing Property]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB|FORMERNB                              = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefields|U.S. National Battlefield]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP|FORMERNBP                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield parks|U.S. National Battlefield Park]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS|FORMERNBS                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield site|U.S. National Battlefield Site]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL|FORMERNHL                     = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD|FORMERNHLD         = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP|FORMERNHP                       = [[National Historic Sites (United States)#National Historical Parks|U.S. National Historical Park]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR|FORMERNHR                      = [[List of areas in the United States National Park System#National reserves|U.S. National Historic Reserve]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS|FORMERNHS                         = [[National Historic Sites (United States)|U.S. National Historic Site]]
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM|FORMERNMEM                                             = [[List of National Memorials of the United States|U.S. National Memorial]]
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON|FORMERNMON                                             = [[National monument (United States)|U.S. National Monument]]
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP|FORMERNMP                         = [[National Military Park|U.S. National Military Park]]
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = [[National Natural Landmark|U.S. National Natural Landmark]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS                          = [[National Wild and Scenic Rivers System]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = [[National Wild and Scenic Rivers System|National Wild and Scenic River]]
|IHS|FORMERIHS                                                         = [[List of areas in the United States National Park System#International historic site|International Historic Site]]
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES|WALES HISTORIC GARDEN          = [[Cadw/ICOMOS Register of Parks and Gardens of Special Historic Interest in Wales]]
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = [[Monuments and Historic Sites of Zambia|National Monument of Zambia]]
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = [[List of national monuments of Taiwan|National monument of Taiwan]]
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = [[Provincial historic sites of Alberta|Alberta Historic Resources Act]]
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = [[Heritage Conservation Act (New Brunswick)|New Brunswick Heritage Conservation Act]]
|NOVA SCOTIA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT|NSHPA                   = [[Heritage Property Act (Nova Scotia)|Nova Scotia Heritage Property Act]]
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = [[Ontario Heritage Act]]
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = [[Heritage Places Protection Act|Prince Edward Island Heritage Place]]
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = [[Répertoire du patrimoine culturel du Québec|Patrimoine culturel du Québec]]
|SASKATCHEWAN|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SHPA                  = [[Heritage Property Act (Saskatchewan)|Saskatchewan Heritage Property Act]]
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = [[Declared monuments of Hong Kong|Declared Monument of Hong Kong]]
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]]
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade I historic buildings in Hong Kong|Grade I]]
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade II historic buildings in Hong Kong|Grade II]]
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade III historic buildings in Hong Kong|Grade III]]
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = [[Alabama Register of Landmarks and Heritage]]
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = [[California Historical Landmark]]
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = [[Colorado State Register of Historic Properties]]
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = [[District of Columbia Inventory of Historic Sites|D.C. Inventory of Historic Sites]]
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = [[Hawaiʻi Register of Historic Places]]
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = [[Indiana Register of Historic Sites and Structures|Indiana Register of Historic Sites]]
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = [[Michigan State Historic Preservation Office|Michigan State Historic Site]]
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = [[Mississippi Landmark]]
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH
|NH STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|NH STATE REGISTER
|N.H. STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|N.H. STATE REGISTER            = [[New Hampshire State Register of Historic Places|NH State Register of Historic Places]]
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = [[New Jersey Register of Historic Places]]
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES
|NM STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|N.M. STATE REGISTER|NM STATE REGISTER|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM     = [[New Mexico State Register of Cultural Properties|NM State Register of Cultural Properties]]
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = [[Nevada Historical Marker]]
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = [[List of Pennsylvania state historical markers|Pennsylvania Historical Marker]]
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS|RTHL|USTX                      = [[Recorded Texas Historic Landmark|Recorded Texas Historic Landmark]]
|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK|TEXAS|TSAL|USTX                      = [[Texas State Antiquities Landmark|Texas State Antiquities Landmark]]
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = [[List of Texas state historic sites|Texas State Historic Site]]
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = [[Virginia Landmarks Register]]
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = [[Queensland Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = [[New South Wales State Heritage Register|New South Wales Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD = [[New South Wales Heritage Database]]&lt;br/&gt;(Local Government Register)
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = [[South Australian Heritage Register]]
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = [[Tasmanian Heritage Register]]
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = [[Victorian Heritage Register]]
|WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = [[State Register of Heritage Places|Western Australia Heritage Register]]
&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = [[List of historic landmarks in Albuquerque|Albuquerque Historic Landmark]]
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = [[Baltimore City Landmarks|Baltimore City Landmark]]
|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = [[List of Berkeley Landmarks, Structures of Merit, and Historic Districts|Berkeley Landmark]]
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = [[Brisbane Heritage Register]]
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = [[Chicago Landmark]]
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = [[List of Cincinnati Local Historic Landmarks|Cincinnati Local Historic Landmark]]
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = [[Columbus Register of Historic Properties]]
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = [[List of Dallas Landmarks|Dallas Landmark]]
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = [[Davenport Register of Historic Properties]]
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = [[Denver Landmarks]]
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = [[List of City of Long Beach historic landmarks|Long Beach Historic Landmark]]
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = [[Los Angeles Historic-Cultural Monument]]
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = [[New York City Landmark]]
|OAKLAND|OAKLAND DESIGNATED|ODL                                        = [[List of Oakland Designated Landmarks|Oakland Designated Landmark]]
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = [[List of Omaha landmarks|Omaha Landmark]]
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = [[Oyster Bay Landmark]]
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = [[Philadelphia Register of Historic Places]]
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH           = [[List of Pittsburgh Landmarks|Pittsburgh Landmark]]
|PHLF                                                                  = [[List of Pittsburgh History and Landmarks Foundation Historic Landmarks|Pittsburgh Landmark – PHLF]]
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = [[List of City of Pittsburgh historic designations|Pittsburgh Historic Designation]]
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = [[List of landmarks in Riverside, California|Riverside Landmark]]
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = [[List of San Diego Historic Landmarks|San Diego Historic Landmark]] 
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = [[List of San Francisco Designated Landmarks|San Francisco Designated Landmark]]
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = [[List of City of Santa Monica Designated Historic Landmarks|Santa Monica Historic Landmark]]
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = [[List of Seattle landmarks|Seattle Landmark]]
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = [[Landmarks of St. Louis, Missouri|St. Louis Landmark]]
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = [[Yangon City Heritage List|Yangon City Landmark]]
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|#default                                                              = Invalid designation
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3sp4ta5g1cdvj7lwyulied03uoww1vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801270</id>
      <parentid>801259</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28046" sha1="plsjltxc2xrdqtna1ke3rp472zb02bw" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{Str left|{{uc:{{{1}}}}}|6}}|FORMER
 |Former&amp;#32;
}}{{#switch:{{uc:{{{1}}}}}
&lt;!------------Global designations---------------------&gt;
|WORLD HERITAGE SITE|WHS|FORMERWHS                                     = [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිය]]
|MEMORY OF THE WORLD|MOW|FORMERMOW = [[ලෝක මතක උරුමය|යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුමය]]
|INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE|ICH|FORMERICH = [[අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමය|යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමය]]
|MAN &amp; BIOSPHERE RESERVE|MBR|FORMERMBR = [[ජෛවගෝල රක්ෂිතය|යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිතය]]
|UNESCO CREATIVE CITIES NETWORK|UCCN|FORMERUCCN = [[යුනෙස්කෝ නිර්මාණශීලී නගර ජාලය|යුනෙස්කෝ නිර්මාණශීලී නගර ජාලය]]
|UNESCO GLOBAL GEOPARKS|UGG|FORMERUGG = [[යුනෙස්කෝ ගෝලීය භූ උද්‍යානය|යුනෙස්කෝ ගෝලීය භූ උද්‍යානය]]
|IUCN CATEGORY IA|IUCN IA|CATEGORY IA|NATURE RESERVE     
= [[IUCN]] Category Ia ([[Nature reserve|Strict Nature Reserve]])
|IUCN CATEGORY IB|IUCN IB|CATEGORY IB|WILDERNESS AREA                  = [[IUCN]] Category Ib ([[Wilderness area|Wilderness Area]])
|IUCN CATEGORY II|IUCN II|CATEGORY II|NATIONAL PARK                    = [[IUCN]] Category II ([[national park|National Park]])
|IUCN CATEGORY III|IUCN III|CATEGORY III|NATURAL MONUMENT              = [[IUCN]] Category III ([[Natural Monument]])
|IUCN CATEGORY IV|IUCN IV|CATEGORY IV|HABITAT MANAGEMENT
|SPECIES MANAGEMENT                                                    = [[IUCN]] Category IV (Habitat/Species Management Area)
|IUCN CATEGORY V|IUCN V|CATEGORY V|PROTECTED LANDSCAPE
|PROTECTED SEASCAPE                                                    = [[IUCN]] Category V (Protected Landscape/Seascape)
|IUCN CATEGORY VI|IUCN VI|CATEGORY VI|MANAGED RESOURCE PROTECTED AREA  = [[IUCN]] Category VI (Managed Resource Protected Area)
|RAMSAR WETLAND|RAMSAR|RAMSAR WETLAND OF INTERNATIONAL IMPORTANCE      = [[Ramsar Convention|Ramsar Wetland]]
|HISTORIC CIVIL ENGINEERING LANDMARK|CIVIL ENGINEERING LANDMARK
|HCEL|ASCE                                                             = [[List of Historic Civil Engineering Landmarks|Historic Civil Engineering Landmark]]
|HISTORIC MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK|MECHANICAL ENGINEERING LANDMARK
|HMEL|ASME                                                             = [[List of Historic Mechanical Engineering Landmarks|Historic Mechanical Engineering Landmark]]
&lt;!------------National/Regional designations----------&gt;
|ARCHAEOLOGICAL PROTECTED MONUMENTS OF SRI LANKA|APMSL|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
|ARCHAEOLOGICAL RESERVE OF SRI Lanka|ARSL|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත=[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත]]
|Solosmasthana Ancient Buddhist Sacred Sites|SBSS|FORMERSS = [[සොළොස්මස්ථාන|සොළොස්මස්ථාන බෞද්ධ පූජනීය ස්ථාන]]
|KONS                                                                  = [[Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina|KONS of Bosnia and Herzegovina]]
|CULTURAL MONUMENT OF ALBANIA|ALBANIAN CULTURAL MONUMENT|ALBANIA
|MONUMENT KULTURE                                                      = [[Cultural Monument of Albania]]
|NATIONAL HISTORIC MONUMENT OF ARGENTINA|ARGENTINA HISTORIC MONUMENT
|ARGENTINA|NHMA                                                        = [[National Historic Monument of Argentina]]
|AUSTRALIAN NATIONAL HERITAGE LIST|AUSTRALIA|ANHL                      = [[Australian National Heritage List]]
|COMMONWEALTH HERITAGE LIST|AUSTRALIAN COMMONWEALTH HERITAGE LIST
|COMMONWEALTH|CWLTHL                                                   = [[Commonwealth Heritage List]]
|REGISTER NATIONAL ESTATE|REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE
|AUSTRALIAN REGISTER OF THE NATIONAL ESTATE|RNE                        = [[Register of the National Estate]]
|NATIONAL HISTORIC HERITAGE OF BRAZIL|BRAZILIAN HISTORIC HERITAGE
|IPHAN|BRAZIL|NHHB                                                     = [[National Historic Heritage of Brazil]]
|NATIONAL HISTORIC SITE OF CANADA|CANADIAN NATIONAL HISTORIC SITE
|CANADA|NHSC                                                           = [[National Historic Sites of Canada|National Historic Site of Canada]]
|HERITAGE RAILWAY STATION OF CANADA|CANADIAN HERITAGE RAILWAY STATION
|HRSC                                                                  = [[Heritage Railway Stations Protection Act|Heritage Railway Station (Canada)]]
|PROTECTED NATURAL VALUE OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED NATURAL VALUE
|PROTECTED AREA OF CROATIA|CROATIAN PROTECTED AREA|CROATIA NATURAL
|SPOMENIK PRIRODE                                                      = [[Register of Protected Natural Values of Croatia|Protected Natural Value of Croatia]]
|CULTURAL GOOD OF CROATIA|CROATIAN CULTURAL GOOD|CROATIA CULTURAL
|SPOMENIK KULTURE                                                      = [[Register of Cultural Goods of Croatia|Cultural Good of Croatia]]
|NATIONAL CULTURAL MONUMENT OF THE CZECH REPUBLIC
|CZECH NATIONAL CULTURAL MONUMENT                                      = [[National Cultural Monument of the Czech Republic]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND HISTORIC PARK
|ENGLAND HISTORIC GARDEN|ENGLISH HISTORIC PARK|ENGLISH HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS|HISTORIC PARKS AND GARDENS     = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|MONUMENT HISTORIQUE|FRANCE|FRENCH                                     = [[Monument historique]]
|CULTURAL HERITAGE MONUMENT OF GEORGIA|კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი=[[List of Cultural Heritage Monuments of Georgia|Cultural Heritage Monument of Georgia]]
|IMMOVABLE CULTURAL MONUMENT OF NATIONAL SIGNIFICANCE OF GEORGIA|ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი=[[Immovable Cultural Monuments of National Significance|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia]]
|IRISH NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT OF IRELAND|IRELAND|IRISH
|IRELAND MONUMENT IN STATE CARE|IRISH MONUMENT IN STATE CARE           = [[National Monument (Ireland)|National Monument of Ireland]]
|NATIONAL TREASURE OF JAPAN|JAPANESE NATIONAL TREASURE|JAPAN           = [[National Treasures of Japan|National Treasure of Japan]]
|MONUMENTO NACIONAL DE CHILE|NATIONAL MONUMENT OF CHILE|CHILE          = [[National Monuments of Chile|National Monument of Chile]]
|RIJKSMONUMENT|DUTCH NATIONAL MONUMENT|NETHERLANDS NATIONAL MONUMENT
|NATIONAL MONUMENT OF THE NETHERLANDS|NETHERLANDS|DUTCH                = [[Rijksmonument]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY I|NEW ZEALAND CATEGORY I
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 1|NEW ZEALAND CATEGORY 1
|NZ CATEGORY I|NZ CATEGORY 1                                           = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;1]]
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY II|NEW ZEALAND CATEGORY II
|HERITAGE NEW ZEALAND CATEGORY 2|NEW ZEALAND CATEGORY 2
|NZ CATEGORY II|NZ CATEGORY 2                                          = [[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category&amp;nbsp;2]]
|NORTHERN IRELAND HISTORIC PARK | NORTHERN IRELAND HISTORIC GARDEN
|REGISTER OF PARKS GARDENS AND DEMESNES OF SPECIAL HISTORIC INTEREST
|REGISTER OF PARKS, GARDENS AND DEMESNES|PARKS, GARDENS AND DEMESNES   = [[Register of Parks, Gardens and Demesnes of Special Historic Interest]]
|OLD DHAKA HERITAGE SITES|OLD DHAKA                                    = [[List of Old Dhaka Heritage Sites]]
|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES|PHILIPPINES TREASURES|PNCT             = [[List of National Cultural Treasures in the Philippines|National Cultural Treasures]]
|PHILIPPINES NATIONAL HISTORICAL LANDMARKS|PHILIPPINES LANDMARKS|PNHL  = National Historical Landmarks
|NATIONAL MONUMENT OF PORTUGAL|PORTUGUESE NATIONAL MONUMENT|PORTUGAL
|MONUMENTO NACIONAL DO PORTUGAL|IPPAR                                  = [[Monuments of Portugal|Portuguese National Monument]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC MONUMENTS IN ROMANIA|MONUMENT ISTORIC
|ROMANIA|ROMANIAN                                                      = [[Monument istoric]]
|SERBIAN CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCE|SERBIA|SERBIAN
|CULTURAL PROPERTY OF GREAT IMPORTANCES|CULTURAL HERITAGE OF SERBIA    = [[Cultural Heritage of Serbia]]
|NATIONAL MONUMENT OF SINGAPORE|SINGAPORE NATIONAL MONUMENT|SINGAPORE  = [[National monuments of Singapore|National monument of Singapore]]
|HISTORIC SITES OF SOUTH KOREA|HISTORIC SITES OF THE REPUBLIC OF KOREA = [[Historic Sites of South Korea]]
|NATIONAL TREASURES OF SOUTH KOREA
|NATIONAL TREASURES OF THE REPUBLIC OF KOREA                           = [[National Treasure (South Korea)]]
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND
|GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES IN SCOTLAND 
|INVENTORY OF GARDENS AND DESIGNED LANDSCAPES                          = [[Inventory of Gardens and Designed Landscapes in Scotland]]
|SPANISH PROPERTY OF CULTURAL INTEREST|BIEN DE INTERES CULTURAL
|SPANISH CULTURAL HERITAGE|SPANISH ASSET OF CULTURAL INTEREST
|SPANISH|SPAIN                                                         = [[Bien de Interés Cultural|Spanish Cultural Heritage]]
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC                                      = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]])
|SPECIAL PROTECTION AREA|SPA                                           = [[Natura 2000]] site ([[Special Protection Area|SPA]])
|SPECIAL AREA OF CONSERVATION SPECIAL PROTECTION AREA
|SPECIAL PROTECTION AREA SPECIAL AREA OF CONSERVATION|SAC SPA|SPA SAC  = [[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]]/[[Special Protection Area|SPA]])
|SWISS CULTURAL PROPERTY OF NATIONAL SIGNIFICANCE|SWISS|SWITZERLAND
|SWISS CULTURAL PROPERTY                                               = [[Swiss Inventory of Cultural Property of National and Regional Significance|Swiss Cultural Property of National Significance]]
|LISTED BUILDING|UNITED KINGDOM LISTED BUILDING|UK LISTED BUILDING     = [[Listed Building]]
|CATEGORY A LISTED BUILDING|CATEGORY A|SCOTLAND CATEGORY A             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category A
|GRADE A LISTED BUILDING|GRADE A|NORTHERN IRELAND GRADE A              = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade A
|GRADE I LISTED BUILDING|GRADE I|UNITED KINGDOM GRADE I|UK GRADE I     = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade I
|CATEGORY B LISTED BUILDING|CATEGORY B|SCOTLAND CATEGORY B             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category B
|GRADE B+ LISTED BUILDING|GRADE B+|NORTHERN IRELAND GRADE B+           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B+
|GRADE II LISTED BUILDING|GRADE II|UNITED KINGDOM GRADE II|UK GRADE II = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II
|CATEGORY C LISTED BUILDING|CATEGORY C|SCOTLAND CATEGORY C             = [[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category C(S)
|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA|NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA
|TANZANIAN NATIONAL MONUMENT|TANZANIAN CULTURAL HERITAGE
|TANZANIAN HISTORIC LANDMARK|TANZANIA|NHST                             = [[National Historic Sites of Tanzania]]
|GRADE B1 LISTED BUILDING|GRADE B1|NORTHERN IRELAND GRADE B1           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B1
|GRADE II* LISTED BUILDING|GRADE II*|UNITED KINGDOM GRADE II*
|UK GRADE II*                                                          = [[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II*
|GRADE B2 LISTED BUILDING|GRADE B2|NORTHERN IRELAND GRADE B2           = [[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B2
|SCHEDULED MONUMENT|SCHEDULED ANCIENT MONUMENT|ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED MONUMENT|UK ANCIENT MONUMENT|SCHEDULED HISTORIC MONUMENT
|MONUMENT IN STATE CARE|UK SCHEDULED ANCIENT MONUMENT
|UK SCHEDULED HISTORIC MONUMENT                                        = [[Scheduled monument]]
|NHLE BATTLEFIELDS|UK REGISTERED BATTLEFIELDS                          = [[Registered Battlefields (UK)|Registered battlefield]]
|HISTORIC GARDEN|REGISTER OF HISTORIC PARKS AND GARDENS
|HISTORIC PARKS AND GARDENS|ENGLAND REGISTERED PARKS AND GARDENS       = [[National Register of Historic Parks and Gardens]]
|UK PROTECTED WRECK|UK MARITIME MILITARY GRAVE|UK HISTORIC WRECK
|NHLE WRECK                                                            = [[UK Protected Wreck]]
|ENGLAND CONSERVATION AREA|ENGLISH CONSERVATION AREA                   = [[Conservation Area (United Kingdom)|UK Conservation Area]]
|UK LOCALLY LISTED|LOCAL LISTED SITE UK|LOCALLY LISTED BUILDING        = [[Locally Listed Building]]
|NHLE|NHLE LIST|NHLE REGISTER|NATIONAL HERITAGE LIST FOR ENGLAND       = [[National Heritage List for England]]
|NATIONAL REGISTER OF HISTORIC PLACES|NRHP                             = [[National Register of Historic Places|U.S. National Register of Historic Places]]
|UNITED STATES HISTORIC DISTRICT|U.S. HISTORIC DISTRICT|NRHP-HD|HD
|FORMERHD|US HISTORIC DISTRICT|HISTORIC DISTRICT                       = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]
|UNITED STATES CONTRIBUTING PROPERTY|US CONTRIBUTING PROPERTY
|CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-CP|CP|INDCP|U.S. CONTRIBUTING PROPERTY     = [[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]&lt;br/&gt;[[Contributing property]]
|UNITED STATES NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY|NRHP-NHLDCP
|NHLDCP|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT CONTRIBUTING PROPERTY = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]&lt;br /&gt;[[Contributing Property]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD|US NATIONAL BATTLEFIELD
|NATIONAL BATTLEFIELD|NRHP-NB|NB|FORMERNB                              = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefields|U.S. National Battlefield]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD PARK|US NATIONAL BATTLEFIELD PARK
|NATIONAL BATTLEFIELD PARK|NRHP-NBP|NBP|FORMERNBP                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield parks|U.S. National Battlefield Park]]
|U.S. NATIONAL BATTLEFIELD SITE|US NATIONAL BATTLEFIELD SITE
|NATIONAL BATTLEFIELD SITE|NRHP-NBS|NBS|FORMERNBS                      = [[List of areas in the United States National Park System#National battlefield site|U.S. National Battlefield Site]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK|NRHP-NHL|NHL|FORMERNHL                     = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|US NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT
|NATIONAL HISTORIC LANDMARK DISTRICT|NRHP-NHLD|NHLD|FORMERNHLD         = [[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]
|U.S. NATIONAL HISTORICAL PARK|US NATIONAL HISTORICAL PARK
|NATIONAL HISTORICAL PARK|NRHP-NHP|NHP|FORMERNHP                       = [[National Historic Sites (United States)#National Historical Parks|U.S. National Historical Park]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC RESERVE|US NATIONAL HISTORIC RESERVE
|NATIONAL HISTORIC RESERVE|NRHP-NHR|NHR|FORMERNHR                      = [[List of areas in the United States National Park System#National reserves|U.S. National Historic Reserve]]
|U.S. NATIONAL HISTORIC SITE|US NATIONAL HISTORIC SITE
|NATIONAL HISTORIC SITE|NRHP-NHS|NHS|FORMERNHS                         = [[National Historic Sites (United States)|U.S. National Historic Site]]
|U.S. NATIONAL MEMORIAL|US NATIONAL MEMORIAL|NATIONAL MEMORIAL
|NRHP-NMEM|NMEM|FORMERNMEM                                             = [[List of National Memorials of the United States|U.S. National Memorial]]
|U.S. NATIONAL MONUMENT|US NATIONAL MONUMENT|NATIONAL MONUMENT
|NRHP-NMON|NMON|FORMERNMON                                             = [[National monument (United States)|U.S. National Monument]]
|U.S. NATIONAL MILITARY PARK|US NATIONAL MILITARY PARK
|NATIONAL MILITARY PARK|NRHP-NMP|NMP|FORMERNMP                         = [[National Military Park|U.S. National Military Park]]
|U.S. NATIONAL NATURAL LANDMARK|US NATIONAL NATURAL LANDMARK
|NATIONAL NATURAL LANDMARK|NNL                                         = [[National Natural Landmark|U.S. National Natural Landmark]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVERS SYSTEM|NWSRS                          = [[National Wild and Scenic Rivers System]]
|NATIONAL WILD AND SCENIC RIVER|NWSR                                   = [[National Wild and Scenic Rivers System|National Wild and Scenic River]]
|IHS|FORMERIHS                                                         = [[List of areas in the United States National Park System#International historic site|International Historic Site]]
|WALES HISTORIC PARK | WELSH HISTORIC PARK
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS OF SPECIAL HISTORIC INTEREST IN WALES
|REGISTER OF PARKS AND GARDENS IN WALES|WALES HISTORIC GARDEN          = [[Cadw/ICOMOS Register of Parks and Gardens of Special Historic Interest in Wales]]
|NATIONAL MONUMENT OF ZAMBIA|ZAMBIAN NATIONAL MONUMENT|ZAMBIA          = [[Monuments and Historic Sites of Zambia|National Monument of Zambia]]
|NATIONAL MONUMENT OF TAIWAN|TAIWAN NATIONAL|TAIWAN|TWN                = [[List of national monuments of Taiwan|National monument of Taiwan]]
&lt;!------------State/Provincial designations-----------&gt;
|ALBERTA|ALBERTA HISTORIC RESOURCES ACT|AHRA                           = [[Provincial historic sites of Alberta|Alberta Historic Resources Act]]
|NEW BRUNSWICK|NEW BRUNSWICK HERITAGE CONSERVATION ACT|NBHCA           = [[Heritage Conservation Act (New Brunswick)|New Brunswick Heritage Conservation Act]]
|NOVA SCOTIA|NOVA SCOTIA HERITAGE PROPERTY ACT|NSHPA                   = [[Heritage Property Act (Nova Scotia)|Nova Scotia Heritage Property Act]]
|ONTARIO HERITAGE ACT|ONTARIO                                          = [[Ontario Heritage Act]]
|PRINCE EDWARD ISLAND|PEI|HERITAGE PLACES PROTECTION ACT               = [[Heritage Places Protection Act|Prince Edward Island Heritage Place]]
|REPERTOIRE DU PATRIMOINE CULTUREL DU QUEBEC|QUEBEC
|CULTURAL HERITAGE REGISTER OF QUEBEC                                  = [[Répertoire du patrimoine culturel du Québec|Patrimoine culturel du Québec]]
|SASKATCHEWAN|SASKATCHEWAN HERITAGE PROPERTY ACT|SHPA                  = [[Heritage Property Act (Saskatchewan)|Saskatchewan Heritage Property Act]]
|DECLARED MONUMENT OF HONG KONG|HONG KONG DECLARED MONUMENT
|HK DECLARED MONUMENT                                                  = [[Declared monuments of Hong Kong|Declared Monument of Hong Kong]]
|HONG KONG GRADED BUILDING|HK GRADED BUILDING|GRADED BUILDING          = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]]
|HONG KONG GRADE I HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE I|HK GRADE I      = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade I historic buildings in Hong Kong|Grade I]]
|HONG KONG GRADE II HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE II|HK GRADE II   = [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade II historic buildings in Hong Kong|Grade II]]
|HONG KONG GRADE III HISTORIC BUILDING|HONG KONG GRADE III|HK GRADE III= [[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade III historic buildings in Hong Kong|Grade III]]
|ALABAMA REGISTER|ALABAMA LANDMARK|ALABAMA|USAL|ARLH                   = [[Alabama Register of Landmarks and Heritage]]
|CALIFORNIA HISTORICAL LANDMARK|CALIFORNIA|CHISL                       = [[California Historical Landmark]]
|COLORADO STATE REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLORADO|CSRHP|USCO    = [[Colorado State Register of Historic Properties]]
|DISTRICT OF COLUMBIA INVENTORY OF HISTORIC SITES
|D.C. INVENTORY OF HISTORIC SITES|DCIHS                                = [[District of Columbia Inventory of Historic Sites|D.C. Inventory of Historic Sites]]
|HAWAIʻI REGISTER OF HISTORIC PLACES
|HAWAII REGISTER OF HISTORIC PLACES|HAWAIʻI|HAWAII|USHI                = [[Hawaiʻi Register of Historic Places]]
|INDIANA REGISTER OF HISTORIC SITES AND STRUCTURES|INDIANA|IRHSS|USIN  = [[Indiana Register of Historic Sites and Structures|Indiana Register of Historic Sites]]
|MICHIGAN STATE HISTORIC SITE|MICHIGAN|MSHS                            = [[Michigan State Historic Preservation Office|Michigan State Historic Site]]
|MISSISSIPPI LANDMARK|MISSISSIPPI|USMS                                 = [[Mississippi Landmark]]
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES
|NEW HAMPSHIRE STATE REGISTER|NEW HAMPSHIRE|NHSR|NHSRHP|USNH
|NH STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|NH STATE REGISTER
|N.H. STATE REGISTER OF HISTORIC PLACES|N.H. STATE REGISTER            = [[New Hampshire State Register of Historic Places|NH State Register of Historic Places]]
|NEW JERSEY REGISTER OF HISTORIC PLACES|NEW JERSEY|NJRHP|USNJ          = [[New Jersey Register of Historic Places]]
|N.M. STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES
|NM STATE REGISTER OF CULTURAL PROPERTIES|NEW MEXICO STATE REGISTER
|N.M. STATE REGISTER|NM STATE REGISTER|NEW MEXICO|NMSRCP|NMSR|USNM     = [[New Mexico State Register of Cultural Properties|NM State Register of Cultural Properties]]
|NEVADA HISTORICAL MARKER|NEVADA MARKER|NEVADA|USNV                    = [[Nevada Historical Marker]]
|PENNSYLVANIA|PENNSYLVANIA HISTORICAL MARKER|PENNSYLVANIA MARKER
|PA MARKER                                                             = [[List of Pennsylvania state historical markers|Pennsylvania Historical Marker]]
|RECORDED TEXAS HISTORIC LANDMARK|TEXAS|RTHL|USTX                      = [[Recorded Texas Historic Landmark|Recorded Texas Historic Landmark]]
|TEXAS STATE ANTIQUITIES LANDMARK|TEXAS|TSAL|USTX                      = [[Texas State Antiquities Landmark|Texas State Antiquities Landmark]]
|TEXAS STATE HISTORIC SITE|TEXAS|TSHS|USTX                             = [[List of Texas state historic sites|Texas State Historic Site]]
|VIRGINIA LANDMARKS REGISTER|VIRGINIA|VLR|USVA                         = [[Virginia Landmarks Register]]
|QUEENSLAND HERITAGE REGISTER|QHR                                      = [[Queensland Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES STATE HERITAGE REGISTER|NSW STATE HERITAGE REGISTER
|NEW SOUTH WALES HERITAGE REGISTER|NSW HERITAGE REGISTER|NSW|NSW SHR   = [[New South Wales State Heritage Register|New South Wales Heritage Register]]
|NEW SOUTH WALES HERITAGE DATABASE|NSW HERITAGE DATABASE|NSWHD|NSW HD = [[New South Wales Heritage Database]]&lt;br/&gt;(Local Government Register)
|SOUTH AUSTRALIAN HERITAGE REGISTER|SA HERITAGE REGISTER
|SOUTH AUSTRALIA|SAHR                                                  = [[South Australian Heritage Register]]
|TASMANIAN HERITAGE REGISTER|TASMANIA|TASHR                            = [[Tasmanian Heritage Register]]
|VICTORIAN HERITAGE REGISTER|VICTORIA (AUSTRALIA)|VICHR                = [[Victorian Heritage Register]]
|WESTERN AUSTRALIA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|WA STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES
|STATE REGISTER OF HERITAGE PLACES|WASRHP|WESTERN AUSTRALIA|SRHP       = [[State Register of Heritage Places|Western Australia Heritage Register]]
&lt;!------------Local designations----------------------&gt;
|ALBUQUERQUE HISTORIC LANDMARK|ALBUQUERQUE|ALBHL                       = [[List of historic landmarks in Albuquerque|Albuquerque Historic Landmark]]
|BALTIMORE CITY LANDMARK|BCL|BALTIMORE                                 = [[Baltimore City Landmarks|Baltimore City Landmark]]
|BERKELEY LANDMARK|BERKELEY|BERKL                                      = [[List of Berkeley Landmarks, Structures of Merit, and Historic Districts|Berkeley Landmark]]
|BRISBANE HERITAGE REGISTER|BRISBANE (AUSTRALIA)|BHR                   = [[Brisbane Heritage Register]]
|CHICAGO LANDMARK|CHICAGO|CHICL                                        = [[Chicago Landmark]]
|CINCINNATI LOCAL HISTORIC LANDMARK|CINCINNATI LANDMARK|CINCINNATI|CLHL = [[List of Cincinnati Local Historic Landmarks|Cincinnati Local Historic Landmark]]
|COLUMBUS REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|COLUMBUS REGISTER|COLUMBUS|CRHP = [[Columbus Register of Historic Properties]]
|DALLAS LANDMARK|DALLAS                                                = [[List of Dallas Landmarks|Dallas Landmark]]
|DAVENPORT REGISTER OF HISTORIC PROPERTIES|DAVENPORT|DRHP              = [[Davenport Register of Historic Properties]]
|DENVER LANDMARKS|DENVER|DENVL                                         = [[Denver Landmarks]]
|LONG BEACH HISTORIC LANDMARK|LONG BEACH|LBHL                          = [[List of City of Long Beach historic landmarks|Long Beach Historic Landmark]]
|LOS ANGELES HISTORIC-CULTURAL MONUMENT
|LOS ANGELES HISTORIC CULTURAL MONUMENT|LOS ANGELES|LAHCM              = [[Los Angeles Historic-Cultural Monument]]
|NEW YORK CITY LANDMARK|NYC LANDMARK|NEW YORK CITY|NYC|NYCL            = [[New York City Landmark]]
|OAKLAND|OAKLAND DESIGNATED|ODL                                        = [[List of Oakland Designated Landmarks|Oakland Designated Landmark]]
|OMAHA LANDMARK|OMAHA                                                  = [[List of Omaha landmarks|Omaha Landmark]]
|OYSTER BAY LANDMARK|OYSTER BAY, NEW YORK|OYSTER BAY, NY|OYSTER BAY    = [[Oyster Bay Landmark]]
|PHILADELPHIA REGISTER OF HISTORIC PLACES|PHILADELPHIA|PRHP            = [[Philadelphia Register of Historic Places]]
|PITTSBURGH HISTORIC LANDMARK|PITTSBURGH LANDMARK|PITTSBURGH           = [[List of Pittsburgh Landmarks|Pittsburgh Landmark]]
|PHLF                                                                  = [[List of Pittsburgh History and Landmarks Foundation Historic Landmarks|Pittsburgh Landmark – PHLF]]
|PGHL|CITY OF PITTSBURGH|PITTSBURGH HISTORIC DESIGNATION|CPHD          = [[List of City of Pittsburgh historic designations|Pittsburgh Historic Designation]]
|RIVERSIDE LANDMARK|RIVERSIDE|RIVL                                     = [[List of landmarks in Riverside, California|Riverside Landmark]]
|SAN DIEGO HISTORIC LANDMARK|SAN DIEGO|SDHL                            = [[List of San Diego Historic Landmarks|San Diego Historic Landmark]] 
|SAN FRANCISCO LANDMARK|SAN FRANCISCO DESIGNATED LANDMARK
|SAN FRANCISCO|SFDL                                                    = [[List of San Francisco Designated Landmarks|San Francisco Designated Landmark]]
|SANTA MONICA HISTORIC LANDMARK|SANTA MONICA|SMHL                      = [[List of City of Santa Monica Designated Historic Landmarks|Santa Monica Historic Landmark]]
|SEATTLE LANDMARK|SEATTLE                                              = [[List of Seattle landmarks|Seattle Landmark]]
|ST. LOUIS LANDMARK|ST LOUIS LANDMARK|ST. LOUIS|ST LOUIS               = [[Landmarks of St. Louis, Missouri|St. Louis Landmark]]
|YANGON CITY HERITAGE LIST|YANGON LANDMARK|YANGON CITY LANDMARK
|YANGON CITY|YANGON                                                    = [[Yangon City Heritage List|Yangon City Landmark]]
&lt;!------------Invalid designation---------------------&gt;
|#default                                                              = Invalid designation
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>plsjltxc2xrdqtna1ke3rp472zb02bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රසන්න හේවගේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91613</id>
    <revision>
      <id>801232</id>
      <parentid>801226</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BinuHewage</username>
        <id>81475</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>I have updated the article with additional information and verified facts about Admiral Prasanna Hewage to ensure that it is more accurate, informative, and comprehensive.</comment>
      <origin>801232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15720" sha1="dgevvj36p2u6x32wgzr47gfz9edz90e" xml:space="preserve">== Rear Admiral WHUP Hewage, WWV, RWP &amp; Bar, RSP &amp; Bar, USP, ndc, psc, MPhil (D&amp;SS) ==
{{තොරතුරුකොටුව හමුදා සාමාජික
| image         = [[File:Rear Admiral Prasanna Hewage.jpg|thumb|Rear Admiral Prasanna Hewage]]
| birth_date    = January 27, 1967
| allegiance    = {{flag|Sri Lanka}}
| branch        = {{Navy|Sri Lanka}}
| branch_label  = Executive Branch
| serviceyears  = 1987-2022
| rank          = [[File:13-Sri Lanka Navy-RADM.svg|70px|13-Sri Lanka Navy-RADM]] 
[[File:Generic-Navy-10.svg|70px|Generic-Navy-10]] 
Rear Admiral
| servicenumber = NRX 0437
| commands      = Commander Southern Naval Area
Director General Administration

Director Naval Administration

Director Naval Intelligence

Deputy Area Commander Northern Naval Area

Deputy Area Commander Southeastern Naval Command
| known_for     = Served as a highly decorated and accomplished senior naval officer in the Sri Lanka Navy, delivering impeccable service during the Sri Lanka Civil War
| battles       = Sri Lankan Civil War
Eelam War I (1983–1987)
Eelam War II (1990–1995
Eelam War III (1995–2002) Eelam War IV (2006–2009)
| awards        = 3 x [[File:Rana Sura Padakkama bar.GIF|25px]] Rana Sura Padakkama 
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|25px]] Vishista Seva Vibhushanaya
[[File:Uttama Seva Padakkama Bar.gif|25px]] Uttama Seva Padakkama
[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Purna Bhumi Padakkama
2 x [[File:Rana Wickrama Padakkama.png|25px]][Rana Wickrama Padakkama
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal
[[File:Weera wickrama vibhushanaya.svg|25px]] Weera Wickrama Vibhushanaya
[[File:Videsha Seva ribbon bar.svg|25px]] Videsha Seva Padakkama
[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Armed Services Long Service Medal 
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|25px]] Riviresa Campaign Services Medal
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] North and East Operations Medal
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Sewabhimani Padakkama 
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Northern Humanitarian Operations [[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Eastern Humanitarian Operations
| alma_mater    = University of Madras, India
National Defence College, New Delhi
Nalanda College, Colombo
| children      = Anujitha Hewage (Son)
Nisakya Hewage (Daughter)
| laterwork     = Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India
}}
[[ගොනුව:Commander_Southern_Naval_Area.jpg|thumb|Commander Southern Naval Area]]
Rear Admiral Prasanna Hewage is a highly decorated Naval officer and a distinguished military professional who rendered more than 35 years of impeccable service to the Sri Lanka Navy. His illustrious career, spanning from 1987 to his retirement in January 2022 at the rank of Rear Admiral, has been characterized by exceptional leadership, courage, discipline, strategic expertise, and an unwavering commitment to the security and interests of Sri Lanka.

Rear Admiral Hewage joined the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake on 23 November 1987. Following his comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy in Trincomalee, he progressed through a distinguished career encompassing operational command, naval administration, intelligence, maritime security, strategic planning, and international diplomacy.

Throughout his naval career, he held several key appointments, including Commander Southern Naval Area, Director General Administration, Director Naval Intelligence, Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India, Deputy Area Commander Northern Naval Area, Deputy Area Commander Southeastern Naval Command, and Director Naval Administration. These appointments entrusted him with significant responsibilities involving naval operations, personnel, administration, intelligence, national security, and international defence relations.

== Commander Southern Naval Area ==
As Commander Southern Naval Area, Rear Admiral Hewage was responsible for the operational and administrative command of naval establishments, fighting ships and craft, and the training establishment in the Southern Province, comprising more than 5,000 officers and sailors. He also served in senior command positions in the Northern and Southeastern Naval Areas, overseeing multiple naval bases, personnel, ships, and craft.

== Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla ==
A substantial part of his distinguished career was devoted to operational command. As Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla, he commanded fast attack craft in highly demanding operational environments and was actively engaged in challenging maritime operations. His exceptional courage and leadership during these operations earned him some of the highest military decorations for bravery and distinguished service.

Operating at the front lines of coastal defense, his leadership was instrumental in countering asymmetrical threats and securing vital sea lines of communication. Under his command, the flotilla executed high-speed littoral maneuvers and critical escort missions, consistently neutralizing adversary maneuvers under intense tactical pressure. His strategic foresight not only safeguarded national maritime borders but also shaped the operational doctrines of the navy's premier offensive power, cementing his legacy as a pivotal figure in the nation's naval history.

Beyond his battlefield achievements, his career transitioned into high-level strategic command and institutional governance, where he applied his extensive combat experience to modernize the navy's operational capabilities. As a senior officer, he spearheaded comprehensive training reforms and fleet development initiatives, ensuring that the lessons forged in the waters of the civil war were institutionalized for future generations of naval officers. His profound integrity, strategic acumen, and decades of unble

mished service have left an indelible mark on the Sri Lanka Navy, defining a standard of military excellence and commitment to national security that continues to inspire the fleet today.
[[ගොනුව:Southern_Naval_Command.jpg|thumb|Southern Naval Command]]

== Early life and Education ==
Rear Admiral Prasanna Hewage was born on 27 January 1967 and received his formal academic education at Nalanda College, Colombo, Sri Lanka, which he considers his alma mater. Following the completion of his school education, he embarked on his military career by joining the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake in 1987. He subsequently completed two years of comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy, Trincomalee, followed by the Sub Lieutenant Technical Course. His commitment to continuous professional education later led him to undertake specialized studies in Anti-Submarine Warfare in India, Defence Services Command and Staff Studies in Sri Lanka, and the National Defence Course in New Delhi, building a strong academic foundation in defence strategy, national security, strategic management, and military affairs.

== Medals and Awards ==
His outstanding service has been recognized through numerous national and military decorations, including the Weera Wickrama Vibhushanaya, Rana Wickrama Padakkama, Rana Sura Padakkama, Uththama Seva Padakkama, Videsha Seva Padakkama, as well as several humanitarian operation, campaign service, long-service, and commemorative medals. He was also recommended for the Vishishta Sewa Vibhushana (VSV) in 2020.

He was awarded the prestigious Weera Wickrama Vibhushanaya (WWV) for his courageous decision to rescue 15 hostages aboard MV Liverpool despite the extreme risks involved. He was subsequently awarded the Rana Wickrama Padakkama (RWP) twice and the Rana Sura Padakkama (RSP) three times in recognition of his bravery and distinguished conduct during his naval career. These achievements reflect his exceptional capabilities in operational leadership, crisis decision-making, maritime security operations, mission planning, risk assessment, and command under high-pressure and hostile conditions.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
[[File:Rana sura medal.svg|110px]]
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|110px]]
[[File:Uttama Seva ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Weera_wickrama_vibhushanaya.svg|120x120px]] [[File:Rana_wickrama_medal.svg|110x110px]]
[[File:50th Independence Anniversary Commemoration Medal.svg|110px]]

[[File:Videsha_Seva_ribbon_bar.svg|110x110px]] 
[[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewa Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|110px]]
&lt;/div&gt;
[[ගොනුව:Commendation_Badge.png|thumb|104x104පික්|Commendation Badge]]
His badges include: Fast Attack Craft (FAC) Squadron Pin, Surface Warfare Badge, Commendation Badge, Naval Intelligent Badge and the Qualified in Command and Staff Course Badge.
[[ගොනුව:Surface_Warfare_Badge.png|thumb|106x106පික්|Surface Warfare Badge]]
With a career spanning more than three decades, Rear Admiral Prasanna Hewage has established himself as a Highly Decorated Naval Officer, accomplished military leader, strategic thinker, and experienced defence professional. His extensive experience in naval command, maritime operations, intelligence, administration, diplomacy, strategic management, and national security reflects a lifelong commitment to serving Sri Lanka.
[[ගොනුව:FAC_Squadron_Pin.png|thumb|103x103පික්|FAC Squadron Pin]]
His legacy is defined by courage in the face of adversity, decisive leadership, professional excellence, and unwavering dedication to duty and country. His distinguished record of service continues to stand as a testament to a career dedicated to the Sri Lanka Navy and the security and wellbeing of the nation.

== Professional Expertise and Maritime Intelligence ==
His professional expertise encompasses operational and strategic management, leadership management, performance management, human resource management, personnel and general administration, disciplinary management, security management, risk management, intelligence management, maritime operations, underwater security operations, and harbor defence systems.
[[ගොනුව:SLN_Coast_Guard.jpg|thumb|SLN Coast Guard]]
Rear Admiral Hewage has also pursued extensive professional and academic education. He successfully completed the National Defence Course at the College of Defence Management in India, the Defence Services Command and Staff Course in Sri Lanka, and obtained an MPhil in Defence and Strategic Studies from the University of Madras. His professional development also includes studies and training in diplomacy, international relations, security cooperation, counter-terrorism, leadership, human resources, military technology, and specialized naval operations.
[[ගොනුව:Duties_as_Director-General_Administration.jpg|thumb|Duties as Director-General Administration]]

== Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi ==
From 2015 to 2018, Rear Admiral Hewage served as Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi. In this important diplomatic appointment, he was responsible for defence-related matters, interactions with the Indian Armed Forces, maritime boundary discussions, training and development requirements, and the coordination of official visits and engagements between Sri Lanka and India.

== Contributions to the COVID-19 pandemic and National Security ==
His contribution to national security extended beyond conventional naval operations. During the COVID-19 pandemic, he served as a Task Force Commander responsible for preventing the spread of the virus in several Export Processing Zones and subsequently led a Special Task Group tasked with controlling the outbreak within the Naval Complex at Welisara. As Commander Southern Naval Area, he also directed successful operations that resulted in the seizure of 219 kg of heroin, contributing significantly to maritime security and the protection of Sri Lanka's inland waters.

&lt;nowiki&gt;https://www.newsfirst.lk/2021/04/27/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-area&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/04/27/202104271930/&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto&lt;/nowiki&gt;[gallery1]/4/

&lt;nowiki&gt;https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/12/31/202112311540/&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;https://web.facebook.com/NewsfirstSL/posts/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-arearead-more/4292153144178244/?_rdc=1&amp;_rdr#&lt;/nowiki&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nalanda_College_Colombo_alumni#Officers_in_the_Defence_Services කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු හමුදා නිලධරයන්]

* [http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 දකුණු නාවික විධානයේ ආඥාපති ලෙස රියර් අද්මිරාල් ප්‍රසන්න හේවගේ වැඩ භාර ගනී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817142519/http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 |date=2021-08-17 }}

* [https://www.youtube.com/watch?v=CPsshyc9QhQ නාලන්දා රණවිරු උපහාර 2020]


{{DEFAULTSORT: හේවගේ, ප්‍රසන්න}} 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා නිලධාරීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]</text>
      <sha1>dgevvj36p2u6x32wgzr47gfz9edz90e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801233</id>
      <parentid>801232</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BinuHewage</username>
        <id>81475</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>I have updated the article with additional information and verified facts about Admiral Prasanna Hewage to ensure that it is more accurate, informative, and comprehensive.</comment>
      <origin>801233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15751" sha1="cf5hhczq9iq3qoxfxq289rub9qu45f7" xml:space="preserve">== Rear Admiral WHUP Hewage, WWV, RWP &amp; Bar, RSP &amp; Bar, USP, ndc, psc, MPhil (D&amp;SS) ==
{{තොරතුරුකොටුව හමුදා සාමාජික
| image         = [[File:Rear Admiral Prasanna Hewage.jpg|thumb|Rear Admiral Prasanna Hewage]]
| birth_date    = January 27, 1967
| allegiance    = {{flag|Sri Lanka}}
| branch        = {{Navy|Sri Lanka}}
| branch_label  = Executive Branch
| serviceyears  = 1987-2022
| rank          = [[File:13-Sri Lanka Navy-RADM.svg|70px|13-Sri Lanka Navy-RADM]] 
[[File:Generic-Navy-10.svg|70px|Generic-Navy-10]] 
Rear Admiral
| servicenumber = NRX 0437
| commands      = Commander Southern Naval Area
Director General Administration

Director Naval Administration

Director Naval Intelligence

Deputy Area Commander Northern Naval Area

Deputy Area Commander Southeastern Naval Command
| known_for     = Served as a highly decorated and accomplished senior naval officer in the Sri Lanka Navy, delivering impeccable service during the Sri Lanka Civil War
| battles       = Sri Lankan Civil War
Eelam War I (1983–1987)
Eelam War II (1990–1995
Eelam War III (1995–2002) Eelam War IV (2006–2009)
| awards        = 3 x [[File:Rana Sura Padakkama bar.GIF|25px]] Rana Sura Padakkama 
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|25px]] Vishista Seva Vibhushanaya
[[File:Uttama Seva Padakkama Bar.gif|25px]] Uttama Seva Padakkama
[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Purna Bhumi Padakkama
2 x [[File:Rana Wickrama Padakkama.png|25px]][Rana Wickrama Padakkama
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal
[[File:Weera wickrama vibhushanaya.svg|25px]] Weera Wickrama Vibhushanaya
[[File:Videsha Seva ribbon bar.svg|25px]] Videsha Seva Padakkama
[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Armed Services Long Service Medal 
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|25px]] Riviresa Campaign Services Medal
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] North and East Operations Medal
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Sewabhimani Padakkama 
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Northern Humanitarian Operations [[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Eastern Humanitarian Operations
| alma_mater    = University of Madras, India
National Defence College, New Delhi
Nalanda College, Colombo
| children      = Anujitha Hewage (Son)
Nisakya Hewage (Daughter)
| laterwork     = Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India
}}
[[ගොනුව:Commander_Southern_Naval_Area.jpg|thumb|Commander Southern Naval Area]]
Rear Admiral Prasanna Hewage is a highly decorated Naval officer and a distinguished military professional who rendered more than 35 years of impeccable service to the Sri Lanka Navy. His illustrious career, spanning from 1987 to his retirement in January 2022 at the rank of Rear Admiral, has been characterized by exceptional leadership, courage, discipline, strategic expertise, and an unwavering commitment to the security and interests of Sri Lanka.

Rear Admiral Hewage joined the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake on 23 November 1987. Following his comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy in Trincomalee, he progressed through a distinguished career encompassing operational command, naval administration, intelligence, maritime security, strategic planning, and international diplomacy.

Throughout his naval career, he held several key appointments, including Commander Southern Naval Area, Director General Administration, Director Naval Intelligence, Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India, Deputy Area Commander Northern Naval Area, Deputy Area Commander Southeastern Naval Command, and Director Naval Administration. These appointments entrusted him with significant responsibilities involving naval operations, personnel, administration, intelligence, national security, and international defence relations.

== Commander Southern Naval Area ==
As Commander Southern Naval Area, Rear Admiral Hewage was responsible for the operational and administrative command of naval establishments, fighting ships and craft, and the training establishment in the Southern Province, comprising more than 5,000 officers and sailors. He also served in senior command positions in the Northern and Southeastern Naval Areas, overseeing multiple naval bases, personnel, ships, and craft.

== Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla ==
A substantial part of his distinguished career was devoted to operational command. As Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla, he commanded fast attack craft in highly demanding operational environments and was actively engaged in challenging maritime operations. His exceptional courage and leadership during these operations earned him some of the highest military decorations for bravery and distinguished service.

Operating at the front lines of coastal defense, his leadership was instrumental in countering asymmetrical threats and securing vital sea lines of communication. Under his command, the flotilla executed high-speed littoral maneuvers and critical escort missions, consistently neutralizing adversary maneuvers under intense tactical pressure. His strategic foresight not only safeguarded national maritime borders but also shaped the operational doctrines of the navy's premier offensive power, cementing his legacy as a pivotal figure in the nation's naval history.

Beyond his battlefield achievements, his career transitioned into high-level strategic command and institutional governance, where he applied his extensive combat experience to modernize the navy's operational capabilities. As a senior officer, he spearheaded comprehensive training reforms and fleet development initiatives, ensuring that the lessons forged in the waters of the civil war were institutionalized for future generations of naval officers. His profound integrity, strategic acumen, and decades of unble

mished service have left an indelible mark on the Sri Lanka Navy, defining a standard of military excellence and commitment to national security that continues to inspire the fleet today.
[[ගොනුව:Southern_Naval_Command.jpg|thumb|Southern Naval Command]]

== Early life and Education ==
Rear Admiral Prasanna Hewage was born on 27 January 1967 and received his formal academic education at Nalanda College, Colombo, Sri Lanka, which he considers his alma mater. Following the completion of his school education, he embarked on his military career by joining the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake in 1987. He subsequently completed two years of comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy, Trincomalee, followed by the Sub Lieutenant Technical Course. His commitment to continuous professional education later led him to undertake specialized studies in Anti-Submarine Warfare in India, Defence Services Command and Staff Studies in Sri Lanka, and the National Defence Course in New Delhi, building a strong academic foundation in defence strategy, national security, strategic management, and military affairs.

== Medals and Awards ==
His outstanding service has been recognized through numerous national and military decorations, including the Weera Wickrama Vibhushanaya, Rana Wickrama Padakkama, Rana Sura Padakkama, Uththama Seva Padakkama, Videsha Seva Padakkama, as well as several humanitarian operation, campaign service, long-service, and commemorative medals. He was also recommended for the Vishishta Sewa Vibhushana (VSV) in 2020.

He was awarded the prestigious Weera Wickrama Vibhushanaya (WWV) for his courageous decision to rescue 15 hostages aboard MV Liverpool despite the extreme risks involved. He was subsequently awarded the Rana Wickrama Padakkama (RWP) twice and the Rana Sura Padakkama (RSP) three times in recognition of his bravery and distinguished conduct during his naval career. These achievements reflect his exceptional capabilities in operational leadership, crisis decision-making, maritime security operations, mission planning, risk assessment, and command under high-pressure and hostile conditions.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
[[File:Rana sura medal.svg|110px]]
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|110px]]
[[File:Uttama Seva ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Weera_wickrama_vibhushanaya.svg|120x120px]] [[File:Rana_wickrama_medal.svg|110x110px]]
[[File:50th Independence Anniversary Commemoration Medal.svg|110px]]

[[File:Videsha_Seva_ribbon_bar.svg|110x110px]] 
[[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewa Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|110px]]
&lt;/div&gt;
[[ගොනුව:Commendation_Badge.png|thumb|104x104පික්|Commendation Badge]]
His badges include: Fast Attack Craft (FAC) Squadron Pin, Surface Warfare Badge, Commendation Badge, Naval Intelligent Badge and the Qualified in Command and Staff Course Badge.
[[ගොනුව:Surface_Warfare_Badge.png|thumb|106x106පික්|Surface Warfare Badge]]
With a career spanning more than three decades, Rear Admiral Prasanna Hewage has established himself as a Highly Decorated Naval Officer, accomplished military leader, strategic thinker, and experienced defence professional. His extensive experience in naval command, maritime operations, intelligence, administration, diplomacy, strategic management, and national security reflects a lifelong commitment to serving Sri Lanka.
[[ගොනුව:FAC_Squadron_Pin.png|thumb|103x103පික්|FAC Squadron Pin]]
His legacy is defined by courage in the face of adversity, decisive leadership, professional excellence, and unwavering dedication to duty and country. His distinguished record of service continues to stand as a testament to a career dedicated to the Sri Lanka Navy and the security and wellbeing of the nation.

== Professional Expertise and Maritime Intelligence ==
His professional expertise encompasses operational and strategic management, leadership management, performance management, human resource management, personnel and general administration, disciplinary management, security management, risk management, intelligence management, maritime operations, underwater security operations, and harbor defence systems.
[[ගොනුව:SLN_Coast_Guard.jpg|thumb|SLN Coast Guard]]
Rear Admiral Hewage has also pursued extensive professional and academic education. He successfully completed the National Defence Course at the College of Defence Management in India, the Defence Services Command and Staff Course in Sri Lanka, and obtained an MPhil in Defence and Strategic Studies from the University of Madras. His professional development also includes studies and training in diplomacy, international relations, security cooperation, counter-terrorism, leadership, human resources, military technology, and specialized naval operations.
[[ගොනුව:Duties_as_Director-General_Administration.jpg|thumb|Duties as Director-General Administration]]

== Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi ==
From 2015 to 2018, Rear Admiral Hewage served as Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi. In this important diplomatic appointment, he was responsible for defence-related matters, interactions with the Indian Armed Forces, maritime boundary discussions, training and development requirements, and the coordination of official visits and engagements between Sri Lanka and India.

== Contributions to the COVID-19 pandemic and National Security ==
His contribution to national security extended beyond conventional naval operations. During the COVID-19 pandemic, he served as a Task Force Commander responsible for preventing the spread of the virus in several Export Processing Zones and subsequently led a Special Task Group tasked with controlling the outbreak within the Naval Complex at Welisara. As Commander Southern Naval Area, he also directed successful operations that resulted in the seizure of 219 kg of heroin, contributing significantly to maritime security and the protection of Sri Lanka's inland waters.

https://www.newsfirst.lk/2021/04/27/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-area

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/04/27/202104271930/

[https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto&amp;#x5B;gallery1&amp;#x5D;/4/ &lt;nowiki&gt;https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto[gallery1]/4/&lt;/nowiki&gt;]

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/12/31/202112311540/

https://web.facebook.com/NewsfirstSL/posts/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-arearead-more/4292153144178244/?_rdc=1&amp;_rdr#
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nalanda_College_Colombo_alumni#Officers_in_the_Defence_Services කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු හමුදා නිලධරයන්]

* [http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 දකුණු නාවික විධානයේ ආඥාපති ලෙස රියර් අද්මිරාල් ප්‍රසන්න හේවගේ වැඩ භාර ගනී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817142519/http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 |date=2021-08-17 }}

* [https://www.youtube.com/watch?v=CPsshyc9QhQ නාලන්දා රණවිරු උපහාර 2020]


{{DEFAULTSORT: හේවගේ, ප්‍රසන්න}} 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා නිලධාරීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]</text>
      <sha1>cf5hhczq9iq3qoxfxq289rub9qu45f7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801235</id>
      <parentid>801233</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54660-27</username>
        <id>81510</id>
      </contributor>
      <comment>I have updated the article with additional information and verified facts about Admiral Prasanna Hewage to ensure that it is more accurate, informative, and comprehensive.</comment>
      <origin>801235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15756" sha1="9u2llw7p4ammszwmmj533pgjxy9s2sq" xml:space="preserve">== Rear Admiral WHUP Hewage, WWV, RWP &amp; Bar, RSP &amp; Bar, USP, ndc, psc, MPhil (D&amp;SS) Retd ==
{{තොරතුරුකොටුව හමුදා සාමාජික
| image         = [[File:Rear Admiral Prasanna Hewage.jpg|thumb|Rear Admiral Prasanna Hewage]]
| birth_date    = January 27, 1967
| allegiance    = {{flag|Sri Lanka}}
| branch        = {{Navy|Sri Lanka}}
| branch_label  = Executive Branch
| serviceyears  = 1987-2022
| rank          = [[File:13-Sri Lanka Navy-RADM.svg|70px|13-Sri Lanka Navy-RADM]] 
[[File:Generic-Navy-10.svg|70px|Generic-Navy-10]] 
Rear Admiral
| servicenumber = NRX 0437
| commands      = Commander Southern Naval Area
Director General Administration

Director Naval Administration

Director Naval Intelligence

Deputy Area Commander Northern Naval Area

Deputy Area Commander Southeastern Naval Command
| known_for     = Served as a highly decorated and accomplished senior naval officer in the Sri Lanka Navy, delivering impeccable service during the Sri Lanka Civil War
| battles       = Sri Lankan Civil War
Eelam War I (1983–1987)
Eelam War II (1990–1995
Eelam War III (1995–2002) Eelam War IV (2006–2009)
| awards        = 3 x [[File:Rana Sura Padakkama bar.GIF|25px]] Rana Sura Padakkama 
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|25px]] Vishista Seva Vibhushanaya
[[File:Uttama Seva Padakkama Bar.gif|25px]] Uttama Seva Padakkama
[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Purna Bhumi Padakkama
2 x [[File:Rana Wickrama Padakkama.png|25px]][Rana Wickrama Padakkama
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal
[[File:Weera wickrama vibhushanaya.svg|25px]] Weera Wickrama Vibhushanaya
[[File:Videsha Seva ribbon bar.svg|25px]] Videsha Seva Padakkama
[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Armed Services Long Service Medal 
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|25px]] Riviresa Campaign Services Medal
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] North and East Operations Medal
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Sewabhimani Padakkama 
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Northern Humanitarian Operations [[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Eastern Humanitarian Operations
| alma_mater    = University of Madras, India
National Defence College, New Delhi
Nalanda College, Colombo
| children      = Anujitha Hewage (Son)
Nisakya Hewage (Daughter)
| laterwork     = Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India
}}
[[ගොනුව:Commander_Southern_Naval_Area.jpg|thumb|Commander Southern Naval Area]]
Rear Admiral Prasanna Hewage is a highly decorated Naval officer and a distinguished military professional who rendered more than 35 years of impeccable service to the Sri Lanka Navy. His illustrious career, spanning from 1987 to his retirement in January 2022 at the rank of Rear Admiral, has been characterized by exceptional leadership, courage, discipline, strategic expertise, and an unwavering commitment to the security and interests of Sri Lanka.

Rear Admiral Hewage joined the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake on 23 November 1987. Following his comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy in Trincomalee, he progressed through a distinguished career encompassing operational command, naval administration, intelligence, maritime security, strategic planning, and international diplomacy.

Throughout his naval career, he held several key appointments, including Commander Southern Naval Area, Director General Administration, Director Naval Intelligence, Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India, Deputy Area Commander Northern Naval Area, Deputy Area Commander Southeastern Naval Command, and Director Naval Administration. These appointments entrusted him with significant responsibilities involving naval operations, personnel, administration, intelligence, national security, and international defence relations.

== Commander Southern Naval Area ==
As Commander Southern Naval Area, Rear Admiral Hewage was responsible for the operational and administrative command of naval establishments, fighting ships and craft, and the training establishment in the Southern Province, comprising more than 5,000 officers and sailors. He also served in senior command positions in the Northern and Southeastern Naval Areas, overseeing multiple naval bases, personnel, ships, and craft.

== Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla ==
A substantial part of his distinguished career was devoted to operational command. As Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla, he commanded fast attack craft in highly demanding operational environments and was actively engaged in challenging maritime operations. His exceptional courage and leadership during these operations earned him some of the highest military decorations for bravery and distinguished service.

Operating at the front lines of coastal defense, his leadership was instrumental in countering asymmetrical threats and securing vital sea lines of communication. Under his command, the flotilla executed high-speed littoral maneuvers and critical escort missions, consistently neutralizing adversary maneuvers under intense tactical pressure. His strategic foresight not only safeguarded national maritime borders but also shaped the operational doctrines of the navy's premier offensive power, cementing his legacy as a pivotal figure in the nation's naval history.

Beyond his battlefield achievements, his career transitioned into high-level strategic command and institutional governance, where he applied his extensive combat experience to modernize the navy's operational capabilities. As a senior officer, he spearheaded comprehensive training reforms and fleet development initiatives, ensuring that the lessons forged in the waters of the civil war were institutionalized for future generations of naval officers. His profound integrity, strategic acumen, and decades of unble

mished service have left an indelible mark on the Sri Lanka Navy, defining a standard of military excellence and commitment to national security that continues to inspire the fleet today.
[[ගොනුව:Southern_Naval_Command.jpg|thumb|Southern Naval Command]]

== Early life and Education ==
Rear Admiral Prasanna Hewage was born on 27 January 1967 and received his formal academic education at Nalanda College, Colombo, Sri Lanka, which he considers his alma mater. Following the completion of his school education, he embarked on his military career by joining the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake in 1987. He subsequently completed two years of comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy, Trincomalee, followed by the Sub Lieutenant Technical Course. His commitment to continuous professional education later led him to undertake specialized studies in Anti-Submarine Warfare in India, Defence Services Command and Staff Studies in Sri Lanka, and the National Defence Course in New Delhi, building a strong academic foundation in defence strategy, national security, strategic management, and military affairs.

== Medals and Awards ==
His outstanding service has been recognized through numerous national and military decorations, including the Weera Wickrama Vibhushanaya, Rana Wickrama Padakkama, Rana Sura Padakkama, Uththama Seva Padakkama, Videsha Seva Padakkama, as well as several humanitarian operation, campaign service, long-service, and commemorative medals. He was also recommended for the Vishishta Sewa Vibhushana (VSV) in 2020.

He was awarded the prestigious Weera Wickrama Vibhushanaya (WWV) for his courageous decision to rescue 15 hostages aboard MV Liverpool despite the extreme risks involved. He was subsequently awarded the Rana Wickrama Padakkama (RWP) twice and the Rana Sura Padakkama (RSP) three times in recognition of his bravery and distinguished conduct during his naval career. These achievements reflect his exceptional capabilities in operational leadership, crisis decision-making, maritime security operations, mission planning, risk assessment, and command under high-pressure and hostile conditions.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
[[File:Rana sura medal.svg|110px]]
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|110px]]
[[File:Uttama Seva ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Weera_wickrama_vibhushanaya.svg|120x120px]] [[File:Rana_wickrama_medal.svg|110x110px]]
[[File:50th Independence Anniversary Commemoration Medal.svg|110px]]

[[File:Videsha_Seva_ribbon_bar.svg|110x110px]] 
[[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewa Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|110px]]
&lt;/div&gt;
[[ගොනුව:Commendation_Badge.png|thumb|104x104පික්|Commendation Badge]]
His badges include: Fast Attack Craft (FAC) Squadron Pin, Surface Warfare Badge, Commendation Badge, Naval Intelligent Badge and the Qualified in Command and Staff Course Badge.
[[ගොනුව:Surface_Warfare_Badge.png|thumb|106x106පික්|Surface Warfare Badge]]
With a career spanning more than three decades, Rear Admiral Prasanna Hewage has established himself as a Highly Decorated Naval Officer, accomplished military leader, strategic thinker, and experienced defence professional. His extensive experience in naval command, maritime operations, intelligence, administration, diplomacy, strategic management, and national security reflects a lifelong commitment to serving Sri Lanka.
[[ගොනුව:FAC_Squadron_Pin.png|thumb|103x103පික්|FAC Squadron Pin]]
His legacy is defined by courage in the face of adversity, decisive leadership, professional excellence, and unwavering dedication to duty and country. His distinguished record of service continues to stand as a testament to a career dedicated to the Sri Lanka Navy and the security and wellbeing of the nation.

== Professional Expertise and Maritime Intelligence ==
His professional expertise encompasses operational and strategic management, leadership management, performance management, human resource management, personnel and general administration, disciplinary management, security management, risk management, intelligence management, maritime operations, underwater security operations, and harbor defence systems.
[[ගොනුව:SLN_Coast_Guard.jpg|thumb|SLN Coast Guard]]
Rear Admiral Hewage has also pursued extensive professional and academic education. He successfully completed the National Defence Course at the College of Defence Management in India, the Defence Services Command and Staff Course in Sri Lanka, and obtained an MPhil in Defence and Strategic Studies from the University of Madras. His professional development also includes studies and training in diplomacy, international relations, security cooperation, counter-terrorism, leadership, human resources, military technology, and specialized naval operations.
[[ගොනුව:Duties_as_Director-General_Administration.jpg|thumb|Duties as Director-General Administration]]

== Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi ==
From 2015 to 2018, Rear Admiral Hewage served as Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi. In this important diplomatic appointment, he was responsible for defence-related matters, interactions with the Indian Armed Forces, maritime boundary discussions, training and development requirements, and the coordination of official visits and engagements between Sri Lanka and India.

== Contributions to the COVID-19 pandemic and National Security ==
His contribution to national security extended beyond conventional naval operations. During the COVID-19 pandemic, he served as a Task Force Commander responsible for preventing the spread of the virus in several Export Processing Zones and subsequently led a Special Task Group tasked with controlling the outbreak within the Naval Complex at Welisara. As Commander Southern Naval Area, he also directed successful operations that resulted in the seizure of 219 kg of heroin, contributing significantly to maritime security and the protection of Sri Lanka's inland waters.

https://www.newsfirst.lk/2021/04/27/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-area

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/04/27/202104271930/

[https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto&amp;#x5B;gallery1&amp;#x5D;/4/ &lt;nowiki&gt;https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto[gallery1]/4/&lt;/nowiki&gt;]

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/12/31/202112311540/

https://web.facebook.com/NewsfirstSL/posts/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-arearead-more/4292153144178244/?_rdc=1&amp;_rdr#
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nalanda_College_Colombo_alumni#Officers_in_the_Defence_Services කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු හමුදා නිලධරයන්]

* [http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 දකුණු නාවික විධානයේ ආඥාපති ලෙස රියර් අද්මිරාල් ප්‍රසන්න හේවගේ වැඩ භාර ගනී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817142519/http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 |date=2021-08-17 }}

* [https://www.youtube.com/watch?v=CPsshyc9QhQ නාලන්දා රණවිරු උපහාර 2020]


{{DEFAULTSORT: හේවගේ, ප්‍රසන්න}} 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා නිලධාරීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]</text>
      <sha1>9u2llw7p4ammszwmmj533pgjxy9s2sq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801242</id>
      <parentid>801235</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54551-51</username>
        <id>81511</id>
      </contributor>
      <comment>Minor change</comment>
      <origin>801242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15756" sha1="nk9fui0yygau3n9hsqqmisvbf83egdc" xml:space="preserve">== Rear Admiral WHUP Hewage, WWV, RWP &amp; Bar, RSP &amp; Bar, USP, ndc, psc, MPhil (D&amp;SS) Retd ==
{{තොරතුරුකොටුව හමුදා සාමාජික
| image         = [[File:Rear Admiral Prasanna Hewage.jpg|thumb|Rear Admiral Prasanna Hewage]]
| birth_date    = January 27, 1967
| allegiance    = {{flag|Sri Lanka}}
| branch        = {{Navy|Sri Lanka}}
| branch_label  = Executive Branch
| serviceyears  = 1987-2022
| rank          = [[File:13-Sri Lanka Navy-RADM.svg|70px|13-Sri Lanka Navy-RADM]] 
[[File:Generic-Navy-10.svg|70px|Generic-Navy-10]] 
Rear Admiral
| servicenumber = NRX 0437
| commands      = Commander Southern Naval Area
Director General Administration

Director Naval Administration

Director Naval Intelligence

Deputy Area Commander Northern Naval Area

Deputy Area Commander Southeastern Naval Command
| known_for     = Served as a highly decorated and accomplished senior naval officer in the Sri Lanka Navy, delivering impeccable service during the Sri Lanka Civil War
| battles       = Sri Lankan Civil War
Eelam War I (1983–1987)
Eelam War II (1990–1995
Eelam War III (1995–2002) Eelam War IV (2006–2009)
| awards        = 3 x [[File:Rana Sura Padakkama bar.GIF|25px]] Rana Sura Padakkama 
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|25px]] Vishista Seva Vibhushanaya
[[File:Uttama Seva Padakkama Bar.gif|25px]] Uttama Seva Padakkama
[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Purna Bhumi Padakkama
2 x [[File:Rana Wickrama Padakkama.png|25px]] Rana Wickrama Padakkama
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal
[[File:Weera wickrama vibhushanaya.svg|25px]] Weera Wickrama Vibhushanaya
[[File:Videsha Seva ribbon bar.svg|25px]] Videsha Seva Padakkama
[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Armed Services Long Service Medal 
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|25px]] Riviresa Campaign Services Medal
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] North and East Operations Medal
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Sewabhimani Padakkama 
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Northern Humanitarian Operations [[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Eastern Humanitarian Operations
| alma_mater    = University of Madras, India
National Defence College, New Delhi
Nalanda College, Colombo
| children      = Anujitha Hewage (Son)
Nisakya Hewage (Daughter)
| laterwork     = Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India
}}
[[ගොනුව:Commander_Southern_Naval_Area.jpg|thumb|Commander Southern Naval Area]]
Rear Admiral Prasanna Hewage is a highly decorated Naval officer and a distinguished military professional who rendered more than 35 years of impeccable service to the Sri Lanka Navy. His illustrious career, spanning from 1987 to his retirement in January 2022 at the rank of Rear Admiral, has been characterized by exceptional leadership, courage, discipline, strategic expertise, and an unwavering commitment to the security and interests of Sri Lanka.

Rear Admiral Hewage joined the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake on 23 November 1987. Following his comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy in Trincomalee, he progressed through a distinguished career encompassing operational command, naval administration, intelligence, maritime security, strategic planning, and international diplomacy.

Throughout his naval career, he held several key appointments, including Commander Southern Naval Area, Director General Administration, Director Naval Intelligence, Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India, Deputy Area Commander Northern Naval Area, Deputy Area Commander Southeastern Naval Command, and Director Naval Administration. These appointments entrusted him with significant responsibilities involving naval operations, personnel, administration, intelligence, national security, and international defence relations.

== Commander Southern Naval Area ==
As Commander Southern Naval Area, Rear Admiral Hewage was responsible for the operational and administrative command of naval establishments, fighting ships and craft, and the training establishment in the Southern Province, comprising more than 5,000 officers and sailors. He also served in senior command positions in the Northern and Southeastern Naval Areas, overseeing multiple naval bases, personnel, ships, and craft.

== Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla ==
A substantial part of his distinguished career was devoted to operational command. As Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla, he commanded fast attack craft in highly demanding operational environments and was actively engaged in challenging maritime operations. His exceptional courage and leadership during these operations earned him some of the highest military decorations for bravery and distinguished service.

Operating at the front lines of coastal defense, his leadership was instrumental in countering asymmetrical threats and securing vital sea lines of communication. Under his command, the flotilla executed high-speed littoral maneuvers and critical escort missions, consistently neutralizing adversary maneuvers under intense tactical pressure. His strategic foresight not only safeguarded national maritime borders but also shaped the operational doctrines of the navy's premier offensive power, cementing his legacy as a pivotal figure in the nation's naval history.

Beyond his battlefield achievements, his career transitioned into high-level strategic command and institutional governance, where he applied his extensive combat experience to modernize the navy's operational capabilities. As a senior officer, he spearheaded comprehensive training reforms and fleet development initiatives, ensuring that the lessons forged in the waters of the civil war were institutionalized for future generations of naval officers. His profound integrity, strategic acumen, and decades of unble

mished service have left an indelible mark on the Sri Lanka Navy, defining a standard of military excellence and commitment to national security that continues to inspire the fleet today.
[[ගොනුව:Southern_Naval_Command.jpg|thumb|Southern Naval Command]]

== Early life and Education ==
Rear Admiral Prasanna Hewage was born on 27 January 1967 and received his formal academic education at Nalanda College, Colombo, Sri Lanka, which he considers his alma mater. Following the completion of his school education, he embarked on his military career by joining the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake in 1987. He subsequently completed two years of comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy, Trincomalee, followed by the Sub Lieutenant Technical Course. His commitment to continuous professional education later led him to undertake specialized studies in Anti-Submarine Warfare in India, Defence Services Command and Staff Studies in Sri Lanka, and the National Defence Course in New Delhi, building a strong academic foundation in defence strategy, national security, strategic management, and military affairs.

== Medals and Awards ==
His outstanding service has been recognized through numerous national and military decorations, including the Weera Wickrama Vibhushanaya, Rana Wickrama Padakkama, Rana Sura Padakkama, Uththama Seva Padakkama, Videsha Seva Padakkama, as well as several humanitarian operation, campaign service, long-service, and commemorative medals. He was also recommended for the Vishishta Sewa Vibhushana (VSV) in 2020.

He was awarded the prestigious Weera Wickrama Vibhushanaya (WWV) for his courageous decision to rescue 15 hostages aboard MV Liverpool despite the extreme risks involved. He was subsequently awarded the Rana Wickrama Padakkama (RWP) twice and the Rana Sura Padakkama (RSP) three times in recognition of his bravery and distinguished conduct during his naval career. These achievements reflect his exceptional capabilities in operational leadership, crisis decision-making, maritime security operations, mission planning, risk assessment, and command under high-pressure and hostile conditions.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
[[File:Rana sura medal.svg|110px]]
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|110px]]
[[File:Uttama Seva ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Weera_wickrama_vibhushanaya.svg|120x120px]] [[File:Rana_wickrama_medal.svg|110x110px]]
[[File:50th Independence Anniversary Commemoration Medal.svg|110px]]

[[File:Videsha_Seva_ribbon_bar.svg|110x110px]] 
[[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewa Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|110px]]
&lt;/div&gt;
[[ගොනුව:Commendation_Badge.png|thumb|104x104පික්|Commendation Badge]]
His badges include: Fast Attack Craft (FAC) Squadron Pin, Surface Warfare Badge, Commendation Badge, Naval Intelligent Badge and the Qualified in Command and Staff Course Badge.
[[ගොනුව:Surface_Warfare_Badge.png|thumb|106x106පික්|Surface Warfare Badge]]
With a career spanning more than three decades, Rear Admiral Prasanna Hewage has established himself as a Highly Decorated Naval Officer, accomplished military leader, strategic thinker, and experienced defence professional. His extensive experience in naval command, maritime operations, intelligence, administration, diplomacy, strategic management, and national security reflects a lifelong commitment to serving Sri Lanka.
[[ගොනුව:FAC_Squadron_Pin.png|thumb|103x103පික්|FAC Squadron Pin]]
His legacy is defined by courage in the face of adversity, decisive leadership, professional excellence, and unwavering dedication to duty and country. His distinguished record of service continues to stand as a testament to a career dedicated to the Sri Lanka Navy and the security and wellbeing of the nation.

== Professional Expertise and Maritime Intelligence ==
His professional expertise encompasses operational and strategic management, leadership management, performance management, human resource management, personnel and general administration, disciplinary management, security management, risk management, intelligence management, maritime operations, underwater security operations, and harbor defence systems.
[[ගොනුව:SLN_Coast_Guard.jpg|thumb|SLN Coast Guard]]
Rear Admiral Hewage has also pursued extensive professional and academic education. He successfully completed the National Defence Course at the College of Defence Management in India, the Defence Services Command and Staff Course in Sri Lanka, and obtained an MPhil in Defence and Strategic Studies from the University of Madras. His professional development also includes studies and training in diplomacy, international relations, security cooperation, counter-terrorism, leadership, human resources, military technology, and specialized naval operations.
[[ගොනුව:Duties_as_Director-General_Administration.jpg|thumb|Duties as Director-General Administration]]

== Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi ==
From 2015 to 2018, Rear Admiral Hewage served as Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi. In this important diplomatic appointment, he was responsible for defence-related matters, interactions with the Indian Armed Forces, maritime boundary discussions, training and development requirements, and the coordination of official visits and engagements between Sri Lanka and India.

== Contributions to the COVID-19 pandemic and National Security ==
His contribution to national security extended beyond conventional naval operations. During the COVID-19 pandemic, he served as a Task Force Commander responsible for preventing the spread of the virus in several Export Processing Zones and subsequently led a Special Task Group tasked with controlling the outbreak within the Naval Complex at Welisara. As Commander Southern Naval Area, he also directed successful operations that resulted in the seizure of 219 kg of heroin, contributing significantly to maritime security and the protection of Sri Lanka's inland waters.

https://www.newsfirst.lk/2021/04/27/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-area

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/04/27/202104271930/

[https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto&amp;#x5B;gallery1&amp;#x5D;/4/ &lt;nowiki&gt;https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto[gallery1]/4/&lt;/nowiki&gt;]

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/12/31/202112311540/

https://web.facebook.com/NewsfirstSL/posts/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-arearead-more/4292153144178244/?_rdc=1&amp;_rdr#
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nalanda_College_Colombo_alumni#Officers_in_the_Defence_Services කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු හමුදා නිලධරයන්]

* [http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 දකුණු නාවික විධානයේ ආඥාපති ලෙස රියර් අද්මිරාල් ප්‍රසන්න හේවගේ වැඩ භාර ගනී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817142519/http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 |date=2021-08-17 }}

* [https://www.youtube.com/watch?v=CPsshyc9QhQ නාලන්දා රණවිරු උපහාර 2020]


{{DEFAULTSORT: හේවගේ, ප්‍රසන්න}} 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා නිලධාරීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]</text>
      <sha1>nk9fui0yygau3n9hsqqmisvbf83egdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801246</id>
      <parentid>801242</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T13:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54551-51</username>
        <id>81511</id>
      </contributor>
      <comment>minor word error</comment>
      <origin>801246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15753" sha1="l6sgv84k4zrt7y0q3r18nuqarjuq3l5" xml:space="preserve">== Rear Admiral WHUP Hewage, WWV, RWP &amp; Bar, RSP &amp; Bar, USP, ndc, psc, MPhil (D&amp;SS) Retd ==
{{තොරතුරුකොටුව හමුදා සාමාජික
| image         = [[File:Rear Admiral Prasanna Hewage.jpg|thumb|Rear Admiral Prasanna Hewage]]
| birth_date    = January 27, 1967
| allegiance    = {{flag|Sri Lanka}}
| branch        = {{Navy|Sri Lanka}}
| branch_label  = Executive Branch
| serviceyears  = 1987-2022
| rank          = [[File:13-Sri Lanka Navy-RADM.svg|70px|13-Sri Lanka Navy-RADM]] 
[[File:Generic-Navy-10.svg|70px|Generic-Navy-10]] 
Rear Admiral
| servicenumber = NRX 0437
| commands      = Commander Southern Naval Area
Director General Administration

Director Naval Administration

Director Naval Intelligence

Deputy Area Commander Northern Naval Area

Deputy Area Commander Southeastern Naval Command
| known_for     = Served as a highly decorated and accomplished senior naval officer in the Sri Lanka Navy, delivering impeccable service during the Sri Lanka Civil War
| battles       = Sri Lankan Civil War
Eelam War I (1983–1987)
Eelam War II (1990–1995
Eelam War III (1995–2002) Eelam War IV (2006–2009)
| awards        = 3 x [[File:Rana Sura Padakkama bar.GIF|25px]] Rana Sura Padakkama 
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|25px]] Vishista Seva Vibhushanaya
[[File:Uttama Seva Padakkama Bar.gif|25px]] Uttama Seva Padakkama
[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Purna Bhumi Padakkama
2 x [[File:Rana Wickrama Padakkama.png|25px]] Rana Wickrama Padakkama
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal
[[File:Weera wickrama vibhushanaya.svg|25px]] Weera Wickrama Vibhushanaya
[[File:Videsha Seva ribbon bar.svg|25px]] Videsha Seva Padakkama
[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|25px]] Sri Lanka Armed Services Long Service Medal 
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|25px]] Riviresa Campaign Services Medal
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] North and East Operations Medal
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|25px]] Sewabhimani Padakkama 
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Northern Humanitarian Operations [[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|25px]] Eastern Humanitarian Operations
| alma_mater    = University of Madras, India
National Defence College, New Delhi
Nalanda College, Colombo
| children      = Anujitha Hewage (Son)
Nisakya Hewage (Daughter)
| laterwork     = Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India
}}
[[ගොනුව:Commander_Southern_Naval_Area.jpg|thumb|Commander Southern Naval Area]]
Rear Admiral Prasanna Hewage is a highly decorated Naval officer and a distinguished military professional who rendered more than 35 years of impeccable service to the Sri Lanka Navy. His illustrious career, spanning from 1987 to his retirement in January 2022 at the rank of Rear Admiral, has been characterized by exceptional leadership, courage, discipline, strategic expertise, and an unwavering commitment to the security and interests of Sri Lanka.

Rear Admiral Hewage joined the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake on 23 November 1987. Following his comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy in Trincomalee, he progressed through a distinguished career encompassing operational command, naval administration, intelligence, maritime security, strategic planning, and international diplomacy.

Throughout his naval career, he held several key appointments, including Commander Southern Naval Area, Director General Administration, Director Naval Intelligence, Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in India, Deputy Area Commander Northern Naval Area, Deputy Area Commander Southeastern Naval Command, and Director Naval Administration. These appointments entrusted him with significant responsibilities involving naval operations, personnel, administration, intelligence, national security, and international defence relations.

== Commander Southern Naval Area ==
As Commander Southern Naval Area, Rear Admiral Hewage was responsible for the operational and administrative command of naval establishments, fighting ships and craft, and the training establishment in the Southern Province, comprising more than 5,000 officers and sailors. He also served in senior command positions in the Northern and Southeastern Naval Areas, overseeing multiple naval bases, personnel, ships, and craft.

== Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla ==
A substantial part of his distinguished career was devoted to operational command. As Squadron Commander of the Fast Attack Craft Flotilla, he commanded fast attack craft in highly demanding operational environments and was actively engaged in challenging maritime operations. His exceptional courage and leadership during these operations earned him some of the highest military decorations for bravery and distinguished service.

Operating at the front lines of coastal defense, his leadership was instrumental in countering asymmetrical threats and securing vital sea lines of communication. Under his command, the flotilla executed high-speed littoral maneuvers and critical escort missions, consistently neutralizing adversary maneuvers under intense tactical pressure. His strategic foresight not only safeguarded national maritime borders but also shaped the operational doctrines of the navy's premier offensive power, cementing his legacy as a pivotal figure in the nation's naval history.

Beyond his battlefield achievements, his career transitioned into high-level strategic command and institutional governance, where he applied his extensive combat experience to modernize the navy's operational capabilities. As a senior officer, he spearheaded comprehensive training reforms and fleet development initiatives, ensuring that the lessons forged in the waters of the civil war were institutionalized for future generations of naval officers. His profound integrity, strategic acumen, and decades of unblemished service have left an indelible mark on the Sri Lanka Navy, defining a standard of military excellence and commitment to national security that continues to inspire the fleet today.[[ගොනුව:Southern_Naval_Command.jpg|thumb|Southern Naval Command]]

== Early life and Education ==
Rear Admiral Prasanna Hewage was born on 27 January 1967 and received his formal academic education at Nalanda College, Colombo, Sri Lanka, which he considers his alma mater. Following the completion of his school education, he embarked on his military career by joining the Sri Lanka Navy as an Officer Cadet of the 17th Intake in 1987. He subsequently completed two years of comprehensive basic training at the Naval and Maritime Academy, Trincomalee, followed by the Sub Lieutenant Technical Course. His commitment to continuous professional education later led him to undertake specialized studies in Anti-Submarine Warfare in India, Defence Services Command and Staff Studies in Sri Lanka, and the National Defence Course in New Delhi, building a strong academic foundation in defence strategy, national security, strategic management, and military affairs.

== Medals and Awards ==
His outstanding service has been recognized through numerous national and military decorations, including the Weera Wickrama Vibhushanaya, Rana Wickrama Padakkama, Rana Sura Padakkama, Uththama Seva Padakkama, Videsha Seva Padakkama, as well as several humanitarian operation, campaign service, long-service, and commemorative medals. He was also recommended for the Vishishta Sewa Vibhushana (VSV) in 2020.

He was awarded the prestigious Weera Wickrama Vibhushanaya (WWV) for his courageous decision to rescue 15 hostages aboard MV Liverpool despite the extreme risks involved. He was subsequently awarded the Rana Wickrama Padakkama (RWP) twice and the Rana Sura Padakkama (RSP) three times in recognition of his bravery and distinguished conduct during his naval career. These achievements reflect his exceptional capabilities in operational leadership, crisis decision-making, maritime security operations, mission planning, risk assessment, and command under high-pressure and hostile conditions.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
[[File:Rana sura medal.svg|110px]]
[[File:Vishista Seva Vibhushanaya medal bar.svg|110px]]
[[File:Uttama Seva ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sri Lanka Navy 50th Anniversary Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Sri Lanka Armed Services Long Service Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewabhimani Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Weera_wickrama_vibhushanaya.svg|120x120px]] [[File:Rana_wickrama_medal.svg|110x110px]]
[[File:50th Independence Anniversary Commemoration Medal.svg|110px]]

[[File:Videsha_Seva_ribbon_bar.svg|110x110px]] 
[[File:Eastern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Northern Humanitarian Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]
[[File:North and East Operations Medal ribbon bar.svg|110px]]

[[File:Purna Bhumi Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Sewa Padakkama ribbon bar.svg|110px]]
[[File:Riviresa Campaign Services Medal ribbon bar.svg|110px]]
&lt;/div&gt;
[[ගොනුව:Commendation_Badge.png|thumb|104x104පික්|Commendation Badge]]
His badges include: Fast Attack Craft (FAC) Squadron Pin, Surface Warfare Badge, Commendation Badge, Naval Intelligent Badge and the Qualified in Command and Staff Course Badge.
[[ගොනුව:Surface_Warfare_Badge.png|thumb|106x106පික්|Surface Warfare Badge]]
With a career spanning more than three decades, Rear Admiral Prasanna Hewage has established himself as a Highly Decorated Naval Officer, accomplished military leader, strategic thinker, and experienced defence professional. His extensive experience in naval command, maritime operations, intelligence, administration, diplomacy, strategic management, and national security reflects a lifelong commitment to serving Sri Lanka.
[[ගොනුව:FAC_Squadron_Pin.png|thumb|103x103පික්|FAC Squadron Pin]]
His legacy is defined by courage in the face of adversity, decisive leadership, professional excellence, and unwavering dedication to duty and country. His distinguished record of service continues to stand as a testament to a career dedicated to the Sri Lanka Navy and the security and wellbeing of the nation.

== Professional Expertise and Maritime Intelligence ==
His professional expertise encompasses operational and strategic management, leadership management, performance management, human resource management, personnel and general administration, disciplinary management, security management, risk management, intelligence management, maritime operations, underwater security operations, and harbor defence systems.
[[ගොනුව:SLN_Coast_Guard.jpg|thumb|SLN Coast Guard]]
Rear Admiral Hewage has also pursued extensive professional and academic education. He successfully completed the National Defence Course at the College of Defence Management in India, the Defence Services Command and Staff Course in Sri Lanka, and obtained an MPhil in Defence and Strategic Studies from the University of Madras. His professional development also includes studies and training in diplomacy, international relations, security cooperation, counter-terrorism, leadership, human resources, military technology, and specialized naval operations.
[[ගොනුව:Duties_as_Director-General_Administration.jpg|thumb|Duties as Director-General Administration]]

== Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi ==
From 2015 to 2018, Rear Admiral Hewage served as Defence Advisor to the Sri Lankan High Commissioner in New Delhi. In this important diplomatic appointment, he was responsible for defence-related matters, interactions with the Indian Armed Forces, maritime boundary discussions, training and development requirements, and the coordination of official visits and engagements between Sri Lanka and India.

== Contributions to the COVID-19 pandemic and National Security ==
His contribution to national security extended beyond conventional naval operations. During the COVID-19 pandemic, he served as a Task Force Commander responsible for preventing the spread of the virus in several Export Processing Zones and subsequently led a Special Task Group tasked with controlling the outbreak within the Naval Complex at Welisara. As Commander Southern Naval Area, he also directed successful operations that resulted in the seizure of 219 kg of heroin, contributing significantly to maritime security and the protection of Sri Lanka's inland waters.

https://www.newsfirst.lk/2021/04/27/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-area

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/04/27/202104271930/

[https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto&amp;#x5B;gallery1&amp;#x5D;/4/ &lt;nowiki&gt;https://news.coastguard.gov.lk/news/2022/01/04/2022010420003/#prettyPhoto[gallery1]/4/&lt;/nowiki&gt;]

https://oldnews.navy.lk/eventnews/2021/12/31/202112311540/

https://web.facebook.com/NewsfirstSL/posts/rear-admiral-prasanna-hewage-takes-over-command-of-southern-naval-arearead-more/4292153144178244/?_rdc=1&amp;_rdr#
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nalanda_College_Colombo_alumni#Officers_in_the_Defence_Services කොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු හමුදා නිලධරයන්]

* [http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 දකුණු නාවික විධානයේ ආඥාපති ලෙස රියර් අද්මිරාල් ප්‍රසන්න හේවගේ වැඩ භාර ගනී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817142519/http://www.dinamina.lk/2021/04/28/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/120841/%E0%B6%AF%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B1%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B6%86%E0%B6%A5%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%AD%E0%B7%92-%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B7%83-%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A-%E0%B6%85%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9-%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B6%BB-%E0%B6%9C%E0%B6%B1%E0%B7%93 |date=2021-08-17 }}

* [https://www.youtube.com/watch?v=CPsshyc9QhQ නාලන්දා රණවිරු උපහාර 2020]


{{DEFAULTSORT: හේවගේ, ප්‍රසන්න}} 
[[ප්‍රවර්ගය:චරිත කතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකිකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආදි නාලන්දියයෝ]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා නිලධාරීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලාංකික සිංහලයෝ]]</text>
      <sha1>l6sgv84k4zrt7y0q3r18nuqarjuq3l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටොප්කප මාලිගාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96710</id>
    <revision>
      <id>801249</id>
      <parentid>602702</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T14:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixed (grammar).</comment>
      <origin>801249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9229" sha1="57wu1u1pp7ymwyph2sst8dfb1sogcbo" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = ටොප්කප මාලිගාව 
| native_name      = {{lang|tr|[[තුර්කි භාෂාව|තුර්කි]]: ටොප්කප සරායි}}&lt;br /&gt;{{lang|ota|[[ඕටමන් තුර්කි භාෂාව|ඕටමන් තුර්කි]]: طوپقپو سرايى}}
| image            = Topkap%C4%B1_-_01.jpg
| image_size       = 300px
| caption          = [[ගෝල්ඩන් හෝන්]] සිට ටොප්කප මාලිගාවේ දර්ශනය
| location         = [[ඉස්තාන්බුල්]], [[තුර්කිය]]
| coordinates      = {{coord|41|0|46.8|N|28|59|2.4|E|display=inline}}
| start_date       = 1459
| completion_date  = 1465
| architect        = [[මෙහෙමෙද් II]], අලවුදීන්, දාවුද් ආහ්, මිමාර් සිනන්, සර්කිස් බල්‍යන්&lt;ref&gt;{{cite book|last1=director|last2=Batur|first2=editor Afife|title=Historic peninsula|date=2006|publisher=Chamber of Architects of Turkey Istanbul Metropolitan Branch|location=Istanbul|isbn=9753958994|pages=65–6|url=https://books.google.com/books?id=T70VAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;
| owner            = [[තුර්කිය|තුර්කි ජනපදය]] 
| cost             = 
| map_type         =Turkey
| map_size         = 
| map_caption      = ඉස්තාන්බුල් හි ෆාති මහ නගර සභාව තුළ පිහිටීම
| building_type    = * රාජකීය වාසස්ථානයක් ලෙස (1478–1853)
* ශ්‍රේණිගත නිලධාරීන් සඳහා නවාතැනක් ලෙස (1853–1924)
* කෞතුකාගාරයක් ලෙස (1924–present)
| structural_system = මළු, මණ්ඩප සහ උද්‍යාන අවට විවිධ පහත් ගොඩනැගිලි
| client           = ඕටමන් සුල්තාන්වරු
| engineer         = 
| style            =ඕටමන් බැරොකී ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය 
| size             = {{convert|592600|to|700000|m²|sqft|abbr=on}}
| embedded         = 
| website          = 
{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| Part_of = ඉස්තාන්බුල් හි ඓතිහාසික ස්ථාන
| Criteria= සංස්කෘතික: i, ii, iii, iv
| ID      = 356
| Year    = 1985
| child   = yes}}
}}

'''ටොප්කප මාලිගාව'''({{lang-tr|Topkapı Sarayı}};&lt;ref&gt;Pronounced {{IPA-tr|ˈtopkapɯ saɾaˈjɯ}}.&lt;/ref&gt; {{lang-ota|طوپقپو سرايى|ṭopḳapu sarāyı|lit=cannon gate palace}}),&lt;ref&gt;{{cite book |last= Necipoğlu |first= Gülru |title= Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries |date= 1991 |place= Cambridge |publisher= MIT Press |isbn= 0-262-14050-0 |pages= [https://archive.org/details/architecturecere0000neci/page/278 278 (Plate 13)] |url= https://archive.org/details/architecturecere0000neci/page/278 }}&lt;/ref&gt; හෝ [[සෙරග්ලියෝ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://global.britannica.com/topic/Topkapi-Palace-Museum |title= Topkapi Palace Museum - museum, Istanbul, Turkey |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224122841/http://global.britannica.com/topic/Topkapi-Palace-Museum |archive-date=24 February 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, තුර්කියේ ඉස්තාන්බුල්හි ෆාති දිස්ත්‍රික්කයට නැගෙනහිරින් පිහිටි විශාල [[කෞතුකාගාරය]]කි. 1460 ගණන්වල සිට 1856 දී [[දොල්මාබහ්චෙ මාලිගාව]] නිම කිරීම දක්වා එය [[ඕටමන් අධිරාජ්‍යය|ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ]] පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය ලෙස සේවය කළ අතර 17 වන සියවස දක්වා එහි සුල්තාන්වරුන්ගේ ප්‍රධාන වාසස්ථානය විය.

කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් යටත් කර ගැනීමෙන් වසර හයකට පසු 1459 දී සුල්තාන් [[ජයග්‍රහක මෙහෙමෙද්]] විසින් නියෝග කරන ලද ඉදිකිරීම් ආරම්භ විය. ටොප්කප මාලිගාව මුලින් හැඳින්වූයේ &quot;'''යෙනී සරායි'''&quot; ('නව මාලිගාව') එයට හේතුව වූයේ [[බෙයාසත් චතුරස්‍රය]]යේ පිහිටි &quot;'''එස්කි සරායි'''&quot; ('පැරණි මාලිගාව') සමග පැටලවීම වැලැක්වීමටයි . එයට 19 වන සියවසේදී &quot;ටොප්කප&quot; යන නම ලබා දී ඇත, එහි තේරුම &quot;කැනන් ගේට්ටුව&quot; යන්නයි. 1509 භූමිකම්පාවෙන් සහ 1665 ගින්නෙන් පසු විශාල ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සංකීර්ණය සියවස් ගණනාවක් පුරා පුළුල් විය. මාලිගා සංකීර්ණය ප්‍රධාන අංගන හතරකින් සහ කුඩා ගොඩනැගිලි රාශියකින් සමන්විත වේ. සුල්තාන්ගේ පවුලේ කාන්තා සාමාජිකයන් [[හරේම්]] හි ජීවත් වූ අතර, [[ග්‍රෑන්ඩ් විසියර්]] ඇතුළු ප්‍රමුඛ රාජ්‍ය නිලධාරීහු [[අධිරාජ්ය සභා ගොඩනැගිල්ල|සභා ගොඩනැගිල්ලේ]] රැස්වීම් පැවැත්වූහ.

17 වන සියවසෙන් පසු ටොප්කප මාලිගාවෙහි වැදගත්කම ක්‍රමයෙන් නැති විය. එම යුගයේ සුල්තාන්වරු [[බොස්ෆරස්]] දිගේ ඔවුන්ගේ නව මාලිගාවල වැඩි කාලයක් ගත කිරීමට කැමැත්තක් දැක්වූහ. 1856 දී සුල්තාන් [[අබ්දුල්මෙජිඩ් I]] අධිකරණය අලුතින් ඉදිකරන ලද [[දොල්මාබහ්චෙ මාලිගාව]] වෙත ගෙන යාමට තීරණය කළේය. ටොප්කප අධිරාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය, පුස්තකාලය සහ මින්ට් ඇතුළු එහි සමහර කාර්යයන් රඳවා ගත්තේය.

1923 දී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය අවසන් වීමෙන් පසු, 1924 අප්‍රේල් 3 දිනැති රජයේ නියෝගයක් මගින් ටොප්කප මාලිගාව කෞතුකාගාරයක් බවට පරිවර්තනය විය. තුර්කියේ සංස්කෘතික හා සංචාරක අමාත්‍යාංශය දැන් ටොප්කප පැලස් කෞතුකාගාරය පරිපාලනය කරයි. මාලිගා සංකීර්ණයේ කාමර සහ කුටි සිය ගණනක් ඇත, නමුත් මහජනයාට ප්‍රවේශ විය හැක්කේ වඩාත් වැදගත් ඒවා පමණි, [[ඕටමන් අධිරාජ්‍ය හරෙම්]] සහ භාණ්ඩාගාරය ඇතුළුව, [[හැඳි සාදන්නාගේ දියමන්තිය]] සහ [[ටොප්කප කිනිස්ස]] ප්‍රදර්ශනය කර ඇත. කෞතුකාගාර එකතුවට ඔටෝමාන් ඇඳුම්, ආයුධ, සන්නාහ, කුඩා දේ, ආගමික ධාතු සහ ටොප්කප අත්පිටපත වැනි විචිත්‍රවත් අත්පිටපත් ද ඇතුළත් ය. අමාත්‍යාංශයේ නිලධාරීන් මෙන්ම තුර්කි හමුදාවේ සන්නද්ධ ආරක්ෂකයෝ ද සංකීර්ණය ආරක්ෂා කරති. ටොප්කප මාලිගය 1985 දී යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස නම් කැරිණි.&lt;ref&gt;
{{cite web |url= https://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/EUR/cycle01/section2/356-summary.pdf |title= 2006 Periodic Reporting |access-date= 2008-09-17 |author= ICOMOS |year= 2006 |work= State of Conservation of World Heritage Properties in Europe SECTION II |publisher= UNESCO}}
&lt;/ref&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>57wu1u1pp7ymwyph2sst8dfb1sogcbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102254</id>
    <revision>
      <id>801314</id>
      <parentid>547391</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T13:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Namoroka</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>biorxiv-access is not an actual parameter supported by module</comment>
      <origin>801314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65026" sha1="0mlllyy9yjse7vzxvju7etolga8zs3u" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --&gt;
{{High-use}}
{{cascade-protected template}}
{{Template redirects|Cite dictionary}}
{{csdoc|lua}}
{{csdoc|cs1}}
{{csdoc|lead|articles or chapters in edited collections such as encyclopedias and dictionaries, but more generally any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors}} However, it is not intended for journals or magazines, which are issued periodically and have volume and (usually) issue numbers, and should be cited with {{tl|Cite journal}} or {{tl|Cite magazine}}; nor is it intended for conference proceedings, which should be cited with {{tl|Cite conference}}.

Some citations to tertiary sources such as encyclopedias are problematic; see [[Wikipedia:Identifying and using tertiary sources]].

== Usage ==
{{csdoc|usage}}
{{csdoc|usage common}}
;To cite an encyclopedia article with a credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article with no credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=&lt;!-- not stated --&gt; |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an online encyclopedia article that has been archived
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article written in a foreign language
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |trans-title= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |title= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date= |via= |quote=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{{csdoc|usage full}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1= |first1= |author-link1= |last2= |first2= |author-link2= |display-authors= |author-mask1= |author-mask2= |collaboration= |df= |date= |year= |orig-date= |orig-year= |chapter= |script-chapter= |chapter-url= |chapter-url-access= |trans-chapter= |chapter-format= |location= |editor-last1= |editor-first1= |editor-link1= |editor-last2= |editor-first2= |editor-link2= |display-editors= |editor-mask1= |editor-mask2= |title= |script-title= |title-link= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |script-encyclopedia= |trans-encyclopedia= |department= |type= |series= |language= |volume= |interviewer-last1= |interviewer-first1= |interviewer-link1= |interviewer-last2= |interviewer-first2= |interviewer-link2= |display-interviewers= |interviewer-mask1= |interviewer-mask2= |translator-last1= |translator-first1= |translator-link1= |translator-last2= |translator-first2= |translator-link2= |display-translators= |translator-mask1= |translator-mask2= |others= |name-list-style= |edition= |publication-place= |publisher= |publication-date= |minutes= |time-caption= |time= |page= |pages= |at= |no-pp= |arxiv= |asin= |asin-tld= |bibcode= |bibcode-access= |biorxiv= |citeseerx= |doi= |doi-access= |doi-broken-date= |eissn= |hdl= |hdl-access= |isbn= |ismn= |issn= |jfm= |jstor= |jstor-access= |lccn= |medrxiv= |mr= |oclc= |ol= |ol-access= |osti= |osti-access= |pmc= |pmc-embargo-date= |pmid= |rfc= |sbn= |ssrn= |s2cid= |s2cid-access= |zbl= |id= |url-status= |archive-url= |archive-format= |archive-date= |access-date= |via= |quote-page= |quote-pages= |quote= |script-quote= |trans-quote= |mode= |ref= |postscript=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{{csdoc|usage vertical common}}
&lt;!-- Please synchronize this list with the corresponding one at the overview page [[Wikipedia:Citation templates#Examples]] --&gt;
;To cite an encyclopedia article with a credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article with no credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|author       = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an online encyclopedia article that has been archived
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|url-status   = 
|archive-url  = 
|archive-date = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article written in a foreign language
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|trans-title  = 
|encyclopedia = 
|language     = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last1        = 
|first1       = 
|last2        = 
|first2       = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|url-access   = 
|trans-title  = 
|format       = 
|encyclopedia = 
|language     = 
|location     = 
|publisher    = 
|url-status   = 
|archive-url  = 
|archive-date = 
|access-date  = 
|via          = 
|quote        = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Full parameter set in vertical format
! width=&quot;7.8%&quot; | Parameters !! width=&quot;9.25%&quot; | Prerequisites !! colspan=&quot;2&quot; | Brief instructions / notes !! width=&quot;12.5%&quot; | Vertical list
|-
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Author's last name or single name author. Don't link.
| rowspan=&quot;127&quot; style=&quot;vertical-align:top;&quot; | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last1                = 
|first1               = 
|author-link1         = 
|last2                = 
|first2               = 
|author-link2         = 
|display-authors      = 
|author-mask1         = 
|author-mask2         = 
|collaboration        = 
|df                   = 
|date                 = 
|year                 = 
|orig-date            = 
|orig-year            = 
|location             = 
|editor-last1         = 
|editor-first1        = 
|editor-link1         = 
|editor-last2         = 
|editor-first2        = 
|editor-link2         = 
|display-editors      = 
|editor-mask1         = 
|editor-mask2         = 
|chapter              = 
|script-chapter       = 
|chapter-url          = 
|chapter-url-access   = 
|trans-chapter        = 
|chapter-format       = 
|title                = 
|script-title         = 
|title-link           = 
|url                  = 
|url-access           = 
|trans-title          = 
|format               = 
|encyclopedia         = 
|script-encyclopedia  = 
|trans-encyclopedia   = 
|department           = 
|type                 = 
|series               = 
|language             = 
|volume               = 
|interviewer-last1    = 
|interviewer-first1   = 
|interviewer-link1    = 
|interviewer-last2    = 
|interviewer-first2   = 
|interviewer-link2    = 
|display-interviewers = 
|interviewer-mask1    = 
|interviewer-mask2    = 
|translator-last1     = 
|translator-first1    = 
|translator-link1     = 
|translator-last2     = 
|translator-first2    = 
|translator-link2     = 
|display-translators  = 
|translator-mask1     = 
|translator-mask2     = 
|others               = 
|name-list-style      = 
|edition              = 
|publication-place    = 
|publisher            = 
|publication-date     = 
|minutes              = 
|time-caption         = 
|time                 = 
|page                 = 
|pages                = 
|at                   = 
|no-pp                = 
|arxiv                = 
|asin                 = 
|asin-tld             = 
|bibcode              = 
|bibcode-access       = 
|biorxiv              = 
|citeseerx            = 
|doi                  = 
|doi-access           = 
|doi-broken-date      = 
|eissn                = 
|hdl                  = 
|hdl-access           = 
|isbn                 = 
|ismn                 = 
|issn                 = 
|jfm                  = 
|jstor                = 
|jstor-access         = 
|lccn                 = 
|medrxiv              = 
|mr                   = 
|oclc                 = 
|ol                   = 
|ol-access            = 
|osti                 = 
|osti-access          = 
|pmc                  = 
|pmc-embargo-date     = 
|pmid                 = 
|rfc                  = 
|sbn                  = 
|ssrn                 = 
|s2cid                = 
|s2cid-access         = 
|zbl                  = 
|id                   = 
|url-status           = 
|archive-url          = 
|archive-format       = 
|archive-date         = 
|access-date          = 
|via                  = 
|quote-page           = 
|quote-pages          = 
|quote                = 
|script-quote         = 
|trans-quote          = 
|mode                 = 
|ref                  = 
|postscript           = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
|-
| {{tooltip|{{codett|first1}}|or any of its aliases, including: first; given1; given; author-first1; author1-first; author-first; author-given1; author1-given; author-given; subject-first1; subject1-first; subject-first; subject-given1; subject1-given; subject-given; host1; and host}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Author's first name. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|author-link1}}|or any of its aliases, including: author1-link; author-link; authorlink1; author1link; authorlink; subject-link1; subject1-link; and subject-link}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Title of Wikipedia article about the first author. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|first2}}|or any of its aliases, including: given2; author-first2; author2-first; author-given2; author2-given; subject-first2; subject2-first; subject-given2; subject2-given; and host2}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|author-link2}}|or any of its aliases, including: author2-link; authorlink2; author2link; subject-link2; and subject2-link}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;author-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|display-authors}}|or alias display-subjects}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Number (number of authors displayed) or &lt;code&gt;etal&lt;/code&gt; (more authors)
|-
| {{tooltip|{{codett|author-mask1}}|or any of its aliases, including: author1-mask; author-mask; subject-mask1; subject1-mask; and subject-mask}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|author-mask2}}|or any of its aliases, including: author2-mask; subject-mask2; and subject2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
|-
| &lt;code&gt;collaboration&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;df&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;orig-date&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;orig-year&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} || || This should be the title of the chapter cited. Do not wikilink {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} if {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} is provided.
| width=&quot;32.5%&quot; rowspan=&quot;6&quot; | Note that if defined, these parameters become the third ones of this template in place of &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters, while &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters, whether or not {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is also defined as well, &lt;code&gt;encyclopedia&lt;/code&gt;- and &lt;code&gt;department&lt;/code&gt;-related parameters also swap places with each other, and &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; won't display.
|-
| {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} || ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-url-access}}|or any of its aliases, including: article-url-access; contribution-url-access; entry-url-access; and section-url-access}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|trans-chapter}}|or any of its aliases, including: trans-article; trans-contribution; trans-entry; and trans-section}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-format}}|or any of its aliases, including: article-format; contribution-format; entry-format; and section-format}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}} || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || can be used for written-at location when &lt;code&gt;publication-place&lt;/code&gt; is used for publication place
| rowspan=&quot;10&quot; | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| 
| Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-first1}}|or any of its aliases, including: editor1-first; editor-first; editor-given1; editor1-given; and editor-given}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-link1}}|or any of its aliases, including: editor1-link; and editor-link}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-first2}}|or any of its aliases, including: editor2-first; editor-given2; and editor2-given}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-link2}}|or alias editor2-link}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-editors&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for editors
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-mask1}}|or any of its aliases, including: editor1-mask; and editor-mask}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-mask2}}|or alias editor2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
|-
| &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; || || This parameter is required.
| rowspan=&quot;7&quot; | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is defined, these parameters parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters, and get shown in ''italics'' instead of &quot;quotation marks&quot;, both unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well.
|-
| &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || ||
|-
| &lt;code&gt;title-link&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || Name of a Wikipedia article about the work. Do not use if &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; is provided
|-
| &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || Do not use if &lt;code&gt;title-link&lt;/code&gt; is provided
|-
| &lt;code&gt;url-access&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;trans-title&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;format&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; ||
|-
| {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} || ||
| rowspan=&quot;4&quot; | Note that if defined, &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well, and that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with each other, and &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; won't display.
|-
| &lt;code&gt;script-encyclopedia&lt;/code&gt; || ||
|-
| &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} or &lt;code&gt;script-encyclopedia&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;department&lt;/code&gt; || ||
|-
| {{tooltip|{{codett|type}}|or alias medium}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;series&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|language}}|or alias lang}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;volume&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-first1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-first; interviewer-first; interviewer-given1; interviewer1-given; and interviewer-given}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-link1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-link; and interviewer-link}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-first2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-first; interviewer-given2; and interviewer2-given}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-link2}}|or alias interviewer2-link}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-interviewers&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for interviewers
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-mask1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-mask; and interviewer-mask}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-mask2}}|or alias interviewer2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-first1}}|or any of its aliases, including: translator1-first; translator-first; translator-given1; translator1-given; and translator-given}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-link1}}|or any of its aliases, including: translator1-link; and translator-link}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-first2}}|or any of its aliases, including: translator2-first; translator-given2; and translator2-given}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-link2}}|or alias translator2-link}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-translators&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for translators
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-mask1}}|or any of its aliases, including: translator1-mask; and translator-mask}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-mask2}}|or alias translator2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
|-
| &lt;code&gt;others&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;name-list-style&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Set to &lt;code&gt;amp&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;ampersand&lt;/code&gt; to separate the last author with {{nowrap|&quot;&lt;code&gt; &amp; &lt;/code&gt;&quot;}}; set to &lt;code&gt;and&lt;/code&gt; to separate with {{nowrap|&quot;&lt;code&gt; and &lt;/code&gt;&quot;}}
|-
| &lt;code&gt;edition&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;publication-place&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;publication-date&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;minutes&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;time-caption&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;time&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;time&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;
|-
| {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;. Use when content on multiple pages supports the article text.
|-
| &lt;code&gt;at&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;no-pp&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} or {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || colspan=&quot;2&quot; | set to &quot;yes&quot; to suppress the &quot;p.&quot; or &quot;pp.&quot; before page numbers
|-
| {{tooltip|{{codett|arxiv}}|or alias eprint}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;asin-tld&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;bibcode&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;biorxiv&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;citeseerx&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;doi-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;doi-broken-date&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|eissn}}|or alias EISSN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;hdl-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|isbn}}|or alias ISBN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ismn}}|or alias ISMN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|issn}}|or alias ISSN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|jfm}}|or alias JFM}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;jstor-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|lccn}}|or alias LCCN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;medrxiv&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|mr}}|or alias MR}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|oclc}}|or alias OCLC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;ol-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;osti-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;pmc-embargo-date&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|pmid}}|or alias PMID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|rfc}}|or alias RFC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|sbn}}|or alias SBN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ssrn}}|or alias SSRN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;s2cid-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|zbl}}|or alias ZBL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|id}}|or alias ID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;url-status&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archiveurl}}, &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;archive-format&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archivedate}} || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|access-date}}|or alias accessdate}} || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;via&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt;. Use when quote contains contents from multiple pages.
|-
| {{tooltip|{{codett|quote}}|or alias quotation}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;script-quote&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;trans-quote&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;mode&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | &lt;code&gt;cs1&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;cs2&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;ref&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;postscript&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align: center&quot; | If a field name is listed in the '''Prerequisites''' column, it is a prerequisite for the field to the left.
|}

== Examples ==
{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}}
&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill, Ontario |isbn=978-1-55407-206-4 |pages=340–341}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}}
}}

Above is an example of using {{para|entry-url}} to link to the cited entry in the encyclopedia while also using {{para|url}} to link to the encyclopedia as a whole.

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}}
&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;
{{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner &amp; American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99-103}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner &amp; American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99–103}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}}
}}
:
:This text uses uncommon-term_1{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-1}} and uncommon-term-2{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-2}} that require references in a dictionary and we don't want to cite the dictionary twice. 
{{reflist-talk}}

== Parameters ==
=== Syntax ===
{{csdoc|syntax}}
{{csdoc|sep_period}}

=== COinS ===
{{csdoc|coins}}

=== What's new ===
{{csdoc|whats new}}

=== Deprecated ===
{{csdoc|deprecated}}

=== Description ===
==== Authors ====
{{csdoc|author|others=yes}}

==== Date ====
{{csdoc|date}}

==== Editors ====
{{csdoc|editor}}

==== Title ====
{{csdoc|title|title_title=encyclopedia|link=wikilink_only}}
{{csdoc|title||title_format=quotes}}
:Aliases: '''title''', '''article'''
{{csdoc|type}}
{{csdoc|chapter}}
{{csdoc|language}}

==== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;url&quot;&gt;&lt;/span&gt;URL ====
{{csdoc|url}}

==== Chapter URL ====
{{csdoc|chapterurl}}

==== Encyclopedia ====
* '''encyclopedia''': Name of the work containing the source; may be wikilinked if relevant. Displays in ''italics''. If the name of the periodical changed over time use the name at the time of the source's publication. If '''script-encyclopedia''' is defined, use '''encyclopedia''' to hold a [[WP:ROMAN|Romanization]] (if available) of the title in '''script-encyclopedia'''. Alias: '''dictionary'''. Use [[Latin script]]. For languages written in non-Latin based scripts (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Indic, Japanese, Korean, etc.) use a standard [[WP:ROMAN|Romanization]] in this field. 
** '''script-encyclopedia''': Work title in its original, non-Latin script; not italicized, follows italicized Romanization defined in '''encyclopedia''' (if present).  Must be prefixed with one of the [[Help:Citation_Style_1#{{pipe}}script-&amp;lt;param&gt;{{=}} language codes|supported language codes]] to help browsers properly display the script. Leave empty for Latin-based scripts (Czech, French, Turkish, Vietnamese, etc.). Alias: '''script-dictionary'''.
** '''trans-encyclopedia''': English translation of the work title if the source cited is in a foreign language. Displays in square brackets after '''encyclopedia''' or '''script-encyclopedia'''. 
**:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;... |encyclopedia=Zhōngguó piàofáng |script-encyclopedia=zh:中国票房 |trans-encyclopedia=China Box Office ...&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
** '''department''': Title of a regular department, [[column (periodical)|column]], or section within the periodical or journal. Examples include &quot;Communication&quot;, &quot;Editorial&quot;, &quot;Letter to the Editor&quot;, and &quot;Review&quot;. Displays after '''title''' and is in plain text.

==== Edition, series, volume ====
{{csdoc|edition}}
{{csdoc|series}}
{{csdoc|volume}}

==== Publisher ====
{{csdoc|publisher}}

==== In-source locations ====
{{csdoc|pages}}

==== Identifiers ====
{{distinguish|#Anchor}}
{{csdoc|id1}}
{{csdoc|id2}}

==== Subscription or registration required ====
{{csdoc|registration}}

==== Quote ====
{{csdoc|quote}}

==== Anchor ====
{{distinguish|#Identifiers}}
{{csdoc|ref}}

==== Display options ====
{{csdoc|display}}

== TemplateData ==
{{Warning |image=Stop hand nuvola.svg |This section contains configuration data used by editing tools and automated bots. Changes to this data can result in widespread and unintended effects. For more information see [[Help:Citation Style 1#TemplateData]]}}
{{TemplateData header}}
{{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;This template formats a citation to an article or chapter in an edited collection such as an encyclopedia or dictionary, but more generally to any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the article or entry in the encyclopedia; displays in quotes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;entry&quot;
			]
		},
		&quot;encyclopedia&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Encyclopedia&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of the source; may be wikilinked; displays in italics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;encyclopaedia&quot;,
				&quot;dictionary&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; displays after title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;institution&quot;
			]
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;place&quot;
			]
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ID&quot;
			]
		},
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the publication can be found&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			]
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date of the source; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith', 'Revised by John Smith' or 'Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original year of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;orig-year&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor&quot;,
				&quot;editor-surname&quot;,
				&quot;editor-last1&quot;,
				&quot;editor-surname1&quot;,
				&quot;editor1&quot;,
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor1-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given&quot;,
				&quot;editor-first1&quot;,
				&quot;editor-given1&quot;,
				&quot;editor1-first&quot;,
				&quot;editor1-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed with ' ed.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the source is part of a series, such as a book series where the issue numbering has restarted; alias of 'version'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;version&quot;
			]
		},
		&quot;volume&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Volume&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For one publication published in several volumes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;p&quot;
			]
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages cited&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;pp&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;5–11&quot;
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use the full language name; do not use icons or templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;lang&quot;
			]
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;DOI&quot;
			]
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISBN&quot;
			]
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISSN&quot;
			]
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;JFM&quot;
			]
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;JSTOR&quot;
			]
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;LCCN&quot;
			]
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;MR&quot;
			]
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OCLC&quot;
			]
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OL&quot;
			]
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OSTI&quot;
			]
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;PMC&quot;
			]
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;PMID&quot;
			]
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;RFC&quot;
			]
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;SSRN&quot;
			]
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ZBL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ZBL&quot;
			]
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;quotation&quot;
			]
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv template&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;number of authors to display before 'et al.' is used; default is to do so after 8 of 9 are listed; alias of 'displayauthors'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;8&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;display-subjects&quot;
			]
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;,
				&quot;surname2&quot;,
				&quot;author-last2&quot;,
				&quot;author2-last&quot;,
				&quot;subject2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given2&quot;,
				&quot;author-first2&quot;,
				&quot;author2-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;,
				&quot;surname3&quot;,
				&quot;author-last3&quot;,
				&quot;author3-last&quot;,
				&quot;subject3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given3&quot;,
				&quot;author-first3&quot;,
				&quot;author3-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;,
				&quot;surname4&quot;,
				&quot;author-last4&quot;,
				&quot;author4-last&quot;,
				&quot;subject4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given4&quot;,
				&quot;author-first4&quot;,
				&quot;author4-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;,
				&quot;surname5&quot;,
				&quot;author-last5&quot;,
				&quot;author5-last&quot;,
				&quot;subject5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given5&quot;,
				&quot;author-first5&quot;,
				&quot;author5-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;,
				&quot;surname6&quot;,
				&quot;author-last6&quot;,
				&quot;author6-last&quot;,
				&quot;subject6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given6&quot;,
				&quot;author-first6&quot;,
				&quot;author6-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;,
				&quot;surname7&quot;,
				&quot;author-last7&quot;,
				&quot;author7-last&quot;,
				&quot;subject7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given7&quot;,
				&quot;author-first7&quot;,
				&quot;author7-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;,
				&quot;surname8&quot;,
				&quot;author-last8&quot;,
				&quot;author8-last&quot;,
				&quot;subject8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given8&quot;,
				&quot;author-first8&quot;,
				&quot;author8-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;,
				&quot;surname9&quot;,
				&quot;author-last9&quot;,
				&quot;author9-last&quot;,
				&quot;subject9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given9&quot;,
				&quot;author-first9&quot;,
				&quot;author9-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;proveit&quot;: {
			&quot;main&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;textarea&quot;: [
				&quot;quote&quot;
			]
		},
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;edition&quot;: &quot;edition&quot;,
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;bookTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;encyclopediaTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;dictionaryTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;place&quot;: &quot;location&quot;,
			&quot;ISSN&quot;: [
				&quot;issn&quot;
			],
			&quot;ISBN&quot;: [
				&quot;isbn&quot;
			],
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;volume&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: &quot;editor-last&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;year&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;encyclopedia&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;volume&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;

== See also ==
* [[:Category:Encyclopedia source templates]] contains many wrappers for specific encyclopedias, such as {{tlx|EB1911}} for the 1911 ''Encyclopædia Britannica''

{{Citation Style 1}}
{{Wikipedia referencing}}
{{UF-COinS}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Citation Style 1 templates|E]]
[[Category:Encyclopedia source templates| ]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>0mlllyy9yjse7vzxvju7etolga8zs3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801315</id>
      <parentid>801314</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia/doc]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65026" sha1="0mlllyy9yjse7vzxvju7etolga8zs3u" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --&gt;
{{High-use}}
{{cascade-protected template}}
{{Template redirects|Cite dictionary}}
{{csdoc|lua}}
{{csdoc|cs1}}
{{csdoc|lead|articles or chapters in edited collections such as encyclopedias and dictionaries, but more generally any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors}} However, it is not intended for journals or magazines, which are issued periodically and have volume and (usually) issue numbers, and should be cited with {{tl|Cite journal}} or {{tl|Cite magazine}}; nor is it intended for conference proceedings, which should be cited with {{tl|Cite conference}}.

Some citations to tertiary sources such as encyclopedias are problematic; see [[Wikipedia:Identifying and using tertiary sources]].

== Usage ==
{{csdoc|usage}}
{{csdoc|usage common}}
;To cite an encyclopedia article with a credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article with no credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=&lt;!-- not stated --&gt; |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an online encyclopedia article that has been archived
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article written in a foreign language
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |trans-title= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |title= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date= |via= |quote=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{{csdoc|usage full}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1= |first1= |author-link1= |last2= |first2= |author-link2= |display-authors= |author-mask1= |author-mask2= |collaboration= |df= |date= |year= |orig-date= |orig-year= |chapter= |script-chapter= |chapter-url= |chapter-url-access= |trans-chapter= |chapter-format= |location= |editor-last1= |editor-first1= |editor-link1= |editor-last2= |editor-first2= |editor-link2= |display-editors= |editor-mask1= |editor-mask2= |title= |script-title= |title-link= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |script-encyclopedia= |trans-encyclopedia= |department= |type= |series= |language= |volume= |interviewer-last1= |interviewer-first1= |interviewer-link1= |interviewer-last2= |interviewer-first2= |interviewer-link2= |display-interviewers= |interviewer-mask1= |interviewer-mask2= |translator-last1= |translator-first1= |translator-link1= |translator-last2= |translator-first2= |translator-link2= |display-translators= |translator-mask1= |translator-mask2= |others= |name-list-style= |edition= |publication-place= |publisher= |publication-date= |minutes= |time-caption= |time= |page= |pages= |at= |no-pp= |arxiv= |asin= |asin-tld= |bibcode= |bibcode-access= |biorxiv= |citeseerx= |doi= |doi-access= |doi-broken-date= |eissn= |hdl= |hdl-access= |isbn= |ismn= |issn= |jfm= |jstor= |jstor-access= |lccn= |medrxiv= |mr= |oclc= |ol= |ol-access= |osti= |osti-access= |pmc= |pmc-embargo-date= |pmid= |rfc= |sbn= |ssrn= |s2cid= |s2cid-access= |zbl= |id= |url-status= |archive-url= |archive-format= |archive-date= |access-date= |via= |quote-page= |quote-pages= |quote= |script-quote= |trans-quote= |mode= |ref= |postscript=}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{{csdoc|usage vertical common}}
&lt;!-- Please synchronize this list with the corresponding one at the overview page [[Wikipedia:Citation templates#Examples]] --&gt;
;To cite an encyclopedia article with a credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article with no credited author
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|author       = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an online encyclopedia article that has been archived
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|encyclopedia = 
|location     = 
|publisher    = 
|url-status   = 
|archive-url  = 
|archive-date = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite an encyclopedia article written in a foreign language
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last         = 
|first        = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|trans-title  = 
|encyclopedia = 
|language     = 
|location     = 
|publisher    = 
|access-date  = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last1        = 
|first1       = 
|last2        = 
|first2       = 
|date         = 
|title        = 
|url          = 
|url-access   = 
|trans-title  = 
|format       = 
|encyclopedia = 
|language     = 
|location     = 
|publisher    = 
|url-status   = 
|archive-url  = 
|archive-date = 
|access-date  = 
|via          = 
|quote        = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{end}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Full parameter set in vertical format
! width=&quot;7.8%&quot; | Parameters !! width=&quot;9.25%&quot; | Prerequisites !! colspan=&quot;2&quot; | Brief instructions / notes !! width=&quot;12.5%&quot; | Vertical list
|-
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Author's last name or single name author. Don't link.
| rowspan=&quot;127&quot; style=&quot;vertical-align:top;&quot; | &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; copy=&quot;1&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
|last1                = 
|first1               = 
|author-link1         = 
|last2                = 
|first2               = 
|author-link2         = 
|display-authors      = 
|author-mask1         = 
|author-mask2         = 
|collaboration        = 
|df                   = 
|date                 = 
|year                 = 
|orig-date            = 
|orig-year            = 
|location             = 
|editor-last1         = 
|editor-first1        = 
|editor-link1         = 
|editor-last2         = 
|editor-first2        = 
|editor-link2         = 
|display-editors      = 
|editor-mask1         = 
|editor-mask2         = 
|chapter              = 
|script-chapter       = 
|chapter-url          = 
|chapter-url-access   = 
|trans-chapter        = 
|chapter-format       = 
|title                = 
|script-title         = 
|title-link           = 
|url                  = 
|url-access           = 
|trans-title          = 
|format               = 
|encyclopedia         = 
|script-encyclopedia  = 
|trans-encyclopedia   = 
|department           = 
|type                 = 
|series               = 
|language             = 
|volume               = 
|interviewer-last1    = 
|interviewer-first1   = 
|interviewer-link1    = 
|interviewer-last2    = 
|interviewer-first2   = 
|interviewer-link2    = 
|display-interviewers = 
|interviewer-mask1    = 
|interviewer-mask2    = 
|translator-last1     = 
|translator-first1    = 
|translator-link1     = 
|translator-last2     = 
|translator-first2    = 
|translator-link2     = 
|display-translators  = 
|translator-mask1     = 
|translator-mask2     = 
|others               = 
|name-list-style      = 
|edition              = 
|publication-place    = 
|publisher            = 
|publication-date     = 
|minutes              = 
|time-caption         = 
|time                 = 
|page                 = 
|pages                = 
|at                   = 
|no-pp                = 
|arxiv                = 
|asin                 = 
|asin-tld             = 
|bibcode              = 
|bibcode-access       = 
|biorxiv              = 
|citeseerx            = 
|doi                  = 
|doi-access           = 
|doi-broken-date      = 
|eissn                = 
|hdl                  = 
|hdl-access           = 
|isbn                 = 
|ismn                 = 
|issn                 = 
|jfm                  = 
|jstor                = 
|jstor-access         = 
|lccn                 = 
|medrxiv              = 
|mr                   = 
|oclc                 = 
|ol                   = 
|ol-access            = 
|osti                 = 
|osti-access          = 
|pmc                  = 
|pmc-embargo-date     = 
|pmid                 = 
|rfc                  = 
|sbn                  = 
|ssrn                 = 
|s2cid                = 
|s2cid-access         = 
|zbl                  = 
|id                   = 
|url-status           = 
|archive-url          = 
|archive-format       = 
|archive-date         = 
|access-date          = 
|via                  = 
|quote-page           = 
|quote-pages          = 
|quote                = 
|script-quote         = 
|trans-quote          = 
|mode                 = 
|ref                  = 
|postscript           = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
|-
| {{tooltip|{{codett|first1}}|or any of its aliases, including: first; given1; given; author-first1; author1-first; author-first; author-given1; author1-given; author-given; subject-first1; subject1-first; subject-first; subject-given1; subject1-given; subject-given; host1; and host}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Author's first name. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|author-link1}}|or any of its aliases, including: author1-link; author-link; authorlink1; author1link; authorlink; subject-link1; subject1-link; and subject-link}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Title of Wikipedia article about the first author. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|first2}}|or any of its aliases, including: given2; author-first2; author2-first; author-given2; author2-given; subject-first2; subject2-first; subject-given2; subject2-given; and host2}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|author-link2}}|or any of its aliases, including: author2-link; authorlink2; author2link; subject-link2; and subject2-link}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd author. Don't link. Similar: &lt;code&gt;author-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|display-authors}}|or alias display-subjects}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | Number (number of authors displayed) or &lt;code&gt;etal&lt;/code&gt; (more authors)
|-
| {{tooltip|{{codett|author-mask1}}|or any of its aliases, including: author1-mask; author-mask; subject-mask1; subject1-mask; and subject-mask}}
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|author-mask2}}|or any of its aliases, including: author2-mask; subject-mask2; and subject2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
|-
| &lt;code&gt;collaboration&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}}
| colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;df&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;orig-date&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;orig-year&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;year&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} || || This should be the title of the chapter cited. Do not wikilink {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} if {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} is provided.
| width=&quot;32.5%&quot; rowspan=&quot;6&quot; | Note that if defined, these parameters become the third ones of this template in place of &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters, while &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters, whether or not {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is also defined as well, &lt;code&gt;encyclopedia&lt;/code&gt;- and &lt;code&gt;department&lt;/code&gt;-related parameters also swap places with each other, and &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; won't display.
|-
| {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} || ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-url-access}}|or any of its aliases, including: article-url-access; contribution-url-access; entry-url-access; and section-url-access}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|trans-chapter}}|or any of its aliases, including: trans-article; trans-contribution; trans-entry; and trans-section}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|chapter-format}}|or any of its aliases, including: article-format; contribution-format; entry-format; and section-format}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} ||
|-
| {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}} || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || can be used for written-at location when &lt;code&gt;publication-place&lt;/code&gt; is used for publication place
| rowspan=&quot;10&quot; | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| 
| Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-first1}}|or any of its aliases, including: editor1-first; editor-first; editor-given1; editor1-given; and editor-given}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-link1}}|or any of its aliases, including: editor1-link; and editor-link}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for editor. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-first2}}|or any of its aliases, including: editor2-first; editor-given2; and editor2-given}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-link2}}|or alias editor2-link}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
| Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd editor. Don't link. Similar: &lt;code&gt;editor-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-editors&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for editors
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-mask1}}|or any of its aliases, including: editor1-mask; and editor-mask}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}}
| rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|editor-mask2}}|or alias editor2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}}
|-
| &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; || || This parameter is required.
| rowspan=&quot;7&quot; | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is defined, these parameters parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters, and get shown in ''italics'' instead of &quot;quotation marks&quot;, both unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well.
|-
| &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || ||
|-
| &lt;code&gt;title-link&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || Name of a Wikipedia article about the work. Do not use if &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; is provided
|-
| &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; || Do not use if &lt;code&gt;title-link&lt;/code&gt; is provided
|-
| &lt;code&gt;url-access&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;trans-title&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;script-title&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;format&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; ||
|-
| {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} || ||
| rowspan=&quot;4&quot; | Note that if defined, &lt;code&gt;title&lt;/code&gt;-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and &lt;code&gt;editor&lt;/code&gt;-related parameters unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well, and that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with each other, and &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; won't display.
|-
| &lt;code&gt;script-encyclopedia&lt;/code&gt; || ||
|-
| &lt;code&gt;trans-encyclopedia&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} or &lt;code&gt;script-encyclopedia&lt;/code&gt; ||
|-
| &lt;code&gt;department&lt;/code&gt; || ||
|-
| {{tooltip|{{codett|type}}|or alias medium}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;series&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|language}}|or alias lang}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;volume&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-first1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-first; interviewer-first; interviewer-given1; interviewer1-given; and interviewer-given}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-link1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-link; and interviewer-link}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for interviewer. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-first2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-first; interviewer-given2; and interviewer2-given}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-link2}}|or alias interviewer2-link}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: &lt;code&gt;interviewer-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-interviewers&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for interviewers
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-mask1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-mask; and interviewer-mask}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|interviewer-mask2}}|or alias interviewer2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}}
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| 
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-first1}}|or any of its aliases, including: translator1-first; translator-first; translator-given1; translator1-given; and translator-given}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-link1}}|or any of its aliases, including: translator1-link; and translator-link}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for translator. Don't link.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;last1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-last3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-first2}}|or any of its aliases, including: translator2-first; translator-given2; and translator2-given}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;first1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-first3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-link2}}|or alias translator2-link}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;author-link1&lt;/code&gt;, but for 2nd translator. Don't link. Similar: &lt;code&gt;translator-link3&lt;/code&gt;, etc.
|-
| &lt;code&gt;display-translators&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; | Like &lt;code&gt;display-authors&lt;/code&gt;, but for translators
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-mask1}}|or any of its aliases, including: translator1-mask; and translator-mask}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}}
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works
|-
| {{tooltip|{{codett|translator-mask2}}|or alias translator2-mask}}
| {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}}
|-
| &lt;code&gt;others&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;name-list-style&lt;/code&gt;
| {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}}
| colspan=&quot;2&quot; | Set to &lt;code&gt;amp&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;ampersand&lt;/code&gt; to separate the last author with {{nowrap|&quot;&lt;code&gt; &amp; &lt;/code&gt;&quot;}}; set to &lt;code&gt;and&lt;/code&gt; to separate with {{nowrap|&quot;&lt;code&gt; and &lt;/code&gt;&quot;}}
|-
| &lt;code&gt;edition&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;publication-place&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;publication-date&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;minutes&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;time-caption&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;time&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;time&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;
|-
| {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;. Use when content on multiple pages supports the article text.
|-
| &lt;code&gt;at&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;pages&lt;/code&gt;, or &lt;code&gt;at&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;no-pp&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} or {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || colspan=&quot;2&quot; | set to &quot;yes&quot; to suppress the &quot;p.&quot; or &quot;pp.&quot; before page numbers
|-
| {{tooltip|{{codett|arxiv}}|or alias eprint}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;asin-tld&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;bibcode&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;biorxiv&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;citeseerx&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;doi-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;doi-broken-date&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|eissn}}|or alias EISSN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;hdl-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|isbn}}|or alias ISBN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ismn}}|or alias ISMN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|issn}}|or alias ISSN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|jfm}}|or alias JFM}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;jstor-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|lccn}}|or alias LCCN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;medrxiv&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|mr}}|or alias MR}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|oclc}}|or alias OCLC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;ol-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;osti-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;pmc-embargo-date&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|pmid}}|or alias PMID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|rfc}}|or alias RFC}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|sbn}}|or alias SBN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|ssrn}}|or alias SSRN}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;s2cid-access&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|zbl}}|or alias ZBL}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|id}}|or alias ID}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;url-status&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archiveurl}}, &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;archive-format&lt;/code&gt; || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archivedate}} || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| {{tooltip|{{codett|access-date}}|or alias accessdate}} || &lt;code&gt;url&lt;/code&gt; || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;via&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | choose one: &lt;code&gt;quote-page&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;quote-pages&lt;/code&gt;. Use when quote contains contents from multiple pages.
|-
| {{tooltip|{{codett|quote}}|or alias quotation}} || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;script-quote&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;trans-quote&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;mode&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | &lt;code&gt;cs1&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;cs2&lt;/code&gt;
|-
| &lt;code&gt;ref&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| &lt;code&gt;postscript&lt;/code&gt; || || colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align: center&quot; | If a field name is listed in the '''Prerequisites''' column, it is a prerequisite for the field to the left.
|}

== Examples ==
{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}}
&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill, Ontario |isbn=978-1-55407-206-4 |pages=340–341}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}}
}}

Above is an example of using {{para|entry-url}} to link to the cited entry in the encyclopedia while also using {{para|url}} to link to the encyclopedia as a whole.

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}}
&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;
{{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner &amp; American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99-103}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner &amp; American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99–103}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}}
}}

{{markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}}
}}
:
:This text uses uncommon-term_1{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-1}} and uncommon-term-2{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-2}} that require references in a dictionary and we don't want to cite the dictionary twice. 
{{reflist-talk}}

== Parameters ==
=== Syntax ===
{{csdoc|syntax}}
{{csdoc|sep_period}}

=== COinS ===
{{csdoc|coins}}

=== What's new ===
{{csdoc|whats new}}

=== Deprecated ===
{{csdoc|deprecated}}

=== Description ===
==== Authors ====
{{csdoc|author|others=yes}}

==== Date ====
{{csdoc|date}}

==== Editors ====
{{csdoc|editor}}

==== Title ====
{{csdoc|title|title_title=encyclopedia|link=wikilink_only}}
{{csdoc|title||title_format=quotes}}
:Aliases: '''title''', '''article'''
{{csdoc|type}}
{{csdoc|chapter}}
{{csdoc|language}}

==== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;url&quot;&gt;&lt;/span&gt;URL ====
{{csdoc|url}}

==== Chapter URL ====
{{csdoc|chapterurl}}

==== Encyclopedia ====
* '''encyclopedia''': Name of the work containing the source; may be wikilinked if relevant. Displays in ''italics''. If the name of the periodical changed over time use the name at the time of the source's publication. If '''script-encyclopedia''' is defined, use '''encyclopedia''' to hold a [[WP:ROMAN|Romanization]] (if available) of the title in '''script-encyclopedia'''. Alias: '''dictionary'''. Use [[Latin script]]. For languages written in non-Latin based scripts (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Indic, Japanese, Korean, etc.) use a standard [[WP:ROMAN|Romanization]] in this field. 
** '''script-encyclopedia''': Work title in its original, non-Latin script; not italicized, follows italicized Romanization defined in '''encyclopedia''' (if present).  Must be prefixed with one of the [[Help:Citation_Style_1#{{pipe}}script-&amp;lt;param&gt;{{=}} language codes|supported language codes]] to help browsers properly display the script. Leave empty for Latin-based scripts (Czech, French, Turkish, Vietnamese, etc.). Alias: '''script-dictionary'''.
** '''trans-encyclopedia''': English translation of the work title if the source cited is in a foreign language. Displays in square brackets after '''encyclopedia''' or '''script-encyclopedia'''. 
**:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;... |encyclopedia=Zhōngguó piàofáng |script-encyclopedia=zh:中国票房 |trans-encyclopedia=China Box Office ...&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
** '''department''': Title of a regular department, [[column (periodical)|column]], or section within the periodical or journal. Examples include &quot;Communication&quot;, &quot;Editorial&quot;, &quot;Letter to the Editor&quot;, and &quot;Review&quot;. Displays after '''title''' and is in plain text.

==== Edition, series, volume ====
{{csdoc|edition}}
{{csdoc|series}}
{{csdoc|volume}}

==== Publisher ====
{{csdoc|publisher}}

==== In-source locations ====
{{csdoc|pages}}

==== Identifiers ====
{{distinguish|#Anchor}}
{{csdoc|id1}}
{{csdoc|id2}}

==== Subscription or registration required ====
{{csdoc|registration}}

==== Quote ====
{{csdoc|quote}}

==== Anchor ====
{{distinguish|#Identifiers}}
{{csdoc|ref}}

==== Display options ====
{{csdoc|display}}

== TemplateData ==
{{Warning |image=Stop hand nuvola.svg |This section contains configuration data used by editing tools and automated bots. Changes to this data can result in widespread and unintended effects. For more information see [[Help:Citation Style 1#TemplateData]]}}
{{TemplateData header}}
{{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;This template formats a citation to an article or chapter in an edited collection such as an encyclopedia or dictionary, but more generally to any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the article or entry in the encyclopedia; displays in quotes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;entry&quot;
			]
		},
		&quot;encyclopedia&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Encyclopedia&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of the source; may be wikilinked; displays in italics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;encyclopaedia&quot;,
				&quot;dictionary&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; displays after title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;institution&quot;
			]
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;place&quot;
			]
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ID&quot;
			]
		},
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the publication can be found&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			]
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date of the source; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith', 'Revised by John Smith' or 'Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original year of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;orig-year&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor&quot;,
				&quot;editor-surname&quot;,
				&quot;editor-last1&quot;,
				&quot;editor-surname1&quot;,
				&quot;editor1&quot;,
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor1-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given&quot;,
				&quot;editor-first1&quot;,
				&quot;editor-given1&quot;,
				&quot;editor1-first&quot;,
				&quot;editor1-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed with ' ed.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the source is part of a series, such as a book series where the issue numbering has restarted; alias of 'version'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;version&quot;
			]
		},
		&quot;volume&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Volume&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For one publication published in several volumes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;p&quot;
			]
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages cited&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;pp&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;5–11&quot;
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use the full language name; do not use icons or templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;lang&quot;
			]
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;DOI&quot;
			]
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISBN&quot;
			]
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISSN&quot;
			]
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;JFM&quot;
			]
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;JSTOR&quot;
			]
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;LCCN&quot;
			]
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;MR&quot;
			]
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OCLC&quot;
			]
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OL&quot;
			]
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OSTI&quot;
			]
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;PMC&quot;
			]
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;PMID&quot;
			]
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;RFC&quot;
			]
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;SSRN&quot;
			]
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ZBL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ZBL&quot;
			]
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;quotation&quot;
			]
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv template&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;number of authors to display before 'et al.' is used; default is to do so after 8 of 9 are listed; alias of 'displayauthors'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;8&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;display-subjects&quot;
			]
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;,
				&quot;surname2&quot;,
				&quot;author-last2&quot;,
				&quot;author2-last&quot;,
				&quot;subject2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given2&quot;,
				&quot;author-first2&quot;,
				&quot;author2-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;,
				&quot;surname3&quot;,
				&quot;author-last3&quot;,
				&quot;author3-last&quot;,
				&quot;subject3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given3&quot;,
				&quot;author-first3&quot;,
				&quot;author3-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;,
				&quot;surname4&quot;,
				&quot;author-last4&quot;,
				&quot;author4-last&quot;,
				&quot;subject4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given4&quot;,
				&quot;author-first4&quot;,
				&quot;author4-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;,
				&quot;surname5&quot;,
				&quot;author-last5&quot;,
				&quot;author5-last&quot;,
				&quot;subject5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given5&quot;,
				&quot;author-first5&quot;,
				&quot;author5-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;,
				&quot;surname6&quot;,
				&quot;author-last6&quot;,
				&quot;author6-last&quot;,
				&quot;subject6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given6&quot;,
				&quot;author-first6&quot;,
				&quot;author6-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;,
				&quot;surname7&quot;,
				&quot;author-last7&quot;,
				&quot;author7-last&quot;,
				&quot;subject7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given7&quot;,
				&quot;author-first7&quot;,
				&quot;author7-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;,
				&quot;surname8&quot;,
				&quot;author-last8&quot;,
				&quot;author8-last&quot;,
				&quot;subject8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given8&quot;,
				&quot;author-first8&quot;,
				&quot;author8-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;,
				&quot;surname9&quot;,
				&quot;author-last9&quot;,
				&quot;author9-last&quot;,
				&quot;subject9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given9&quot;,
				&quot;author-first9&quot;,
				&quot;author9-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;proveit&quot;: {
			&quot;main&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;textarea&quot;: [
				&quot;quote&quot;
			]
		},
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;edition&quot;: &quot;edition&quot;,
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;bookTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;encyclopediaTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;dictionaryTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;encyclopedia&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;place&quot;: &quot;location&quot;,
			&quot;ISSN&quot;: [
				&quot;issn&quot;
			],
			&quot;ISBN&quot;: [
				&quot;isbn&quot;
			],
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;volume&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: &quot;editor-last&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;year&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;encyclopedia&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;volume&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;

== See also ==
* [[:Category:Encyclopedia source templates]] contains many wrappers for specific encyclopedias, such as {{tlx|EB1911}} for the 1911 ''Encyclopædia Britannica''

{{Citation Style 1}}
{{Wikipedia referencing}}
{{UF-COinS}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Citation Style 1 templates|E]]
[[Category:Encyclopedia source templates| ]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>0mlllyy9yjse7vzxvju7etolga8zs3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/Supported designations/Global</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106829</id>
    <revision>
      <id>801258</id>
      <parentid>562303</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* Global designations */</comment>
      <origin>801258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="470f0nccni42218bfedkftgjj4r45tf" xml:space="preserve">====Global designations====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|WHS|G|1273|World Heritage Site; WHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|MOW|G|570|Memory of the World; MOW}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ICH|G|716|Intangible Cultural Heritage; ICH}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|MBR|G|797|Man &amp; Biosphere Reserve; MBR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|UCCN|G|408|UNESCO Creative Cities Network; UCCN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|UGG|G|241|UNESCO Global Geoparks; UGG}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN Ia|G||IUCN Category Ia; IUCN Ia; Category Ia; Nature Reserve}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN Ib|G||IUCN Category Ib; IUCN Ib; Category Ib; Wilderness Area}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN II|G||IUCN Category II; IUCN II; Category II; National Park}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN III|G||IUCN Category III; IUCN III; Category III; Natural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN IV|G||IUCN Category IV; IUCN IV; Category IV; Habitat Management; Species Management}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN V|G||IUCN Category V; IUCN V; Category V; Protected Landscape; Protected Seascape}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IUCN VI|G||IUCN Category VI; IUCN VI; Category VI; Managed Resource Protected Area}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|RAMSAR|G||Ramsar; Ramsar Wetland; Ramsar Wetland of International Importance}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HCEL|G|263|Civil Engineering Landmark; Historic Civil Engineering Landmark; HCEL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HMEL|G|259|Mechanical Engineering Landmark; Historic Mechanical Engineering Landmark; HMEL}}
&lt;!--{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}||||}}--&gt;
|}</text>
      <sha1>470f0nccni42218bfedkftgjj4r45tf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/Supported designations/National</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106830</id>
    <revision>
      <id>801236</id>
      <parentid>761858</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* National/regional designations */</comment>
      <origin>801236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="0m70fo9nwluzf6a0alay4bczlokvcz9" xml:space="preserve">==== National/regional designations ====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Albania|[[Albania]]|201|Cultural Monument of Albania; Albanian Cultural Monument; Albania; Monument Kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Argentina|[[Argentina]]|~400|National Historic Monument of Argentina; Argentina Historic Monument; Argentina; NHMA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australia|[[Australia]]|????|Australian national heritage list; Australia; ANHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Commonwealth Heritage List|[[Australia]]|????|Commonwealth heritage list; Australian Commonwealth heritage list; Commonwealth; CWLTHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Register of the National Estate|[[Australia]]|????|Register national estate; register of the national estate; Australian register of the national estate; RNE}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Old Dhaka Heritage Sites|[[Bangladesh]]|????|Old Dhaka Heritage Sites; Old Dhaka}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brazil|[[Brazil]]|1,047|National Historic Heritage of Brazil; Brazilian Historic Heritage; IPHAN; Brazil; NHHB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSC|[[Canada]]|958|National Historic Site of Canada; Canadian National Historic Site; Canada; National Historic Site; NHSC; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HRSC|[[Canada]]|163|Heritage Railway Station of Canada; Canadian Heritage Railway Station; HRSC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Natural|[[Croatia]]|461|Protected Natural Value of Croatia; Croatian Protected Natural Value; Protected area of Croatia; Croatian Protected area; Croatia Natural; Spomenik prirode}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Cultural|[[Croatia]]||Cultural Good of Croatia; Croatian Cultural Good; Croatia Cultural; Spomenik kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Cultural Monument of the Czech Republic|[[Czech Republic]]|384|National Cultural Monument of the Czech Republic; Czech National Cultural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|French|[[France]]|&gt;43,000|Monument historique; France; French}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Cultural Heritage Monument of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Cultural Heritage Monument of Georgia; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia; ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Irish|[[Ireland]]|~1,000|Irish National Monument; National Monument of Ireland; Ireland Monument in State Care; Irish Monument in State Care; Ireland; Irish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Japan|[[Japan]]|1079|National Treasure of Japan; Japanese National Treasure; Japan}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Dutch|[[Netherlands]]|55,000+|Rijksmonument; Dutch National Monument; Netherlands National Monument; National Monument of the Netherlands; Netherlands; Dutch}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category I|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category I; New Zealand Category I; NZ Category I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category II|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category II; New Zealand Category II; NZ Category II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines Cultural Treasures|[[Philippines]]|50&gt;|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES; PHILIPPINES TREASURES; PNCT}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines National Historical Landmarks|[[Philippines]]|50&gt;|Philippines National Historic Landmarks; PNHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Portugal|[[Portugal]]|791|National Monument of Portugal; Portuguese National Monument; Monumento Nacional do Portugal; Portugal; IPPAR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Romania|[[Romania]]|29,540|National Register of Historic Monuments in Romania; Monument istoric; Romania; Romanian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Serbia|[[Serbia]]|2,391|Cultural Heritage of Serbia; Serbia; Serbian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Sierra Leone|[[Sierra Leone]]||[[List of National Monuments of Sierra Leone]]}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Singapore|[[Singapore]]|???|National Monument of Singapore; Singapore National Monument; Singapore}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Historic Sites of South Korea|[[South Korea]]|????|Historic Sites of South Korea; Historic Sites of the Republic of Korea; South Korea}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Spanish|[[Spain]]|~13,000|Spanish Property of Cultural Interest; Bien de Interés Cultural; BIC; Spain; Spanish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC|[[European Union]]|???|Special Area of Conservation; SAC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area; SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area Special Area of Conservation; Special Area of Conservation Special Protection Area; SPA SAC; SAC SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Swiss|[[Switzerland]]|???|Swiss Cultural Property of National Significance; Swiss; Switzerland; Swiss Cultural Property}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Taiwan|[[Taiwan]]|106|National Monument of Taiwan; Taiwan National; TWN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Historic Site of Tanzania|[[Tanzania]]|????|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA; NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA; TANZANIAN NATIONAL MONUMENT; TANZANIAN CULTURAL HERITAGE; TANZANIAN HISTORIC LANDMARK; TANZANIA; NHST}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Zambia|[[Zambia]]|&gt;3000|National Monument of Zambia; Zambian National Monument; Zambia}}

|}</text>
      <sha1>0m70fo9nwluzf6a0alay4bczlokvcz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801267</id>
      <parentid>801236</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* National/regional designations */</comment>
      <origin>801267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6620" sha1="dwpt9o6yo7mweelr0wvdwlypcryuhuu" xml:space="preserve">==== National/regional designations ====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Albania|[[Albania]]|201|Cultural Monument of Albania; Albanian Cultural Monument; Albania; Monument Kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Argentina|[[Argentina]]|~400|National Historic Monument of Argentina; Argentina Historic Monument; Argentina; NHMA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australia|[[Australia]]|????|Australian national heritage list; Australia; ANHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Commonwealth Heritage List|[[Australia]]|????|Commonwealth heritage list; Australian Commonwealth heritage list; Commonwealth; CWLTHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Register of the National Estate|[[Australia]]|????|Register national estate; register of the national estate; Australian register of the national estate; RNE}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Old Dhaka Heritage Sites|[[Bangladesh]]|????|Old Dhaka Heritage Sites; Old Dhaka}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brazil|[[Brazil]]|1,047|National Historic Heritage of Brazil; Brazilian Historic Heritage; IPHAN; Brazil; NHHB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSC|[[Canada]]|958|National Historic Site of Canada; Canadian National Historic Site; Canada; National Historic Site; NHSC; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HRSC|[[Canada]]|163|Heritage Railway Station of Canada; Canadian Heritage Railway Station; HRSC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Natural|[[Croatia]]|461|Protected Natural Value of Croatia; Croatian Protected Natural Value; Protected area of Croatia; Croatian Protected area; Croatia Natural; Spomenik prirode}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Cultural|[[Croatia]]||Cultural Good of Croatia; Croatian Cultural Good; Croatia Cultural; Spomenik kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Cultural Monument of the Czech Republic|[[Czech Republic]]|384|National Cultural Monument of the Czech Republic; Czech National Cultural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|French|[[France]]|&gt;43,000|Monument historique; France; French}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Cultural Heritage Monument of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Cultural Heritage Monument of Georgia; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia; ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Irish|[[Ireland]]|~1,000|Irish National Monument; National Monument of Ireland; Ireland Monument in State Care; Irish Monument in State Care; Ireland; Irish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Japan|[[Japan]]|1079|National Treasure of Japan; Japanese National Treasure; Japan}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Dutch|[[Netherlands]]|55,000+|Rijksmonument; Dutch National Monument; Netherlands National Monument; National Monument of the Netherlands; Netherlands; Dutch}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category I|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category I; New Zealand Category I; NZ Category I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category II|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category II; New Zealand Category II; NZ Category II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines Cultural Treasures|[[Philippines]]|50&gt;|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES; PHILIPPINES TREASURES; PNCT}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines National Historical Landmarks|[[Philippines]]|50&gt;|Philippines National Historic Landmarks; PNHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Portugal|[[Portugal]]|791|National Monument of Portugal; Portuguese National Monument; Monumento Nacional do Portugal; Portugal; IPPAR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Romania|[[Romania]]|29,540|National Register of Historic Monuments in Romania; Monument istoric; Romania; Romanian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Serbia|[[Serbia]]|2,391|Cultural Heritage of Serbia; Serbia; Serbian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Sierra Leone|[[Sierra Leone]]||[[List of National Monuments of Sierra Leone]]}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Singapore|[[Singapore]]|???|National Monument of Singapore; Singapore National Monument; Singapore}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Historic Sites of South Korea|[[South Korea]]|????|Historic Sites of South Korea; Historic Sites of the Republic of Korea; South Korea}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Spanish|[[Spain]]|~13,000|Spanish Property of Cultural Interest; Bien de Interés Cultural; BIC; Spain; Spanish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC|[[European Union]]|???|Special Area of Conservation; SAC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area; SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area Special Area of Conservation; Special Area of Conservation Special Protection Area; SPA SAC; SAC SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Swiss|[[Switzerland]]|???|Swiss Cultural Property of National Significance; Swiss; Switzerland; Swiss Cultural Property}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Taiwan|[[Taiwan]]|106|National Monument of Taiwan; Taiwan National; TWN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Historic Site of Tanzania|[[Tanzania]]|????|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA; NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA; TANZANIAN NATIONAL MONUMENT; TANZANIAN CULTURAL HERITAGE; TANZANIAN HISTORIC LANDMARK; TANZANIA; NHST}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Zambia|[[Zambia]]|&gt;3000|National Monument of Zambia; Zambian National Monument; Zambia}}

|}</text>
      <sha1>dwpt9o6yo7mweelr0wvdwlypcryuhuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801268</id>
      <parentid>801267</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* National/regional designations */</comment>
      <origin>801268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="0m70fo9nwluzf6a0alay4bczlokvcz9" xml:space="preserve">==== National/regional designations ====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Albania|[[Albania]]|201|Cultural Monument of Albania; Albanian Cultural Monument; Albania; Monument Kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Argentina|[[Argentina]]|~400|National Historic Monument of Argentina; Argentina Historic Monument; Argentina; NHMA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australia|[[Australia]]|????|Australian national heritage list; Australia; ANHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Commonwealth Heritage List|[[Australia]]|????|Commonwealth heritage list; Australian Commonwealth heritage list; Commonwealth; CWLTHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Register of the National Estate|[[Australia]]|????|Register national estate; register of the national estate; Australian register of the national estate; RNE}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Old Dhaka Heritage Sites|[[Bangladesh]]|????|Old Dhaka Heritage Sites; Old Dhaka}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brazil|[[Brazil]]|1,047|National Historic Heritage of Brazil; Brazilian Historic Heritage; IPHAN; Brazil; NHHB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSC|[[Canada]]|958|National Historic Site of Canada; Canadian National Historic Site; Canada; National Historic Site; NHSC; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HRSC|[[Canada]]|163|Heritage Railway Station of Canada; Canadian Heritage Railway Station; HRSC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Natural|[[Croatia]]|461|Protected Natural Value of Croatia; Croatian Protected Natural Value; Protected area of Croatia; Croatian Protected area; Croatia Natural; Spomenik prirode}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Cultural|[[Croatia]]||Cultural Good of Croatia; Croatian Cultural Good; Croatia Cultural; Spomenik kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Cultural Monument of the Czech Republic|[[Czech Republic]]|384|National Cultural Monument of the Czech Republic; Czech National Cultural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|French|[[France]]|&gt;43,000|Monument historique; France; French}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Cultural Heritage Monument of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Cultural Heritage Monument of Georgia; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia; ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Irish|[[Ireland]]|~1,000|Irish National Monument; National Monument of Ireland; Ireland Monument in State Care; Irish Monument in State Care; Ireland; Irish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Japan|[[Japan]]|1079|National Treasure of Japan; Japanese National Treasure; Japan}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Dutch|[[Netherlands]]|55,000+|Rijksmonument; Dutch National Monument; Netherlands National Monument; National Monument of the Netherlands; Netherlands; Dutch}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category I|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category I; New Zealand Category I; NZ Category I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category II|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category II; New Zealand Category II; NZ Category II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines Cultural Treasures|[[Philippines]]|50&gt;|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES; PHILIPPINES TREASURES; PNCT}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines National Historical Landmarks|[[Philippines]]|50&gt;|Philippines National Historic Landmarks; PNHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Portugal|[[Portugal]]|791|National Monument of Portugal; Portuguese National Monument; Monumento Nacional do Portugal; Portugal; IPPAR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Romania|[[Romania]]|29,540|National Register of Historic Monuments in Romania; Monument istoric; Romania; Romanian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Serbia|[[Serbia]]|2,391|Cultural Heritage of Serbia; Serbia; Serbian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Sierra Leone|[[Sierra Leone]]||[[List of National Monuments of Sierra Leone]]}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Singapore|[[Singapore]]|???|National Monument of Singapore; Singapore National Monument; Singapore}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Historic Sites of South Korea|[[South Korea]]|????|Historic Sites of South Korea; Historic Sites of the Republic of Korea; South Korea}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Spanish|[[Spain]]|~13,000|Spanish Property of Cultural Interest; Bien de Interés Cultural; BIC; Spain; Spanish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC|[[European Union]]|???|Special Area of Conservation; SAC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area; SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area Special Area of Conservation; Special Area of Conservation Special Protection Area; SPA SAC; SAC SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Swiss|[[Switzerland]]|???|Swiss Cultural Property of National Significance; Swiss; Switzerland; Swiss Cultural Property}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Taiwan|[[Taiwan]]|106|National Monument of Taiwan; Taiwan National; TWN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Historic Site of Tanzania|[[Tanzania]]|????|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA; NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA; TANZANIAN NATIONAL MONUMENT; TANZANIAN CULTURAL HERITAGE; TANZANIAN HISTORIC LANDMARK; TANZANIA; NHST}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Zambia|[[Zambia]]|&gt;3000|National Monument of Zambia; Zambian National Monument; Zambia}}

|}</text>
      <sha1>0m70fo9nwluzf6a0alay4bczlokvcz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801269</id>
      <parentid>801268</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* National/regional designations */</comment>
      <origin>801269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7248" sha1="q0au3tv38vmjrpjxp3aql6v4inejgis" xml:space="preserve">==== National/regional designations ====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Albania|[[Albania]]|201|Cultural Monument of Albania; Albanian Cultural Monument; Albania; Monument Kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Argentina|[[Argentina]]|~400|National Historic Monument of Argentina; Argentina Historic Monument; Argentina; NHMA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australia|[[Australia]]|????|Australian national heritage list; Australia; ANHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Commonwealth Heritage List|[[Australia]]|????|Commonwealth heritage list; Australian Commonwealth heritage list; Commonwealth; CWLTHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Register of the National Estate|[[Australia]]|????|Register national estate; register of the national estate; Australian register of the national estate; RNE}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Old Dhaka Heritage Sites|[[Bangladesh]]|????|Old Dhaka Heritage Sites; Old Dhaka}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brazil|[[Brazil]]|1,047|National Historic Heritage of Brazil; Brazilian Historic Heritage; IPHAN; Brazil; NHHB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSC|[[Canada]]|958|National Historic Site of Canada; Canadian National Historic Site; Canada; National Historic Site; NHSC; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HRSC|[[Canada]]|163|Heritage Railway Station of Canada; Canadian Heritage Railway Station; HRSC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Natural|[[Croatia]]|461|Protected Natural Value of Croatia; Croatian Protected Natural Value; Protected area of Croatia; Croatian Protected area; Croatia Natural; Spomenik prirode}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Cultural|[[Croatia]]||Cultural Good of Croatia; Croatian Cultural Good; Croatia Cultural; Spomenik kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Cultural Monument of the Czech Republic|[[Czech Republic]]|384|National Cultural Monument of the Czech Republic; Czech National Cultural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|French|[[France]]|&gt;43,000|Monument historique; France; French}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Cultural Heritage Monument of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Cultural Heritage Monument of Georgia; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia; ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Irish|[[Ireland]]|~1,000|Irish National Monument; National Monument of Ireland; Ireland Monument in State Care; Irish Monument in State Care; Ireland; Irish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Japan|[[Japan]]|1079|National Treasure of Japan; Japanese National Treasure; Japan}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Dutch|[[Netherlands]]|55,000+|Rijksmonument; Dutch National Monument; Netherlands National Monument; National Monument of the Netherlands; Netherlands; Dutch}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category I|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category I; New Zealand Category I; NZ Category I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category II|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category II; New Zealand Category II; NZ Category II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines Cultural Treasures|[[Philippines]]|50&gt;|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES; PHILIPPINES TREASURES; PNCT}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines National Historical Landmarks|[[Philippines]]|50&gt;|Philippines National Historic Landmarks; PNHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Portugal|[[Portugal]]|791|National Monument of Portugal; Portuguese National Monument; Monumento Nacional do Portugal; Portugal; IPPAR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Romania|[[Romania]]|29,540|National Register of Historic Monuments in Romania; Monument istoric; Romania; Romanian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Serbia|[[Serbia]]|2,391|Cultural Heritage of Serbia; Serbia; Serbian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Sierra Leone|[[Sierra Leone]]||[[List of National Monuments of Sierra Leone]]}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Singapore|[[Singapore]]|???|National Monument of Singapore; Singapore National Monument; Singapore}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Historic Sites of South Korea|[[South Korea]]|????|Historic Sites of South Korea; Historic Sites of the Republic of Korea; South Korea}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Spanish|[[Spain]]|~13,000|Spanish Property of Cultural Interest; Bien de Interés Cultural; BIC; Spain; Spanish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC|[[European Union]]|???|Special Area of Conservation; SAC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area; SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area Special Area of Conservation; Special Area of Conservation Special Protection Area; SPA SAC; SAC SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SBSS|[[Sri Lanka]]|16|Solosmasthana Buddhist Sacred Sites; සොළොස්මස්ථාන බෞද්ධ පූජනීය ස්ථාන; SBSS}}

{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Swiss|[[Switzerland]]|???|Swiss Cultural Property of National Significance; Swiss; Switzerland; Swiss Cultural Property}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Taiwan|[[Taiwan]]|106|National Monument of Taiwan; Taiwan National; TWN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Historic Site of Tanzania|[[Tanzania]]|????|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA; NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA; TANZANIAN NATIONAL MONUMENT; TANZANIAN CULTURAL HERITAGE; TANZANIAN HISTORIC LANDMARK; TANZANIA; NHST}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Zambia|[[Zambia]]|&gt;3000|National Monument of Zambia; Zambian National Monument; Zambia}}

|}</text>
      <sha1>q0au3tv38vmjrpjxp3aql6v4inejgis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801271</id>
      <parentid>801269</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* National/regional designations */</comment>
      <origin>801271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="cm3uyz3wp94tmrrzz8sz1gxudspxjhz" xml:space="preserve">==== National/regional designations ====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Albania|[[Albania]]|201|Cultural Monument of Albania; Albanian Cultural Monument; Albania; Monument Kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Argentina|[[Argentina]]|~400|National Historic Monument of Argentina; Argentina Historic Monument; Argentina; NHMA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australia|[[Australia]]|????|Australian national heritage list; Australia; ANHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Commonwealth Heritage List|[[Australia]]|????|Commonwealth heritage list; Australian Commonwealth heritage list; Commonwealth; CWLTHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Register of the National Estate|[[Australia]]|????|Register national estate; register of the national estate; Australian register of the national estate; RNE}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Old Dhaka Heritage Sites|[[Bangladesh]]|????|Old Dhaka Heritage Sites; Old Dhaka}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brazil|[[Brazil]]|1,047|National Historic Heritage of Brazil; Brazilian Historic Heritage; IPHAN; Brazil; NHHB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSC|[[Canada]]|958|National Historic Site of Canada; Canadian National Historic Site; Canada; National Historic Site; NHSC; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HRSC|[[Canada]]|163|Heritage Railway Station of Canada; Canadian Heritage Railway Station; HRSC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Natural|[[Croatia]]|461|Protected Natural Value of Croatia; Croatian Protected Natural Value; Protected area of Croatia; Croatian Protected area; Croatia Natural; Spomenik prirode}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Croatia Cultural|[[Croatia]]||Cultural Good of Croatia; Croatian Cultural Good; Croatia Cultural; Spomenik kulture}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Cultural Monument of the Czech Republic|[[Czech Republic]]|384|National Cultural Monument of the Czech Republic; Czech National Cultural Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|French|[[France]]|&gt;43,000|Monument historique; France; French}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Cultural Heritage Monument of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Cultural Heritage Monument of Georgia; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia|[[Georgia (Country)|Georgia]]|???|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia; ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Irish|[[Ireland]]|~1,000|Irish National Monument; National Monument of Ireland; Ireland Monument in State Care; Irish Monument in State Care; Ireland; Irish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Japan|[[Japan]]|1079|National Treasure of Japan; Japanese National Treasure; Japan}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Dutch|[[Netherlands]]|55,000+|Rijksmonument; Dutch National Monument; Netherlands National Monument; National Monument of the Netherlands; Netherlands; Dutch}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category I|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category I; New Zealand Category I; NZ Category I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NZ Category II|[[New Zealand]]|???|Heritage New Zealand Category II; New Zealand Category II; NZ Category II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines Cultural Treasures|[[Philippines]]|50&gt;|PHILIPPINES CULTURAL TREASURES; PHILIPPINES TREASURES; PNCT}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Philippines National Historical Landmarks|[[Philippines]]|50&gt;|Philippines National Historic Landmarks; PNHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Portugal|[[Portugal]]|791|National Monument of Portugal; Portuguese National Monument; Monumento Nacional do Portugal; Portugal; IPPAR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Romania|[[Romania]]|29,540|National Register of Historic Monuments in Romania; Monument istoric; Romania; Romanian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Serbia|[[Serbia]]|2,391|Cultural Heritage of Serbia; Serbia; Serbian}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Sierra Leone|[[Sierra Leone]]||[[List of National Monuments of Sierra Leone]]}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Singapore|[[Singapore]]|???|National Monument of Singapore; Singapore National Monument; Singapore}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Historic Sites of South Korea|[[South Korea]]|????|Historic Sites of South Korea; Historic Sites of the Republic of Korea; South Korea}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Spanish|[[Spain]]|~13,000|Spanish Property of Cultural Interest; Bien de Interés Cultural; BIC; Spain; Spanish}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC|[[European Union]]|???|Special Area of Conservation; SAC}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area; SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SAC SPA|[[European Union]]|???|Special Protection Area Special Area of Conservation; Special Area of Conservation Special Protection Area; SPA SAC; SAC SPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SBSS|[[Sri Lanka]]|16|Solosmasthana Ancient Buddhist Sacred Sites; සොළොස්මස්ථාන බෞද්ධ පූජනීය ස්ථාන; SBSS}}

{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Swiss|[[Switzerland]]|???|Swiss Cultural Property of National Significance; Swiss; Switzerland; Swiss Cultural Property}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Taiwan|[[Taiwan]]|106|National Monument of Taiwan; Taiwan National; TWN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|National Historic Site of Tanzania|[[Tanzania]]|????|NATIONAL HISTORIC SITE OF TANZANIA; NATIONAL HISTORIC SITES OF TANZANIA; TANZANIAN NATIONAL MONUMENT; TANZANIAN CULTURAL HERITAGE; TANZANIAN HISTORIC LANDMARK; TANZANIA; NHST}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Zambia|[[Zambia]]|&gt;3000|National Monument of Zambia; Zambian National Monument; Zambia}}

|}</text>
      <sha1>cm3uyz3wp94tmrrzz8sz1gxudspxjhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/Supported designations/State</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106831</id>
    <revision>
      <id>801266</id>
      <parentid>562307</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* State/provincial/local designations */</comment>
      <origin>801266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14005" sha1="s85fl1fci3kfib9tcndahq5k2e8savl" xml:space="preserve">====State/provincial/local designations====
::See [[wp:HSITESHELP]] for tips
'''In Australia'''
*'''[[States and territories of Australia]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australian Capital Territory Heritage Register|[[Australia]] - [[Australian Capital Territory]]|415|
Australian Capital Territory Heritage Register; Australian Capital Territory; ACTHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New South Wales State Heritage Register|[[Australia]] - [[New South Wales]]|{{formatnum:1724}}|New South Wales state heritage register; NSW state heritage register; New South Wales heritage register; NSW heritage register; NSW; NSW shr}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Northern Territory Heritage Register|[[Australia]] - [[Northern Territory]]|675|
Northern Territory Heritage Register; Northern Territory; NTHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Queensland Heritage Register|[[Australia]] - [[Queensland]]|{{formatnum:1692}}|Queensland Heritage Register; QHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|South Australian Heritage Register|[[Australia]] - [[South Australia]]|2,326|
South Australian heritage register; SA heritage register; South Australia; SAHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Tasmanian Heritage Register|[[Australia]] - [[Tasmania]]|11,970|
Tasmanian heritage register; Tasmania; TASHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Victorian Heritage Register|[[Australia]] - [[Victoria (Australia)|Victoria]]|~2,300|
Victorian heritage register; Victoria (Australia); VICHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|State Register of Heritage Places|[[Australia]] - [[Western Australia]]|2,367|Western Australia state register of heritage places; WA state register of heritage places; WASRHP; Western Australia}}
|}
*'''[[Local government in Australia]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brisbane Heritage Register|[[Australia]] - [[Queensland]] - [[Brisbane]]|2,309|Brisbane heritage register; Brisbane (Australia); BHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New South Wales Heritage Database|[[Australia]] - [[New South Wales]]|1,747|New South Wales Heritage Database; NSW Heritage Database; NSWHD; NSW HD}}
|}

'''In Canada'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Alberta|[[Canada]] - [[Alberta]]|???|Alberta Historic Resources Act; Alberta; AHRA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New Brunswick|[[Canada]] - [[New Brunswick]]|???|New Brunswick Heritage Conservation Act; New Brunswick; NBHCA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Nova Scotia|[[Canada]] - [[Nova Scotia]]|???|Nova Scotia Heritage Property Act; Nova Scotia; NSHPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Ontario|[[Canada]] - [[Ontario]]|???|Ontario Heritage Act; Ontario}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Prince Edward Island|[[Canada]] - [[Prince Edward Island]]|???|Prince Edward Island; PEI; Heritage Places Protection Act}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Quebec|[[Canada]] - [[Quebec]]|???|Repertoire du Patrimoine Culturel du Quebec; Quebec; Cultural Heritage Register of Quebec}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Saskatchewan|[[Canada]] - [[Saskatchewan]]|800+|Saskatchewan Heritage Property Act; Saskatchewan; SHPA}}
|}

'''In China - Hong Kong'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Hong Kong Declared Monument|[[China]] – [[Hong Kong]]|92|Declared Monument of Hong Kong; Hong Kong Declared Monument; HK Declared Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Graded Building|[[China]] – [[Hong Kong]]|1,154|Hong Kong Graded Building; HK Graded Building; Graded Building}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade I|[[China]] - [[Hong Kong]]|212|Hong Kong Grade I Historic Building; Hong Kong Grade I; HK Grade I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade II|[[China]] - [[Hong Kong]]|366|Hong Kong Grade II Historic Building; Hong Kong Grade II; HK Grade II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade III|[[China]] - [[Hong Kong]]|576|Hong Kong Grade III Historic Building; Hong Kong Grade III; HK Grade III}}
|}

'''In the United States'''
*'''[[States of the United States of America]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USAL|[[United States]] – [[Alabama]]|1,396|Alabama Register; Alabama Landmark; Alabama; USAL; ARLH}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CHISL|[[United States]] – [[California]]|&gt;1,000|California Historical Landmark; California; CHISL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CSRHP|[[United States]] - [[Colorado]]|&gt;1700|Colorado State Register of Historic Properties; Colorado; CSRHP; USCO}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DCIHS|[[United States]] – [[District of Columbia]]|~750|District of Columbia Inventory of Historic Sites; D.C. Inventory of Historic Sites; DCIHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HAWAII|[[United States]] – [[Hawaii]]|1,504|Hawaiʻi Register of Historic Places; Hawaii Register of Historic Places; Hawaiʻi; Hawaii; USHI}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IRHSS|[[United States]] - [[Indiana]]|~1900|Indiana Register of Historic Sites and Structures; Indiana; IRHSS; USIN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|MSHS|[[United States]] – [[Michigan]]|2,730|Michigan State Historic Site; Michigan; MSHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USMS|[[United States]] – [[Mississippi]]|890|Mississippi Landmark; Mississippi; USMS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USNV|[[United States]] - [[Nevada]]|266|Nevada Historical Marker; Nevada Marker; Nevada; USNV}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSRHP|[[United States]] - [[New Hampshire]]|~200|New Hampshire State Register of Historic Places; New Hampshire State Register; New Hampshire; NHSR; NHSRHP; USNH}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NJRHP|[[United States]] - [[New Jersey]]|???|New Jersey Register of Historic Places; New Jersey; NJRHP; USNJ}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMSRCP|[[United States]] - [[New Mexico]]|~2,000|N.M. State Register of Cultural Properties; New Mexico State Register; New Mexico; NMSRCP; NMSR; USNM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Pennsylvania|[[United States]] – [[Pennsylvania]]|&gt;2,000|Pennsylvania Historical Marker; Pennsylvania; PA Marker}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|RTHL|[[United States]] - [[Texas]]|3,779|Recorded Texas Historic Landmark; Texas; RTHL; USTX}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|TSAL|[[United States]] - [[Texas]]|352|Texas State Antiquities Landmark; Texas; TSAL; USTX}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|VLR|[[United States]] - [[Virginia]]|???|Virginia Landmarks Register; Virginia; VLR; USVA}}
|}
*'''Cities in the United States of America'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ALBHL|[[United States]] – [[New Mexico]] – [[Albuquerque]]|20|Albuquerque Historic Landmark; Albuquerque; ALBHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|BCL|[[United States]] – [[Maryland]] – [[Baltimore]]|206|Baltimore City Landmark; Baltimore; BCL}}

{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|BERKL|[[United States]] – [[California]] – [[Berkeley, California|Berkeley]]|~350|Berkeley Landmark; Berkeley; BERKL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CHICL|[[United States]] – [[Illinois]] – [[Chicago]]|~200|Chicago Landmark; Chicago; CHICL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DALLAS|[[United States]] – [[Texas]] – [[Dallas]]|100|Dallas Landmark; Dallas}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DRHP|[[United States]] – [[Iowa]] – [[Davenport, Iowa|Davenport]]|~50|Davenport Register of Historic Properties; Davenport; DRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|LBHL|[[United States]] – [[California]] – [[Long Beach, California|Long Beach]]|114|Long Beach Historic Landmark; Long Beach; LBHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|LAHCM|[[United States]] – [[California]] – [[Los Angeles]]|886|Los Angeles Historic-Cultural Monument; Los Angeles Historic Cultural Monument; Los Angeles; LAHCM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NYCL|[[United States]] – [[New York (state)|New York]] – [[New York City]]|~2,600|New York City Landmark; NYC Landmark; New York City; NYC; NYCL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ODL|[[United States]] – [[California]] – [[Oakland, California|Oakland]]|~200|Oakland Designated; Oakland; ODL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|OMAHA|[[United States]] – [[Nebraska]] – [[Omaha]]|~100|Omaha Landmark; Omaha}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Oyster Bay|[[United States]] – [[New York (state)|New York]] – [[Oyster Bay (town), New York|Oyster Bay]]|40|Oyster Bay Landmark; Oyster Bay, New York; Oyster Bay, NY; Oyster Bay}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PRHP|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Philadelphia]]|???| Philadelphia Register of Historic Places; Philadelphia; PRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PGHL|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Pittsburgh]]|&gt;100|Pittsburgh Historic Designation; City of Pittsburgh; PGHL; CPHD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PHLF|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Pittsburgh]]|66|Pittsburgh Historic Landmark; Pittsburgh Landmark; Pittsburgh; PHLF}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|RIVL|[[United States]] – [[California]] – [[Riverside, California|Riverside]]|~110|Riverside Landmark; Riverside; RIVL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|St Louis|[[United States]] – [[Missouri]] – [[St. Louis]]|121|St. Louis Landmark; St Louis Landmark; St. Louis; St Louis}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SDHL|[[United States]] – [[California]] – [[San Diego]]|~870|San Diego Historic Landmark; San Diego; SDHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SFDL|[[United States]] – [[California]] – [[San Francisco]]|~250|San Francisco Designated Landmark; San Francisco Landmark; San Francisco; SFDL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SMHL|[[United States]] – [[California]] – [[Santa Monica]]|~90|Santa Monica Historic Landmark; Santa Monica; SMHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|WINDSOR|[[United States]] – [[California]] – [[Windsor, California|Windsor]]|~10?|Windsor Historic Landmark;WINDSORHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SEATTLE|[[United States]] – [[Washington (state)|Washington]] – [[Seattle]]|~450|Seattle Landmark; Seattle}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CINCINNATI|[[United States]] – [[Ohio]] – [[Cincinnati]]|71|Cincinnati Local Historic Landmark; Cincinnati Landmark; Cincinnati; CLHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|COLUMBUS|[[United States]] – [[Ohio]] – [[Columbus, Ohio|Columbus]]|77|Columbus Register of Historic Properties; Columbus Register; Columbus; CRHP}}
|}

'''In Sri Lanka'''

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
|}

'''In other countries'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Yangon|[[Myanmar]] – [[Yangon]]|188|Yangon City Heritage List; Yangon City Landmark; Yangon Landmark; Yangon City; Yangon}}

&lt;!--{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|}}--&gt;
|}</text>
      <sha1>s85fl1fci3kfib9tcndahq5k2e8savl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801273</id>
      <parentid>801266</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* State/provincial/local designations */</comment>
      <origin>801273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14220" sha1="meb2akeiqzzf38oys27cg9kb3a32i4x" xml:space="preserve">====State/provincial/local designations====
::See [[wp:HSITESHELP]] for tips
'''In Australia'''
*'''[[States and territories of Australia]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Australian Capital Territory Heritage Register|[[Australia]] - [[Australian Capital Territory]]|415|
Australian Capital Territory Heritage Register; Australian Capital Territory; ACTHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New South Wales State Heritage Register|[[Australia]] - [[New South Wales]]|{{formatnum:1724}}|New South Wales state heritage register; NSW state heritage register; New South Wales heritage register; NSW heritage register; NSW; NSW shr}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Northern Territory Heritage Register|[[Australia]] - [[Northern Territory]]|675|
Northern Territory Heritage Register; Northern Territory; NTHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Queensland Heritage Register|[[Australia]] - [[Queensland]]|{{formatnum:1692}}|Queensland Heritage Register; QHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|South Australian Heritage Register|[[Australia]] - [[South Australia]]|2,326|
South Australian heritage register; SA heritage register; South Australia; SAHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Tasmanian Heritage Register|[[Australia]] - [[Tasmania]]|11,970|
Tasmanian heritage register; Tasmania; TASHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Victorian Heritage Register|[[Australia]] - [[Victoria (Australia)|Victoria]]|~2,300|
Victorian heritage register; Victoria (Australia); VICHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|State Register of Heritage Places|[[Australia]] - [[Western Australia]]|2,367|Western Australia state register of heritage places; WA state register of heritage places; WASRHP; Western Australia}}
|}
*'''[[Local government in Australia]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Brisbane Heritage Register|[[Australia]] - [[Queensland]] - [[Brisbane]]|2,309|Brisbane heritage register; Brisbane (Australia); BHR}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New South Wales Heritage Database|[[Australia]] - [[New South Wales]]|1,747|New South Wales Heritage Database; NSW Heritage Database; NSWHD; NSW HD}}
|}

'''In Canada'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Alberta|[[Canada]] - [[Alberta]]|???|Alberta Historic Resources Act; Alberta; AHRA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|New Brunswick|[[Canada]] - [[New Brunswick]]|???|New Brunswick Heritage Conservation Act; New Brunswick; NBHCA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Nova Scotia|[[Canada]] - [[Nova Scotia]]|???|Nova Scotia Heritage Property Act; Nova Scotia; NSHPA}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Ontario|[[Canada]] - [[Ontario]]|???|Ontario Heritage Act; Ontario}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Prince Edward Island|[[Canada]] - [[Prince Edward Island]]|???|Prince Edward Island; PEI; Heritage Places Protection Act}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Quebec|[[Canada]] - [[Quebec]]|???|Repertoire du Patrimoine Culturel du Quebec; Quebec; Cultural Heritage Register of Quebec}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Saskatchewan|[[Canada]] - [[Saskatchewan]]|800+|Saskatchewan Heritage Property Act; Saskatchewan; SHPA}}
|}

'''In China - Hong Kong'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Hong Kong Declared Monument|[[China]] – [[Hong Kong]]|92|Declared Monument of Hong Kong; Hong Kong Declared Monument; HK Declared Monument}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Graded Building|[[China]] – [[Hong Kong]]|1,154|Hong Kong Graded Building; HK Graded Building; Graded Building}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade I|[[China]] - [[Hong Kong]]|212|Hong Kong Grade I Historic Building; Hong Kong Grade I; HK Grade I}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade II|[[China]] - [[Hong Kong]]|366|Hong Kong Grade II Historic Building; Hong Kong Grade II; HK Grade II}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HK Grade III|[[China]] - [[Hong Kong]]|576|Hong Kong Grade III Historic Building; Hong Kong Grade III; HK Grade III}}
|}

'''In the United States'''
*'''[[States of the United States of America]]'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USAL|[[United States]] – [[Alabama]]|1,396|Alabama Register; Alabama Landmark; Alabama; USAL; ARLH}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CHISL|[[United States]] – [[California]]|&gt;1,000|California Historical Landmark; California; CHISL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CSRHP|[[United States]] - [[Colorado]]|&gt;1700|Colorado State Register of Historic Properties; Colorado; CSRHP; USCO}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DCIHS|[[United States]] – [[District of Columbia]]|~750|District of Columbia Inventory of Historic Sites; D.C. Inventory of Historic Sites; DCIHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HAWAII|[[United States]] – [[Hawaii]]|1,504|Hawaiʻi Register of Historic Places; Hawaii Register of Historic Places; Hawaiʻi; Hawaii; USHI}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|IRHSS|[[United States]] - [[Indiana]]|~1900|Indiana Register of Historic Sites and Structures; Indiana; IRHSS; USIN}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|MSHS|[[United States]] – [[Michigan]]|2,730|Michigan State Historic Site; Michigan; MSHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USMS|[[United States]] – [[Mississippi]]|890|Mississippi Landmark; Mississippi; USMS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|USNV|[[United States]] - [[Nevada]]|266|Nevada Historical Marker; Nevada Marker; Nevada; USNV}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHSRHP|[[United States]] - [[New Hampshire]]|~200|New Hampshire State Register of Historic Places; New Hampshire State Register; New Hampshire; NHSR; NHSRHP; USNH}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NJRHP|[[United States]] - [[New Jersey]]|???|New Jersey Register of Historic Places; New Jersey; NJRHP; USNJ}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMSRCP|[[United States]] - [[New Mexico]]|~2,000|N.M. State Register of Cultural Properties; New Mexico State Register; New Mexico; NMSRCP; NMSR; USNM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Pennsylvania|[[United States]] – [[Pennsylvania]]|&gt;2,000|Pennsylvania Historical Marker; Pennsylvania; PA Marker}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|RTHL|[[United States]] - [[Texas]]|3,779|Recorded Texas Historic Landmark; Texas; RTHL; USTX}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|TSAL|[[United States]] - [[Texas]]|352|Texas State Antiquities Landmark; Texas; TSAL; USTX}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|VLR|[[United States]] - [[Virginia]]|???|Virginia Landmarks Register; Virginia; VLR; USVA}}
|}
*'''Cities in the United States of America'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ALBHL|[[United States]] – [[New Mexico]] – [[Albuquerque]]|20|Albuquerque Historic Landmark; Albuquerque; ALBHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|BCL|[[United States]] – [[Maryland]] – [[Baltimore]]|206|Baltimore City Landmark; Baltimore; BCL}}

{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|BERKL|[[United States]] – [[California]] – [[Berkeley, California|Berkeley]]|~350|Berkeley Landmark; Berkeley; BERKL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CHICL|[[United States]] – [[Illinois]] – [[Chicago]]|~200|Chicago Landmark; Chicago; CHICL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DALLAS|[[United States]] – [[Texas]] – [[Dallas]]|100|Dallas Landmark; Dallas}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|DRHP|[[United States]] – [[Iowa]] – [[Davenport, Iowa|Davenport]]|~50|Davenport Register of Historic Properties; Davenport; DRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|LBHL|[[United States]] – [[California]] – [[Long Beach, California|Long Beach]]|114|Long Beach Historic Landmark; Long Beach; LBHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|LAHCM|[[United States]] – [[California]] – [[Los Angeles]]|886|Los Angeles Historic-Cultural Monument; Los Angeles Historic Cultural Monument; Los Angeles; LAHCM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NYCL|[[United States]] – [[New York (state)|New York]] – [[New York City]]|~2,600|New York City Landmark; NYC Landmark; New York City; NYC; NYCL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ODL|[[United States]] – [[California]] – [[Oakland, California|Oakland]]|~200|Oakland Designated; Oakland; ODL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|OMAHA|[[United States]] – [[Nebraska]] – [[Omaha]]|~100|Omaha Landmark; Omaha}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Oyster Bay|[[United States]] – [[New York (state)|New York]] – [[Oyster Bay (town), New York|Oyster Bay]]|40|Oyster Bay Landmark; Oyster Bay, New York; Oyster Bay, NY; Oyster Bay}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PRHP|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Philadelphia]]|???| Philadelphia Register of Historic Places; Philadelphia; PRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PGHL|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Pittsburgh]]|&gt;100|Pittsburgh Historic Designation; City of Pittsburgh; PGHL; CPHD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|PHLF|[[United States]] – [[Pennsylvania]] – [[Pittsburgh]]|66|Pittsburgh Historic Landmark; Pittsburgh Landmark; Pittsburgh; PHLF}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|RIVL|[[United States]] – [[California]] – [[Riverside, California|Riverside]]|~110|Riverside Landmark; Riverside; RIVL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|St Louis|[[United States]] – [[Missouri]] – [[St. Louis]]|121|St. Louis Landmark; St Louis Landmark; St. Louis; St Louis}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SDHL|[[United States]] – [[California]] – [[San Diego]]|~870|San Diego Historic Landmark; San Diego; SDHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SFDL|[[United States]] – [[California]] – [[San Francisco]]|~250|San Francisco Designated Landmark; San Francisco Landmark; San Francisco; SFDL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SMHL|[[United States]] – [[California]] – [[Santa Monica]]|~90|Santa Monica Historic Landmark; Santa Monica; SMHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|WINDSOR|[[United States]] – [[California]] – [[Windsor, California|Windsor]]|~10?|Windsor Historic Landmark;WINDSORHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SEATTLE|[[United States]] – [[Washington (state)|Washington]] – [[Seattle]]|~450|Seattle Landmark; Seattle}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CINCINNATI|[[United States]] – [[Ohio]] – [[Cincinnati]]|71|Cincinnati Local Historic Landmark; Cincinnati Landmark; Cincinnati; CLHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|COLUMBUS|[[United States]] – [[Ohio]] – [[Columbus, Ohio|Columbus]]|77|Columbus Register of Historic Properties; Columbus Register; Columbus; CRHP}}
|}

'''In Sri Lanka'''

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|SBSS|[[Sri Lanka]]|16|Solosmasthana Ancient Buddhist Sacred Sites; සොළොස්මස්ථාන බෞද්ධ පූජනීය ස්ථාන; SBSS}}
|}

'''In other countries'''
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|Yangon|[[Myanmar]] – [[Yangon]]|188|Yangon City Heritage List; Yangon City Landmark; Yangon Landmark; Yangon City; Yangon}}

&lt;!--{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|}}--&gt;
|}</text>
      <sha1>meb2akeiqzzf38oys27cg9kb3a32i4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Designation/Supported designations/United States</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106833</id>
    <revision>
      <id>801262</id>
      <parentid>562311</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* United States */</comment>
      <origin>801262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3218" sha1="i51pcm699ep08y8871g2nc1y5tc0qfp" xml:space="preserve">===== United States =====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NRHP|[[United States]]|&gt;80,000|National Register of Historic Places; NRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHL|[[United States]]|~2,450|National Historic Landmark; U.S. National Historic Landmark; US National Historic Landmark; NRHP-NHL; NHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HD|[[United States]]|???|United States Historic District; U.S. Historic District; US Historic District; Historic District; NRHP-HD; HD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CP|[[United States]]|???|United States Contributing Property; U.S. Contributing Property; US Contributing Property; Contributing Property; NRHP-CP; CP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHLD|[[United States]]|~200|U.S. National Historic Landmark District; US National Historic Landmark District; National Historic Landmark District; NRHP-NHLD; NHLD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMON|[[United States]]|93|U.S. National Monument; US National Monument; National Monument; NRHP-NMON; NMON}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHS|[[United States]]|89|U.S. National Historic Site; US National Historic Site; National Historic Site; NRHP-NHS; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMEM|[[United States]]|44|U.S. National Memorial; US National Memorial; National Memorial; NRHP-NMEM; NMEM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHP|[[United States]]|42|U.S. National Historical Park; US National Historical Park; National Historical Park; NRHP-NHP; NHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NB|[[United States]]|11|U.S. National Battlefield; US National Battlefield; National Battlefield; NRHP-NB; NB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMP|[[United States]]|9|U.S. National Military Park|US National Military Park; National Military Park; NRHP-NMP; NMP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NNL|[[United States]]||U.S. National Natural Landmark; US National Natural Landmark; National Natural Landmark; NNL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NWSR|[[United States]]||National Wild and Scenic Rivers System; NWSRS; National Wild and Scenic River; NWSR}}
|}

====='''[[Sri Lanka]]'''=====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}</text>
      <sha1>i51pcm699ep08y8871g2nc1y5tc0qfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801263</id>
      <parentid>801262</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sri Lanka */</comment>
      <origin>801263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="7bneb4sq1hyvuvortooosjcxwgcvrxz" xml:space="preserve">===== United States =====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NRHP|[[United States]]|&gt;80,000|National Register of Historic Places; NRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHL|[[United States]]|~2,450|National Historic Landmark; U.S. National Historic Landmark; US National Historic Landmark; NRHP-NHL; NHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HD|[[United States]]|???|United States Historic District; U.S. Historic District; US Historic District; Historic District; NRHP-HD; HD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CP|[[United States]]|???|United States Contributing Property; U.S. Contributing Property; US Contributing Property; Contributing Property; NRHP-CP; CP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHLD|[[United States]]|~200|U.S. National Historic Landmark District; US National Historic Landmark District; National Historic Landmark District; NRHP-NHLD; NHLD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMON|[[United States]]|93|U.S. National Monument; US National Monument; National Monument; NRHP-NMON; NMON}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHS|[[United States]]|89|U.S. National Historic Site; US National Historic Site; National Historic Site; NRHP-NHS; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMEM|[[United States]]|44|U.S. National Memorial; US National Memorial; National Memorial; NRHP-NMEM; NMEM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHP|[[United States]]|42|U.S. National Historical Park; US National Historical Park; National Historical Park; NRHP-NHP; NHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NB|[[United States]]|11|U.S. National Battlefield; US National Battlefield; National Battlefield; NRHP-NB; NB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMP|[[United States]]|9|U.S. National Military Park|US National Military Park; National Military Park; NRHP-NMP; NMP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NNL|[[United States]]||U.S. National Natural Landmark; US National Natural Landmark; National Natural Landmark; NNL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NWSR|[[United States]]||National Wild and Scenic Rivers System; NWSRS; National Wild and Scenic River; NWSR}}
|}

====='''[[Sri Lanka]]'''=====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|ARSL|[[Sri Lanka]]|150|Archaeological Reserve of Sri Lanka; ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත; ARSL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|APMSL|[[Sri Lanka]]|2723|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka; පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක; APMSL}}
|}</text>
      <sha1>7bneb4sq1hyvuvortooosjcxwgcvrxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801264</id>
      <parentid>801263</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <origin>801264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2532" sha1="bheawd0t2wjv2hrl9b0gz7rramb85gl" xml:space="preserve">===== United States =====
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! style=&quot;width:250px&quot; | Designation 
! style=&quot;width:250px&quot; | Bordered version
! style=&quot;width:15%&quot; | Scope 
! style=&quot;width:10%&quot; | Count || Valid&amp;nbsp;&lt;designation&gt;&amp;nbsp;values (Callnames)
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NRHP|[[United States]]|&gt;80,000|National Register of Historic Places; NRHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHL|[[United States]]|~2,450|National Historic Landmark; U.S. National Historic Landmark; US National Historic Landmark; NRHP-NHL; NHL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|HD|[[United States]]|???|United States Historic District; U.S. Historic District; US Historic District; Historic District; NRHP-HD; HD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|CP|[[United States]]|???|United States Contributing Property; U.S. Contributing Property; US Contributing Property; Contributing Property; NRHP-CP; CP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHLD|[[United States]]|~200|U.S. National Historic Landmark District; US National Historic Landmark District; National Historic Landmark District; NRHP-NHLD; NHLD}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMON|[[United States]]|93|U.S. National Monument; US National Monument; National Monument; NRHP-NMON; NMON}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHS|[[United States]]|89|U.S. National Historic Site; US National Historic Site; National Historic Site; NRHP-NHS; NHS}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMEM|[[United States]]|44|U.S. National Memorial; US National Memorial; National Memorial; NRHP-NMEM; NMEM}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NHP|[[United States]]|42|U.S. National Historical Park; US National Historical Park; National Historical Park; NRHP-NHP; NHP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NB|[[United States]]|11|U.S. National Battlefield; US National Battlefield; National Battlefield; NRHP-NB; NB}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NMP|[[United States]]|9|U.S. National Military Park|US National Military Park; National Military Park; NRHP-NMP; NMP}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NNL|[[United States]]||U.S. National Natural Landmark; US National Natural Landmark; National Natural Landmark; NNL}}
{{designation/Supported designations/row|t={{{t|}}}|NWSR|[[United States]]||National Wild and Scenic Rivers System; NWSRS; National Wild and Scenic River; NWSR}}
|}</text>
      <sha1>bheawd0t2wjv2hrl9b0gz7rramb85gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801265</id>
      <parentid>801264</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>පිටුව හිස් කෙරිණි</comment>
      <origin>801265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>115573</id>
    <revision>
      <id>801296</id>
      <parentid>801192</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>64169</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>801296</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="91412" sha1="jnrp2hde108asrud4ch6fuc8nkppvn4" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     PRIVATE ENVIRONMENT                ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
	local idx = 1
	for key, val in pairs(src) do
		dest[key], idx = val, idx + 1
		if idx &gt; len then break end
	end
	return dest
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1
		else words[nw], nw = key, nw + 1 end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn - 1, nw - 1
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_param_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_param_name(dkey)
	if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
	transfer = 0,
	clone = 1,
	rename = 2,
	copy = 3,
	sacrifice = 4,
	provide = 5,
	spare = 7
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`


	--[[ Private constants ]]--
	---------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	keeping_at_most = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


	--[[ Private functions ]]--
	---------------------------


-- Create a new context
local function context_new (child_frame, first_fn_name)
	local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name }
	for key, val in pairs(child_frame.args) do
		if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then tpipe[key + 1] = val
		else tpipe[key] = val end
	end
	return {
		frame = main_frame,
		pipe = tpipe,
		oparams = main_frame.args,
		firstposonly = static_iface,
		iterfunc = pairs,
		fnpos = 1,
		sorttype = 0,
		n_parents = 0,
		n_children = 0,
		n_available = maxfill
	}
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, next_fn_pos)
	local nextfn
	if ctx.pipe[next_fn_pos] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	ctx.fnpos = next_fn_pos
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs)
	local cmd
	if opts[offs] == nil then return offs - 1 end
	cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return offs end
	local vname, chr
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
	local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	ctx.n_children = currsnap
	return newparams
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end
	local tmp = sortfunctions[trarg]
	if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
	return tmp or nil, 2, true, trarg
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
	local tnamed, tmp1, tmp2
	local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
	while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
		tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
		if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3
--[[
		elseif tmp1 == 'expose' then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
		elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 2])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin =
				tmp2, tmp2, pin + 3
		else break end
	end
	local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
	for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
	if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
	tmp1 = tonumber(src[pin])
	if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
		if tmp1 &lt; 0 then tmp1 = -1 end
		tmp2 = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
		pin = pin + tmp1 + 1
	end
	if tnamed ~= nil then
		for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin, tnew, mem
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params)
	local style, shf
	local tmp = src[start_from + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1
	else shf = start_from end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	tmp = style[1]
	local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
		n_exist, params)
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, offs, whoami)
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc =
		opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[offs + 3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then
		argc = 4
	end
	local flg = opts[offs + argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, offs, whoami)
	local keyw
	local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2
	while arg ~= nil do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { arg, false, false }
		else
			keyw = arg:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		arg, idx = opts[idx], idx + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, idx - 1
end


-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
		{ true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg], margs[varg] = key, val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg], rargs[varg] = key, val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix, gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else prefix, gid = '', key end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos =
		{}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx], skel[idx + 1] =
			target:sub(s_pos, e_pos - 1),
			target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
	local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
		else
			key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx], idx = val, idx + 1
		until pos2 == nil
		return
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return
end


-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len == 0 then
		local stack = new_substack(ctx)
		for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
		return len == nil and 1 or 2
	end
	if len &lt; 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' ..
		whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
	copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
	return 2
end


-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children
	local stack = ctx.children[currsnap]
	for key, val in pairs(memoryslots) do
		if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
	end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local argc
	local tbl, vars = ctx.params, {}
	local sortfn, ivar0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2])
	if ivar0 == 2 then
		tmp = opts[offs + 3] and opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$'
	end
	ivar0 = ivar0 + offs
	if tmp == 'with_flushed_glue' then
		ivar0 = ivar0 + 1
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
		set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
	else
		if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
	end
	if argc &lt; ivar0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	if next(tbl) == nil then
		if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
			{ [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven }
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache, len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		cache, len = {}, 1
		for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end
		len = len - 1
	end
	local pmap, nss, kvs, pps =
		{}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx, offs)
	local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then
			if key &lt; 1 then cache[key] = val
			elseif key &gt; offs then cache[key - offs] = val end
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		else cache[key] = val end
	end
	nmax = nmax - offs
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tmp
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	elseif ctx.subset == 1 then
		if ctx.pins == nil then
			for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
			return
		end
		tmp = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end
		tbl = tmp
	end
	if ctx.pins ~= nil then
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 and ctx.subset ~= -1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tbl[tmp] ~= nil then
				fn(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = marker
			end
		end
		if ctx.subset == 1 then
			for key, val in ipairs(tbl) do
				if val ~= true then fn(key, val) end
			end
			return
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw =
			get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
	end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		flush_params(ctx, fn_seq)
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.pins == nil and ctx.sorttype &lt; 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
		return
	end
	local tseq = {}
	for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end
	if ctx.pins ~= nil then
		local tmp
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tseq[tmp] ~= nil then
				fn_seq(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker
			elseif tbl[tmp] ~= nil then
				fn_oth(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = nil
			end
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw =
			get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do
				fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
			end
		end
		for idx = 1, nn do
			if tseq[nums[idx]] ~= nil then
				fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]])
			else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do
				fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
			end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tseq) do
		if val ~= true then
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Modifiers ]]--
	-------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter
--            name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to
library.pinned_until = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end
	local tmp, bucket, curr, ncurr
	local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2
	if ctx.pin_bucket == nil then
		bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0
		ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr
	else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end
	while opts[offs + idx] ~= nil do
		tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if tmp == sntl then
			if idx == 2 then error(modulename ..
				', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end
			ctx.npins = ncurr + idx - 2
			return context_iterate(ctx, offs + idx + 1)
		end
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tmp = tonumber(tmp)
		end
		if bucket[tmp] then error(modulename ..
			', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end
		curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1
	end
	error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1)
	if new_offs - ctx.fnpos &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, new_offs + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local tmp
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if opts[offs + 2] ~= nil then tmp = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == 'in_substack' then
		new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] =
			tostring(retval)
		return context_iterate(ctx, offs + 3)
	end
	ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and offs + 3 or offs + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
		ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
	if newval == nil then error(modulename ..
		', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			tmp[key], nnums = val, nnums + 1
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin, nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax do
					tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
						tbl[idx], nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local idx = tonumber(opts[offs + 1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local last = tonumber(opts[offs + 1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local tmp = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end
	end
	for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local nmax, nmin
	local tbl, tmp = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			tmp[key], tbl[key] = val, nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tmp
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			cache[nsize], nsize = key, nsize + 1
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ]
		tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1) end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp2, argc, pos, refp
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp1 = opts[offs + 1]
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	local insn = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (insn == nil or insn &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	if insn == nil or insn &lt; 0 or math.floor(insn) ~= insn then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp1 = argc - offs - pos + 1
	for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end
	return context_iterate(ctx, argc + insn + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2]
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_param_name(opts[offs + 1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
	local mode, argc
	local src = get_param_name(opts[offs + 1])
	local val = tbl[src]
	if opts[offs + 3] ~= nil then
		mode = a_modes[opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc = offs + 4 end
	if val == nil and mode &gt; 1 then return context_iterate(ctx, argc) end
	local dest = get_param_name(opts[offs + 2])
	local tmp = tbl[dest] == nil
	if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end
	if tmp or mode &lt; 4 then tbl[dest] = val end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local key = tonumber(opts[offs + 1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, ptn
	local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_name_matching')
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_name_not_matching')
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch, ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local nomatch, ptn
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_value_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local yesmatch, ptn
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_value_not_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
	ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] ~= nil then
		fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local magic
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1]
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache, len
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if do_sort then
		local words, wl
		cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		cache, len = {}, 1
		for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
--            additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
--            N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] ~= nil then
		fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_param_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]
	if mix == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local cache = {}
	mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$'
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp, argc, tbl, mem =
		load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	tmp = opts[offs + 1]
	if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local groups = make_groups(tbl)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args = gid, group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
		pplain, trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':')
	if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs)
		return context_iterate(ctx, offs)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
		pplain, trimnamed, trimunnamed)
	local shift = #cache + offs - repos + 1
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; offs then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= repos then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		else new_opts[key + offs] = val end
	end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, offs + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local tmp
	local cache, mix_k, mix_v =
		{}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2]
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val
				else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val
				else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if opts[offs + 3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl, opts, offs, ncurrparent =
		ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if opts[offs + 1] ~= nil and opts[offs + 1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
			ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local tmp = ctx.n_parents
	local parent = tmp &lt; 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
	tmp = get_param_name(opts[offs + 1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
	local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
	local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
	local parent
	for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
		parent = ctx.parents[idx]
		if parent[arg] ~= nil then
			ctx.params[arg] = parent[arg]
			return context_iterate(ctx, offs + 2)
		end
	end
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
	if ctx.n_parents &lt; 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
	else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
		ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
	set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]|
--            [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local tname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx, offs + 1)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local mname, fname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] ~= nil then
		fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx, offs + 2)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local magic
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic,
		concat_params(ctx, offs + 1))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val ..
				(ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
			or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
			pps, key, kvs, val, nss + 4
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	local ret, nss, pps, txt =
		{}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
		ret[nss] = table.concat(cnv)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]|
--            [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local tname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
	local model, ret, nss, ccs =
		{ title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|
--            [named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] ~= nil then
		fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
	local mfunc, ret, nss, ccs =
		require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	flush_params(ctx, function (key, val)
		iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local magic
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '',
		copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)

	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local tname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
	local model = { title = tname, args = cargs }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] ~= nil then
		fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
	local mfunc, ret, nss, ccs =
		require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	flush_params(ctx, function (key, val)
		iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]|
--            [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local magic
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local cargs, ret, nss, ccs =
		copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local tmp
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] ~= nil then
		tmp = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val
		elseif key &gt; offs then bargs[key - offs - 1] = val
		elseif key &lt; 1 then bargs[key - 1] = val end
	end
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(ctx, function (gid, group)
		for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
			nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame, 'new')
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (child_frame)
	return child_frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame, fname)
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams,
				refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>jnrp2hde108asrud4ch6fuc8nkppvn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිලි සාකච්ඡාව:Infobox ancient site</title>
    <ns>11</ns>
    <id>151204</id>
    <revision>
      <id>801282</id>
      <parentid>661333</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව */ නව ඡේදය</comment>
      <origin>801282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="635" sha1="ifynnkrzoaq0tnycnv09e5kd1s76gp5" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව  ==
මේ සැලකිල්ලට තව අමතර designation3,designation4 ආදී ලෙස designations කිහිපයක් ඒව ඇතුලත් කිරීමට නොහැකිද??

@Lee [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:23, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>ifynnkrzoaq0tnycnv09e5kd1s76gp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801283</id>
      <parentid>801282</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව */ Reply</comment>
      <origin>801283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="t2cpu33hx9dblxhg1r0kcbnevhd40j1" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව  ==
මේ සැලකිල්ලට තව අමතර designation3,designation4 ආදී ලෙස designations කිහිපයක් ඒව ඇතුලත් කිරීමට නොහැකිද??

@Lee [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:23, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)

:ඔබට අපහසුවක් නැති නම් එය එක්කර දිය හැකි ද ?බොහෝ වෙලාවක් උත්සාහ කර බැලුවත් සාර්ථක වුනේ නෑ...
:@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:24, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>t2cpu33hx9dblxhg1r0kcbnevhd40j1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801328</id>
      <parentid>801283</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T06:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>/* මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව */ Reply</comment>
      <origin>801328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1584" sha1="l9umw3j0efogcdgtbl2ejhl88v7eihw" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව  ==
මේ සැලකිල්ලට තව අමතර designation3,designation4 ආදී ලෙස designations කිහිපයක් ඒව ඇතුලත් කිරීමට නොහැකිද??

@Lee [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:23, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)

:ඔබට අපහසුවක් නැති නම් එය එක්කර දිය හැකි ද ?බොහෝ වෙලාවක් උත්සාහ කර බැලුවත් සාර්ථක වුනේ නෑ...
:@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:24, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)
::ඉංග්‍රීසි ව්‍යාපෘතියේ තිබෙන කේතය මෙහි ගෙන ආ හැකියි. නමුත්, පරිවර්තන නැවත එක් කිරීමට නම් මට කාලය මදි. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 06:26, 11 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>l9umw3j0efogcdgtbl2ejhl88v7eihw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801329</id>
      <parentid>801328</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T06:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව */ Reply</comment>
      <origin>801329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="shw2a0vonlkakae597bxbthn22nr273" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== මේ සැලකිල්ල සංශෝධනය කිරීම පිළිබඳව  ==
මේ සැලකිල්ලට තව අමතර designation3,designation4 ආදී ලෙස designations කිහිපයක් ඒව ඇතුලත් කිරීමට නොහැකිද??

@Lee [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:23, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)

:ඔබට අපහසුවක් නැති නම් එය එක්කර දිය හැකි ද ?බොහෝ වෙලාවක් උත්සාහ කර බැලුවත් සාර්ථක වුනේ නෑ...
:@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:24, 10 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)
::ඉංග්‍රීසි ව්‍යාපෘතියේ තිබෙන කේතය මෙහි ගෙන ආ හැකියි. නමුත්, පරිවර්තන නැවත එක් කිරීමට නම් මට කාලය මදි. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 06:26, 11 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)
:::ගැටලුවක් නෑ වෙනත් ක්‍රමයකින් අමතර designations ඇතුලත් කලා.ස්තූතියි  [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 06:42, 11 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>shw2a0vonlkakae597bxbthn22nr273</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173841</id>
    <revision>
      <id>801239</id>
      <parentid>800728</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35044" sha1="pspzf20kdg8fx3m6iys64pv97aptbmh" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>pspzf20kdg8fx3m6iys64pv97aptbmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801281</id>
      <parentid>801239</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35861" sha1="o666uqyv1ecpx8awv7ittijwx31b7kh" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value =
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>o666uqyv1ecpx8awv7ittijwx31b7kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801286</id>
      <parentid>801281</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36404" sha1="gk84e0iu9ushwwexmqgdomon7r5nry0" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර&lt;br&gt;(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත)
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname = සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරය 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම 
   | designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය 
   | designation1_number = 9
   | designation1_free1name = 
   | designation1_free1value =  }}
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>gk84e0iu9ushwwexmqgdomon7r5nry0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801287</id>
      <parentid>801286</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36453" sha1="gf2klg799m3w81qs0nh5m2v9imfyufe" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර&lt;br&gt;(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත)
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt; සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරය 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම 
   | designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය 
   | designation1_number = 9
   | designation1_free1name = 
   | designation1_free1value =  }}
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>gf2klg799m3w81qs0nh5m2v9imfyufe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801288</id>
      <parentid>801287</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36480" sha1="8twe3fd8qprj3b6jjk6zxgwe4kvv7hv" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර&lt;br&gt;(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත)
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt; සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරය 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = සොළොස්මස්ථාන පූජනීය ස්ථාන 
   | designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය 
   | designation1_number = 9
   | designation1_free1name = 
   | designation1_free1value =  }}
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>8twe3fd8qprj3b6jjk6zxgwe4kvv7hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801291</id>
      <parentid>801288</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36753" sha1="em10v693cilp4v5iruf3x73xu4dupkj" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර&lt;br&gt;(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත)
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt; සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරය 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = සොළොස්මස්ථාන පූජනීය ස්ථාන 
   | designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය 
   | designation1_number = 9
   | designation1_free1name = මූලාශ්‍රගත 
   | designation1_free1value = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ තෙවන ලංකාගමනයේදී පන්සියයක් අරහත් භික්ෂූන් සමඟ මෙම ස්ථානයට වැඩම කිරීම }}
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>em10v693cilp4v5iruf3x73xu4dupkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801292</id>
      <parentid>801291</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36756" sha1="mm3njb46n61d63gd3o9mk8ixx3t6stu" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
|name = {{larger|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}(සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)
|alternate_name = තිස්ස මහා විහාරය&lt;br&gt;කුරු තිස් මහ වෙහෙර 
|image =
|image_size = 275px
|alt = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය
|caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = සේරුවිල, [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]], [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = [[කාවන්තිස්ස රජු]]
|material =
|built = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event =
|excavations =
|archaeologists =
|condition = ආගමික භාවිතයේ සහ සංරක්ෂණය යටතේ පවතී
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = ●පරිපාලනය: [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය]]&lt;br&gt;●අනුබද්ධිත: [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ. අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි. සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
|public_access = හැක
|website =
|notes = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර&lt;br&gt;(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත)
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation1_number =
|designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
|designation2=ARSL
|designation2_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date = &lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&amp;view=article&amp;id=104:seruwila&amp;catid=51:sites&amp;Itemid=99&amp;lang=en|title=Seruwila|publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|designation2_number =
|designation2_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය
|designation2_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම
|designation2_free1name =
|designation2_free1value =
|designation2_free2name =
|designation2_free2value = {{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt; සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරය 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = සොළොස්මස්ථාන පූජනීය ස්ථාන 
   | designation1_criteria = තිස්ස මහා විහාර කාණ්ඩය
   | designation1_number = 9
   | designation1_free1name = මූලාශ්‍රගත 
   | designation1_free1value = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ තෙවන ලංකාගමනයේදී පන්සියයක් අරහත් භික්ෂූන් සමඟ මෙම ස්ථානයට වැඩම කිරීම }}
}}


'''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ.

එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි.

ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}&lt;/ref&gt;

==සුවිශේෂත්වය==
*බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි.
*එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි.
*බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි.
*එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ.
*සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී.

==භෞතික ලක්ෂණ==

==ඉතිහාසය==
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ.
ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි.

එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ.

ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.&lt;ref name= ඉතිහාසය&gt;{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ  හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය.

ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත 
සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.&lt;ref&gt;http://amazinglanka.com/wp/seruwila/&lt;/ref&gt;

පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ.

වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් 
මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි.

ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ
ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය.

සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721181223/https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01 |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/&lt;/ref&gt;

ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] 
දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය.

2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය.මේ වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි.

==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක==
අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ.

නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ 
ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ.
මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ.

ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ.

==වන්දනා ගාථාව==
&lt;blockquote&gt;'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ&lt;br&gt;තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං&lt;br&gt;ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං&lt;br&gt;වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං&lt;br&gt;සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං&lt;br&gt;වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''&lt;/blockquote&gt;

==සේරු නම් විල==
මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ.

==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය==
මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී.

ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]&lt;ref&gt;https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් &quot;සිවුරු ආ විල&quot; සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ.

[[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.&lt;ref&gt;''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;WIJEYA&quot;/&gt;
==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය==
සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.&lt;/ref&gt;

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot;/&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]]
*[[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
*[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
*[[රුවන්වැලිසෑය]]
*[[සොළොස්මස්ථාන]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
* ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී.

== බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}}
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]]
[[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>mm3njb46n61d63gd3o9mk8ixx3t6stu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Draft:බුද්ධාගමේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173922</id>
    <redirect title="බුද්ධාගමේ ඉතිහාසය" />
    <revision>
      <id>801254</id>
      <parentid>797016</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andre Engels</username>
        <id>137</id>
      </contributor>
      <comment> [[බුද්ධාගමේ ඉතිහාසය]] වෙතට යළි-යොමුකරමින්</comment>
      <origin>801254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="9j23tljt6608ocnqln3n2ynzb2c82n3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[බුද්ධාගමේ ඉතිහාසය]]</text>
      <sha1>9j23tljt6608ocnqln3n2ynzb2c82n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුරිනාමයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183218</id>
    <revision>
      <id>801247</id>
      <parentid>791419</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T13:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixed (grammar).</comment>
      <origin>801247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41710" sha1="gac3wbs3vecg8vebwqionyxjqypkkq8" xml:space="preserve">
=== පූර්ව යටත් විජිතකරණය ===
සුරිනාම්හි ස්වදේශික ජනාවාස ක්‍රි.පූ. 3,000 දක්වා දිව යයි. විශාලතම ගෝත්‍රිකයන් වූයේ දඩයම් කිරීමෙන් සහ මසුන් ඇල්ලීමෙන් ජීවත් වූ වෙරළබඩ සංචාරක ගෝත්‍රයක් වන අරවාක් ය. ඔවුහු එම ප්‍රදේශයේ පළමු වැසියෝ වූ හ. කැරිබ්වරු ද එම ප්‍රදේශයේ පදිංචි වූ අතර ඔවුන්ගේ උසස් රුවල් නැව් භාවිතා කරමින් අරවාක්වරුන් යටත් කර ගත්හ. ඔවුහු මාරොවිජ්නේ ගඟේ මුඛයේ පිහිටි ගලිබි (කුපාලි යුමි, එහි අර්ථය &quot;මුතුන් මිත්තන්ගේ ගස&quot;) හි පදිංචි වූහ. විශාල අරවාක් සහ කැරිබ් ගෝත්‍රිකයන් වෙරළ තීරයේ සහ සැවානා දිගේ ජීවත් වූ අතර, ආදිවාසී ජනතාවගේ කුඩා කණ්ඩායම් අකුරියෝ, ට්‍රියෝ, වරාඕ සහ වයනා වැනි අභ්‍යන්තර වැසි වනාන්තරවල ජීවත් වූහ.

=== යටත් විජිත සමය ===
16 වන සියවසේ ආරම්භයේදී ප්‍රංශ, ස්පාඤ්ඤ සහ ඉංග්‍රීසි ගවේෂකයෝ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. සියවසකට පසු, ලන්දේසි සහ ඉංග්‍රීසි පදිංචිකරුවෝ සාරවත් ගයනා තැනිතලාවේ බොහෝ ගංගා දිගේ වතු ජනපද පිහිටුවා ගත්හ. ගයනාවේ පැරණිතම ලේඛනගත යටත් විජිතය වූයේ සුරිනාම් ගඟ දිගේ මාෂල්ස් ක්‍රීක් නම් ඉංග්‍රීසි ජනාවාසයකි.&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;&gt;{{cite book |last=Baynes |first=Thomas Spencer |url=https://books.google.com/books?id=paQMAAAAYAAJ&amp;pg=PA253 |title=Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature, Volume XI |year=1888 |edition=Ninth Edition—Popular Reprint |quote=In 1614, the states of Holland granted to any Dutch citizen a four years' monopoly of any harbour or place of commerce which he might discover in that region (Guiana). The first settlement, however, in Suriname (in 1630) was made by an Englishman, whose name is still preserved by Marshall's Creek.}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු, 1650 සිට 1667 දක්වා පැවති සුරිනාම් නමින් තවත් කෙටි කාලීන ඉංග්‍රීසි යටත් විජිතයක් තිබිණි.

මෙම භූමිය පාලනය කිරීම සඳහා ලන්දේසීන් සහ ඉංග්‍රීසින් අතර ආරවුල් ඇති විය. 1667 දී, දෙවන ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි යුද්ධයෙන් පසු බ්‍රෙඩා ගිවිසුමට තුඩු දුන් සාකච්ඡා අතරතුර, ලන්දේසීහු ඉංග්‍රීසින්ගෙන් ලබා ගත් සුරිනාම් හි නව වතු ජනපදය තබා ගැනීමට තීරණය කළහ. ඒ වෙනුවට ඉංග්‍රීසීහු උතුරු ඇමරිකාවේ නිව් නෙදර්ලන්තයේ යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන නගරය වන නිව් ඇම්ස්ටර්ඩෑම් මැද අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ තබා ගත්හ. පසුව එංගලන්තයේ දෙවන ජේම්ස් රජු බවට පත් වූ යෝර්ක් ආදිපාදවරයාගේ නමින් බ්‍රිතාන්‍යයෝ එය නිව්යෝර්ක් ලෙස නම් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Badoe |first=Etta |date=11 November 2015 |title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |archive-date=1 February 2017 |access-date=13 March 2021 |publisher=[[Queens Chronicle]]}}&lt;/ref&gt;

1683 දී, ඇම්ස්ටර්ඩෑම් නගරය, වැන් අර්සන් වැන් සොමල්ඩිජ්ක් පවුල සහ ලන්දේසි බටහිර ඉන්දීය සමාගම විසින් සුරිනාම් සංගමය ආරම්භ කරන ලදී. යටත් විජිතය කළමනාකරණය කිරීමට සහ ආරක්ෂා කිරීමට සමාජයට බලය පවරන ලදී. යටත් විජිතයේ 'වැවිලිකරුවෝ', නැතහොත් වඩාත් නිවැරදිව 'වහල් හිමියෝ', ගංගා දිගේ කෝපි, කොකෝවා, උක් සහ කපු වගාවන්හි වෙළෙඳ භෝග වගා කිරීමට, අස්වැන්න නෙළා ගැනීමට සහ සැකසීමට වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානු වහලුන්ට ප්‍රචණ්ඩ ලෙස බල කිරීම මත දැඩි ලෙස විශ්වාසය තැබූහ. 1600 ගණන්වල මැද භාගයේ සිට 1800 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම අතරතුර, වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවෝ 300,000 ක් පමණ සුරිනාම් වෙත ගෙන යනු ලැබූ හ. මෙම වහල් හිමියන් හෝ 'වැවිලිකරුවන්' වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන්ට සැලකීම එකල ප්‍රමිතීන්ට අනුව පවා කුරිරු ලෙස කුරිරු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streissguth |first=Tom |url=https://archive.org/details/surinameinpictur0000stre |title=Suriname in Pictures |publisher=Twenty-First Century Books |year=2009 |isbn=978-1-57505-964-8 |pages=[https://archive.org/details/surinameinpictur0000stre/page/23 23]– |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; —ඉතිහාසඥ සී. ආර්. බොක්සර් ලිව්වේ &quot;මිනිසාට මිනිසාගේ අමානුෂිකත්වය සුරිනාම් හි එහි සීමාවන්ට ආසන්නව ළඟා විය&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boxer |first=C.R. |author-link=C. R. Boxer |title=The Dutch Seaborne Empire |date=1990 |publisher=Penguin |isbn=978-0140136180 |pages=271–272}}&lt;/ref&gt;—සහ වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවෝ බොහෝ දෙනෙක් වතු ලෙස හැඳින්වෙන බලහත්කාර කම්කරු කඳවුරුවලින් පලා ගියහ. වහල්භාවය අහෝසි කිරීමෙන් පසුව පවා, වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන්ට කිසිදු වන්දියක් හෝ වන්දියක් නොලැබුණු අතර, යටත් විජිත පදිංචිකරුවෙකු වූ ලන්දේසීන්ගෙන් ප්‍රචණ්ඩත්වයට හා භීෂණයට මුහුණ දුන්හ. 1795 නොවැම්බර් මාසයේදී, බටේවියානු ජනරජය විසින් සංගමය ජනසතු කරන ලද අතර එතැන් සිට බටේවියානු ජනරජය සහ එහි නීතිමය අනුප්‍රාප්තිකයෝ (ඕලන්ද රාජධානිය සහ නෙදර්ලන්ත රාජධානිය) ජාතික යටත් විජිතයක් ලෙස භූමිය පාලනය කළහ - 1799 සහ 1802 අතර සහ 1804 සහ 1816 අතර බ්‍රිතාන්‍ය වාඩිලා ගැනීමේ කාල පරිච්ඡේද දෙකක් හැර.

[[File:Vente_d'esclaves_au_Suriname_en_1831.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vente_d'esclaves_au_Suriname_en_1831.jpg|වම|thumb|1831 දී පැරමරිබෝ හි වහල් වෙන්දේසිය]]
යාබද වැසි වනාන්තරවල ජීවත් වූ ස්වදේශික දකුණු ඇමරිකානුවන්ගේ සහය ඇතිව, පලාගිය අප්‍රිකානු වහලුන් අභ්‍යන්තරයේ නව සහ අද්විතීය සංස්කෘතියක් ස්ථාපිත කළ අතර එය තමන්ගේම අතින් ඉතා සාර්ථක විය. ඔවුහු සාමූහිකව ඉංග්‍රීසියෙන් මැරූන්ස් ලෙසත්, ප්‍රංශ භාෂාවෙන් නෙග්'මැරොන්ස් ලෙසත් (වචනාර්ථයෙන් &quot;දුඹුරු නීග්‍රෝවරුන්&quot;, එනම් &quot;සුදුමැලි සමක් ඇති නීග්‍රෝවරුන්&quot;) සහ ලන්දේසි භාෂාවෙන් මැරොන්ස් ලෙසත් හැඳින්වුණ හ. මැරූන්වරු විවිධ අප්‍රිකානු ජනවාර්ගික කොටස්වලින් පැමිණි බැවින්, ජනවාර්ගික උත්පාදන ක්‍රියාවලියක් හරහා ක්‍රමයෙන් ස්වාධීන ගෝත්‍ර කිහිපයක් වර්ධනය කළහ. මෙම ගෝත්‍රවලට සරමාකා, පරමාකා, න්ඩියුකා හෝ අවුකන්, ක්වින්ටි, අලුකු හෝ බොනි සහ මාතාවයි ඇතුළත් වේ.

මැරූන්වරු බොහෝ විට වහල්භාවයට පත් වූවන්ගෙන් නව සාමාජිකයින් බඳවා ගැනීමට සහ කාන්තාවන් අල්ලා ගැනීමට මෙන්ම ආයුධ, ආහාර සහ සැපයුම් ලබා ගැනීමට බලහත්කාර කම්කරු වතු වැටලූහ. වහල්භාවයට පත් පවුල්වල කුරිරු ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තම වහල් ජනතාව නිදහස් කර ගැනීම සඳහා වැටලීම් වලදී ලන්දේසි වහල්භාවයට පත් 'වැවිලිකරුවන්' සහ ඔවුන්ගේ පවුල් මරා දැමූහ. යුරෝපීය යටත් විජිතවාදීන් ආරක්ෂක ගොඩනඟා ගත් අතර, ඒවා 18 වන සියවසේ සිතියම්වල පෙන්වා ඇති තරම් වැදගත් විය.&lt;ref&gt;[http://www.wdl.org/en/item/524/ Simon M. Mentelle, &quot;Extract of the Dutch Map Representing the Colony of Surinam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108175007/https://www.wdl.org/en/item/524/ |date=2018-01-08 }}, c.1777, Digital World Library via Library of Congress. Retrieved 26 May 2013&lt;/ref&gt;

ලන්දේසීන්ගේ දරුණු වහල්භාවයෙන් බේරුණු මැරූන්වරුන්ට එරෙහිව ලන්දේසි යටත් විජිතවාදීන් වැසි වනාන්තරය හරහා සන්නද්ධ ව්‍යාපාර දියත් කළ අතර, යටත් විජිතවාදීන්ට වඩා ඔවුහු එය හොඳින් දැන සිටියහ. සතුරුකම් අවසන් කිරීම සඳහා, 18 වන සියවසේදී, යුරෝපීය යටත් විජිත බලධාරීහු විවිධ ගෝත්‍ර සමඟ සාම ගිවිසුම් කිහිපයක් අත්සන් කළහ. ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය සඳහා සටන් කළ ඔවුන්ගේ අභ්‍යන්තර භූමි ප්‍රදේශවල මැරූන්වරුන්ට ස්වෛරී තත්ත්වය සහ වෙළඳ අයිතිවාසිකම් ලබා දීමට ඔවුන්ට බල කෙරිණි.

=== වහල්භාවය අහෝසි කිරීම ===
1861 සිට 1863 දක්වා, [[ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය]] ආරම්භ වෙමින් පැවතීමත්, සංගමය විසින් පාලනය කරන ලද උතුරු ප්‍රදේශයට පලා ගිය වහල්භාවයට පත් වූ ජනතාවත් සමඟ, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඒබ්‍රහම් ලින්කන් සහ ඔහුගේ පරිපාලනය වහල්භාවයෙන් නිදහස් වූ සහ එක්සත් ජනපදයෙන් පිටව යාමට කැමති පුද්ගලයින් නැවත පදිංචි කිරීම සඳහා විදේශයන්හි ස්ථාන සොයමින් සිටියහ. සුරිනාම් හි ලන්දේසි යටත් විජිතයට අප්‍රිකානු ඇමරිකානු සංක්‍රමණය සහ යටත් විජිතකරණය සම්බන්ධයෙන් එය ලන්දේසි රජය සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය. 1864 න් පසු අතහැර දැමූ අදහසින් කිසිවක් සිදු නොවූ අතර, එය 1864 න් පසු අතහැර දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Douma, Michael J.|year=2015|title=The Lincoln Administration's Negotiations to Colonize African Americans in Dutch Suriname|url=https://michaeljdouma.files.wordpress.com/2014/08/douma-cwh.pdf|journal=Civil War History|volume=61|issue=2|pages=111–137|doi=10.1353/cwh.2015.0037|s2cid=142674093}}&lt;/ref&gt;

නෙදර්ලන්තය 1863 දී සුරිනාම් හි වහල්භාවය අහෝසි කළේය, අවම වැටුපක් සඳහා සංක්‍රාන්ති වසර 10 ක් වතුකරයේ වැඩ කිරීමට වහලුන්ට අවශ්‍ය වූ ක්‍රමානුකූල ක්‍රියාවලියක් යටතේ, එය ඔවුන්ගේ ස්වාමිවරුන්ට අර්ධ වන්දියක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |date=2023-11-08 |title=Slavery Memorial Year - Discrimination - Government.nl |url=https://www.government.nl/topics/discrimination/history-of-slavery/slavery-memorial-year |access-date=2025-05-14 |website=www.government.nl |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |date=2022-10-21 |title=Slavery Memorial Year 1 July 2023 to 1 July 2024 - Ministry of Education, Culture and Science - Government.nl |url=https://www.government.nl/ministries/ministry-of-education-culture-and-science/events/slavery-memorial-year |access-date=2025-05-14 |website=www.government.nl |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 1873 දී එම සංක්‍රාන්ති කාලය අවසන් වූ පසු, බොහෝ නිදහස් වූවෝ අගනුවර වන පැරමරිබෝ වෙනුවෙන් පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ සේවය කළ වතු බොහෝ දුරට අතහැර දැමූහ. ඔවුන්ගෙන් සමහරකුට ඔවුන් වැඩ කළ වතු මිලදී ගැනීමට හැකි විය, විශේෂයෙන් පැරා සහ කොරෝනි දිස්ත්‍රික්කයේ. ඔවුන්ගේ පරම්පරාව තවමත් එම භූමියේ ජීවත් වෙති. වතු හිමියෝ කිහිප දෙනෙක් 1863 න් පසු වසර දහය සඳහා ඔවුන්ගේ හිටපු වහල් සේවකයින්ට ගෙවිය යුතු වැටුප ගෙවා නැත. කම්කරුවන්ට ඇති ණයෙන් බේරීම සඳහා ඔවුහු වතුයායේ භූමියේ දේපළ අයිතිවාසිකම් කම්කරුවන්ට ගෙවූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 July 2020 |title=Suriname View Geschiedenis |url=https://www.surinameview.com/sranan/geschiedenis/suriname-geschiedenis-deel-5-weer-nederlands-en-nieuwe-immigranten/}}&lt;/ref&gt; 1863 ජූලි 1 වන දින කෙටිකෝටි ලෙස හැඳින්වේ.

[[File:Tropenmuseum_Royal_Tropical_Institute_Objectnumber_10030464_Kappen_van_suikerriet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tropenmuseum_Royal_Tropical_Institute_Objectnumber_10030464_Kappen_van_suikerriet.jpg|වම|thumb|මේරියන්බර්ග් වතුයායේ ජාවානු ගිවිසුම්ගත සේවකයින්, 1930 පමණ]]
වැවිලි ජනපදයක් ලෙස, සුරිනාම් සතුව ශ්‍රම-අධික වෙළඳ භෝග මත යැපෙන ආර්ථිකයක් තිබිණි. ශ්‍රම හිඟය පියවා ගැනීම සඳහා, ලන්දේසීහු ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව් (නූතන ඉන්දුනීසියාව) සහ ඉන්දියාවෙන් කොන්ත්‍රාත් හෝ ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් බඳවාගෙන ප්‍රවාහනය කළහ (දෙවැන්න එවකට එම ප්‍රදේශය පාලනය කළ බ්‍රිතාන්‍යයන් සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුමක් හරහා). ඊට අමතරව, 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, චීනයෙන් සහ මැද පෙරදිගින් කම්කරුවෝ සුළු සංඛ්‍යාවක්, බොහෝ දුරට පිරිමි, බඳවා ගනු ලැබූ හ.

සුරිනාමයේ ජනගහනය සාපේක්ෂව කුඩා වුවද, මෙම සංකීර්ණ යටත් විජිතකරණය සහ සූරාකෑම හේතුවෙන්, එය ලෝකයේ වඩාත්ම වාර්ගික හා සංස්කෘතික වශයෙන් විවිධත්වයක් ඇති රටවලින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1211306.stm|title=Suriname Country Profile|date=14 September 2012|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Multicultural Netherlands |url=http://dutch.berkeley.edu/mcnl/immigration/the-netherlands/the-surinamese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723092050/http://dutch.berkeley.edu/mcnl/immigration/the-netherlands/the-surinamese/ |archive-date=23 July 2012 |access-date=13 August 2012 |publisher=UC Berkeley}}&lt;/ref&gt;

=== යටත් විජිතකරණය ===
[[File:Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indië-Surinam_north-Benj004ency01ill_stitched.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indi%C3%AB-Surinam_north-Benj004ency01ill_stitched.jpg|thumb|1914 දී සුරිනාම්]]
[[File:Presidentieel_Paleis.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Presidentieel_Paleis.jpg|thumb|සුරිනාම් ජනාධිපති මන්දිරය]]
දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, 1941 නොවැම්බර් 23 දින, නෙදර්ලන්ත පිටුවහල් රජය සමඟ ගිවිසුමක් යටතේ, එක්සත් ජනපදය මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ යුද ප්‍රයත්නයට සහය වනුව බොක්සයිට් පතල් ආරක්ෂා කිරීමට සොල්දාදුවන් 2,000 ක් සුරිනාම් වෙත යැවී ය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120105003256/http://faculty.virginia.edu/setear/students/fdrneutr/38%20to%2041%20Alt.htm#November1 World War II Timeline]. Faculty.virginia.edu. Retrieved 15 August 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tweede wereldoorlog |url=https://www.trisonline.nl/de-tris/tweede-wereldoorlog/ |access-date=6 January 2022 |website=TRIS Online |language=nl}}&lt;/ref&gt; 1942 දී, නෙදර්ලන්තය සහ එහි යටත් විජිත අතර සබඳතා පශ්චාත් යුද සමය අනුව සමාලෝචනය කිරීමට ලන්දේසි පිටුවහල් රජය ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Maurice Blessing |date=October 2013 |title=Wilhemina preekt de revolutie |url=https://www.historischnieuwsblad.nl/wilhemina-preekt-de-revolutie/ |access-date=6 January 2022 |language=nl}}&lt;/ref&gt;[[File:Maroon_village,_Suriname_River,_1955.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maroon_village,_Suriname_River,_1955.jpg|වම|thumb|1955 දී සුරිනාම් ගඟ දිගේ මැරූන් ගම්මානයක්.]]
[[File:Water-front_houses_in_Paramaribo,_1955.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Water-front_houses_in_Paramaribo,_1955.jpg|thumb|1955, පැරමරිබෝ හි වෝටර්ෆ්‍රන්ට් නිවාස]]
1954 දී, සුරිනාමය නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් සහ නෙදර්ලන්තය සමඟ නෙදර්ලන්ත රාජධානියේ සංඝටක රටවලින් එකක් බවට පත් විය. මෙම ඉදිකිරීමේදී, නෙදර්ලන්තය එහි ආරක්ෂක සහ විදේශ කටයුතු පාලනය රඳවා ගත්තේය. 1974 දී, සුරිනාම ජාතික පක්ෂය (NPS) විසින් මෙහෙයවන ලද පළාත් පාලන ආයතනය (සාමාජිකත්වය බොහෝ දුරට ක්‍රියෝල්, එනම් වාර්ගිකව අප්‍රිකානු හෝ මිශ්‍ර අප්‍රිකානු-යුරෝපීය) වූ අතර, ලන්දේසි රජය සමඟ පූර්ණ නිදහස කරා යන සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය; නෙදර්ලන්තයෙන් නිදහස සඳහා ඉන්දුනීසියාවේ පෙර යුද්ධයට වෙනස්ව, සුරිනාමයේ නිදහස කරා යන මාර්ගය එවකට වාමාංශික ලන්දේසි රජයේ මුලපිරීමක් විය. 1975 නොවැම්බර් 25 වන දින නිදහස ලබා දෙන ලදී. නිදහසින් පසු පළමු දශකය තුළ සුරිනාම් ආර්ථිකයෙන් විශාල කොටසක් ලන්දේසි රජය විසින් සපයන ලද විදේශ ආධාර මගින් පෝෂණය විය.

=== නිදහස ===
[[File:Henck_Arron,_Beatrix,_Johan_Ferrier_1975.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Henck_Arron,_Beatrix,_Johan_Ferrier_1975.jpg|thumb|1975 නොවැම්බර් 25 වන දින අගමැති හෙන්ක් ඇරොන්, නෙදර්ලන්තයේ අනාගත රැජින බියට්‍රික්ස් සහ ජනාධිපති ජොහාන් ෆෙරියර්]]
රටේ පළමු ජනාධිපතිවරයා වූයේ හිටපු ආණ්ඩුකාර ජොහාන් ෆෙරියර් වන අතර, හෙන්ක් ඇරොන් (එවකට එන්පීඑස් නායකයා) අගමැති ධුරය දැරීය. නිදහසට පෙර වසරවලදී, සුරිනාමයේ ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ නෙදර්ලන්තයට සංක්‍රමණය වූ අතර, නෙදර්ලන්ත රාජධානියේ සංඝටක රටක් ලෙස නව රට නිදහස ලැබීමෙන් පසු නරක අතට හැරෙනු ඇතැ යි යන කනස්සල්ල මධ්‍යයේ ය. නිදහසින් පසු සුරිනාම දේශපාලනය වාර්ගික ධ්‍රැවීකරණය හා දූෂණයට පිරිහී ගිය අතර, එන්පීඑස් ලන්දේසි ආධාර මුදල් පක්ෂග්‍රාහී අරමුණු සඳහා භාවිතා කළේය. 1977 මැතිවරණයේදී එහි නායකයින්ට වංචා චෝදනා එල්ල වූ අතර, එහිදී ඇරොන් තවත් වාරයක් ජයග්‍රහණය කළ අතර, අතෘප්තිය කෙතරම්ද යත් ජනගහනයෙන් විශාල කොටසක් නෙදර්ලන්තයට පලා ගොස් එහි දැනටමත් සැලකිය යුතු සුරිනාම ප්‍රජාවට එක් විය.&lt;ref&gt;Obituary, ''[[The Guardian]]'', 24 January 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vezzoli |first=Simona |date=November 2014 |title=The evolution of Surinamese emigration across and beyond independence: The role of origin and destination states |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:64e1aae0-e515-4779-9e21-8b64ff65b4d2/files/sjs956g29b |work=IMI Working Papers Series |publisher=[[International Migration Institute]] (IMI), University of Oxford |format=PDF |id=DEMIG project paper 28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign Relations, 1977–1980, Volume XXIII, Mexico, Cuba, and the Caribbean – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v23/d334}}&lt;/ref&gt;
=== 1980 හමුදා කුමන්ත්‍රණය ===
1980 පෙබරවාරි 25 වන දින, හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් ඇරොන්ගේ රජය පෙරලා දැමීය. එය ආරම්භ කරන ලද්දේ ඩෙසි බූටර්ස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් සැරයන්වරුන් 16 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් විසිනි.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |year=2013 |title=Suriname |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/suriname/ |access-date=4 August 2013 |work=[[The World Factbook]] |publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt; හමුදා පාලනයේ විරුද්ධවාදීහු 1980 අප්‍රේල්, 1980 අගෝස්තු, 1981 මාර්තු 15 සහ නැවත 1982 මාර්තු 12 දින කුමන්ත්‍රණ විරෝධී උත්සාහයන් දියත් කළහ. පළමු ප්‍රති උත්සාහය ෆ්‍රෙඩ් ඕර්ම්ස්කර්ක් විසින් මෙහෙයවන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;Janssen2011&quot;&gt;{{cite book |author=Roger Janssen |url=https://books.google.com/books?id=kXdhAAAAQBAJ&amp;pg=PA60 |title=In Search of a Path: An Analysis of the Foreign Policy of Suriname from 1975 to 1991 |date=1 January 2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-25367-4 |pages=60–}}&lt;/ref&gt; දෙවැන්න මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදීන් විසින් ද,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Betty Sedoc-Dahlberg |title=Refugees from Suriname |url=http://refuge.journals.yorku.ca/index.php/refuge/article/download/21454/20129 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413153357/https://refuge.journals.yorku.ca/index.php/refuge/article/download/21454/20129 |archive-date=13 April 2018 |access-date=26 August 2016}}&lt;/ref&gt; තෙවනුව විල්ෆ්‍රඩ් හෝකර් විසින් ද, සිව්වනවැන්න සුරේන්ද්‍ර රම්බොකස් විසින් ද මෙහෙයවන ලදී.

සිව්වන ප්‍රති-කුමන්තරණයේදී හෝකර් බන්ධනාගාරයෙන් පැන ගිය නමුත් ඔහුව අල්ලාගෙන කෙටියෙන් මරා දමන ලදී. 1982 දෙසැම්බර් 7 වන දින අලුයම 2 ත් 5 ත් අතර කාලය තුළ, බූටර්ස්ගේ නායකත්වය යටතේ හමුදාව, හමුදා ආඥාදායකත්වය විවේචනය කළ ප්‍රමුඛ පුරවැසියන් 13 දෙනෙකු වටලා පැරමරිබෝ හි ෆෝර්ට් සීලන්ඩියා හි රඳවා තැබූ හ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 March 2012 |title=Bouterse heeft Daal en Rambocus doodgeschoten |url=http://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/9910 |publisher=Network Star Suriname, Paramaribo, Suriname}}&lt;/ref&gt; ඒකාධිපතිත්වය විසින් ඉදිරි දින තුන තුළ රම්බොකස් සහ ජිවන්සිං ෂෙයොම්බාර් (සිව්වන ප්‍රති-කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයට ද සම්බන්ධ වූ) සමඟ මේ සියලු දෙනාටම මරණ දඬුවම නියම කරන ලදී.

=== සිවිල් යුද්ධය, මැතිවරණ සහ ව්‍යවස්ථාව ===
1986 දී ආරම්භ වූ සුරිනාම් හමුදාව සහ කැරලිකාර නායක රොනී බ්‍රන්ස්විජ්ක්ට පක්ෂපාතී මැරූන්වරුන් අතර කුරිරු සිවිල් යුද්ධය දිගටම පැවති අතර එහි බලපෑම් 1990 ගණන්වලදී බූටර්ස්ගේ ස්ථාවරය තවදුරටත් දුර්වල කළේය. සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන්, 1980 ගණන්වල අගභාගයේදී සුරිනාම් ජාතිකයෝ 10,000 කට වැඩි පිරිසක්, බොහෝ දුරට මැරූන් ජාතික, ප්‍රංශ ගයනාවට පලා ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Panorama de la population immigrée en Guyane |url=https://www.blada.com/data/File/2012pdf/panoimmigr102012.pdf |access-date=2019-02-02 |publisher=[[INSEE]]}}&lt;/ref&gt;

1987 දී ජාතික මැතිවරණ පැවැත්විණි. ජාතික සභාව විසින් බූටර්ස්ට හමුදාව භාරව සිටීමට ඉඩ සලසන නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලදී. රජය කෙරෙහි අතෘප්තිමත් වූ බූටර්ස් 1990 දී දුරකථනයෙන් ඇමතිවරුන් නෙරපා හැරියේය. මෙම සිදුවීම &quot;දුරකථන කුමන්ත්‍රණය&quot; ලෙස ජනප්‍රිය විය. 1991 මැතිවරණයෙන් පසු ඔහුගේ බලය හීන වීමට පටන් ගත්තේය.

1988 දී සෝල් හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී, ඇන්තනි නෙස්ටි මීටර් 100 සමනලයා ඉසව්වෙන් රන් පදක්කම දිනා ගැනීමත් සමඟ සුරිනාම්, ප්‍රථම වරට ඔලිම්පික් පදක්කමක් දිනාගත් කුඩාම ස්වාධීන දකුණු ඇමරිකානු රාජ්‍යය බවට පත්විය.

1999 වසරේ මුල් භාගය දුර්වල සාමාන්‍ය ආර්ථික හා සමාජීය තත්ත්වයන්ට එරෙහිව අවිහිංසාවාදී ජාතික විරෝධතා මගින් සනිටුහන් විය. වසර මැද භාගය වන විට, නෙදර්ලන්තය මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම් චෝදනා මත බූටර්ස් නොපැමිණීම හේතුවෙන් නඩු විභාගයට භාජනය විය. ඔහු වරදකරු වී සිර දඬුවම් නියම වූ නමුත් සුරිනාම්හි රැඳී සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/17/world/world-briefing.html|title=World Briefing|last=Neilan|first=Terence|date=17 July 1999|work=The New York Times|access-date=1 May 2010}}&lt;/ref&gt;

=== 21 වන සියවස ===
2002 දී, සුරිනාම් අගනුවර වන පැරමරිබෝ හි අභ්‍යන්තර ඓතිහාසික නගරය, ලන්දේසි යටත් විජිත ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ කැපී පෙනෙන එකතුව සඳහා යුනෙස්කෝ [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට]] ඇතුළත් කරන ලදී.

2010 ජූලි 19 වන දින, සුරිනාම් හි ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් වූ විට බූටර්ස් නැවත බලයට පත් විය.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-10690930 ''Suriname ex-strongman Bouterse back in power''], In: [[BBC News]], 19 July 2010&lt;/ref&gt; 2010 දී ඔහුගේ මැතිවරණයට පෙර, දෙසැම්බර් ඝාතනවලදී ප්‍රමුඛ විරුද්ධවාදීන් 15 දෙනෙකු ඝාතනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඔහුට සහ තවත් 24 දෙනෙකුට චෝදනා එල්ල විය. කෙසේ වෙතත්, 2012 දී, නඩු විභාගයේ තීන්දුවට මාස දෙකකට පෙර, ජාතික සභාව එහි සමාව දීමේ නීතිය දීර්ඝ කර බූටර්ස් සහ අනෙකුත් අයට මෙම චෝදනා සඳහා සමාව ලබා දුන්නේය. 2015 ජූලි 14 වන දින ඔහු නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;[https://www.voanews.com/a/suriname-bouterse-secures-second-presidential-term/2862157.html Suriname's Bouterse Secures Second Presidential Term], ''Voice of America News'', 14 July 2015&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 2019 නොවැම්බර් 29 වන දින සුරිනාම් උසාවියකින් බූටර්ස් වරදකරු කරන ලද අතර 1982 ඝාතනවල ඔහුගේ භූමිකාව වෙනුවෙන් වසර 20 ක සිරදඬුවමක් ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/11/29/world/americas/suriname-president-convicted-in-1982-killings.html|title=Suriname President Convicted in 1982 Killings|last=The Associated Press|date=2019-11-29|work=The New York Times|access-date=2019-12-01|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;[[File:Rellen_op_17_februari_2023,_bestorming_DNA.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rellen_op_17_februari_2023,_bestorming_DNA.PNG|thumb|2023 පෙබරවාරි මාසයේදී විරෝධතාකරුවෝ ජාතික සභා ගොඩනැගිල්ලට කඩාවැදුණ හ.]]
2020 මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|title=VHP grote winnaar verkiezingen 25 mei 2020|access-date=26 May 2020|language=nl|website=GFC Nieuws|archive-date=15 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715145326/https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; චෑන් සන්තෝකි සුරිනාම් හි ජනාධිපති ධුරය සඳහා වූ එකම නාමයෝජනා විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dbsuriname.com/2020/07/08/breaking-ndp-dient-geen-lijst-in/|title=Breaking: NDP dient geen lijst in|access-date=8 July 2020|language=nl|website=Dagblad Suriname}}&lt;/ref&gt; ජූලි 13 වන දින, සන්තෝකි නිතරගයෙන් පැවති මැතිවරණයකින් ජනාධිපති ධුරයට තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|title=Live blog: Verkiezing president en vicepresident Suriname|access-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115220444/http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|archive-date=15 January 2021|language=nl|website=De Ware Tijd|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් මහජන සහභාගීත්වයෙන් තොරව පැවති උත්සවයකදී ජූලි 16 වන දින ඔහු පදවි ප්‍රාප්ත විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2020/07/12/inauguratie-nieuwe-president-van-suriname-op-onafhankelijkheidsplein/|title=Inauguratie nieuwe president van Suriname op Onafhankelijkheidsplein|access-date=13 July 2020|language=nl|website=Waterkant}}&lt;/ref&gt;

2023 පෙබරවාරි මාසයේදී, පැරමරිබෝ අගනුවර ජීවන වියදම් ඉහළ යාමට එරෙහිව දැඩි විරෝධතා ඇති විය. විරෝධතාකරුවෝ ජනාධිපති චෑන් සන්තෝකිගේ රජයට දූෂණ චෝදනා එල්ල කළහ. රජය ඉල්ලා අස්වන ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් ඔවුහු ජාතික සභාවට කඩාවැදුණ හ. කෙසේ වෙතත්, රජය විරෝධතා හෙළා දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/protesters-storm-surinames-parliament-rampage-through-capital-rally-turns-ugly-2023-02-17/|title=Protesters storm Suriname's parliament as anti-austerity rally turns chaotic|last=Kuipers|first=Ank|date=18 February 2023|publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 දෙසැම්බර් මාසයේදී, සුරිනාම් හි පලාගිය හිටපු ජනාධිපති ඩෙසි බූටර්ස් මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/desi-bouterse-surinames-fugitive-former-president-dies-at-79|title=Desi Bouterse, Suriname's fugitive former president, dies at 79|work=Al Jazeera|language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:සුරිනාමය]]</text>
      <sha1>gac3wbs3vecg8vebwqionyxjqypkkq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:KSLwiki24</title>
    <ns>2</ns>
    <id>183461</id>
    <revision>
      <id>801245</id>
      <parentid>799384</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5894" sha1="1fzyk3jrn1f2lt50dz972lv1emg03ss" xml:space="preserve">{{Userpage bar}}
{{wikibreak|reason=වසරක කාලය සඳහා විකිපීඩියාවෙන් නිවාඩු ගන්නා බව දැනුම් දෙයි.|until=2025 November}}

&lt;hr&gt;
{| style=&quot;width:100%; background:#e7f0ff;&quot;
|-
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[File:Animated-Flag-Sri-Lanka.gif|30px|frameless|alt=Sri Lanka flag waving|link=Flag of Sri Lanka]]&lt;br&gt;
'''🪷 නමෝ බුද්ධාය! 🪷'''&lt;br&gt;
{{අද}}&lt;br&gt;
'''~{{CURRENTDAY}}/{{CURRENTMONTH}}/{{CURRENTYEAR}}~''' &lt;br&gt;
{{emoji|270D}} [[xtools:pages/si.wikipedia.org/KSLwiki24|නිර්මාණය කළ පිටු]] • 
{{emoji|270F}} [[Special:Contributions/KSLwiki24|දායකත්වය]] • 
{{emoji|1F465}} [[Special:CentralAuth|ගිණුම්]] • 
{{emoji|2709}} [[Special:EmailUser/KSLwiki24|Email]]
&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|}
&lt;hr&gt;

{{තොරතුරුකොටුව පරිශීලක
|status=තාවකාලිකව අක්‍රීය 
|name=KSLwiki24
|languages=සිංහල, ඉංග්‍රීසි
|country={{flag|Sri Lanka}}
|edit_count=2000+
|color=#dceefc
|signature= &lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px&quot;&gt;
[[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]]
&lt;/span&gt;
|userboxes=


{{පරිශීලක දායකත්වයන්|2000}}
{{User Wikipedian For|year=2024|month=09|date=29}}
{{Userbox
 | border-c = #999
 | id       = ⏳️
 | id-c     = #EEE
 | info     = මෙම පරිශීලකයා '''2025 – 2026''' වසරක කාලය සඳහා විකිපීඩියාවෙන් '''නිවාඩු''' ගතකරයි.
 | info-c   = #F9F9F9
}}

{{user history}}

{{Userbox
| id       = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|thumb|center|50px]]
| id-c     = #8B4513
| info     = මෙම පරිශීලකයා [[පුරාවිද්‍යාව]] පිළිබඳව ගුණාත්මක ලිපි ලිවීමට කැමැත්තක් දක්වයි.
| info-c   = #f5f5dc
| border-c = #654321
}}

{{Userbox
| id       = [[File:Ashoka_Chakra_Y.svg|50px]]
| id-c     = #FFD700
| info     = මෙම පරිශීලකයා [[බෞද්ධ ඉතිහාසය]] පිලිබදව ගුණාත්මක කරුණු සමාජගත කිරීමට රුචිකත්වයක් දක්වයි.
| info-c   = #fff8dc
| border-c = #daa520
}}

{{Userbox
| id       = [[ගොනුව:Hopetoun falls.jpg|thumb|center|50px]]
| id-c     = #1E90FF
| info     = පරිසරය හා එහි ක්‍රියාකාරීත්වය පිලිබදව ලිපි ලිවීමට ද රුචිකත්වයක් දක්වයි.
| info-c   = #f0f8ff
| border-c = #1E90FF
}}

}}

== ආයුබෝවන් ==
මම ශ්‍රී ලංකාවේ සිටින විකිපීඩියා නව සංස්කාරකවරයෙක්.බොහෝ විට බෞද්ධ ඉතිහාසය,පුරාවිද්‍යාව සහ පරිසරය පිළිබඳ කැමැත්තක් දක්වනවා.

== විකිපීඩියාවට දායකත්වය ==
* බෞද්ධ ඉතිහාසය සහ පුරාවිද්‍යාව සම්බන්ධ ලිපි සංස්කරණය  
* පරිසරය පිළිබඳ දැනුම හුවමාරු කිරීම  
* නවතම පර්යේෂණ හා තොරතුරු එක් කිරීම

==අරමුණ==
සමාජගත වී ඇති වැරදි මත තවදුරටත් සමාජගත වීම වලක්වා විකිපීඩියාව තුළින් ගුණාත්මක තොරතුරු සමාජය වෙත ලබා දීම.

==සම්බන්ධ වීම==
* විකිපීඩියා සංසදවලට(සාක්ච්ඡා)වලට  සහභාගී වීම  
* විකිකොමන්ස් හි පරිසර හා පුරාවිද්‍ය ඡායාරූප එකතු කිරීම

== 🏅 සම්මාන ==
{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Special Barnstar Hires.png|100px]]|[[Image:SpecialBarnstar.png|100px]]}}

|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''විශේෂ රන්තරුව'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | [[සතර දළදා වහන්සේලා(දාඨා ධාතූන් වහන්සේලා)]] ලිපියට කළ දායක්වයට ස්තූතියි. &lt;span style=&quot;background:#0d0f24;font-family:monospace;font-weight:600;padding:2px;box-shadow:#9b12f0 2px -2px&quot;&gt;[[User:Ttheek|&lt;span style=&quot;color:#faed00&quot;&gt;★&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color:#ff21f8&quot;&gt;Ttheek&lt;/span&gt;]] [[User talk:Ttheek|⏵]]&lt;/span&gt; 20:52, 7 අගෝස්තු 2025 (යූටීසී)
|}

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[ගොනුව:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]]

|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''The Tireless Contributor Barnstar'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | සිංහල විකිපීඩියාවට ඔබ දැක්වූ වැදගත් දායකත්වයට ස්තූතියි. [[User:IDB.S|IDB.S]] ([[User talk:IDB.S|talk]]) 17:19, 28 ජූනි 2026 (යූටීසී)
|}</text>
      <sha1>1fzyk3jrn1f2lt50dz972lv1emg03ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුන්දි රජ මහා විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186854</id>
    <revision>
      <id>801241</id>
      <parentid>799297</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T12:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353224" sha1="b5o7fmewcmfcl7vm4x8p7919lji2bkr" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =

}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>b5o7fmewcmfcl7vm4x8p7919lji2bkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801289</id>
      <parentid>801241</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354056" sha1="o52qbypgrms2pwjcvmx5az347nr0gct" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
{{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි විහාරය (නාගදීප ස්ථාන යටතේ) 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = සොළොස්මස්ථාන පූජනීය ස්ථාන 
   | designation1_criteria = නාගදීප කාණ්ඩය යටතේ
   | designation1_number = 2
   | designation1_free1name = ජනප්‍රවාදගත
   | designation1_free1value = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවැනි ලංකාගමනයේ දී මෙම ස්ථානයට වැඩම කිරීම}}
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>o52qbypgrms2pwjcvmx5az347nr0gct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801290</id>
      <parentid>801289</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354095" sha1="dna445u2we6hj0zaxotflmwwa2ee2bk" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
{{designation list | embed=yes
   | designation1 = SBSS
   | designation1_offname =[[ගොනුව:Flag of Buddhism.svg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි විහාරය (නාගදීප ස්ථාන යටතේ) 
   | designation1_date = 
   | designation1_type = සොළොස්මස්ථාන පූජනීය ස්ථාන 
   | designation1_criteria = නාගදීප කාණ්ඩය යටතේ උප සිද්ධස්ථාන 
   | designation1_number = 2
   | designation1_free1name = ජනප්‍රවාදගත
   | designation1_free1value = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවැනි ලංකාගමනයේ දී මෙම ස්ථානයට වැඩම කිරීම}}
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>dna445u2we6hj0zaxotflmwwa2ee2bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801295</id>
      <parentid>801290</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353328" sha1="1znjadmrnff18wzp0dzq2u4bwa6pd9q" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>1znjadmrnff18wzp0dzq2u4bwa6pd9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බාබා යාගා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193576</id>
    <revision>
      <id>801322</id>
      <parentid>789102</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>801322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2760" sha1="fb1m9plvvxfmdhxhbwyjagh8fmr8bmx" xml:space="preserve">{{Short description|ස්ලේවික පුරාණෝක්ති චරිතය}}
{{About|ස්ලේවික ජනශ්‍රැතියේ එන චරිතය|අනුවර්තන සහ වෙනත් භාවිතා}}
{{Redirect|බාබාරෝගා|වෙනත් භාවිතා|බාබාරෝගා (බහුරුත්හරණය)}}
{{Use dmy dates|date=September 2023}}
[[File:Сказка Баба-яга 3.jpg|thumb|upright=1.1|බාබා යාගාගේ රුව ''ටේල්ස් ඔෆ් ද රෂියන් පීපල්'' තුළ නිරූපණය කර ඇති අයුරු (ප්‍රකාශනය 1894 මොස්කව් හි වී.ඒ. ගැට්සක්)]]
[[File:Baba_Yaga_by_Alexandre_Benois.jpg|alt=|thumb|upright|[[ඇලෙක්සැන්ඩර් බෙනොයිස්]]ගේ හෝඩි පොතෙහි බාබා යාගා [[සිරිලික අක්ෂර|සිරිලික]] අක්ෂරයක් වන [[බී (සිරිලික)|Б]] ලෙස නිරූපණය කර ඇති අයුරු]]
'''බාබා යාගා''' යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ [[ස්ලේවික ජනශ්‍රැති]]යෙහි එන කාන්තා චරිතයක් (හෝ එකම නම ඇති සොයුරියන් තිදෙනෙකුගෙන් අයෙක්) වේ. ඇය පිළිබඳ එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙන් සඳහන් වේ. ඇතැම් කථාවල ඇය ළමුන් බැද ආහාරයට ගන්නා බියජනක මැහැල්ලක ලෙසත්, ඇතැම් කථාවල ඇය කථාවේ වීරයාට උපකාර කරන යහපත් මැහැල්ලක ලෙස ද සඳහන් වේ.&lt;ref name=ef&gt;{{cite Efron|Баба-яга}}&lt;/ref&gt; මෙම සියලු කතාවල ඇය මායාකාරියක ලෙස විස්තර කෙරේ. බොහෝ අවස්ථාවල ඇය වන සතුන් හා සම්බන්ධ ය. ඇයගේ විශේෂ විස්තර ලෙස ඇය දැව [[වංගෙඩිය සහ මෝල්ගස|වංගෙඩියක]] නැග මෝල්ගසක් අතදරා පියාසරන බවත්, වනාන්තරයේ ඇතුළත වූ කුකුල් පාද සහිත පැල්පතක ජීවත්වන බවත් සඳහන් ය.

== උද්ධෘත ==

{{Reflist}}

{{ප්‍රවර්ගකරණය අවැසි පිටු|date=ඔක්තෝබර් 2026}}</text>
      <sha1>fb1m9plvvxfmdhxhbwyjagh8fmr8bmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197137</id>
    <revision>
      <id>801229</id>
      <timestamp>2026-10-10T12:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>'පුරාවිද්‍යාත්මක රක්ෂිතයක් යනු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමක් සහිත භූමි ප්‍රදේශයක් එහි පවතින පුරාවස්තු, පුරාණ නටබුන් සහ ඓතිහාසික සාධක ආරක්ෂා කිරීමේ අරමුණින් නීත...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>801229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="ot90jybds77g6fwrynukmgavwsi4db2" xml:space="preserve">පුරාවිද්‍යාත්මක රක්ෂිතයක් යනු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමක් සහිත භූමි ප්‍රදේශයක් එහි පවතින පුරාවස්තු, පුරාණ නටබුන් සහ ඓතිහාසික සාධක ආරක්ෂා කිරීමේ අරමුණින් නීතිය යටතේ රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමයි. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවස්තු ආඥාපනතේ 33 වැනි වගන්තිය යටතේ මෙවැනි රක්ෂිත ප්‍රකාශයට පත් කළ හැකිය.</text>
      <sha1>ot90jybds77g6fwrynukmgavwsi4db2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197138</id>
    <revision>
      <id>801230</id>
      <timestamp>2026-10-10T12:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>801230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="cftnlolwjq5i6cp1foi1z2wjj01y0ry" xml:space="preserve">ජාතික වැදගත්කමක් ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන, ස්මාරක සහ ඓතිහාසික වාර්තා යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය, පුරාවිද්‍යාව සහ සංස්කෘතික උරුමය සම්බන්ධයෙන් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති බව සලකා නීතිය යටතේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ස්ථාන, නටබුන්, ස්මාරක සහ වාර්තා වේ. 1990 අංක 16 දරන ජාතික වැදගත්කමක් ඇති පුරාවිද්‍යා ස්ථාන පිළිබඳ පනත යටතේ අදාළ ස්ථාන සහ ස්මාරක හඳුනාගෙන ඒවාට නීතිමය ආරක්ෂාව සැලසීම සඳහා විධිවිධාන සලසා ඇත.</text>
      <sha1>cftnlolwjq5i6cp1foi1z2wjj01y0ry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ICOMOS ශ්‍රී ලංකා ජාතික උරුම ස්ථාන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197139</id>
    <revision>
      <id>801231</id>
      <timestamp>2026-10-10T12:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>''''ICOMOS ශ්‍රී ලංකා ජාතික උරුම ලැයිස්තුව''' යනු ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ඓතිහාසික, පුරාවිද්‍යාත්මක, වාස්තු විද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික වටිනාකම් සහිත උරුම ස්ථාන හඳුනාගෙන...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>801231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1902" sha1="nlhe1v3lmbti7en5291wfv2ezqdiare" xml:space="preserve">'''ICOMOS ශ්‍රී ලංකා ජාතික උරුම ලැයිස්තුව''' යනු ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ඓතිහාසික, පුරාවිද්‍යාත්මක, වාස්තු විද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික වටිනාකම් සහිත උරුම ස්ථාන හඳුනාගෙන ලැයිස්තුගත කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර ස්මාරක හා ස්ථාන පිළිබඳ කවුන්සිලයේ (ICOMOS) ශ්‍රී ලංකා ජාතික කමිටුව විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ලැයිස්තුවකි. මෙමගින් පුරාණ ස්ථානවලට අමතරව නූතන ගොඩනැගිලි, ඓතිහාසික භූදර්ශන, පාලම්, ඇළ මාර්ග සහ වෙනත් සංස්කෘතික උරුමයන් ද හඳුනාගැනීමට අවධානය යොමු කරයි. මෙම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කිරීම රජයේ ගැසට් නිවේදනයක් මඟින් නීතිමය ආරක්ෂාව ලබාදීමකට සමාන නොවේ.මේ සදහා ඔවුන්ගේ විශේෂඥයන් විසින් ලැබෙන යෝජනා සලකා බලන අතර රජය විසින් පුරාවිද්‍යා ආර්කෂිත ස්මාරක,රක්ෂිත හෝ ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන වශයෙන් ගැසට් කරනු ලබන ඒවා නිතරගයෙන් ICOMOS ජාතික උරුම බවට පත්වේ</text>
      <sha1>nlhe1v3lmbti7en5291wfv2ezqdiare</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩෙල්ෆ්ට් බෞද්ධ ස්තූප (වෙඩිඅරසන් කොටුව)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197140</id>
    <revision>
      <id>801244</id>
      <timestamp>2026-10-10T12:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>'බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>801244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="83h5og48ic4zihzytaf8v5lo2ikcz3y" xml:space="preserve">බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා රක්ෂිත</text>
      <sha1>83h5og48ic4zihzytaf8v5lo2ikcz3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උද්‍යාන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197141</id>
    <revision>
      <id>801257</id>
      <timestamp>2026-10-10T15:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>'ජාතික උද්‍යාන ලැයිස්තුව' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>801257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="e9zshig8cnhh5405o2p2ue2ku7ihfb6" xml:space="preserve">ජාතික උද්‍යාන ලැයිස්තුව</text>
      <sha1>e9zshig8cnhh5405o2p2ue2ku7ihfb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජේතවනාරාමය, අනුරාධපුර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197142</id>
    <redirect title="ජේතවනාරාමය ආරාම සංකීර්ණය" />
    <revision>
      <id>801285</id>
      <timestamp>2026-10-10T17:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[ජේතවනාරාමය, අනුරාධපුර]] සිට [[ජේතවනාරාමය ආරාම සංකීර්ණය]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>801285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="qm3hthpdka89imaocpakv5mf4qvrnkf" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ජේතවනාරාමය ආරාම සංකීර්ණය]]</text>
      <sha1>qm3hthpdka89imaocpakv5mf4qvrnkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:බාබා යාගා</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197143</id>
    <revision>
      <id>801297</id>
      <timestamp>2026-10-11T05:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>801297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb" xml:space="preserve">{{Talk header}}</text>
      <sha1>6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite Efron</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197144</id>
    <revision>
      <id>801298</id>
      <timestamp>2025-01-24T18:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MusikBot II</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Template:Cite Efron]]&quot;: [[Wikipedia:High-risk templates|High-risk template or module]]: 250 transclusions ([[User:MusikBot II/TemplateProtector|more info]]) ([Edit=Require autoconfirmed or confirmed access] (indefinite))</comment>
      <origin>801298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg" xml:space="preserve">&lt;!--
 optional icon - included by default
--&gt;{{#if:{{{noicon|}}}||&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[File:{{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|wikisource-logo.svg|PD-icon.svg}}|12px|link=]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;}}&lt;!--no white space
--&gt;{{Cite encyclopedia
|year         = 1906 
|encyclopedia = [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]
|title        = {{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|[[wikisource:ru:ЭСБЕ/{{{wstitle|{{{1}}} }}}|{{{wstitle|{{{1}}} }}}]]}}
|language     = ru
}}&lt;includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACEE}}   |&lt;!--is set--&gt;|&lt;!--then--
--&gt;{{#if: {{{Efron-text|}}}&lt;!--Efron-text is passed in by {Efron}} and bypass these categories--&gt;|
     |[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{1|}}}
       |[[Category:Articles incorporating Cite Efron template with an unnamed parameter]]&lt;!--
    --&gt;}}
   }}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801299</id>
      <parentid>801298</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_Efron]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg" xml:space="preserve">&lt;!--
 optional icon - included by default
--&gt;{{#if:{{{noicon|}}}||&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[File:{{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|wikisource-logo.svg|PD-icon.svg}}|12px|link=]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;}}&lt;!--no white space
--&gt;{{Cite encyclopedia
|year         = 1906 
|encyclopedia = [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]
|title        = {{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|[[wikisource:ru:ЭСБЕ/{{{wstitle|{{{1}}} }}}|{{{wstitle|{{{1}}} }}}]]}}
|language     = ru
}}&lt;includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACEE}}   |&lt;!--is set--&gt;|&lt;!--then--
--&gt;{{#if: {{{Efron-text|}}}&lt;!--Efron-text is passed in by {Efron}} and bypass these categories--&gt;|
     |[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{1|}}}
       |[[Category:Articles incorporating Cite Efron template with an unnamed parameter]]&lt;!--
    --&gt;}}
   }}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite Efron/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197145</id>
    <revision>
      <id>801300</id>
      <timestamp>2026-07-29T19:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Colonies Chris</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>801300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="8f282uu9ownjbu6ewqnmlw9e226swcz" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Underused external link template|1=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/}}
{{CS1 wrapper|base=Cite encyclopedia}}
&lt;!-- PLEASE ADD CATEGORIES AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --&gt;

== Usage examples ==

:&lt;nowiki&gt;{{cite Efron|wstitle=Поганое Идолище}}&lt;/nowiki&gt;
This template will add the articles transcluding it to the [[Wikipedia:Categorization|hidden category]] [[:Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]] and optionally supply a link to a Wikisource article, if you find it at [[wikisource:ru:ЭСБЕ]].

This template should be placed on the '''main''' page of the article.

==See also==
*{{template link expanded|ВТ-ЭСБЕ}} — a more evolved option compatible with Russian Wikipedia format
*{{template link expanded|Efron}} — for use with text copied from the Efron. It places an attribution string in front of the citation to meet the requirements of the [[WP:Plagiarism|Plagiarism Guideline]]

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- CATEGORIES BELOW THIS LINE PLEASE --&gt;
{{DEFAULTSORT:Efron, cite}}
[[Category:Dictionary source templates]]
[[Category:Encyclopedia source templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8f282uu9ownjbu6ewqnmlw9e226swcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801301</id>
      <parentid>801300</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_Efron/doc]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="8f282uu9ownjbu6ewqnmlw9e226swcz" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Underused external link template|1=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/}}
{{CS1 wrapper|base=Cite encyclopedia}}
&lt;!-- PLEASE ADD CATEGORIES AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --&gt;

== Usage examples ==

:&lt;nowiki&gt;{{cite Efron|wstitle=Поганое Идолище}}&lt;/nowiki&gt;
This template will add the articles transcluding it to the [[Wikipedia:Categorization|hidden category]] [[:Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]] and optionally supply a link to a Wikisource article, if you find it at [[wikisource:ru:ЭСБЕ]].

This template should be placed on the '''main''' page of the article.

==See also==
*{{template link expanded|ВТ-ЭСБЕ}} — a more evolved option compatible with Russian Wikipedia format
*{{template link expanded|Efron}} — for use with text copied from the Efron. It places an attribution string in front of the citation to meet the requirements of the [[WP:Plagiarism|Plagiarism Guideline]]

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- CATEGORIES BELOW THIS LINE PLEASE --&gt;
{{DEFAULTSORT:Efron, cite}}
[[Category:Dictionary source templates]]
[[Category:Encyclopedia source templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8f282uu9ownjbu6ewqnmlw9e226swcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite Efron/sandbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197146</id>
    <revision>
      <id>801302</id>
      <timestamp>2022-09-30T16:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Frietjes</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <origin>801302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg" xml:space="preserve">&lt;!--
 optional icon - included by default
--&gt;{{#if:{{{noicon|}}}||&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[File:{{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|wikisource-logo.svg|PD-icon.svg}}|12px|link=]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;}}&lt;!--no white space
--&gt;{{Cite encyclopedia
|year         = 1906 
|encyclopedia = [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]
|title        = {{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|[[wikisource:ru:ЭСБЕ/{{{wstitle|{{{1}}} }}}|{{{wstitle|{{{1}}} }}}]]}}
|language     = ru
}}&lt;includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACEE}}   |&lt;!--is set--&gt;|&lt;!--then--
--&gt;{{#if: {{{Efron-text|}}}&lt;!--Efron-text is passed in by {Efron}} and bypass these categories--&gt;|
     |[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{1|}}}
       |[[Category:Articles incorporating Cite Efron template with an unnamed parameter]]&lt;!--
    --&gt;}}
   }}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801303</id>
      <parentid>801302</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_Efron/sandbox]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg" xml:space="preserve">&lt;!--
 optional icon - included by default
--&gt;{{#if:{{{noicon|}}}||&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[File:{{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|wikisource-logo.svg|PD-icon.svg}}|12px|link=]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;}}&lt;!--no white space
--&gt;{{Cite encyclopedia
|year         = 1906 
|encyclopedia = [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]
|title        = {{#if:{{{wstitle|{{{1|}}}&lt;!----&gt;}}}|[[wikisource:ru:ЭСБЕ/{{{wstitle|{{{1}}} }}}|{{{wstitle|{{{1}}} }}}]]}}
|language     = ru
}}&lt;includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACEE}}   |&lt;!--is set--&gt;|&lt;!--then--
--&gt;{{#if: {{{Efron-text|}}}&lt;!--Efron-text is passed in by {Efron}} and bypass these categories--&gt;|
     |[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{1|}}}
       |[[Category:Articles incorporating Cite Efron template with an unnamed parameter]]&lt;!--
    --&gt;}}
   }}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99gebz179njcozxki7l8bx1djb3hjrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite Efron/testcases</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197147</id>
    <revision>
      <id>801304</id>
      <timestamp>2024-12-23T02:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;HouseBlaster</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>oops</comment>
      <origin>801304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="rosumtgy7qeld2veisrqmgsmeqwz1vr" xml:space="preserve">{{Testcases notice}}

==Cite Efron==
{{test case|_showcode=y|wstitle=Abamelik}}

==Efron==
{{test case|_showcode=y|_template=Efron|wstitle=Abamelik}}</text>
      <sha1>rosumtgy7qeld2veisrqmgsmeqwz1vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801305</id>
      <parentid>801304</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_Efron/testcases]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="rosumtgy7qeld2veisrqmgsmeqwz1vr" xml:space="preserve">{{Testcases notice}}

==Cite Efron==
{{test case|_showcode=y|wstitle=Abamelik}}

==Efron==
{{test case|_showcode=y|_template=Efron|wstitle=Abamelik}}</text>
      <sha1>rosumtgy7qeld2veisrqmgsmeqwz1vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197148</id>
    <revision>
      <id>801306</id>
      <timestamp>2025-11-27T20:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Altenmann</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Undid revision [[Special:Diff/1324471880|1324471880]] by [[Special:Contributions/Altenmann|Altenmann]] ([[User talk:Altenmann|talk]])</comment>
      <origin>801306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="445" sha1="dsqgj585ahp0wn2o4x8hm1wsmqlbqqd" xml:space="preserve">{{Wikipedia category|hidden=yes|tracking=yes}}
This [[Wikipedia:Category|category]] contains articles that use the template '''{{tlx|Cite Efron}}''' to cite the 1906 [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]], which is in the [[public domain]].
If an article includes text copied from the original source the attribute the source using {{tlx|Efron}} which meets the requirements of the [[WP:PLAGIARISM|Plagiarism Guideline]].
{{CatAutoTOC}}</text>
      <sha1>dsqgj585ahp0wn2o4x8hm1wsmqlbqqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801307</id>
      <parentid>801306</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Category:Wikipedia_articles_incorporating_citation_from_Brockhaus-Efron]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="445" sha1="dsqgj585ahp0wn2o4x8hm1wsmqlbqqd" xml:space="preserve">{{Wikipedia category|hidden=yes|tracking=yes}}
This [[Wikipedia:Category|category]] contains articles that use the template '''{{tlx|Cite Efron}}''' to cite the 1906 [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]], which is in the [[public domain]].
If an article includes text copied from the original source the attribute the source using {{tlx|Efron}} which meets the requirements of the [[WP:PLAGIARISM|Plagiarism Guideline]].
{{CatAutoTOC}}</text>
      <sha1>dsqgj585ahp0wn2o4x8hm1wsmqlbqqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Articles incorporating Cite Efron template with an unnamed parameter</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197149</id>
    <revision>
      <id>801308</id>
      <timestamp>2020-04-05T02:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;BrownHairedGirl</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{Category TOC}} → {{CatAutoTOC}} on [[Category:Template Category TOC on category with less than 100 pages|categories with less than 100 pages]]</comment>
      <origin>801308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="4y23at6stb5f6u8gqusa561gyjfwtdt" xml:space="preserve">{{Wikipedia category|hidden=yes|tracking=yes}}
{{Empty category}}
Entries in this category are placed here by articles incorporating the '''{{tlx|Cite Efron}}''' that have an unnamed parameter. This usage should be altered so that all parameters are named ones.
{{CatAutoTOC}}

[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]</text>
      <sha1>4y23at6stb5f6u8gqusa561gyjfwtdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801309</id>
      <parentid>801308</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Category:Articles_incorporating_Cite_Efron_template_with_an_unnamed_parameter]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="4y23at6stb5f6u8gqusa561gyjfwtdt" xml:space="preserve">{{Wikipedia category|hidden=yes|tracking=yes}}
{{Empty category}}
Entries in this category are placed here by articles incorporating the '''{{tlx|Cite Efron}}''' that have an unnamed parameter. This usage should be altered so that all parameters are named ones.
{{CatAutoTOC}}

[[Category:Wikipedia articles incorporating citation from Brockhaus-Efron]]</text>
      <sha1>4y23at6stb5f6u8gqusa561gyjfwtdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia/lua</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197150</id>
    <redirect title="සැකිල්ල:Cite encyclopedia" />
    <revision>
      <id>801312</id>
      <timestamp>2025-04-10T19:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Trappist the monk</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Undid revision [[Special:Diff/1233337024|1233337024]] by [[Special:Contributions/Trappist the monk|Trappist the monk]] ([[User talk:Trappist the monk|talk]]) undo cross-namespace redirect; what was I thinking?</comment>
      <origin>801312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="kmfzn6vhxmn899fi6oj93cr4mvwxpzg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:Cite encyclopedia]]</text>
      <sha1>kmfzn6vhxmn899fi6oj93cr4mvwxpzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801313</id>
      <parentid>801312</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia/lua]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="kmfzn6vhxmn899fi6oj93cr4mvwxpzg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:Cite encyclopedia]]</text>
      <sha1>kmfzn6vhxmn899fi6oj93cr4mvwxpzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia/sandbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197151</id>
    <revision>
      <id>801316</id>
      <timestamp>2019-01-25T11:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;PohranicniStraze</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/2.51.192.184|2.51.192.184]] ([[User talk:2.51.192.184|talk]]) to last version by 192.55.54.42</comment>
      <origin>801316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:citation/CS1|citation
|CitationClass=encyclopaedia
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}

[[Category:Lua-based templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801317</id>
      <parentid>801316</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia/sandbox]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:citation/CS1|citation
|CitationClass=encyclopaedia
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}

[[Category:Lua-based templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia/testcases</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197152</id>
    <revision>
      <id>801318</id>
      <timestamp>2024-10-23T21:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Izno</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* Test */ without a chapter</comment>
      <origin>801318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2958" sha1="mtymks9uck9n11npnclzocwwu7iygz6" xml:space="preserve">{{Template test cases notice}}
== Test ==
* &lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/div&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia/new
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/div&gt;

* &lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia/new
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/div&gt;

== Without a chapter ==
* {{cite encyclopedia|last=L |first=F |date=January 1, 2001 |title=T}}</text>
      <sha1>mtymks9uck9n11npnclzocwwu7iygz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801319</id>
      <parentid>801318</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia/testcases]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2958" sha1="mtymks9uck9n11npnclzocwwu7iygz6" xml:space="preserve">{{Template test cases notice}}
== Test ==
* &lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/div&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia/new
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = COAUTHORS
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | language = LANGUAGE
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages = PAGES 
}}&lt;/div&gt;

* &lt;nowiki&gt;{{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;padding:0.5em&quot;&gt;→ {{cite encyclopedia/new
 | last = LAST
 | first = FIRST
 | authorlink = AUTHORLINK
 | coauthors = 
 | editor = EDITOR
 | encyclopedia = ENCYCLOPEDIA
 | title = TITLE
 | url = http://www.ecample.com
 | accessdate = 2006-07-02
 | accessyear = 
 | accessmonth = 
 | edition = EDITION
 | date = 
 | year = YEAR
 | month = 
 | publisher = PUBLISHER
 | volume = VOLUME
 | location = LOCATION
 | id = ID
 | doi =
 | pages =
}}&lt;/div&gt;

== Without a chapter ==
* {{cite encyclopedia|last=L |first=F |date=January 1, 2001 |title=T}}</text>
      <sha1>mtymks9uck9n11npnclzocwwu7iygz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Cite encyclopedia/old</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197153</id>
    <revision>
      <id>801320</id>
      <timestamp>2024-01-22T17:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Gonnym</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>updated to new category as old one is being deleted</comment>
      <origin>801320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5742" sha1="ld05zs49sr2qltb8azohkhat5jpssoq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;!--
--------------------------------------------------------------------------
- Cite_encyclopedia/old - Cite in class &quot;encyclopedia&quot; as markup (not Lua)
--------------------------------------------------------------------------
--
--   This is an old copy of Template:Cite_encyclopedia, with only markup
--   wikitext (not Lua), using [[Template:Citation/core]] (5 March 2013).
--
--&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Citation/core
|Citation class=book

|Surname1={{{last|{{{last1|{{{author|{{{author1|{{{authors|{{{surname|{{{surname1|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|Surname2={{{last2|{{{author2|{{{surname2|}}}}}}}}}
|Surname3={{{last3|{{{author3|{{{surname3|}}}}}}}}}
|Surname4={{{last4|{{{author4|{{{surname4|}}}}}}}}}
|Surname5={{{last5|{{{author5|{{{surname5|}}}}}}}}}
|Surname6={{{last6|{{{author6|{{{surname6|}}}}}}}}}
|Surname7={{{last7|{{{author7|{{{surname7|}}}}}}}}}
|Surname8={{{last8|{{{author8|{{{surname8|}}}}}}}}}
|Surname9={{{last9|{{{author9|{{{surname9|}}}}}}}}}

|Given1={{{first|{{{first1|{{{given|{{{given1|}}}}}}}}}}}}
|Given2={{{first2|{{{given2|}}}}}}
|Given3={{{first3|{{{given3|}}}}}}
|Given4={{{first4|{{{given4|}}}}}}
|Given5={{{first5|{{{given5|}}}}}}
|Given6={{{first6|{{{given6|}}}}}}
|Given7={{{first7|{{{given7|}}}}}}
|Given8={{{first8|{{{given8|}}}}}}
|Given9={{{first9|{{{given9|}}}}}}

|Authorlink1={{{authorlink|{{{authorlink1|{{{author-link|{{{author1-link|}}}}}}}}}}}}
|Authorlink2={{{authorlink2|{{{author2-link|}}}}}}
|Authorlink3={{{authorlink3|{{{author3-link|}}}}}}
|Authorlink4={{{authorlink4|{{{author4-link|}}}}}}
|Authorlink5={{{authorlink5|{{{author5-link|}}}}}}
|Authorlink6={{{authorlink6|{{{author6-link|}}}}}}
|Authorlink7={{{authorlink7|{{{author7-link|}}}}}}
|Authorlink8={{{authorlink8|{{{author8-link|}}}}}}
|Authorlink9={{{authorlink9|{{{author9-link|}}}}}}

|Coauthors={{{coauthors|{{{coauthor|}}}}}}

|Other={{{others|}}}

|Year={{{year|{{    &lt;!-- attempt to derive year from date, if possible --&gt;
           #if: {{{date|}}}
           |{{
              #iferror:{{#time:Y|{{{date|}}} }}
              |{{#iferror:{{#time:Y|{{{publication-date|einval}}} }}||{{#time:Y|{{{publication-date|}}} }}}}
              |{{#time:Y|{{{date|}}} }}
            }}
           |{{{publication-date|}}} &lt;!-- last resort --&gt;
         }}
      }}}
|YearNote={{{origyear|}}}
|Date={{#if:{{{date|}}}|{{{date}}}|{{{day|}}} {{{month|}}} {{{year|{{{publication-date|}}}}}}}}

|Title={{{encyclopedia|{{{title|}}}}}}
|TransTitle={{{trans_chapter|}}}
|TransItalic={{{trans_title|}}}
|IncludedWorkTitle={{{title|{{{article|}}}}}}
|language={{{language|}}}


|URL={{#if:{{{archiveurl|}}}
       |{{#ifeq: {{{deadurl|}}} | no | {{{url|}}} | {{{archiveurl|}}}}}
       |{{{url|}}}
     }}
|IncludedWorkURL={{{chapter-url|{{{chapterurl|{{{contribution-url|}}}}}}}}}
|AccessDate={{{accessdate|}}}
|OriginalURL={{{url|}}}
|ArchiveURL={{{archiveurl|}}}
|ArchiveDate={{{archivedate|}}}
|DeadURL={{{deadurl|}}}
|format={{{format|}}}

|At={{#if: {{{page|}}}|{{#if:{{{nopp|}}}||p.&amp;nbsp;}}{{{page}}}
      |{{#if: {{{pages|}}}|{{#if:{{{nopp|}}}||pp.&amp;nbsp;}}{{{pages}}}
      |{{{at|}}}}}
    }}

|Edition={{{edition|}}}
|Series={{{series|{{{version|}}}}}}
|Volume={{{volume|}}}

|Publisher={{{publisher|}}}
|Place={{{location|{{{place|}}}}}}
|PublicationPlace={{{location|{{{place|{{{publication-place|}}}}}}}}}
|PublicationDate={{{publication-date|}}}

|EditorSurname1={{{editor-last|{{{editor1-last|{{{editor|{{{editors|{{{editor-surname|{{{editor1-surname|}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|EditorSurname2={{{editor2-last|{{{editor2-surname|}}}}}}
|EditorSurname3={{{editor3-last|{{{editor3-surname|}}}}}}
|EditorSurname4={{{editor4-last|{{{editor4-surname|}}}}}}
|EditorGiven1={{{editor-first|{{{editor1-first|{{{editor-given|{{{editor1-given|}}}}}}}}}}}}
|EditorGiven2={{{editor2-first|{{{editor2-given|}}}}}}
|EditorGiven3={{{editor3-first|{{{editor3-given|}}}}}}
|EditorGiven4={{{editor4-first|{{{editor4-given|}}}}}}
|Editorlink1={{{editor-link|{{{editor1-link|}}}}}}
|Editorlink2={{{editor2-link|}}}
|Editorlink3={{{editor3-link|}}}
|Editorlink4={{{editor4-link|}}}

|ARXIV={{{arxiv|}}}
|ASIN={{{asin|{{{ASIN|}}}}}}
|ASIN-TLD={{{asin-tld|}}}
|BIBCODE={{{bibcode|}}}
|DOI={{{doi|{{{DOI|}}}}}}
|DoiBroken={{{doi_brokendate|{{{doi_inactivedate|}}}}}}
|ISBN={{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}
|ISSN={{{issn|{{{ISSN|}}}}}}
|JFM={{{jfm|{{{JFM|}}}}}}
|JSTOR={{{jstor|{{{JSTOR|}}}}}}
|LCCN={{{lccn|{{{LCCN|}}}}}}
|MR={{{mr|{{{MR|}}}}}}
|OCLC={{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}
|OL={{{ol|{{{OL|}}}}}}
|OSTI={{{osti|{{{OSTI|}}}}}}
|PMC={{{pmc|{{{PMC|}}}}}}
|PMID={{{pmid|{{{PMID|}}}}}}
|RFC={{{rfc|{{{RFC|}}}}}}
|SSRN={{{ssrn|{{{SSRN|}}}}}}
|ZBL={{{zbl|}}}
|ID={{{id|{{{ID|}}}}}}

|laysummary={{{laysummary|}}}
|laydate={{{laydate|}}}
|laysource={{{laysource|}}}

|quote={{{quote|}}}

|Ref={{{ref|}}}

|amp={{{lastauthoramp|}}}
|AuthorMask={{{author-mask|{{{authormask|}}}}}}
|AuthorSep={{#ifeq:{{{author-separator|}}}|;|&amp;#059;|{{{author-separator|&amp;#059;}}}}}&amp;#32;
|NameSep={{{author-name-separator|,}}}&amp;#32;
|PS={{#if:{{{quote|}}}||{{{postscript|.}}}}}
|Sep={{#ifeq:{{{separator|{{{seperator}}} }}}|;|&amp;#059;|{{{separator|{{{seperator|.}}} }}} }}
|template doc demo={{{template doc demo|}}}
|Trunc={{#if:{{{display-authors|}}}|{{{display-authors}}}|8}}
}}{{#if:{{{accessdaymonth|}}}{{{accessday|}}}{{{accessmonthday|}}}{{{accessmonth|}}}{{{accessyear|}}}{{{dateformat|}}}{{{day|}}}{{{doilabel|}}}
|[[Category:CS1 errors: deprecated parameters|{{NAMESPACE}} {{PAGENAME}}]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation
|content={{Mbox
| demospace = {{{demospace|}}}
| type = style
| image = [[File:Ambox important.svg|40px|alt=|link=]]
| text = '''{{PAGENAME}}''' is preserved as an historical reference against which current Lua-based cs1{{!}}2 templates may be compared.
}} }}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ld05zs49sr2qltb8azohkhat5jpssoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>801321</id>
      <parentid>801320</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Cite_encyclopedia/old]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>801320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5742" sha1="ld05zs49sr2qltb8azohkhat5jpssoq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;!--
--------------------------------------------------------------------------
- Cite_encyclopedia/old - Cite in class &quot;encyclopedia&quot; as markup (not Lua)
--------------------------------------------------------------------------
--
--   This is an old copy of Template:Cite_encyclopedia, with only markup
--   wikitext (not Lua), using [[Template:Citation/core]] (5 March 2013).
--
--&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Citation/core
|Citation class=book

|Surname1={{{last|{{{last1|{{{author|{{{author1|{{{authors|{{{surname|{{{surname1|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|Surname2={{{last2|{{{author2|{{{surname2|}}}}}}}}}
|Surname3={{{last3|{{{author3|{{{surname3|}}}}}}}}}
|Surname4={{{last4|{{{author4|{{{surname4|}}}}}}}}}
|Surname5={{{last5|{{{author5|{{{surname5|}}}}}}}}}
|Surname6={{{last6|{{{author6|{{{surname6|}}}}}}}}}
|Surname7={{{last7|{{{author7|{{{surname7|}}}}}}}}}
|Surname8={{{last8|{{{author8|{{{surname8|}}}}}}}}}
|Surname9={{{last9|{{{author9|{{{surname9|}}}}}}}}}

|Given1={{{first|{{{first1|{{{given|{{{given1|}}}}}}}}}}}}
|Given2={{{first2|{{{given2|}}}}}}
|Given3={{{first3|{{{given3|}}}}}}
|Given4={{{first4|{{{given4|}}}}}}
|Given5={{{first5|{{{given5|}}}}}}
|Given6={{{first6|{{{given6|}}}}}}
|Given7={{{first7|{{{given7|}}}}}}
|Given8={{{first8|{{{given8|}}}}}}
|Given9={{{first9|{{{given9|}}}}}}

|Authorlink1={{{authorlink|{{{authorlink1|{{{author-link|{{{author1-link|}}}}}}}}}}}}
|Authorlink2={{{authorlink2|{{{author2-link|}}}}}}
|Authorlink3={{{authorlink3|{{{author3-link|}}}}}}
|Authorlink4={{{authorlink4|{{{author4-link|}}}}}}
|Authorlink5={{{authorlink5|{{{author5-link|}}}}}}
|Authorlink6={{{authorlink6|{{{author6-link|}}}}}}
|Authorlink7={{{authorlink7|{{{author7-link|}}}}}}
|Authorlink8={{{authorlink8|{{{author8-link|}}}}}}
|Authorlink9={{{authorlink9|{{{author9-link|}}}}}}

|Coauthors={{{coauthors|{{{coauthor|}}}}}}

|Other={{{others|}}}

|Year={{{year|{{    &lt;!-- attempt to derive year from date, if possible --&gt;
           #if: {{{date|}}}
           |{{
              #iferror:{{#time:Y|{{{date|}}} }}
              |{{#iferror:{{#time:Y|{{{publication-date|einval}}} }}||{{#time:Y|{{{publication-date|}}} }}}}
              |{{#time:Y|{{{date|}}} }}
            }}
           |{{{publication-date|}}} &lt;!-- last resort --&gt;
         }}
      }}}
|YearNote={{{origyear|}}}
|Date={{#if:{{{date|}}}|{{{date}}}|{{{day|}}} {{{month|}}} {{{year|{{{publication-date|}}}}}}}}

|Title={{{encyclopedia|{{{title|}}}}}}
|TransTitle={{{trans_chapter|}}}
|TransItalic={{{trans_title|}}}
|IncludedWorkTitle={{{title|{{{article|}}}}}}
|language={{{language|}}}


|URL={{#if:{{{archiveurl|}}}
       |{{#ifeq: {{{deadurl|}}} | no | {{{url|}}} | {{{archiveurl|}}}}}
       |{{{url|}}}
     }}
|IncludedWorkURL={{{chapter-url|{{{chapterurl|{{{contribution-url|}}}}}}}}}
|AccessDate={{{accessdate|}}}
|OriginalURL={{{url|}}}
|ArchiveURL={{{archiveurl|}}}
|ArchiveDate={{{archivedate|}}}
|DeadURL={{{deadurl|}}}
|format={{{format|}}}

|At={{#if: {{{page|}}}|{{#if:{{{nopp|}}}||p.&amp;nbsp;}}{{{page}}}
      |{{#if: {{{pages|}}}|{{#if:{{{nopp|}}}||pp.&amp;nbsp;}}{{{pages}}}
      |{{{at|}}}}}
    }}

|Edition={{{edition|}}}
|Series={{{series|{{{version|}}}}}}
|Volume={{{volume|}}}

|Publisher={{{publisher|}}}
|Place={{{location|{{{place|}}}}}}
|PublicationPlace={{{location|{{{place|{{{publication-place|}}}}}}}}}
|PublicationDate={{{publication-date|}}}

|EditorSurname1={{{editor-last|{{{editor1-last|{{{editor|{{{editors|{{{editor-surname|{{{editor1-surname|}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|EditorSurname2={{{editor2-last|{{{editor2-surname|}}}}}}
|EditorSurname3={{{editor3-last|{{{editor3-surname|}}}}}}
|EditorSurname4={{{editor4-last|{{{editor4-surname|}}}}}}
|EditorGiven1={{{editor-first|{{{editor1-first|{{{editor-given|{{{editor1-given|}}}}}}}}}}}}
|EditorGiven2={{{editor2-first|{{{editor2-given|}}}}}}
|EditorGiven3={{{editor3-first|{{{editor3-given|}}}}}}
|EditorGiven4={{{editor4-first|{{{editor4-given|}}}}}}
|Editorlink1={{{editor-link|{{{editor1-link|}}}}}}
|Editorlink2={{{editor2-link|}}}
|Editorlink3={{{editor3-link|}}}
|Editorlink4={{{editor4-link|}}}

|ARXIV={{{arxiv|}}}
|ASIN={{{asin|{{{ASIN|}}}}}}
|ASIN-TLD={{{asin-tld|}}}
|BIBCODE={{{bibcode|}}}
|DOI={{{doi|{{{DOI|}}}}}}
|DoiBroken={{{doi_brokendate|{{{doi_inactivedate|}}}}}}
|ISBN={{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}
|ISSN={{{issn|{{{ISSN|}}}}}}
|JFM={{{jfm|{{{JFM|}}}}}}
|JSTOR={{{jstor|{{{JSTOR|}}}}}}
|LCCN={{{lccn|{{{LCCN|}}}}}}
|MR={{{mr|{{{MR|}}}}}}
|OCLC={{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}
|OL={{{ol|{{{OL|}}}}}}
|OSTI={{{osti|{{{OSTI|}}}}}}
|PMC={{{pmc|{{{PMC|}}}}}}
|PMID={{{pmid|{{{PMID|}}}}}}
|RFC={{{rfc|{{{RFC|}}}}}}
|SSRN={{{ssrn|{{{SSRN|}}}}}}
|ZBL={{{zbl|}}}
|ID={{{id|{{{ID|}}}}}}

|laysummary={{{laysummary|}}}
|laydate={{{laydate|}}}
|laysource={{{laysource|}}}

|quote={{{quote|}}}

|Ref={{{ref|}}}

|amp={{{lastauthoramp|}}}
|AuthorMask={{{author-mask|{{{authormask|}}}}}}
|AuthorSep={{#ifeq:{{{author-separator|}}}|;|&amp;#059;|{{{author-separator|&amp;#059;}}}}}&amp;#32;
|NameSep={{{author-name-separator|,}}}&amp;#32;
|PS={{#if:{{{quote|}}}||{{{postscript|.}}}}}
|Sep={{#ifeq:{{{separator|{{{seperator}}} }}}|;|&amp;#059;|{{{separator|{{{seperator|.}}} }}} }}
|template doc demo={{{template doc demo|}}}
|Trunc={{#if:{{{display-authors|}}}|{{{display-authors}}}|8}}
}}{{#if:{{{accessdaymonth|}}}{{{accessday|}}}{{{accessmonthday|}}}{{{accessmonth|}}}{{{accessyear|}}}{{{dateformat|}}}{{{day|}}}{{{doilabel|}}}
|[[Category:CS1 errors: deprecated parameters|{{NAMESPACE}} {{PAGENAME}}]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation
|content={{Mbox
| demospace = {{{demospace|}}}
| type = style
| image = [[File:Ambox important.svg|40px|alt=|link=]]
| text = '''{{PAGENAME}}''' is preserved as an historical reference against which current Lua-based cs1{{!}}2 templates may be compared.
}} }}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ld05zs49sr2qltb8azohkhat5jpssoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:2026 ඔක්තෝබර් සිට ගැනෙන ප්‍රවර්ගකරණය අවැසි පිටු</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197154</id>
    <revision>
      <id>801323</id>
      <timestamp>2026-10-11T05:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>801323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo" xml:space="preserve">{{monthly clean-up category}}</text>
      <sha1>pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:2026 ඔක්තෝබර් සිට ගැනෙන ශුද්ධ පවිත්‍රණ ප්‍රවර්ග</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197155</id>
    <revision>
      <id>801324</id>
      <timestamp>2026-10-11T05:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>801324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo" xml:space="preserve">{{monthly clean-up category}}</text>
      <sha1>pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෙග්ලුමීන් ඇන්ටිමෝනියේට්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197156</id>
    <revision>
      <id>801327</id>
      <timestamp>2026-10-11T06:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1457923|Meglumine_antimoniate]] to:si #mdwikicx</comment>
      <origin>801327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5860" sha1="slnez6y8pxurvv6qo8j4eqpfe6pfzwk" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}

'''මෙග්ලුමීන් ඇන්ටිමෝනියේට්''' (Meglumine antimoniate) යනු ලීෂ්මේනියාසිස් රෝගයට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|hdl-access=free|page=183}}&lt;/ref&gt; අභ්‍යන්තර අවයවවලට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (visceral), සම සහ ශ්ලේෂ්මල පටලවලට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (mucocutaneous) සහ සමට පමණක් බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (cutaneous) යන රෝග තත්ත්ව සඳහා ද මෙය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය මාංශ පේශියකට හෝ ආසාදනයට ලක් වූ ප්‍රදේශයට සෘජුවම එන්නත් කිරීම මගින් ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ අතුරු ආබාධ අතරට ආහාර රුචිය අඩු වීම, ඔක්කාරය, උදර වේදනාව, කැස්ස, තෙහෙට්ටුව, මාංශ පේශි වේදනාව, අක්‍රමවත් හෘද ස්පන්දනය සහ වකුගඩු ආබාධ ඇති විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; හෘදය, අක්මාව හෝ වකුගඩු ආශ්‍රිත බරපතළ ගැටලු ඇති පුද්ගලයන් සඳහා මෙම ඖෂධය භාවිත නොකළ යුතුය.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; [[මවුකිරි දීම|මව්කිරි]] දෙන කාලයේදී ද මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීම නිර්දේශ නොකෙරේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය පෙන්ටාවැලන්ට් ඇන්ටිමෝනියල් (pentavalent antimonials) ලෙස හඳුන්වන ඖෂධ කාණ්ඩයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt;

මෙග්ලුමින් ඇන්ටිමෝනියට් ඖෂධය 1946 වසරේ සිට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා භාවිතයට ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Sneader|first=Walter|title=Drug Discovery: A History|date=2005|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9780470015520|page=59|url=https://books.google.ca/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA59|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082039/https://books.google.ca/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA59|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}&lt;/ref&gt; 2014 වන විට, [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල]] මෙම ඖෂධයේ එක් කුප්පියක තොග මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 4.32ක් පමණ විය.&lt;ref name=&quot;ERC2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Meglumine Antimonate|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=8 December 2016|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072932/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122072932/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014|date=22 January 2018}}&lt;/ref&gt; මෙම ඖෂධය දකුණු යුරෝපයේ සහ ලතින් ඇමරිකාවේ ලබා ගත හැකි නමුත් එක්සත් ජනපදයේ ලබා ගත නොහැක.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Bope|first=Edward T.|last2=Kellerman|first2=Rick D.|last3=Rakel|first3=Robert E.|title=Conn's Current Therapy 2011: Expert Consult|date=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=143773572X|page=95|url=https://books.google.ca/books?id=pxnKBrfwTFYC&amp;pg=PT128|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082035/https://books.google.ca/books?id=pxnKBrfwTFYC&amp;pg=PT128|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Gorbach|first=Sherwood L.|last2=Bartlett|first2=John G.|last3=Blacklow|first3=Neil R.|title=Infectious Diseases|date=2004|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=9780781733717|page=355|url=https://books.google.ca/books?id=91altE1evAsC&amp;pg=PA355|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220080917/https://books.google.ca/books?id=91altE1evAsC&amp;pg=PA355|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>slnez6y8pxurvv6qo8j4eqpfe6pfzwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩෙලමනිඩ්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197157</id>
    <revision>
      <id>801331</id>
      <timestamp>2026-10-11T08:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1456605|Delamanid]] to:si #mdwikicx</comment>
      <origin>801331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="suwomx9ualyfjpohwlrfw522lsr8drn" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}

'''ඩෙලමනිඩ්''' (Delamanid) යනු '''ඩෙල්ටයිබා''' (Deltyba) යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන, [[ක්‍ෂය රෝගය|ක්ෂය රෝගයට]] ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|year=2015|title=The selection and use of essential medicines. Twentieth report of the WHO Expert Committee 2015 (including 19th WHO Model List of Essential Medicines and 5th WHO Model List of Essential Medicines for Children)|publisher=World Health Organization|location=Geneva|author-link=World Health Organization|hdl=10665/189763|id=WHO technical report series;994|hdl-access=free|isbn=9789241209946|issn=0512-3054|pages=30–1}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම, වෙනත් ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ සමඟ එක්ව, ඖෂධ කිහිපයකටම ප්‍රතිරෝධී ක්ෂය රෝගයේ (multidrug-resistant tuberculosis) සක්‍රීය අවස්ථාවලට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා මෙය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt; මෙම ඖෂධය මුඛයෙන් ගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ සුලභ අතුරු ආබාධ ලෙස හිසරදය, කරකැවිල්ල සහ ඔක්කාරය ඇති විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;World2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Side Effects of Drugs Annual: A Worldwide Yearly Survey of New Data in Adverse Drug Reactions|date=2016|publisher=Elsevier|isbn=9780444638892|page=284|url=https://books.google.ca/books?id=km4kDAAAQBAJ&amp;pg=PA284|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092405/https://books.google.ca/books?id=km4kDAAAQBAJ&amp;pg=PA284|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර හෘදයේ විද්‍යුත් ක්‍රියාකාරිත්වයට සම්බන්ධ QT කාල පරතරය දිගු වීම ද ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt; 2016 වසර වන විට, ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීම පිළිබඳ ප්‍රමාණවත් අධ්‍යයන සිදු කර නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;Coh2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Cohen|first=Jonathan|last2=Powderly|first2=William G.|last3=Opal|first3=Steven M.|title=Infectious Diseases|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780702063381|page=284|url=https://books.google.ca/books?id=Dhq3DAAAQBAJ&amp;pg=PA284|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092421/https://books.google.ca/books?id=Dhq3DAAAQBAJ&amp;pg=PA284|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; ඩෙලමනිඩ් ක්‍රියා කරන්නේ මයිකොලික් අම්ල නිපදවීම අවහිර කිරීමෙනි. එමඟින් බැක්ටීරියාවේ සෛල බිත්තියේ අස්ථාවර ස්ථායීතාව දුර්වල වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blair|first=HA|last2=Scott|first2=LJ|title=Delamanid: a review of its use in patients with multidrug-resistant tuberculosis.|journal=Drugs|date=January 2015|volume=75|issue=1|pages=91–100|pmid=25404020|doi=10.1007/s40265-014-0331-4}}&lt;/ref&gt; මෙම ඖෂධය නයිට්‍රොඉමිඩසෝල් කාණ්ඩයේ ඖෂධ වර්ගයට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Cavalcanti|first=Milena de Paiva|last2=Pereira|first2=Valeria Rego Alves|last3=Dessein|first3=Alain Joseph Jacques|title=Tropical Diseases: An Overview of Major Diseases Occurring in the Americas|date=2017|publisher=Bentham Science Publishers|isbn=9781681085876|page=461|url=https://books.google.it/books?id=uMtFDwAAQBAJ&amp;pg=PA461|language=en|access-date=2018-04-14|archive-date=2018-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234125/https://books.google.it/books?id=uMtFDwAAQBAJ&amp;pg=PA461|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඩෙලමනිඩ් ඖෂධය 2014 වසරේදී යුරෝපයේ, ජපානයේ සහ දකුණු කොරියාවේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Fischer|first=Janos|title=Successful Drug Discovery|date=2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9783527341153|page=139|url=https://books.google.ca/books?id=S70cDQAAQBAJ&amp;pg=PA139|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092349/https://books.google.ca/books?id=S70cDQAAQBAJ&amp;pg=PA139|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; 016 වසර වන විට, රටවල් 100කට වැඩි ගණනක භාවිතය සඳහා මෙම ඖෂධය ලබා ගැනීමට Stop TB Partnership සංවිධානය ගිවිසුමකට එළඹ තිබුණි. එම ගිවිසුම යටතේ මාස හයක ප්‍රතිකාර සඳහා අවශ්‍ය ඖෂධයේ මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 1,700ක් විය.&lt;ref name=&quot;TB2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Stop TB Partnership {{!}} &quot;Stop TB Partnership's Global Drug Facility jumpstarts access to new drugs for MDR-TB with innovative public-private partnerships|url=http://www.stoptb.org/news/stories/2016/ns16_005.asp|website=www.stoptb.org|access-date=15 January 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116172033/http://www.stoptb.org/news/stories/2016/ns16_005.asp|archive-date=16 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>suwomx9ualyfjpohwlrfw522lsr8drn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙෆිඩරොකෝල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197158</id>
    <revision>
      <id>801332</id>
      <timestamp>2026-10-11T09:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1456960|Cefiderocol]] to:si #mdwikicx</comment>
      <origin>801332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="5b7b34r1tpp2zsfrke8fyr2p0bgxudw" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}'''ෆෙට්‍රෝජා''' යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන '''සෙෆිඩරොකෝල්''' (Cefiderocol), සංකීර්ණ මුත්‍රා ආසාදන සහ රෝහල්ගතව සිටියදී ඇතිවන නියුමෝනියාව සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීමට භාවිතා කරන [[ප්‍රතිජීවක|ප්‍රතිජීවකයකි]].&lt;ref name=&quot;PI2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetroja- cefiderocol sulfate tosylate injection, powder, for solution|website=DailyMed|date=19 November 2019|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=75c0c785-38e0-4049-a6fb-b77581f5b35c|access-date=29 April 2020|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175318/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=75c0c785-38e0-4049-a6fb-b77581f5b35c|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වෙනත් ප්‍රතිකාර සාර්ථක නොවිය හැකි අවස්ථාවලදී, ''Pseudomonas aeruginosa'' බැක්ටීරියාව නිසා ඇතිවන ආසාදන සඳහා ද මෙම ඖෂධය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetcroja EPAR|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|date=24 February 2020|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/fetcroja|access-date=29 April 2020|archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917204903/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/fetcroja|url-status=live}} {{Source-attribution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; එය නහරයකට එන්නත් කිරීම මගින් ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ සුලභ අතුරු ආබාධ අතරට පාචනය, එන්නත් කරන ස්ථානයේ වේදනාව, මලබද්ධය, සමේ පලු දැමීම, කැන්ඩිඩියාසිස්, අක්මාව ආශ්‍රිත ගැටලු සහ රුධිරයේ පොටෑසියම් මට්ටම අඩු වීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර දරුණු අසාත්මික ප්‍රතික්‍රියාව, Clostridioides difficile බැක්ටීරියාව නිසා ඇතිවන ආසාදනය සහ වලිප්පුව ඇතිවීම ද ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීමේ ආරක්ෂිතභාවය පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු නොමැත.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; එය සෙෆලොස්පොරින් නම් ප්‍රතිජීවක ඖෂධ කාණ්ඩයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;

සෙෆිඩෙරොකෝල් ඖෂධය 2019 වසරේදී එක්සත් ජනපදයේ ද, 2020 වසරේදී යුරෝපයේ ද වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot; /&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO22nd&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|hdl=10665/345533|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; එක්සත් රාජධානියේ මෙම ඖෂධයේ මාත්‍රා 5 ක මිල පවුම් 1,300 ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=562}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ එම ප්‍රමාණයේ මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 2,000 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetroja Prices, Coupons &amp; Patient Assistance Programs|url=https://www.drugs.com/price-guide/fetroja|website=Drugs.com|access-date=30 December 2021|language=en|archive-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522152109/https://www.drugs.com/price-guide/fetroja|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>5b7b34r1tpp2zsfrke8fyr2p0bgxudw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>