سرائیکستان

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="skr">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>skrwiki</dbname>
    <base>https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتݨ آلا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ونکی</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ونکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سرائیکستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1556</id>
    <revision>
      <id>71373</id>
      <parentid>71208</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53947" sha1="bzykwntqdivscdeby977ha3l85qtacd" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,13,416 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ہے ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق  ہے، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ہے۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ ستارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ سرائیکستان دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے==
[[ݙولی]]، [[ڈھوڈا]]، [[چلڑا]]، [[سوہن حلوہ]]، [[تل شکری]]، [[پتے آلی دال]]، [[سوہانجݨہ]]، [[ساڳ]]، [[مکئی دی روٹی]]، [[کوکی]]، [[مرونڈا]], [[دابڑ دال]]، [[گجک]]، [[ثوبت]]، [[لسی]]، [[امب]]، [[کھمبی]]، [[دشاڳ]]، [[ماکھی]]، [[کھیر سوڈا]]، [[ٹانگر]]، [[مکھڈی حلوہ]]، [[کٹوہ گوشت]]، [[پیٹھے دا حلوہ]]، [[چٗوری]]، [[ککو]]، [[ڈڈے]]، [[ڳنے دی رؤ]]، [[مکھݨ]]، [[پنجیری]]، [[گھڑے آلے سیویاں]]، [[جَوڑے]]، [[ڳڑ دا شربت]]، [[ستو]]، [[پنڈ دے کھیلونھ]]، [[پیلو]]، [[کڑویلو]]، [[مکھݨ]]، [[دیسی گھیؤ]]، [[کھوئے دے پیڑے]]، [[کھیرنی]]، [[حلوہ پوری]]، [[سری پاوے]]، [[متنجݨ]]

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pid.gov.pk/contact_regional |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220617155631/http://pid.gov.pk/contact_regional |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>bzykwntqdivscdeby977ha3l85qtacd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرائیکی آبادی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1571</id>
    <revision>
      <id>71374</id>
      <parentid>66440</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="nwjg036smoqpl13ti7e5em3pulz3jgc" xml:space="preserve">[[سرائیکستان]] دی آبادی پنج کروڑ ہے ۔ سرائیکستان وچ تقریباً چار کروڑ سرائیکی، پنجاب بلوچستان  تے سندھ وچ پنجاہ لکھ سرائیکی، پاکستان وچ کل چار کروڑ کنوں ودھ سرائیکی ہن۔ مردم شماری دے مطابق سرائیکی دی آبادی ترائے کروڑ ہے۔ رائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔</text>
      <sha1>nwjg036smoqpl13ti7e5em3pulz3jgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مجاہد جتوئی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2527</id>
    <revision>
      <id>71359</id>
      <parentid>66227</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم تے کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم</comment>
      <origin>71359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12697" sha1="9b26ljukhn0ugfdvtrgmhj3292a3q03" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ست سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہیں۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے لئے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتے ہوئے ہن ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ اس علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا اس توں ہٹ کے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اس دے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرنا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندے ہوئے مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھا گیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرنا چاہے تاں ساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہاں دے کول محفوظ ہے،  کولوں وی تشنگانِ علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔اس دے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت کوں پروموٹ کرݨ کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جس وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں مدعو کر کے ناصرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی سعی وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==

== سیاست ==
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>9b26ljukhn0ugfdvtrgmhj3292a3q03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71360</id>
      <parentid>71359</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم</comment>
      <origin>71360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13239" sha1="aqx52c3ae2mx6p9xebpwyd7odjmt0hv" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*ٻُجھارت
*21 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*22 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ست سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہیں۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے لئے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتے ہوئے ہن ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ اس علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا اس توں ہٹ کے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اس دے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرنا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندے ہوئے مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھا گیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرنا چاہے تاں ساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہاں دے کول محفوظ ہے،  کولوں وی تشنگانِ علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔اس دے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت کوں پروموٹ کرݨ کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جس وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں مدعو کر کے ناصرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی سعی وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==

== سیاست ==
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>aqx52c3ae2mx6p9xebpwyd7odjmt0hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71361</id>
      <parentid>71360</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <comment>ودھارا کیتم تے کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم</comment>
      <origin>71361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13242" sha1="gvp3io736iuv966vwhk73hhikthneko" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ست سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہیں۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے لئے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتے ہوئے ہن ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ اس علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا اس توں ہٹ کے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اس دے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرنا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندے ہوئے مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھا گیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرنا چاہے تاں ساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہاں دے کول محفوظ ہے،  کولوں وی تشنگانِ علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔اس دے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت کوں پروموٹ کرݨ کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جس وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں مدعو کر کے ناصرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی سعی وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==

== سیاست ==
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>gvp3io736iuv966vwhk73hhikthneko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71362</id>
      <parentid>71361</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>املاء دیاں کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم اتے اردو دے لوظیں کوں سرائیکی زبان وچ ترجمہ کرݨ دی کوشش کیتی ام</comment>
      <origin>71362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13249" sha1="29o13a9ygyhub3nnhv67l1q9r1uxxut" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==

== سیاست ==
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>29o13a9ygyhub3nnhv67l1q9r1uxxut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71363</id>
      <parentid>71362</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم</comment>
      <origin>71363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13264" sha1="9hvfx0og9rldhz58n5pgczqeg3wigq7" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>9hvfx0og9rldhz58n5pgczqeg3wigq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71364</id>
      <parentid>71363</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم</comment>
      <origin>71364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13267" sha1="l8gq3e6nk4r6yt1d6dcgreu5b7d0guf" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
* باتیں پیر فرید کی

* اطوار فرید
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال جوابے۔
* حضرت خواجہ غلام فرید 101 سوال
* سلک فریدی
* کلام فرید وچ چولستانی حوالے
* جیسا میں نے سوچا
* رازنامہ
* حیات المحبوب
* دیوان فرید بالتحقیق

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>l8gq3e6nk4r6yt1d6dcgreu5b7d0guf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71365</id>
      <parentid>71364</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم</comment>
      <origin>71365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13912" sha1="dgjhbdbk0lhypusl0f1zldc2jo5urww" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابجہ
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئی
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
** 1جیسا میں نے سوچا
** 2اطوارِ فرید کتاب
** 3سلک فریدی
** 4حیات المحبوب
** 5 آ پہنتم جیندیں مکّے
** 6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
** 7 اطوارِ فرید کتابچہ
** 8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ
** 9 خواجہ فرید اور 222 سوال
** 10 خواجہ فرید اور 100 سوال
** 11خواجہ فرید اور 101 سوال
** 12 گلزارِ خرم
** 13 معراج نامہ
** 14 سیفل نامہ
** 15 مٹھݨ خان کون تھا؟
** 16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
** 17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
** 18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
** 19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
** 20 سرائیکی کوئز
** 21 ٻُجھارت
** 22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
** 23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>dgjhbdbk0lhypusl0f1zldc2jo5urww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71366</id>
      <parentid>71365</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>املاء دیاں کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم اتے اردو دے لوظیں کوں سرائیکی زبان وچ ترجمہ کرݨ دی کوشش کیتی ام</comment>
      <origin>71366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13913" sha1="phfzz3bb4mh4m3e0fpa3y65zwvi2nve" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ 
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئز
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
** 1جیسا میں نے سوچا
** 2اطوارِ فرید کتاب
** 3سلک فریدی
** 4حیات المحبوب
** 5 آ پہنتم جیندیں مکّے
** 6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
** 7 اطوارِ فرید کتابچہ
** 8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ
** 9 خواجہ فرید اور 222 سوال
** 10 خواجہ فرید اور 100 سوال
** 11خواجہ فرید اور 101 سوال
** 12 گلزارِ خرم
** 13 معراج نامہ
** 14 سیفل نامہ
** 15 مٹھݨ خان کون تھا؟
** 16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
** 17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
** 18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
** 19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
** 20 سرائیکی کوئز
** 21 ٻُجھارت
** 22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
** 23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سوسوپہرے

اُوندیاں عیداں کہییاں

ہک ݙینھہ آ ویسی

پنجرا ترٹسے

قیداں مک سن

اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے بالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے 

اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے 

انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

نویں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود اپناں خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ گین عذاب ساݙے 

اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے 

اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے 

سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے 

دفن کریجو چا سنگ ساݙے 

جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے بالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>phfzz3bb4mh4m3e0fpa3y65zwvi2nve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71367</id>
      <parentid>71366</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <comment>املا دیاں کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم اتے ٹھیٹھ سرائیکی دے لوظ شامل کیتم</comment>
      <origin>71367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13983" sha1="9wygrpgayqss4psq5ojkqwr4a30vvju" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ 
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئز
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
** 1جیسا میں نے سوچا
** 2اطوارِ فرید کتاب
** 3سلک فریدی
** 4حیات المحبوب
** 5 آ پہنتم جیندیں مکّے
** 6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
** 7 اطوارِ فرید کتابچہ
** 8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ
** 9 خواجہ فرید اور 222 سوال
** 10 خواجہ فرید اور 100 سوال
** 11خواجہ فرید اور 101 سوال
** 12 گلزارِ خرم
** 13 معراج نامہ
** 14 سیفل نامہ
** 15 مٹھݨ خان کون تھا؟
** 16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
** 17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
** 18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
** 19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
** 20 سرائیکی کوئز
** 21 ٻُجھارت
** 22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
** 23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سو سو پہرے

اُوندیاں عیداں کیہیاں 

ہک ݙینھہ آؤسے

پنجرا ترٹسے

قیداں مُکسِن

آپݨے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے ٻالو 

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچݨ دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے دوکھے 

اساݙی زندگی دا روڳ رہ گئے 

اِنھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پِیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

حساب ساݙے دیاں بندیاں کھاتے

نویاں پرانیاں سبھو کتاباں 

تے آپݨا گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود آپݨا خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ ڳِن عذاب ساݙے 

اساݙیاں تِھتھاں تے ڈھنگ اساݙے 

اے ہِیراں رانجھے تے جھنگ اساݙے 

طنبورے چپڑیاں تے چنگ اساݙے 

دفن کریجو چا سنگ اساݙے 

جہان اپݨا ٻیا وسیجو، تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے ٻالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>9wygrpgayqss4psq5ojkqwr4a30vvju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71368</id>
      <parentid>71367</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>املا دیاں کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم اتے ٹھیٹھ سرائیکی دے لوظ شامل کیتم</comment>
      <origin>71368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13985" sha1="t4246w6b1b07el2hp5d9c64p5rsjb7r" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ 
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئز
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
** 1جیسا میں نے سوچا
** 2اطوارِ فرید کتاب
** 3سلک فریدی
** 4حیات المحبوب
** 5 آ پہنتم جیندیں مکّے
** 6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
** 7 اطوارِ فرید کتابچہ
** 8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ
** 9 خواجہ فرید اور 222 سوال
** 10 خواجہ فرید اور 100 سوال
** 11خواجہ فرید اور 101 سوال
** 12 گلزارِ خرم
** 13 معراج نامہ
** 14 سیفل نامہ
** 15 مٹھݨ خان کون تھا؟
** 16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
** 17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
** 18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
** 19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
** 20 سرائیکی کوئز
** 21 ٻُجھارت
** 22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
** 23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سو سو پہرے

اُوندیاں عیداں کیہیاں 

ہک ݙینھہ آؤسے

پنجرا ترٹسے

قیداں مُکسِن

آپݨے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے ٻالو 

اساݙی کئی ڳالھ نہ منیجو

اساݙیاں ڳالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچݨ دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے دوکھے 

اساݙی زندگی دا روڳ رہ گئے 

اِنھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پِیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں ڳالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

حساب ساݙے دیاں بندیاں کھاتے

نویاں پراݨیاں سبھو کتاباں 

تے آپݨا گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کہیں شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود آپݨا خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ ڳِن عذاب ساݙے 

اساݙیاں تِھتھاں تے ڈھنگ اساݙے 

اے ہِیراں رانجھے تے جھنگ اساݙے 

طنبورے چپڑیاں تے چنگ اساݙے 

دفن کریجو چا سنگ اساݙے 

جہان اپݨا ٻیا وسیجو، تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے ٻالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
پاݨی پیتم  کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
اساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;


۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>t4246w6b1b07el2hp5d9c64p5rsjb7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71369</id>
      <parentid>71368</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جام صدیق مڑل</username>
        <id>3104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ودھارا کیتم تے کجھ غلطیاں ٹھیک کیتیم</comment>
      <origin>71369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14072" sha1="mcmfrgti2zjhd61noknhngrqpxgaolp" xml:space="preserve">== مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی  قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔ 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khawajafareed.com/ |title=Archive copy |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928063020/http://khawajafareed.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://universalurdupost.com/adbi-column/10-03-2017/46665&lt;/ref&gt; ==

==سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات==
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. 
فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.

انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔
’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛

*1جیسا میں نے سوچا
*2اطوارِ فرید کتاب 
*3سلک فریدی 
*4حیات المحبوب 
*5 آ پہنتم جیندیں مکّے
*6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
*7 اطوارِ فرید کتابچہ
*8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ 
*9 خواجہ فرید اور 222 سوال
*10 خواجہ فرید اور 100 سوال
*11خواجہ فرید اور 101 سوال
*12 گلزارِ خرم
*13 معراج نامہ
*14 سیفل نامہ
*15 مٹھݨ خان کون تھا؟
*16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
*17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
*18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
*19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
*20 سرائیکی کوئز
*21 ٻُجھارت
*22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
*23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

===سب توں اہم علمی کارنامہ '''دیوان فرید با لتحقیق(جامع)''' تے دیگر کارنامے===
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ساݙھے اٹھ سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہن۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔

ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی.  انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے کیتے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتا ہویا ہے ۔

کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ ایں علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن  ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا ایں توں ہٹ تے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اوندے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرݨا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندیں ہوئیں مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھیا ڳیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرݨ چاہوے تاں اساݙی خدمات حاضر ہن ۔

انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہیں کنیں محفوظ ہے، اوندے  وچوں وی علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔ایندے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت دے ودھارے کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جیں وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں سݙ تے ناں صرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی کوشت وی تھیندی ہے ۔
&lt;ref&gt;http://hamariweb.com/articles/88812&lt;/ref&gt;

== ڄم پل ==
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔   آپ دے والد  [[مرید حیسن راز]] جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔

== تعلیم ==
پرائمری

== سیاست ==
سرائیکی قومی موومنٹ دے بانی اڳواݨ ہن۔

== کتاباں ==
** 1جیسا میں نے سوچا
** 2اطوارِ فرید کتاب
** 3سلک فریدی
** 4حیات المحبوب
** 5 آ پہنتم جیندیں مکّے
** 6 دیوان فرید با لتحقیق(جامع)
** 7 اطوارِ فرید کتابچہ
** 8 باتیں پیر فرید کی کتابچہ
** 9 خواجہ فرید اور 222 سوال
** 10 خواجہ فرید اور 100 سوال
** 11خواجہ فرید اور 101 سوال
** 12 گلزارِ خرم
** 13 معراج نامہ
** 14 سیفل نامہ
** 15 مٹھݨ خان کون تھا؟
** 16 کلامِ فرید میں ملاوٹ اور فریدی ݙوہڑے
** 17 شہر بھنبھور یا تخت لاہور
** 18 سرائیکی وسیب کے ابلاغی ادارے
** 19 پنجاب کی زراعت میں سرائیکی علاقوں کا حصہ اور مسائل
** 20 سرائیکی کوئز
** 21 ٻُجھارت
** 22 کلامِ فرید وچ چولستانی حوالے
** 23 خواجہ غلام فرید رح (مختصر تعارف)

== نمونہ کلام ==
جیندے گل وچ طوق ہزاراں

جیندا تن ہے لیر کتیراں

جیندے ساہ تے سو سو پہرے

اُوندیاں عیداں کیہیاں 

ہک ݙینھہ آؤسے

پنجرا ترٹسے

قیداں مُکسِن

آپݨے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙینھ عید کریسوں

=== ٻالاں کیتے ===
جدید دنیا دے ساݙے ٻالو 

اساݙی کئی ڳالھ نہ منیجو

اساݙیاں ڳالھیں غلامیں والیاں 

اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے 

اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں 

جݙاں وی سوچݨ دا وقت آوے تاں خود سوچیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙا حاکم تے اوندے حربے ، 

اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،

اساݙا لیݙر تے اوندے دوکھے 

اساݙی زندگی دا روڳ رہ گئے 

اِنھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے 

بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے پِیریں دے پھوکے پھاہکے

اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں ڳالھیں 

اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے 

حساب ساݙے دیاں بندیاں کھاتے

نویاں پراݨیاں سبھو کتاباں 

تے آپݨا گھڑتُو خدا اساݙا 

اساکوں کہیں شئے نئیں توڑ چاڑھیا 

تساں خود آپݨا خدا گولیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

اساݙے افکار خواب ساݙے

ہمیش رہ ڳِن عذاب ساݙے 

اساݙیاں تِھتھاں تے ڈھنگ اساݙے 

اے ہِیراں رانجھے تے جھنگ اساݙے 

طنبورے چپڑیاں تے چنگ اساݙے 

دفن کریجو چا سنگ اساݙے 

جہان اپݨا ٻیا وسیجو، تے رج ہنڈھیجو

اساݙی کئی گالھ نہ منیجو

جدید دنیا دے ساݙے ٻالو&lt;br&gt;

'''
== مجاہد جتوئی دا مشہور شعر ==
'''&lt;br&gt;
تیکوں ڳاوے کھیر پِلایُم &lt;br&gt;
خود پیتم پاݨی کھارے&lt;br&gt;
لوک گواہ ہِن سارے&lt;br&gt;
ساݙی روہی تَسی مر ڳئی&lt;br&gt;
تیݙے شہر فوارے&lt;br&gt;
واہ تیݙے بھئی چارے &lt;br&gt;

== جہانگیر مخلص دے بارے وچ مجاہد جتوئی دی رائے ==
۔ مِٹھا پیارا جہانگیر مخلص  کروڑاں سرائیکیئں دی  ݙُکھ بھری سوچ کوں مناسب الفاظ ݙتن  ۔انہاں توں پہلے وی ایں انداز دی ڳالھ موجود ہئی پر او  صرف مونجھ ، ارمان  توں دٻی دٻی مذمت تک محدود ہئی ۔

  ضرورت  مسئلے کوں ارمان تے مذمت دے نال  مزاحمت  تک گھن ونڄݨ دی ہئی جیرھی جہانگیر مخلص دے نصیب وچ لکھی کھڑی ھئی ۔  

جہانگیر مخلص مقبوضہ سرائیکی وطن دے جیرھے حصے  دا حصہ ہا  اُتھاں داخلی تے خارجی ظلم تے ظالم  بھیئوال ہن ۔ ایں سانگے جہانگیر مخلص کوں ݙوں رُخی جنگ لڑنی پئے ڳئی  ۔ تے مخلص اے جنگ لڑ ݙکھالی اے  ۔

 
زوال زدہ قوماں کوں  عام طور تے آپݨے ظالمیں تے قابضیں دے نال عشق بلکہ انہاں دی عبادت  دی بیماری ہوندی اے ۔ 

مخلص نال لوکیں دی بے تحاشہ محبت ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو لوک سُڄاک ہِن  لوک سرائیکی وطن دے کعبے وچ انہاں جعلی خداویں دے بُتیں کوں سجدہ کرݨ کرݨ کنوں انکاری ہن  ایں حال وچ 

جیویں سچ دی بانگ ݙیوݨ والے بلال دی  ،،  س ،، کوں ،،  شین ،، دا درجہ حاصل ہے تے اوں بانگے دی چِچری زبان کہیں دی  بظاہر صاف زبان توں ودھ تے سمجھ امدی اے ایویں وطن وسیب کوں جہانگیر مخلص  دی چچری زبان زیادہ صاف سمجھ امدی اے  ۔ پر ھُݨ کہیں کہیں ویلھے ایویں لڳدے جو مخلص آپݨے پورے اخلاص دے نال کتھاہیں کھڑ تھئے ( صرف مصائب پڑھݨ والے ذاکر وانگے )

       اے وی ٹھیک اے جو جے تئیں مصائب رھسن  تاں  مصائب پڑھݨ والے ذاکر دی لوڑھ وی رھسے 

ہر  کاش جہانگیر مخلص ݙوں رُخے   فیشنی دانشوریں  دے  ٹولے توں آپݨی جان چُھڑا آوے  ۔ خاص طور تے شام ویلھے 

شیت جہانگیر مخلص وی ایں وِتھی کوں چنڳی طراحویں محسوس  کریندے ۔  ایں سانگے زیادہ لطیفے ، چُٹکلے تے ٻٹ کڑاک وچ خود کوں تے وسیب کوں وِندلاوݨ دی کوشش کریندے ۔ 

اساں ایں یقین دی حالت وچ ھیسے جو دارالخلافے والے یزیدی دربار وچ  مخلص سچ دیاں بانگاں ݙتی رکھسے  اساکوں اوندی طرفوں  ،، ش ،، کوں  ،، س ،، پڑھݨ ،، زیادہ بھمدے  ۔ 

شالا ہر ویلھے  خیر نال ہووے  میݙا تے پورے سرائیکی وطن وسیب دا مخلص ۔ جہانگیر مخلص 

نیاز مند مجاھد جتوئی ۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:سرائیکی شاعر]]</text>
      <sha1>mcmfrgti2zjhd61noknhngrqpxgaolp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Mamkor</title>
    <ns>3</ns>
    <id>28737</id>
    <revision>
      <id>71357</id>
      <parentid>63954</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QueerEcofeminist</username>
        <id>965</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>QueerEcofeminist ٹوریا ڳیا ورقہ [[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Rishu Shukla]] توں [[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Mamkor]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Rishu Shukla|Rishu Shukla]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Mamkor|Mamkor]]&quot;</comment>
      <origin>63954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8720" sha1="rducdx27qex9pzmlsshfxmy3sj0ei9m" xml:space="preserve">== ست بسم اللہ! ==
 &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:1.1em;&quot;&gt;ساݙے نال سماجی روابط دی ویب سائٹ تے رَلو: [[File:F icon.svg|15x15px|link=https://www.facebook.com/UrduWikipedia]] اتے &lt;span class=&quot;link&quot;&gt;[[File:G 2014-04-24 22-48.png|18x18px|link=https://twitter.com/UrduWikipedia]]
&lt;/span&gt; &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-----

&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Welcome!]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Bienvenue!]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Willkommen!]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Benvenuti]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|¡Bienvenido!]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|ようこそ！]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Dobrodosli]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|환영합니다]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Добро пожаловать]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Bem-vindo!]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|欢迎]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Bonvenon]] [[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|Welkom]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#CCFFFF&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:Segoe UI;float:left&quot;&gt;'''[[وکیپیڈیا:سفارت خانہ|سفارت خانہ]]'''&lt;/span&gt;

&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;ست بسم اللہ&amp;zwnj;&quot;&gt;
[[فائل:ست_بسم_اللہ.png|thumb|center|'''&lt;big&gt;سڄـݨ آون اکھـیں ٹھـرِن&lt;/big&gt;''']]
{{-}}
[[فائل:Wikipedia_laurier_wp.png|left|185x185px]]
جناب &lt;big&gt;{{PAGENAME}}&lt;/big&gt;! &lt;br&gt; تہاݙی خدمت وچ '''بھُوم ڳوجھی''' دی طرفوں سلام عرض ہے! &lt;br&gt;
اساں امید کریندے ہیں جو تساں سرائیکی وکی پیڈیا وچ سوہݨا ودھارا ثابت تھیسو۔&lt;br&gt;
'''←''' وکی پیڈیا ہک آزاد بین اللسانی بھُوم ڳوجھی ہے جیندے وچ اساں سارے رل مل تے لکھدے ہیں اتے رل مل تے ایں کوں سن٘وریندے ہیں۔ منصوبۂ وکیپیڈیا دا آغاز جنوری سنہ 2001ء وچ تھیا، سرائیکی وکیپیڈیا دا اجرا ٢٠٠٨ء وچ تھیا۔ تے بھُوم ڳوجھی ٢٠٢٠ء وچ باقائدہ طور تے منظور تھئی۔  فی الحال سرائیکی وکیپیڈیا وچ کل '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضامین]] موجود ہن۔ &lt;br /&gt;
'''←'''ایں بھُوم ڳوجھی وچ تساں مضمون نویسی تے تبدیلی کرݨ کنوں پہلے انہاں ورقیاں تے  ضرور دید بھن٘وا گھنو۔

* وکیپیڈیا دے انٹرفیس دا سرائیکی ترجمہ کرݨ کیتے تہاݙے تعاون دی ساکوں ݙاڈھی لوڑ ہے۔ تساں ایں کیتے تعاون کرو، [[translatewiki:|Translatewiki.net]] ݙیکھو تے  [[translatewiki:Special:FirstSteps|'''ہدایات تے عمل کرو''']]۔
* بھُوم ڳوجھی دے مزید تعارف کیتے '''[[وکیپیڈیا| تعارف ورقہ]]''' ملاحظہ فرماؤ
* بھُوم ڳوجھی دے انٹرفیس کوں سمجھݨ کیتے '''[[معاونت:وکی پیمائی دا تعارف|وکی پیمائی دا تعارف]]''' ملاحظہ فرماؤ
* بھُوم ڳوجھی  وچ مزید معاونت کیتے '''[[معاونت:مندرجات|صفحۂ معاونت]]''' ملاحظہ فرماؤ
* مضامین دے اسلوب نگارش دے متعلق مختصر پر مفید معلومات کیتے '''[[معاونت:تعارف اسلوب نامہ/1|تعارف اسلوب نامہ]]''' ملاحظہ فرماؤ
* ورقیاں دی ظاہریت دی تبدیلی تے طریقۂ کار کیتے '''[[خاص:ترجیحات|ترجیحات]] ملاحظہ فرماؤ
* مضامین دی تحریر و ترمیم تے مشق کیتے '''[[معاونت:ترمیم|صفحۂ معاونت برائے تحریر و اصلاح مضامین]]''' ملاحظہ فرماؤ
* مضامین دی فارمیٹنگ، ترتیب و تدوین دے تعارف  تے ایں دے مفصل طریقہ کار کیتے [[معاونت:ترمیم کاری دا تعارف|ترمیم کاری دا تعارف]] ملاحظہ فرماؤ

&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;اصول و قواعد&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;br/&gt;
بہتر ہوسی جو تساں شروع وچ ہی انہاں ورقیاں تے دید بھن٘وا گھنو:

&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[file:WikiVote.png|link=|60px]]&lt;/span&gt;
* '''[[معاونت:ہدایات تے پالیسیاں دا تعارف|ہدایات تے پالیسیاں دا تعارف]]
* '''[[وکیپیڈیا:پنج ارکان|وکیپیڈیا دے پنج ستون]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:وکیپیڈیا کیا کائنی|وکیپیڈیا کیا کائنی]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:معتدل نقطہ نظر|معتدل نقطۂ نظر]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ جات دی فراہمی]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:حقوق نسخہ|کاپی رائٹ]]'''

&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;تہاݙا ورتݨ ورقہ&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;br/&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[file:Samarbetare.svg|link=|60px]]&lt;/span&gt;

اتھ تہاݙا [[خاص:Mypage|'''مخصوص ورتݨ ورقہ وی ہوسی''']] جتھ  تساں [[:ونکی:صارف سانچے|اپنا تعارف لکھ سڳدے ہو]]، تے  تہاݙے [[خاص:Mytalk|ڳالھ مہاڑ ورقے]] تے ٻئے صارفین تہاݙے نال رابطہ کر سڳدے ہن تے تہاݙے نال ڳالھ مہاڑ کر سڳدے ہن۔
* کہیں ٻئے ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ کرݨ ویلے انہاں ڳالہیں دا خیال رکھیسو:
** جے ضرورت ہووے تاں سنیہے دا عنوان متعین کرو۔
** سنیہے دے چھیکڑ وچ آپݨے دستخط ضرور پاؤ، ایں کیتے درج کرو ایہ علامت '''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' یا ایں آئیکان ([[file:Insert-signature.png|link=]])  تے کلک کرو۔
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[file:Signature-guide-ur.png|300px]]&lt;/span&gt;
{{clear}}
**  [[وکیپیڈیا:اصول تبادلۂ خیال|اظہار خیال دے آداب]] دا خصوصی خیال رکھو۔
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;معاونت&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;br/&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[file:Under construction icon-green.svg|link=|60px]]&lt;/span&gt;

وکیپیڈیا دے کہیں وی ورقے تے کھٻے پاسے &quot;ڳولݨ خانہ&quot; نظر آندا  ہے۔ جہڑے موضوع  تے تساں مضمون بݨاوݨ چاہندے ہو او ڳولݨ خانے لکھو تے ڳولو تے کلک کرو۔
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
وت تہاݙے موضوع نال رلدے ملدے ورقے نظر آسن۔ ایہ اطمینان کرݨ دے بعد جو تہاݙے مطلوبہ موضوع تے  پہلے کوئی مضمون کائنی، تساں نواں ورقہ بݨا سڳدے ہو۔ واضح راہوے جو ہک موضوع تے ہک کنوں ودھ مضمون بݨاوݨ دی اجازت کائنی۔ نوں ورقہ بݨاوݨ کیتے، ڳولݨ دے نتائج وچ تہاݙی ڳولݨ آلی عبارت رتے رنگ وچ لکھی نظر آسی۔ اتھ کلک کریسو، تاں ہک نواں ورقہ کھل ویسی، جتھ تساں نواں مضمون لکھ سڳدے ہو۔ یا تساں نواں مضمون لکھݨ کیتے ہیٹھلا خانہ وی ورت سڳدے ہو۔ ورقہ بݨاوݨ کیتے عنواں ایں خانے وچ لکھو تے وت ورقہ بݨاؤ تے کلک کرو۔
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  لکھݨ  کنوں پہلے اس ڳالھ دا یقین کر گھنو جو جہڑے عنوان تے تساں  لکھدے پئے ہو اوں عنوان یا اوں سن٘ویں عنوان تے سرائیکی وکی پیڈیا وچ  کوئی مضمون کائنی لکھیا  ہویا۔  ایں کیتے تساں ڳولݨ خانے وچ عنوان تے اوندے مترادفات لکھ تے لبھ گھنو۔
* سب کنوں چنگا ایہ ہوسی جو تساں مضمون لکھݨ کیتے [[وکیپیڈیا:ساحر تخلیق مضمون|اتھ]] تشریف گھن ون٘ڄو، ݙادھی سوکھ نال تساں مضمون لکھ گھنسو۔ تے اوکھ  پیش کائناں آسی۔
&lt;/div&gt;
&lt;/center&gt;

&lt;/div&gt;
|}

 --[[ورتݨ آلا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:KaleemBot|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٢:٠٧, ٩ اگست ٢٠٢٥ (PKT)</text>
      <sha1>rducdx27qex9pzmlsshfxmy3sj0ei9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرائیکستان دی آبادی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29282</id>
    <revision>
      <id>71370</id>
      <parentid>71217</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="qh7qswy79yetkasd728g0lqv92zjbjl" xml:space="preserve">سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ 

== سندھ وادی دے دور دی آبادی ==
سندھ وادی دے عروج وچ پورے ہندوستان بشمول بنگال دی آبادی دے وچوں اسی فیصد آبادی دا تعلق سندھ وادی نال ہائی۔  سندھ وادی وچوں چالہی فیصد آبادی موجودہ سرائیکستان دی ہائی۔ اوں دور وچ سندھ وادی دے علاوہ باقی پورے ہندوستان وچ کوئی وݙی وستی کائناں ہائی۔ ڄݨیں پورے ہندوستان دی آبادی 2000 ق م وچ اندازاً چوݙاں پندرھاں لکھ ہائی ، اوندے وچوں سرائیکی علاقے دی آبادی چار لکھ ہائی۔  

2000 ق م وچ موہنجودڑو دی آبادی 40000 ہائی تے ہڑپہ دی آبادی 23500  ہائی۔ ایندے نال سرائیکستان دی آبادی دا اندازہ لڳ سڳدے۔ [[رحمان ڈھیری]] تے [[گنویری آلا]] اوں دور دے سرائیکستان دے وݙے شہر ہن۔ سندھ وادی دے عروج دے دور 1900 ق م وچ گنویری آلا دی آبادی پنجویہ ہزار تے رحمان ڈھیری دی آبادی ݙاہ ہزار ہائی۔ چھاپو آلا دا رقبہ 1 ہیکٹر تے آبادی ݙو ہزار ہائی۔ اوں دور وچ ملتان دی آبادی دا اندازہ ویہ ہزار ہے۔ 1900 ق م وچ سندھ وادی دی آبادی گھٹݨ پئے ڳئی۔ پر ملتان آپݨی جغرافیائی اہمیت تے پاݨی دے وافر وسائل پاروں  1600 ق م وچ  ملتان باقی شہراں تباہی دے بعد سندھ وادی دا ہک وݙا شہر بݨ تے ابھریا۔ مہر ڳڑھ دی آبادی عروج دے دور وچ 2500 ق م وچ 2500 ہزار ہائی۔ ایہ زیادہ دراوڑی ہن۔ موہنجودڑو وچ اسی فیصد سرائیکی ہن تے ویہ فیصد دراوڑی ۔ ہڑپہ وچ سو فیصد سرائیکی ہن۔

== 1881 دی رپورٹ ==
اوبرائن دے مطابق ملتانی ٻولݨ آلیاں دی  تعداد 16,50,000 ہے۔

== مردم شماری 2023 ==
پاکستان دی پنجویہ کروڑ آبادی وچوں سرائیکستان دی آبادی پنج کروڑ ہے یعنی سرائیکستان دی آبادی پاکستان دی آبادی دا ویہ فیصد یا پنجواں حصہ ہے۔

==مردم شماری دے اندازے== 
پاکستان دی آبادی 1600 وچ 11 ملین ہائی. &lt;ref&gt;https://worldpopulationreview.com/country-rankings/population-by-country-in-1600&lt;/ref&gt;

پراݨیاں مردم شماریاں دے مطابق سرائیکستان دی آبادی کجھ ایں ہے۔&lt;ref&gt;https://www.macrotrends.net/datasets/global-metrics/countries/pak/pakistan/population&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!سن
|'''پاکستان دی آبادی'''
|'''سرائیکستان دی آبادی'''
|-
!4000 ق م
|اندازہ 
|5000
|-
!3500 ق م
|اندازہ 
|15000
|-
!3000 ق م
|اندازہ 
|50000
|-
!2500 ق م
|اندازہ 
|2 لکھ
|-
!2000 ق م
|اندازہ 
|4 لکھ
|-
!1500 ق م
|اندازہ 
|2 لکھ
|-
!1000ق م
|اندازہ 
|4 لکھ
|-
!1 عیسوی
|اندازہ
|7 لکھ
|-
!500
|اندازہ
|10لکھ
|-
!1000
|6.5 ملین
|13 لکھ
|-
!1500
|8.5 ملین
|17 لکھ
|-
!1600
|11 ملین
|22 لکھ
|-
!1800
|13 ملین
|26 لکھ
|-
!1900
|19 ملین
|38 لکھ
|-
!1950
|37,696,264
|75 لکھ
|-
!1955
|41023,128
|82 لکھ
|-
!1960
|45,954,226
|92 لکھ
|-
!1965
|51,841,626
|104 لکھ
|-
!1970
|59,290,872
| ہک کروڑ ویہ لکھ
|-
!1975
|68,126,999
|ہک کروڑ چھتریہ لکھ
|-
!1980
|80,624,057
|ہک کروڑ اکیٹھ لکھ
|-
!1985
|97,121,552
|ہک کروڑ چورانوے لکھ
|-
!1990
|115,414,069
|ݙو کروڑ تریہ لکھ
|-
!1995
|133,117,476
|ݙو کروڑ چھیئیٹھ لکھ
|-
!2000
|154,369,924
|ترائے کروڑ نو لکھ
|-
!2005
|174,372,098
|ترائے کروڑ پنجاہ لکھ
|-
!2010
|194,454,498
|ترائے کروڑ انانوے لکھ
|-
!2015
|210,969,298
|چار کروڑ ٻاویہ لکھ
|-
!2020
|227,196,741
|چار کروڑ چرونجھہ لکھ
|-
!2025
|249,948,885
|5,00,00,000
|}

==حوالے==</text>
      <sha1>qh7qswy79yetkasd728g0lqv92zjbjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلاسیکی سرائیکستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33215</id>
    <revision>
      <id>71372</id>
      <parentid>70490</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6140" sha1="rnirbnpj5rjo1mkb709te3nknmsv6fp" xml:space="preserve">سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔

سرائیکی وسیب ([[سرائیکستان]]) دی تاریخ ٻہوں قدیم تے اہمیت دی حامل ہے۔ ٥٠٠ ق م توں گھن تے ١٠٠٠ عیسوی تئیں دا دور ایں خطے کیتے سیاسی، مذہبی تے ثقافتی تبدیلیاں دا دور ہئی۔ ایں دور وچ ملتان (مولستھان) ایں پورے خطے دا مرکز ہئی۔ ایں دور دے سرائیکستان کوں کلاسیکی سرائیکستان آہدے ہن۔

ہیٹھ ایں دور دی تفصیل ݙتی ڳئی ہے:

== ١. قدیم سلطنتاں تے یونانی حملہ (٥٠٠ ق م - ٣٠٠ ق م) ==
ایں دور وچ سرائیکی وسیب دا علاقہ '''ہخامنشی سلطنت''' (Persian Empire) دا حصہ ہئی۔ ایں دور وچ ایں خطے دا ایران تے وسطی ایشیا نال تجارتی لنک بݨیا۔

* '''سکندرِ اعظم دا حملہ (٣٢٦ ق م):''' جݙݨ سکندر ایں خطے وچ آیا تاں ملتان وچ اوں ویلے '''مالی (Malli)''' قبیلے دی حکمرانی ہئی۔ مالی قبیلے دے لوکاں سکندر دا ڈٹ تے مقابلہ کیتا۔ ایں جنگ وچ سکندر شدید زخمی تھیا ہئی، جئیں پاروں اوں ملتان وچ ٻہوں قتلِ عام کیتا۔
* '''سرائیکی اکھاݨ:''' ایں دور دے حوالے نال آکھیا ویندے کہ &quot;ملتان دے قلعے دی کندھاں خون نال رنگیاں ڳئیاں ہن۔&quot;


== ٢. موریا سلطنت تے ٻُدھ مت (٣٢٢ ق م - ١٨٥ ق م) ==
چندر گپت موریا نے یونانیاں کوں ہرا تے ایں خطے کوں '''موریا سلطنت''' دا حصہ بݨایا۔

* '''اشوک اعظم دا دور:''' ایں دور وچ ٻدھ مت کوں ٻہوں فروغ ملیا۔ سرائیکی وسیب دے کئی علاقیاں وچ بدھ مت دے سٹوپے تے خانقاہاں بݨایاں ڳئیاں۔
* ایں دور وچ زراعت تے تجارت کوں ترقی ملی تے ٹیکسلا توں ملتان تئیں تجارتی رستے بݨائے ڳئے۔


== ٣. کشان تے گندھارا تہذیب (١ عیسوی - ٣٠٠ عیسوی) ==
موریا سلطنت دے زوال دے بعد، ایں خطے تے '''کشان''' (Kushans) قابض تھی ڳئے۔

* '''راجہ کنشک:''' کنشک دے دور وچ ملتان ہک وݙا مذہبی مرکز بݨ گیا۔ ایں دور وچ '''سورج مندر (Aditya Sun Temple)''' دی شہرت پوری دنیا وچ کھنڈ ڳئی۔
* ملتان کوں اوں ویلے &quot;سونے دا شہر&quot; آکھیا ویندا ہئی کیونکہ مندر وچ آوݨ والے زائرین ٻہوں چڑھاوا چڑھیندے ہن۔


== ٤. رائے تے برہمن ٹٻر (٤٥٠ عیسوی - ٧١٢ عیسوی) ==
اسلام دے آوݨ توں پہلے ایں خطے تے مقامی حکمراناں دی حکومت ہئی۔

* '''رائے ٹبر (Rai Dynasty):''' سندھ تے ملتان تے رائے ٹبر دی حکومت ہئی جیہڑے بدھ مت دے پیروکار ہن۔
* '''برہمن ٹبر:''' رائے ساہسی دے بعد، چچ نامی برہمن نے اقتدار سنبھالیا۔ ایں دور وچ سماجی طبقات بݨ ڳئے ہن، جئیں پاروں نچلے طبقے دے لوکاں وچ بے چینی ہئی۔


== ٥. عرب دور تے اسلامی اثرات (٧١٢ عیسوی - ١٠٠٠ عیسوی) ==
'''٧١٢ عیسوی''' وچ محمد بن قاسم نے ملتان فتح کیتا۔ ایں فتح دے بعد سرائیکی وسیب دی تاریخ دا ہک نواں باب شروع تھیا۔

* '''ملتان دی امارت:''' عرباں دے دور وچ ملتان ہک آزاد ریاست بݨ ڳیا۔ ایں دور وچ بنو امیہ تے ول بنو عباس دا اثر ریہا۔
* '''اسماعیلی دور:''' ٩٧٠ عیسوی دے نیڑے ملتان تے '''قرامطہ (اسماعیلی)''' فرقے دی حکومت قائم تھئی۔ ایں دور وچ ملتان دا رابطہ مصر دے فاطمی خلافت نال جڑ ڳیا۔
* ایں دور وچ سرائیکی زبان دی ابتدائی شکلاں (قدیم ملتانی) ترقی کریندی رہی تے صوفیا دے آوݨ دا سلسلہ شروع تھیا۔


=== کلاسیکی سرائیکستان دور دا ہک خلاصہ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''دور'''
|'''حکمران / سلطنت'''
|'''اہم واقعہ'''
|-
|'''٥٠٠ ق م'''
|ہخامنشی (ایرانی)
|ایں خطے دا عالمی تجارت نال جڑݨ
|-
|'''٣٢٦ ق م'''
|سکندرِ اعظم
|مالی قبیلے نال جنگ تے سکندر دا زخمی تھیوݨ
|-
|'''٣٢٢ ق م'''
|موریا سلطنت
|بدھ مت دا عروج
|-
|'''١ عیسوی'''
|کشان دور
|سورج مندر (ملتان) دی شہرت
|-
|'''٤٥٠ عیسوی'''
|رائے ٹبر
|بدھ مت دے آخری وݙے مقامی حکمران
|-
|'''٧١٢ عیسوی'''
|عرب فتح
|محمد بن قاسم دی آمد تے اسلامی دور دی شروعات
|-
|'''٩٠٠ - ١٠٠٠ عیسوی'''
|امارتِ ملتان
|ملتان دا ہک آزاد تے خوشحال ریاست بݨݨ
|}
ایں دور دی خاص ڳالھ ایہ ہئی کہ سرائیکی وسیب ہمیشاں توں علم، ادب تے ثقافت دا مرکز ریہا ہے۔ ملتان دے قلعے نے کئی حملے سہے پر اپݨی شناخت برقرار رکھی۔

== ٻاہرلے لنک ==

* https://grokipedia.com/page/Ancient_History_of_Saraikistan

[[ونکی:تاریخ سرائیکستان]]
[[ونکی:تاریخ ملتان]]</text>
      <sha1>rnirbnpj5rjo1mkb709te3nknmsv6fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قدیم سرائیکستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33464</id>
    <revision>
      <id>71371</id>
      <parentid>70905</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="9dghvwoiwbdrcia43wvy06ye1m333nm" xml:space="preserve">سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔

سرائیکستان دی معلوم تاریخ [[ماہی آلا|ماہی]] [[ماہی آلا|آلا]] ١٠٠٠٠ ق م  توں شروع تھیندی ہے، وت [[وستی دوزکاݨی]] ٤٥٠٠ ق م، رحمان ڈھیری ٣٣٠٠ ق م، گنویری آلا ٢٥٠٠ ق م سرائیکستان دے قدیم شہر ہن۔

٢٥٠٠ ق م توں ١٩٠٠ ق م تائیں سندھ وادی دی تہذیب دے عروج دا دور ہے. 

ایندے بعد ١٥٠٠ ق م  توں ٦٠٠ ق م تائیں ویدک دور ہے.

وت ٥٠٠ ق م توں ١٠٠٠عیسوی تائیں دے دور کوں کلاسیکی دور تے ایں دور دے سرائیکستان کوں [[کلاسیکی سرائیکستان]] آہدے ہن۔</text>
      <sha1>9dghvwoiwbdrcia43wvy06ye1m333nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Rishu Shukla</title>
    <ns>3</ns>
    <id>33762</id>
    <redirect title="ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Mamkor" />
    <revision>
      <id>71358</id>
      <timestamp>2026-05-22T12:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QueerEcofeminist</username>
        <id>965</id>
      </contributor>
      <comment>QueerEcofeminist ٹوریا ڳیا ورقہ [[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Rishu Shukla]] توں [[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Mamkor]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Rishu Shukla|Rishu Shukla]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Mamkor|Mamkor]]&quot;</comment>
      <origin>71358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="oss3t7hlpe5zcjd1szvtwe0b971zb2f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Mamkor]]</text>
      <sha1>oss3t7hlpe5zcjd1szvtwe0b971zb2f</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>