وکیپیڈیا skrwiki https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter میڈیا خاص ڳالھ مہاڑ ورتݨ آلا ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ وکیپیڈیا وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ فائل فائل ڳالھ مہاڑ میڈیا وکی میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ سانچہ سانچہ ڳالھ مہاڑ مدد مدد ڳالھ مہاڑ ونکی ونکی ڳالھ مہاڑ TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول ڳالھ مہاڑ Event Event talk 8 7291 71461 29832 2026-06-06T19:14:23Z Krinkle 1181 Maintenance: Disable gadget that does not work. The ShortUrl extension was installed on ur.wikipedia but not skr.wikipedia ([[Special:Version]]). [[phab:T107188]] 71461 css text/css /* Empty. */ owy3rwufy2r9ejrjjin4vy1lzast9x7 8 7514 71462 30123 2026-06-06T19:14:59Z Krinkle 1181 Maintenance: Disable gadget that does not work. The ShortUrl extension was installed on ur.wikipedia but not skr.wikipedia ([[Special:Version]]). [[phab:T107188]] 71462 javascript text/javascript /* Empty. */ owy3rwufy2r9ejrjjin4vy1lzast9x7 0 29466 71460 71344 2026-06-06T15:17:48Z Sraiki 12 /* وطن */ 71460 wikitext text/x-wiki پاکستان دے قومی ترانے وچ ہے " قوم ملک سلطنت" قوم تے ملک فرق ہے۔ == قوم == ہکو ایہو جیہے علاقے وچ وسݨ آلے جیندی زبان تے ثقافت ہکا ہووے، او لوک ہک قوم ہوندے ہن۔ انتظامی بنیاداں تے حکومت چلاوݨ کیتے علاقیاں دی ونڈ ہک ملک ہوندے۔ ہک ملک چھوٹا وی تھی سگدے، تے ٻہوں وݙا وی تھی سگدے۔ جہڑے علاقے وچ او قوم وسدی ہے، او علاقہ اوندا وطن ہوندے۔ وسیب دا مطلب زیادہ تر لوک ہن، سرائیکستان بھوئیں ہے۔ وطن وچ لوک وی شامل ہن تے دھرتی وی شامل ہے تے لوکاں دا دھرتی نال پیار وی۔ == ملک تے قوم وچ فرق == ملک تے قوم وچ فرق ہوندے. پنجابی ہک قوم ہے۔ ایہہ ݙو ملکاں وچ وسدے ہن۔ عربی ہک قوم ہے. عربی قوم دے درجناں ملک ہن. [[پاکستان]] ہک ملک ہے. پاکستان وچ پنج قوماں ہن. سرائیکی ہک قوم ہے. سرائیکی زیادہ تر ملک پاکستان وچ وسدے ہن۔ == وطن == وطن دا مطلب ہے او خاص جاء، علاقہ، خطہ، یا پیدائشی زمین جتھاں آدمی مستقل / دیر پا سکونت اختیار کریندے۔ صوبے قوماں دے ہوندے ہن۔ <nowiki>*</nowiki>وطن* دا مطلب ہے "اپݨی جمݨ دی جاہ، اپݨا مُلک، اپݨی دھرتی"۔ ایہ لفظ "وَسَݨ" یا "ٹِکݨ" کنوں نکلے، یعنی جتھاں انسان وسدا ہے، جیندے نال اُوں دی محبت ہوندی ہے۔ 1. *شرعی/لغوی اعتبار نال*: وطن ہر اوں جاہ کوں آکھیا ویندا ہے جتھاں انسان رہائش اختیار کرے۔ نبی کریم ﷺ وی مکہ کوں اپݨا وطن فرمیندے ہن تے ہجرت ویلے فرمایا ہا "تو بے شک اللہ دی سب توں چنگی دھرتی ہِیں تے میں تیکوں سب توں زیادہ پیار کریندا ہاں"۔ تاں صوبہ، ضلع، شہر، علاقہ - ساریاں کوں اپݨا وطن آکھیا ونڄ سڳدے۔ 2. *سرائیکی روایت وچ*: ساݙے بزرگ وی اپݨے علاقے، اپݨی دھرتی کوں "وطن" آکھدن۔ خواجہ غلام فرید سئیں فرمیندے ہن: ہن وطن بیگانے ول نہیں آوݨاں۔ ،۔ تاں سرائیکی وسیب کوں وی "ساݙا وطن" آکھݨ محبت تے وفاداری دی نشانی ہے۔ 3. *فرق سمجھݨ دا ہے*: "وطن" چھوٹا وی ہو سڳدے تے وݙا وی۔ علاقہ وطن، ضلع وطن، صوبہ وطن، پاکستان وطن۔ ہک ݙوجھے دی نفی نئیں کریندا۔ جیویں تہاݙے گھر دا کمرہ وی گھر ہے تے سارا گھر وی گھر ہے۔ ٻس شرط ایہ ہے جو وطن نال محبت وچ نفرت، تعصب، تے ݙوجھے دے وطن دی توہین نہ آوے۔ == وطن تے وسیب وچ فرق == عام طور تے لوک انہاں کوں ہکو جیہا سمجھدن، پر سرائیکی دانشوری تے ثقافت وچ '''وطن''' تے '''وسیب''' دے درمیان ہک واضح فرق ہے۔ آؤ ایندی تفصیل کوں کجھ ایں طرح سمجھدے ہیں: == 1. وطن - سیاسی تے جغرافیائی جُڑیت == وطن دا تعلق زیادہ تر ہک ریاست، نقشے، تے قانونی شناخت نال ہوندے۔ * '''سیاسی حدود:''' وطن ہک ایجھا قطعہ زمین ہے جیندے وچ تساں پیدا تھیندے ہو یا جتھاں دی شہریت رکھدے ہو (جیویں ساڈا وطن پاکستان ہے)۔ * '''قانون تے جھنڈا:''' وطن دا اپݨا ہک جھنڈا، آئین، تے قانون ہوندے۔ ایہ ہک وسیع اصطلاح ہے جیندے وچ مختلف زباناں تے ثقافتاں والے لوک کٹھے رہ سڳدن۔ * '''حفاظت:''' وطن دی حفاظت کرݨ فرض سمجھیا ویندے تے ایندے کیتے سرحداں دی لوڑ ہوندی ہے۔ وطن کیتے محبت دے جذبات ہوندے ہن۔ == 2. وسیب - ثقافتی تے جذباتی سُن٘ڄاݨ == وسیب دا تعلق زمین دے ٹکڑے توں ودھ کے اتھاں وسݨ والے لوکاں، انہاں دی ٻولی، رہت بہت، تے سانجھ نال ہے۔ * '''روحانی رشتہ:''' وسیب صرف زمین نئیں، بلکہ ہک '''احساس''' ہے۔ ایہ او رشتہ ہے جیڑھا تہاکوں اپݨے پیؤ دادے دی دھرتی، اتھاں دی خوشبو، تے ریتاں نال جوڑیندے۔ * '''زبان تے ثقافت:''' وسیب دی بنیاد ٻولی (سرائیکی)، موسیقی، میلے، جھمّر، تے صوفیانہ مزاج تے ہوندی ہے۔ جیویں سرائیکی وسیب وچ روہی، تھل، تے دامان دے اپݨے اپݨے رنگ ہن۔ * '''سانجھ (Social Bond):''' وسیب وچ لوک ہک ٻئے دے دکھ سکھ دے ساتھی ہوندن۔ اتھاں "میرا" یا "تیرا" نئیں، بلکہ "ساڈا" دا تصور پایا ویندے۔ پاکستان دا آئین وفاقی طرز دا ہے۔ قائداعظم دے چوݙاں نکات وچ وی ایہو ہے جو آئین وفاقی طرز دا ہووے۔ وفاقی طرز وچ صوبے خود مختیار ہوندے ہن۔ صوبیاں دی اسمبلی ہوندی ہے۔ صوبائی قومیت دا وجود ہوندے. صوبائی وطن دا وجود ہوندے۔ مادری دھرتی، ثقافت، یا جاوݨ دی جاء (Birthplace) دے حوالے نال اپنے صوبے یا وسیب کوں "وطن" اکھیسو، تاں ایہ بالکل ٹھیک ہے۔ شاعری تے ادب وچ "وطن" توں مراد اکثر انسان دا آپݨاں  علاقہ، شہر یا خطہ ہوندا ہے۔ وطن تے وسیب متبادل سمجھے ویندے ہن۔ ݙونہیں جغرافیائی علاقے ہن۔ وطن تے وسیب ݙونہاں وچ محبت تے پیار دا تصور ہے۔ حب الوطنی ہک فطری جذبہ ہے۔ قابض لوک جتھ قبضہ کر تے آ وسدے ہن۔ او اوں نویں علاقے کوں آپݨاں وطن کائنی سمجھدے۔ == وطن تے وسیب وچ بنیادی فرق == {| class="wikitable" |'''خصوصیت''' |'''وطن (Watan)''' |'''وسیب (Waseeb)''' |- |'''بݨیاد''' |جغرافیہ تے قانون |ثقافت، ٻولی تے جذبات |- |'''سُن٘ڄاݨ''' |پاسپورٹ، ڈومیسائل، شناختی کارڈ تے مستقل شہریت |لباس، زبان، تے ریت و رواج |- |'''دائرہ''' |ایہ ہک ملک/ریاست ہوندے (جیویں پاکستان، وطن کشمیر) |ایہ ہک خاص تہذیبی خطہ ہوندے (جیویں سرائیکی وسیب وچ سندھ تے بلوچستان دے علاقے وی شامل ہن) |- |'''احساس''' |ایندا تعلق ذمہ داری نال ہے |ایندا تعلق محبت تے "اپݨت" نال ہے |} === خلاصہ === سوکھے لفظاں وچ آکھیا ونڄے تاں '''"وطن" ہک گھر دی دیواراں جیہا ہے''' جیڑھا تہاکوں چھاں تے تحفظ ݙیندے، پر '''"وسیب" اس گھر وچ رہݨ والے جی ہن'''، جنہاں دے ہاسے، ٻولی، تے پیار نال او گھر سچی مُچی "گھر" بݨدے۔ وسیب دے بغیر وطن بے جان ہے، تے وطن دے بغیر وسیب کوں اپݨی سُنڄاݨ بچاوݨ اوکھا تھی ویندے۔ 634bhx0ezugtb813eadz0wu4fvub2ug 0 33385 71463 70712 2026-06-07T02:56:06Z Sraiki 12 Sraiki نے [[بہاول پور ۔ تاریخ]] کوں [[بہاولپور دا سرائیکی ادب]] آلے پاسے ریڈائرکٹ کیتے ٻاجھ منتقل کیتے 70712 wikitext text/x-wiki                        بہاولپور وسیب دا ہک اینجھا خطہ ہے جیندی اپݨی تاریخی، تہذیبی، ثقافتی،سیاسی حوالے نال انج سُنڄاݨ ہے۔روہی (چولستان) سوئی و یہار، گنوریری والا، ایندے تاریخی قلعے، عمارتاں، لائبریریاں، ایندی جدا طور دی عظمت دا ثبوت ہن۔سرائیکی دا پہلا منظوم سفر نامہ ’’لال سوہانرا‘‘ دے ملا محمد عارف نے لکھیا۔ مولانا عزیز الرحمن، مولانا حفیظ الرحمن، محمد بخش شاطر،موہن لعل موج بہاولپور، منشی انور فیروز، سیٹھ عبید الرحمن،مولوی غلام محمد اختر، مسعود حسن شہاب دہلوی، جمیلہ ہاشمی، سید انیس شاہ جیلانی، ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، صدیق طاہر(مصنف وادیٔ ہاکڑہ اور اس کے آثار) بشریٰ رحمن، ڈاکٹر قاسم جلال، اسلم قریشی، احمد غزالی، ڈاکٹر محمد سلیم ملک، شاہد حسن رضوی(مدیر الزبیر)، نور الزماں اوج، فدائے اطہر، نیاز حسین لکھویرا، ظہور نظر، بتول رحمانی، نوشی گیلانی، مسرت کلانچوی، ڈاکٹر نواز کاوش، ڈاکٹر ریاض سندھڑ، ڈاکٹر صفدر حسین، ڈاکٹر بدر مسعود، ڈاکٹر ممتاز بلوچ، سجاد بَری، اطہر لاشاری اَتے ٻئے ٻہوں سارے لکھاری شامل ہن۔                        سرائیکی زبان و ادب دی ترقی کیتے اِتھوں دے علمی ادبی ، تعلیمی اداریاں، نجی پریس اتے رسائل و جرائد، ریڈیو پاکستان بہاولپور، آرٹس کونسل، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور ، ادبی انجمناں بھرپور کردار ادا کیتے۔ جنہاں شخصیات انفرادی تے نمایاں حیثیت نال سرائیکی زبان دی خدمت کیتی۔ انہاں وچوں بشیر احمد ظامی ہک وݙا ناں ہے۔ درس نظامیہ توں فارغ التحصیل تھیوݨ دے بعد، شہر قصور توں مدرس دی حیثیت نال ملازمت دا آغاز کیتاہئی۔ ایں ملازمت دے حوالے نال گورداس پور(انڈیا) ، پونچھ(کشمیر) سندھ، بلوچستان اتے صوبہ خیبر پختونخواہ دیاں درس گاہواں وچ پڑھیندے رہ ڳئے۔ بشیر احمد ظامی ، سرائیکی زبان نال ٻہوں محبت کریندے ہن۔ سرائیکی زبان دی قدامت اتے ایندی تاریخ نال محبت پاروں اُنہاں شاندار کتاب ’’سرائیکی زبان دا ارتقاء‘‘ لکھی۔ ’’گلستان ِ قواعد‘‘ سرائیکی زبان دے گرامر دے اصولاں اتے قاعدیاں بارے، ’’سعدی آکھیا‘‘ حکایات سعدی دا سرائیکی زبان وچ خوبصورت انداز وچ ترجمہ کیتا۔ ’’چھرکے‘‘ انہاں دے تحقیقی تنقیدی مضامین دا حصہ ہے جیندے وچ کجھ لوک قصے وی شامل ہن۔ سرائیکی قاعدہ ، لغات ِ سرائیکی، مثنوی سیف الملوک:مرتب اردو ترجمہ سرائیکی لوک گیت، لوک کہاݨیاں دا ادبی خزانہ محفوظ کر ڳئے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی:(۱۶؍فروری ۱۹۹۷ء۔۲۴؍مئی ۲۰۱۵ء)                        پروفیسر دلشاد کلانچوی دا اصل ناں عطا محمد ہے۔ انہاں دا آبائی علاقہ موضع کلانچ والا ، ضلع بہاولپور ہے۔ ایں نسبت نال انہاں دا ادبی ناں دلشاد کلانچوی ہے۔ انہاں کوں سرائیکی زبان تے ادب نال بے حد محبت ہئی۔ سرائیکی زبان دی ترقی وچ اُنہاں دا ٻہوں وݙا حصہ ہے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی تقریباً ۷۰ کتاباں دے مصنف ہن۔ اُنہاں قرآن مجید دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ کیتا۔ اتے قرآن مجید دی عام فہم، آسان تفسیر لکھی۔ سیرت النبیؐ دے حوالے نال چار کتاباں تالیف کیتیاں۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ݙو کتاباں کوں اکادمی ادبیات پاکستان ، اسلام آباد اتے ہک کتاب کوں حکومت پنجاب دی طرفوں سال دی بہترین کتاب دا ایوارڈ عطا کیتا ڳیا۔اُنہاں دی تصانیف درج ذیل ہن:                        سوکھے ترجمے والا قرآن مجید(قرآن مجید دا سرائیکی ترجمہ)،چنگا ٻال اقبال(اقبالیات)،کون فرید فقیر (فریدیات)،سارے سڳن سہاگڑے(ناول)،کلام کلانچوی (شاعری)،غالب دیان غزلاں (غالب دی غزلاں دا سرائیکی ترجمہ)،توبہ زاری(ڈپٹی نذیر احمد دے ناول ’’توبۃ النصوح دا سرائیکی ترجمہ)،سرائیکی گل پھُل (مضامین)،ضلع بہاولپور (تاریخ)، فریدیات (کلام فرید دی تشریح)،سرائیکی زبان تے ادب(تنقید)،سرائیکی باغ و بہار (تنقید)،چار سرائیکی صوفی شاعر(تنقید ، تشریح)،قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب (تنقید)،لغات دلشادیہ(لسانیات)،چنگیر(بال ادب)،سرائیکی لسانیات،سرائیکی شاعری دے اوزان تے قوافی(فن شعر، شاعری)،سرائیکی ادب دی چنگیر (تنقید)، انار کلی تے اقتدار دی ہوس(امتیاز علی تاج دے ڈرامے انار کلی دا سرائیکی ترجمہ)، چالھی حدیثاں(سرائیکی ترجمہ)،خواباں وچ خیال (محمد حسین آزاد دی کتاب نیرنگ خیال دا سرائیکی ترجمہ)،خیابانِ خرم(خرم بہاولپوری دے کلام دی ترتیب و تدوین) رات دی کندھ(ڈرامے افسانے) ، قصے تے پڑ قصہ (میرا من دی باغ و بہار دا سرائیکی ترجمہ)،مثنوی دل بہار(میر حسن دی مثنوی سحر البیان دا سرائیکی ترجمہ)، نور نامہ(تردیب و تدوین)، نعتیہ سی حرفی(شاعری)، رسول کریم دے معجزے(مولانا سعید احمد دہلوی دی کتاب معجزات رسول دا سرائیکی ترجمہ)، سرائیکی مطالعہ دے سو سال (ڈاکٹڑ کرسٹوفرشیکل دی کتاب دا سرائیکی ترجمہ)، سرائیکی اور اس کی نثر(تحقیق)، انتخاب: دیوار خواجہ گلام فرید(منتخب کافیاں دا ارو ترجمہ) سیٹھ عبید الرحمن:                        سیٹھ عبیدالرحمن ۶ جون ۱۹۲۶ء کوں بہاولپور وچ حاجی عبدالرحمن دے گھر پیدا تھئے۔ انہاں مسلم یونیورسٹی علی گڑھ توں تعلیم حاصل کیتی۔ بہاولپور وچ سرائیکی زبان و ادب دے حوالے نال ٻہوں کم کیتا۔ انہاں بہاولپور وچ سرائیکی لائبریری دی بنیاد رکھی۔ بحیثیت چیئرمین بلدیہ، اُنہاں سرائیکی مجلس کوں قیمتی زمین دان کیتی۔ سرکاری ریکارڈ وچ پہلی واری اوں جاہ کوں چوک سرائیکی دا ناں ݙتا۔ چوک سرائیکی توں ریلوے اسٹیشن تئیں سڑک کوں شاہرہ سرائیکی آکھیا ویندے۔ انہاں سرائیکی وسیب دے ناں نال ہفتہ وار اخبار شروع کیتا۔ سرائیکی کتابیات دے ناں نال ہک ڈائریکٹری مرتب کیتی۔                        سیٹھ عبید الرحمن دا وݙا کارنامہ بہاولپور صوبہ محاذ کوں سرائیکی صوبہ محاذ وچ تبدیل کرݨ ہے۔ اے او پہلا موقع ہے جݙاں سرائیکی وسیب دے لوکیں کوں بحیثیت قوم سرائیکی زبان و ادب دے حقوق سانگے جہدوجہد دا آغاز تھیا۔ بریگیڈیر(ر) سید نذیر علی شاہ:                        بریگیڈیر(ر) سید نذیر علی شاہ سرائیکی زبان ، تاریخ، ثقافت دے ودھارے کیتے بہاولپور وچ سرائیکی ادبی مجلس دی بنیاد رکھی۔ امر تسر وچ پیدائش دے باوجوداپݨے آپ کوں سرائیکی اَکھواوݨ پسند کریندے ہن۔ بریگیڈیر(ر) سید نذیر علی شاہ امیر آف بہاولپور سر صادق محمد خان خامس عباسی دے ملٹری سیکریٹری ہن۔ ریٹائرمنٹ دے بعد اُنہاں علمی ادبی تخلیقی کم وچ خود کوں مصروف کر گھِدا۔                        تاریخ ، سفر نامہ، رپورتاژ، صحافت، تراجم ، فریدیات دے حوالے نال انہاں دا کم ٻہوں اہم ہے۔ ’’لجپال‘‘ اسلامی، اصلاحی، تاریخی ڈرامہ، عبدالحلیم شرر دے ناول فردوس بریں دا تراجمہ، ’’فردوس ٹھگالی‘‘ دے عنوان نال کیتا۔ حضرت خواجہ غلام فرید ؒ دی کافیاں دا انگریزی زبان وچ ترجمہ کیتا۔ ۱۵؍ اگست ۱۹۶۴ء کوں سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور دے ناں نال ادبی تنظیم دی طرفوں سرائیکی زبان و ادب دی ترویج اَتے اشاعت کوں اڳوں تے ٹوریا۔ انہاں قرآن مجید دے دو سپاریاں دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ کیتا۔ اُچ شریف دی ہک ممتاز شخصیت مخدوم شمس الدین گیلانی دے کلام کوں ’’ارمغان اوچ‘‘ دے ناں نال مرتب کیتا۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر:                        ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر (۳؍فروری ۱۹۴۶ء)سرائیکی شاعری، تنقید ، تحقیق ، آثاریات اُنہاں دی خاص سُنڄاݨ ہِن۔ سرائیکی شاعری دی کتاب ’’اجرک‘‘ کوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خواجہ فرید ایوارڈ عطا کیتا ڳیا۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر اپݨے تحقیقی مقالہ ’’سرائیکی شاعری دا ارتقاء‘‘ وچ ہک ہزار سالہ سرائیکی شعری روایت دا مفصل جائزہ پیش کیتا۔ اُنہاں دا ایہ مقالہ ہک اہم ادبی تحقیقی دستاویز ہے۔ سرائیکی ادب دی ترویج سانگے اُنہاں ٻہوں کم کیتے۔ اپݨی ملازمت دے دوران جݙاں او ریڈیو پاکستان نال وابستہ ہَن۔ ایں دوران اُںہاں وسیب دی تاریخ، ثقافت، ادب ، موسیقی ، ڈراما، دستاویزی پروگرام ریکارڈ کیتے جنہاں اُتے انہاں کوں بین الاقوامی ایوارڈ ملیئے۔ اُنہاں چولستان دی قدیم تہذیب ثقافت، قدیم گیتاں کوں اپݨی تحقیقی راہیں محفوظ کیتا۔ ۱۹۷۵ء کنوں ریڈیو پاکستان نال بحیثیت پروگرام پروڈیوسر وابستہ تھئے تے ۳ فروری ۲۰۰۶ء کوں اسٹیشن ڈائریکٹر تھی تے ریٹائر تھئے۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے چیئرمین دے طور تے وی وابستہ رہ ڳئے ۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر کوں انہاں دی علمی ادبی تحقیق دے میدان وچ خدمات پاروں صدارتی حُسن کارکردگی ایوارڈ عطا کیتا ڳیا۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی شاعری سرائیکی خطے دے لوکاں کوں ماݨ عطا کیتے۔ اُنہاں اپݨی شاعری دے ذریعے امید، آس دا سنیہا ݙتا۔ اُنہاں جدید سرائیکی شاعری دیاں نظماں دا مجموعہ ’’اجرک‘‘ فکریِ فنی حوالیاں نال ہک نواں تجربہ ہے۔ سُنڄاݨ میݙے سارے لفظ ہِن ترکہ اجرک ویس وسیب دا میݙے ڳل وچ ڈھولݨے پَٹڑیاں ݙکھ اَرمان اِتھوں دے کنیں پیت دیاں مُرکھیاں ڳل عشق وفا دیاں ڳانیاں چَنݨ پیر دے میلے وَنڄاں جنڄوں بھر کچاوے وَڄدیں واڄیں چھنے ݙیواں منوتیاں اَٹے گھٹے سارے سوݨ سُوتر اوچ راݨی دا میل بھریجے تاں میں راگھے کھیݙاں بگڑو مورݨ ٹہر آکھاں پاگھیاں ڳاواں جھمریں پاواں نوں میل اُتے ݙانگ وساواں پتݨ مُنارے میݙیاں پاڑاں ایرے کاکشی آپا پورے داجل میݙیاں جوڳاں تھل مارو وچ جھوکاں سنگ سڄاتے سفری تھیواں لالݨ دے دربار کوٹ مٹھݨ دے گھوٹ دے آکھاں سہرے لکھ ہزار میں سچو دا سچا سودا ہو کے لاواں لکھ دَم دَم ٻو بہاوالحق ٭ ملک عبداللہ عرفان:                        ملک عبداللہ عرفان سرائیکی وسیب دے ترقی پسند لکھاری تے سیاسی معاملات بارے ڳوڑھی ڄاݨ وندی رکھدے ہن۔ سرائیکی پارٹی دے نائب صدر ہن۔ اُنہاں ’’ناتھ جی‘‘ دے ناں نال ناول لکھ تے وسیب دیاں بے شمار کہاݨیاں ہک کردار دے ذڑیعے بیان کر ݙتیاں ۔ سرائیکی لوک قصیاں دی کتاب ’’سیاݨیاں دی وستی‘‘ ۱۹۹۲ء وچ شائع تھئی۔ ملک عبداللہ عرفان، ادبی، سیاسی، ثقافتی میدان وچ جو خدمات انجام ݙتیاں، اُنہاں کوں ہمیشہ یاد رکھیا ویسی۔ ڈاکٹر جاوید چانڈیو:                        ڈاکٹر جاوید چانڈیو، سرائیکی زبان و ادب دے نامور محقق ، ماہر فریدیات ، نقاد ہِن۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ ۱۹۸۹ء کوں شعبہ سرائیکی قائم تھیا تاں اُنہاں ایں شعبے دی کلاس وچ داخلہ گھِدا تے وَل اِتھائوں لیکچرار دی حیثیت نال ملازمت دا آغاز کیتا۔ ہک طویل عرصہ ایں شعبے دے چیئرمین رہ ڳئے ۔ ڈین فیکلٹی آف لینگویجز رہ ڳئے۔ ۲۰۲۴ء کوں شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں ریٹائر تھئے تے اَڄ کل ملتان مقیم ہِن۔                        اُنہاں دیاں سرائیکی زبان و ادب دے ودھارے کیتے ٻہوں زیادہ خدمات ہِن۔ شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے زیر انتظام ’’سویل‘‘ دے ناں نال ݙو اہم جریدے مرتب کیتے۔ انہاں جریدیاں کوں سرائیکی ادب وچ دستاویزی اہمیت حاصل ہے۔ خواجہ غلام فریدؒ دے حوالے نال انہاں دے تنقیدی ، تحقیقی پورھئیے جگ جہان کوں نویں معنویت عطا کیتی۔ اُنہاں دی ڈاکٹریٹ دا موضوع’’خواجہ غلام فرید دے دیوان دا سماجی لسانی جائزہ ‘‘ ہئی۔ سہ ماہی سرائیکی بہاولپورر دے اعزازی چیف ایڈیٹر دے نال نال اُنہاں سرائیکی ادبی مجلس بہاولپو ر کیتے۔’’دیوان فریدــؒ‘‘ اتے خواجہ فرید ݙو اہم کتاباں مرتب کیتیاں۔ بزم ثقافت ملتان کیتے ’’ارمغان خواجہ فرید‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ اُنہاں دے مضامین دا مجموعہ ’’سرائیکی زبان و ادب، معاشرہ‘‘ شائع تھی چُکیے۔ لا تعداد تحقیقی مضامین مختلف رسائل ، جرائد دی زینت بݨیئے۔ مجاہد جتوئی:                        مجاہد جتوئی ۲۲ جولائی ۱۹۵۱ء کوں خانپور پیدا تھئے۔ انہاں دے والد مرید حسین جتوئی ، سرائیکی دے وݙے شاعر تے خدمت گزار ہَن۔ سرائیکی زبان ادب ، ثقافت نال محبت اُنہاں دی گھُٹی وچ شامل ہے۔ اُنہاں ابتداء وچ شاعری کیتی تے وَل سرائیکی زبان و ادب، فریدیات، لسانیات، سرائیکی قومی تحریک دے نال پکے جُڑ ڳئے۔ انہاں سرائیکی خطے دی تہذیبی، ثقافتی، ادبی سُنڄاݨ تے تفہیم فریدؒ دی روایت کوں پروان چڑھاوݨ سانگے منفرد کردار ادا کیتے۔ خواجہ فرید فائونڈیشن میوزیم اتے لائبریری نال وابستہ ہن۔ مجاہد جتوئی دا تحقیقی، تخلیقی پورھیا: دیوان فرید: بالتحقیق، سیفل نامہ بالتحقیق، گلزار خرم(ترتیب و ترجمہ)، کلام خرم بہاولپوری، ایں کلام دی خصوصیت ایہ ہے جو شاعری دے نال راگ وی لکھ ݙتے ڳئے ہن۔ ڈاکٹر ممتاز خان بلوچ:                        ڈاکٹر ممتاز خان بلوچ چیئرمین شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپورر دا موہری تعلق خانووالی وستی، چاہ ڄال والا نزد ہائی سکول بہاولپور نال ہے۔ اِتھاہیں یکم مارچ ۱۹۷۲ء کوں پیدا تھئے۔ ۱۹۹۹ء وچ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں ایم اے سرائیکی دا امتحان نمایاں پوزیشن نال پاس کیتا اتے گولڈ میڈل حاصل کیتا۔ ۲۰۰۷ء وچ ڈاکٹر محمد ممتاز خان بلوچ شعبہ سرائیکی وچ بطور ریگولر استاد تعینات تھئے۔ اُنہاں شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد توں ۲۰۰۹ء وچ ایم فل کیتا تے ’’سرائیکی منظوم قصیاں دا تنقیدی ویورا‘‘ دے موضوع اتے پی ایچ ڈی دا مقالہ لکھیا۔ تصانیف: ٭                      جدید سرائیکی شاعری تے اڄوکا بندہ(تنقید) ٭                      بہاولپور کے لوک میلے،ریسرچ پروجیکٹ بہ اشتراک (لو ک ورثہ، اسلام آباد) ٭                      سرائیکی میں ہیر رانجھا کے قصوں کا تقابلی جائزہ ٭                      سرائیکی منظوم چھپیل قصیاں دا تنقیدی ویورا ٭                      قصہ ہیر رانجھا بہ طرز سیفل ٭                      سرائیکی منظوم دینی ادب ٭                      شاعری دے گُر ٭                      انیلا(ناولٹ) زیر طبع ٭                      سرائیکی تنقیدی مضامین، زیر طبع                        ایں ویلھے شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپورر وچ چیئرمین دی حیثیت نال فرائض انجام ٖیندے پئے ہِن۔ ڈاکٹر عصمت اللہ شاہ:                        ڈاکٹر عصمت اللہ شاہ (پیدائش ۱۵؍دسمبر ۱۹۶۹ء) میاں محمد انور شاہ دے گھر ، مخدوم عالی لودھراں پیدا تھئے۔                       برصغیر پاک و ہند وچ سلسلہ ٔ سہروردیہ دے عظیم روحانی پیشواء اتے شیخ الاسلام بہاء الدین زکریا ملتانی دے سوتر سئیں مخدوم رشید حقانیؒ دے خانوادے وچوں ہن۔ڈاکٹر عصمت اللہ شاہ منڈھلی تعلیم اپݨے قصبے مخدوم عالی توں حاصل کیتی۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں ایم فل سرائیکی تے پی ایچ ڈی پہلے طالب علم ہووݨ وی اعزاز نال مکمل کیتی۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری ، تعلیمات انہاں دی تحقیق دا خاص موضوع ہے۔ اُنہاں عملی زندگی دا آغاز محکمہ تعلیم توں کیتا۔ ۲۰۰۸ء وچ بطور لیکچرر(سرائیکی) منتخب تھئے۔ ایں ویلے گورنمنٹ ایس۔ای کالج بہاولپور وچ صدر شعبہ سرائیکی خدمات انجام ݙیندے پئے ہن۔                        ریڈیو پاکستان بہاولپور توں سرائیکی ادبی پروگرام’’پھوار‘‘ دی میزبانی وی کریندن۔ پنج کتاباں دے مصنف ہن۔ انہاں دیاں کتاباں، غازی یونیورسٹی، ڈیرہ غازی خان، گومل یونیورسٹی، ڈیرہ اسماعیل خان دے نصاب وچ شامل ہن۔ مختلف رسالیاں وچ انہاں دے تحقیقی مقالات، مضامین چھپ چکئین۔ ۲۰۱۴ء کنوں فکر فرید فورم دے بانی ممبر دے طور تے ہر سال فکر فریدؒ سمینار دا انعقاد کرویندن۔ ڈاکٹر عصمت اللہ شاہ کوں ادبی خدمات دے اعتراف وچ خواجہ فریدؒ ایوارڈ ، کوٹ مٹھن شریف، چوپال ایوارڈ، پٹھاݨے خان ادبی ایوارڈ، فکر فریدؒ ایوارڈ عطا کیتے ڳئے ہن۔ ٭                        سن ۱۹۷۸ء وسیب وچ ریڈیو پاکستان عروج دا زمانہ ہے۔ ریڈیو دے ثقافتی پروگرام بیٹھک وچ ٻٹ کڑاک وچ انور جٹ ، منیر شامی وغیرہ شاعری اَتے ہک Segment، قصہ سݨاوݨ دا وی ہوندا  جیندے وچ طاہر غنی (۱۹۳۰ء۔۱۹۸۰ء) ٻہوں مِٹھی ، دل چھکویں خوبصورت جھنگوی وچ قصہ گو وی قصہ آن سُݨویندے ہَن۔ طاہر غنی وی زبان اتے بیان دی چَس کوں پراݨے سامعین اَڄ وی یاد کریندن۔ طاہر غنی دے قصیاں دا مجموعہ ’’ہک ہا بادشاہ‘‘طاہر غنی اکیڈمی کبیر والا دے زیر اہتمام چھاپیا ڳیا۔ جیندے وچ ݙاہ قصے شامل ہَن۔ ایم ۔بی۔ اشرف (مظفر گڑھ) نال تعلق رکھدے ہن۔ ۔ طاہر غنی توں بعد، ایم ۔بی ۔ اشرف ریڈیو دے پروگرام جمہوردی آواز وچ قصہ سݨاوݨ تے قصے کوں مقبول بݨاوݨ وچ ہک ناں پیدا کیتا۔ انہاں دے قصیاں دا مجموعہ ’’بادشاہ آپ اللہ‘‘ ۲۰۱۰ء کوں ضوریزپبلی کیشنز، اردو مارکیٹ فرید آباد، ملتان دی طرفوں شائع تھیا۔ ایم بی اشرف دا قصہ پڑھݨ دا انداز عوامی زبان وچ ہوندا ہئی جیندے وچ محاورے، اَکھاݨ شامل ہوندے ہن۔ پورے وسیب وچ قصے دی ایں مقبولیت لوک قصیاں دی جمع آوری کوں اڳوں تے وَدھایا تاں اُلخی مُلخی قصے چھاپے چڑھیئے۔ ایہ قصے پہاکہ ، کہاݨی بݨیئے۔ سرائیکی ادب وچ قصے، کہاݨی دی ابتدا ثابت تھئے۔                         ۱۹۵۲ء وچ ملتان دے بلدیہ دے ہک سکول توں بطور معلم تدریس دا آغاز کرݨ والے غلام حسن حیدراݨی (پیدائش ۱۹۲۲ء، قصبہ شادن لُنڈ، ڈیرہ غازی خان) توں ملتان آن آباد تھئے۔اِتھاں اُنہاں کوں اپݨے ذوق دے مطابق علمی ادبی ماحول میسر آیا۔ اُنہاں دی ملاقات اختر علی خان بلوچ، ایڈیٹر ماہنامہ ’’اختر‘‘، عمر علی خان بلوچ ایڈیٹر’’سرائیکی ادب‘‘ نال تھئی۔ تاں اُنہاں دیاں تحریراں ، افسانہ، ڈراما، ناول، مضامین دی صورت وچ شائع تھیوݨ لڳ پئیاں۔ ایہو سکول مُدرس غلام حسن حیدراݨی سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار شمار کیتا ویندے۔ اُنہاں دے افسانیاں دا مجموعہ ’’غلام حسن حیدراݨی دے افسانے مرتب مہر گل محمد ۱۹۹۴ء وچ شائع تھئے۔                        سرائیکی زبان وچ قصے کہاݨی، منظوم داستاناں جیویں سیف الملوک دا قصہ اَتے ٻئے ٻہوں سارے قصے، مثنویاں سُݨݨ سݨاوݨ ، پڑھݨ دی روایت تاں قدیم دور توں ٹُری آندی ہئی، پر افسانہ نگاری دی روایت ٻہوں قدیم کوئنی۔ ۱۹۵۰ء۔۱۹۷۰ء دے درمیانی عرصے وچ کہاݨی، افسانہ لکھݨ دا زمانہ بݨدے۔                        ریڈیوپاکستان ملتان بعد وچ ریڈیو پاکستان بہاولپور اتے ایندے بعد ۱۹۸۰ء وچ ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان دے بݨݨ توں بعد سرائیکی ادبی پروگراماں دے توسط نال تے ادبی رسالے چھپݨ نال صنف افسانہ دِر ٻہوں سارے لکھاری متوجہ تھئے۔ سرائیکی افسانہ، ابتداء وچ اردو افسانے دی روایت توں متاثر ہے۔ مگر ایں دور دے افسانیاں وچ وسیبی کرداراں، ثقافت اتے اپݨی وَسوں دیاں اخلاقی قدراں کوں موضوع بݨایا ڳیا۔ مقامی مسائل کوں حقیقت پسندی نال نمایاں کیتا ڳیا۔ ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان، پنجند ،اختر اتے ٻئے ادبی رسائل سرائیکی افسانے کوں خاص طور تے جاء ݙتی۔ اردو، انگریزی توں ترجمہ افسانے شائع تھئے۔ہُݨ ۲۰۲۴ء تک لا تعداد افسانہ نگاراں دے افسانیاں دے مجموعے چھپ تے سامݨے آئے۔ سرائیکی افسانے اپݨے قاری کیتے دلچسپی دا سامان مہیا کیتا۔ ملک وچ مارشل لاء دے ادوار وچ سرائیکی افسانے وچ ، اسلوب ، تکنیک،علامت دا روپ اختیار کیتا۔ اڄوکے دور وچ سرائیکی افسانہ، اردو ، انگریزی زباناں وچ ترجمہ تھیوݨ لڳ پیا۔                        سرائیکی وسیب و چ مشاعرے دی روایت ٻہوں مضبوط اتے پراݨی ہے۔ ایندے متوازی قصے ، کہاݨی، افسانے سُݨݨ ایندے بارے ڳالھ مہاڑ دی روایت دا دوبارہ جنم ہک نواں واقعہ ہئی۔ جیندے بارے ڈاکٹر جاوید چانڈیو، افسانے بارے کجھ حقائق بیان کیتے۔                        ’’سرائیکی افسانے دی تاریخ وچ میݙے ریکارڈ دے مطابق پہلی وار مغرب کنوں ترجمہ شدہ کہاݨی اولیور شرنارڈ دی ہئی۔جینکوں نفیس چغتائی ترجمہ کیتا ہئی۔ جیڑھی جو سید علی شاہ ملتانی دی زیر ادارت چھپݨ والے پہلے سرائیکی ماہنامے ’’پنجند‘‘کراچی دے جولائی ۱۹۵۰ء دے شمارے وچ شائع تھئی۔ جیندے بعد تحسین رائے سبائے والوی اتے غلام حسن حیدراݨی دی کہاݨیاں دا دور آندے۔ ایندے بعد اہم پیش رفت سرائیکی اکیڈمی ملتان دے ترجمان پہلے ہفت روزہ ماہنامہ ’’اختر‘‘ملتان دا سرائیکی نمبر ہئی۔ جیندے وچ غلام حسن حیدراݨی دے علاوہ نجمہ کوکب دے ناں نال وی کہاݨی لکھدے ہَن۔ ایندے نال نال سرائیکی افسانے دے ارتقاء وچ سہ ماہی سرائیکی بہاولپور، ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان، ’’سوجھلا‘‘رحیم یار خان اتے کئی عارضی اشاعتاں اتے مشتمل جرائد اہم کردار کیتے۔ اَتے کہاݨی ریڈیوملتان ، ریڈیو بہاولپور توں سفر کریندی ہوئی مسرت کلانچوی ، احسن واگھا، عامر فہیم تک آپُڄی۔ جینکوں اڳوں  ودھاوݨ وچ حبیب فائق، اختر علی بلوچ، نذیر لغاری، بتول رحمانی، شیما سیال، ڈاکٹر اسلم عزیز درانی، اللہ بخش یاد،اسلم قریشی، سجاد حیدر پرویز، انجینئر مدثر احمد، راہی گبول جئیں لکھاریں اہم کردار ادا کیتے، جو بعد وچ احمد پور سکول آف تھاٹ دے عبدالباسط بھٹی دی نثر وچ توانا تھیندی نظر آندی ہے۔ ایں علاقے دے میاں نذیر دا افسانوی مجموعہ ’’پلر پاݨی‘‘ دی سرائیکی زبان دی توانائیاں دا اظہار کریندے۔ احمد پور سکول آف تھاٹ دے ہک اہم افسانہ نگار حفیظ خان ہن۔ جنہاں دے افسانوی مجموعے’’ویندی رُت دی شام‘‘ اتے ’’اندر لیکھ دا سیک‘‘ ٻہوں باریک مشاہدات دی کہاݨی ورتݨ دے ہُنردا اظہار ہے۔ مسرت کلانچوی دی ’’ݙکھن کنیں دیاں والیاں‘‘، احسن واگھا دی ’’تھل کرن دریا‘‘ اتے عامر فہیم دی ’’جاگدی اَکھ دا خواب‘‘ تجربے دے مختلف روپ ہن۔‘‘(۲۷)                        ڈاکٹر جاوید چانڈیو دا’’کہاݨی رات‘‘ آرٹیکل سرائیکی افسانے دے ارتقائی سفر دے تناظر وچ ٻہوں اہمیت رکھیندے۔ ایہ اہم مضمون کہاݨی رات منعقدہ ملتان ریسٹ ہائوس محکمہ انہار وچ شرکت توں بعد لکھیل ہے۔ ایں کہاݨی رات وچ حبیب مہاݨا ، ڈاکٹر الطاف قادر ، حفیظ خان، رفعت عباس، کاشف بلوچ، شبیر حسن اختر، وسمل پنوار، (صابر چشتی) مظہر لاشاری، ارشاد تونسوی، غضنفر عباس، محترمہ ثریا ملتانیکر اتے ٻئے کئی نامور دانشور ایں اکٹھ وچ شامل ہن۔ ایں طرحاں دا ہک ٻیا اکٹھ (کہاݨی رات) ڈیرہ اسماعیل خان (درابݨ) نامور افسانہ نگار حبیب مہاݨا دی وساخ تے منعقد تھیا جیندے وچ سعید اختر سیال، رفعت عباس، اشو لال، ارشاد تونسوی، مظہر لاشاری حبیب مہاݨا، ظہور دامانی تے ٻئے سوجھواݨ شامل تھئے۔ جیندے وچ قصہ ،کہاݨی، افسانے سُݨݨ سݨاوݨ دی روایت کوں دوبارہ زندہ کیتا ڳیا۔                        سرائیکی افسانوی ادب ، افسانے دی ٹور اَتے پندھ، افسانے دے موضوعات ، ایندے فن ، حقیقت ، تکنیک بارے تحقیق و تنقید افسانہ نگاراں دے فن اتے فکر دے حوالے نال مضامین زیادہ تر افسانہ نگاراں دے شائع شدہ کتاباں دے فلیپ ، پیش لفظ توں ملدن۔ نامور محقق تنقید نگار اسلم رسولپوری سرائیکی وسیب دے افسانوی ادب بارے تجزیہ کریندے ہوئے لکھدن: ’’مجموعی طور تے سارے سرائیکی افسانوی ادب دے اسلوب وچ سادگی، مسائل دا براہِ راست مشاہدہ اتے اپݨی تحریریں وچ اوندا حقیقت پسندانہ اظہار ملدے۔ اِیں واسطے میں سرائیکی افسانوی ادب دا مجموعی مزاج حقیقت پسندانہ سمجھداں۔ دلچسپ ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی لکھاری دی ایہ حقیقت پسندی انویں صدی عیسوی وچ یورپ وچ چلݨ والی حقیقت پسندانہ تحریک نال کݙاہیں متعلق نئیں رہی۔ توڑے جو یورپ اوں تحریک وانگوں اتھوں دے لکھاریں دا اسلوب وچ سادہ اتے موضوعات عام روز مرہ زندگی کنوں گھِدے ہوئے ہوندے ہن، مگر سرائیکی لکھاریاں دیاں اور خود ورتیا ہو یا ایہ اسلوب فطری ہا، کہیں کنوں مستعار نہ ہا۔‘‘(۲۸)                        سرائیکی افسانہ تکنیک اتے فن دے حوالے نال ٻہوں معیاری لکھیا ڳیا۔ موضوعات وچ وسعت پیدا تھئی ۔ اپݨے آسوں پاسوں دے ماحول، سماجی ترٹ بھڄ، وسوں وسیب دے مسائل کوں بخوبی نمایاں کیتا ڳیا۔ ظفر لاشاری، عبدالباسط بھٹی، انجم لاشاری، احسن واگھا، حفیظ خان، مسرت کلانچوی، پروفیسر عامر فہیم، حبیب فائق، ڈاکٹر انوار احمد، اللہ بخش یاد، اسلم قریشی، حبیب موہاݨہ، جاوید آصف، مرتضیٰ زاہد، شیخ سعید احمد اتے ٻئے ٻہوں سارے افسانہ نگاراں اپݨے افسانیاں وچ وسیب دیاں محرومیاں اتے مسائل کوں نشابر کیتا۔                        نویں افسانہ نگاراں کہاݨی پن توں ہٹ کے افسانے راہیں حقیقت، علامت، واقعات دے تسلسل دی بجائے کرداراں دی زبانی جدت دا رستہ ݙکھایا۔ == حوالہ == [[تاریخ ۔سرائیکی زبان وادب]]  مصنف :خالد اقبال  ۔مقبول گیلانی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز,ملتان bvof91tipjtdvppnizn3onjhla9r0lx