وکیپیڈیا skrwiki https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter میڈیا خاص ڳالھ مہاڑ ورتݨ آلا ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ وکیپیڈیا وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ فائل فائل ڳالھ مہاڑ میڈیا وکی میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ سانچہ سانچہ ڳالھ مہاڑ مدد مدد ڳالھ مہاڑ ونکی ونکی ڳالھ مہاڑ TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول ڳالھ مہاڑ Event Event talk 0 909 71713 43396 2026-07-16T13:18:57Z Shauktx 4454 /* ح : */ درستی املا 71713 wikitext text/x-wiki بلوچ قبائل کافی تعداد اچ آباد ہن تے ایں تو علاوہ ݙھوڃھے ملکیں اچ ہی آباد ہن جنہاں دی تفصیل درج ذیل ہے === آ === [[آسکانی]] === ا: === [[اربابی]](اربابزئی) [[احمدزئی]] [[احمداݨی]] [[امیری]] [[اعظمخیل|'''اعظم خیل''']] [[الکانی]] [[آخوندانی]] [[المانی]] [[اثرکانی]] [[اللہ بخش زئی]] === ب : === [[بزدار]] [[بگٹی]] [[بزنجو]] [[بنگلزئی]] [[براہمانی]] [[بروھی]] [[بدینی]] [[بریخ]] [[بلیدی]] [[ببربلوچ]] [[بجارانی]] [[بجرزئی]] [[بٹوانی]] [[ببرکزئی]] [[بگرانی]] [[بخشوانی]] === پ : === [[پسوئی]] [[پرکانی]] [[پتافی]] [[پندرانی]] [[پراکزئی]] [[پردل]] [[پیروزئی]] [[پیروزانی]] [[پھوز]] [[پیرمحمدی]] [[پوادی]] === ت: === [[تالپور]] [[تنگوانی]] [[تمرانی]] [[تگرانی]] === ج: === [[جتوئی]] [[جعفری]] [[جمالدینی]] [[جھنگیل]] [[جمالی]] [[جسکانی]] [[جکھرانی]] [[جروار]] [[جانگلہ]] [[جاگیرانی]] [[جوئیہ]] [[جام]] [[جاتک]] [[جمالانی]] [[جکانی]] [[جنبانی]] [[جنگلانی]] [[جانگلانی]] [[جمالزئی]] [[جادووانی]] [[جلالزئی]] [[جاسوری]] [[جہتانی]] [[جاگووانی]] [[جلالانی]] [[جمانی]] [[جانی]] [[جالمبانی]] === چ: === [[چنگوانی]] [[چاکرزئی]] [[چھلگری]] [[چاندیو]] [[چاکرانی]] [[چک]] [[چلمزائی]] === ح : === [[حجانہ بلوچ]] [[حسنی]] [[حالازئی]] [[حاجیزئی]] [[حسبانی]] [[حسنزئی]] [[حیدرانی]] [[حسنانی]] [[حیروانی]] [[حضورانی]] === خ : === [[خراسانی]] [[خشک]] [[خرانی]] [[خواجہخیل|خواجہ خیل]] [[خروٹیانی]] === د (د): === [[دادیزئی]] [[دریشک]] [[دشتی]] [[دستی]] [[درخانی]] [[دہوار]] [[دودئی]] [[دھانی]] [[دینارزئی]] [[دہواری]] [[دامانی]] [[درازئی]] [[دلاوری]] === ڈ : === [[ڈومکی]] [[ڈاگرزئی]] [[ڈگرانی]] === ذ : === [[ذاکرزئی]] [[ذاگر]] === ر : === [[رند]] [[راہیجہ]] [[روانی]] [[رئیس]] [[رخشانی]] [[رئیسانی]] [[ریکی|ریکی یارگی]] [[رودینی]] [[رحیمی]] [[رحمانزئی]] [[روشنزئی]] [[روانی بلوچ]] [[رودنانی]] [[ریحانی]] [[رامکانی]] [[روستمانی]] [[ریتیشاھی|ریتی شاھی]] === ز : === [[زنگیجو]] [[زہری]] [[زینوزئی]] [[زہروزئی]] [[زرداری]] === س : === [[سیدکلانی]] [[سیدبلانوشی]] [[سارونے]] [[سلارزئی]] [[سنجرانی]] [[سربازی]] [[سراوانی]] [[سدوزئی]] [[سهرابانی]] [[سمازئی]] [[سرمستانی]] [[سرپاڑھ]] [[ساسولی]] [[سربانی]] [[سبقی]] [[سمالانی]] [[سہرانی]] [[سلاچی]] [[سہتانی]] [[سردارزئی]] [[ساجدی]] [[سنجرزئی]] [[ستکزئی]] [[سیال]] [[سرابزئی]] [[سرگانی]] [[سندرانی]] [[سارنگ]] [[سرگلزئی]] [[سفرزئی]] [[سعیدانی]] [[سومرزئی]] [[سارنگانی]] [[سویرانی]] [[سالارانی]] [[سلمانی]] [[سنگیانی]] [[سومرانی]] [[سردشتی]] [[سنگھور]] === ش : === [[شنبانی یا شمبانی|شنبانی]] [[شاھوانی بلوچ قبیلہ|شاہوانی]] [[شر]] [[میرشیرزئی]] [[شبرانی]] [[شیرانی]] [[شیرلانی]] [[شامبےزئی]] [[شاہانی بلوچ قبیلہ|شاہانی]] [[شادادزئی]] [[شاہوزئی]] [[شاہیزئی]] [[شاہسوار]] [[شہکانی]] [[شاہدانی]] [[شاہنوازی]] [[شیروزئی]] [[شاہنشاہی]] [[شھلاني]] === ص : === [[صفرانی]] ط (ط): [[طہورانی]] [[طاہرزئی]] [[طمارانی]] === ع : === [[عمرزئی]] [[عمرانی]] [[علیزئی]] [[علیانی]] [[عباسانی]] [[عیبانی]] === غ : === [[غزلانی بلوچ|غزلانی]] [[غزینی]] [[غمشادزئی]] [[غلامانی]] [[غلامبولک]] === ف : === [[فتحخانی]] [[فتح زئی]] === ق : === [[قابل خانی گبول|قابل خانی]] [[قائی]] [[قمبرانی]] [[قلندرانی]] [[قمبرزئی]] === ک : === [[کلانی]] [[کورائی]] [[کلمتی]] [[کلپر]] [[کیرتھرائی]] [[کلوئی]] [[کھدرانی]] [[کاشانی]] [[کندوخیل]] [[کلامزئی]] [[کینگزئی]] [[کلواہی]] [[کھیتران]] [[کھوسہ]] [[کیھازئی]] [[کنگرانی]] [[کبدانی]] [[کولاچی]] [[کرد]] [[کنرانی]] [[کلیری]] [[کہداہی]] [[کاہیری]] [[کنارا]] [[کلاتی]] [[کندرانی]] [[کمالانی]] [[کلوانی]] === گ : === [[گورچانی]] [[گرگناری]] [[گڈانی]] [[گچکی]] [[گورگاگئ]] [[گوشانی]] [[گہرامزئی]] [[گورمانی]] [[گولا]] [[گبول]] [[گلفاد]] [[گوپانگ]] [[گجانی]] [[گازوزئی]] [[گرانی]] [[گلیانی]] === ل : === [[لاشاری]] [[لانگو]] [[لوریکش]] [[لہڑی]] [[لہرانی]] [[لغاری]] [[لنڈ]] [[لالازئی]] [[لشکرانی]] [[لڈھکی]] [[لنگہانی]] [[لھر]] === م : === [[ممڑ]] [[میروانی]] [[مری]] [[مگسی]] [[ملغانی]] [[مندوانی]] [[مصوری]] [[ماسودی]] [[مہندانی]] [[مشوانی]] [[مرادانی]] [[مزاری]] [[مینگل]] [[ماشوری]] [[میرانی]] [[مبارکی]] [[مغیری]] [[محمدشاہی]] [[مہکانی]] [[ملاملازئی]] [[مندائی]] [[ملازئی]] [[محمدحسنی]] [[مستوئی]] [[موسیانی]] [[مندرانی]] [[محمدزئی]] [[مندوزئی]] [[میروزئی]] [[مزارزئی]] [[مزارانی]] [[موسیزئی]] [[مکرانی]] [[ملنگزئی]] [[مریدزئی]] [[مزرانی]] [[محمودزئی]] [[مطاہر]] [[میردادیزئی]] [[محمدانی]] [[مریدانی]] [[میروادانی]] [[مبارکانی]] [[میرنانی]] [[منیانی]] [[مزارخانی]] [[مظفرانی]] [[مرگیانی]] [[میردادی]] [[مندازئ]] === ن : === [[نوشیروانی]] [[نظامانی]] [[نوہانی]] [[نوتیزئی]] [[نوتکانی]] [[ناروئی]] [[نچاری]] [[نوتانی]] [[نظامانی]] [[نادوانی]] [[نابادیانی]] [[نہکانی]] [[نوزبندگاني]] [[نوتھازئی]] === و: === [[وزیرانی]] [[وڈیلاوگن]] [[وڈانی]] === ہ : === [[ہوت]] [[ھالہزئی]] [[ہارونی]] [[ہوتک]] [[ہوتنزئی]] [[ہستانی]] [[ھجبانی]] === ی : === [[یالاںزئی]] [[یراحمادزئی]] [[یوسفزئی]] [[یوسفانی]] n8k0q4vr8qocgp1ikcv87w8h1kplkar 0 1564 71718 71518 2026-07-17T03:12:30Z Sraiki 12 71718 wikitext text/x-wiki سرائیکی وسیب دے ستارھاں ضلعے ہن۔سرائیکستان دی آبادی پنج کروڑ ہے ۔ سرائیکستان وچ تقریباً چار کروڑ سرائیکی، پنجاب بلوچستان  تے سندھ وچ پنجاہ لکھ سرائیکی، پاکستان وچ کل چار کروڑ کنوں ودھ سرائیکی ہن۔ مردم شماری دے مطابق سرائیکی دی آبادی ترائے کروڑ ہے۔ سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان ڈویژن، دیرہ غازی خان ڈویژن ، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ سرائیکستان دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ [[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] [[File:Saraiki region Pakistan.jpg|thumb|پاکستان وچ سرائیکی علاقہ]] * [[ضلع ملتان]] * ضلع خانیوال * ضلع لودھراں * ضلع وہاڑی(صرف وہاڑی تے میلسی تحصیلاں) * ضلع بہاول پور * ضلع رحیم یار خان * [[ضلع تونسہ]] * ضلع کوٹ ادو * ضلع دیرہ غازی خان * ضلع راجن پور * ضلع لیہ * ضلع مظفرڳڑھ * ضلع بکھر * ضلع میانوالی * ضلع پہاڑ پور * ضلع دیرہ اسماعیل خان * ضلع ٹانک == سرائیکستان دا رقبہ == سرائیکستان دے انہاں ستارھاں ضلعیاں دا کل رقبہ 113,416 مربع کلومیٹر ہے ۔ 2023ء دی مردم شماری دے مطابق 42.5 ملین ہے۔ 2026ء دے اندازے مطابق 46 ملین یعنی چارکروڑ تے سٹھ لکھ ہے۔ قومی اسمبلی دے حلقے 47 ہن۔ 401pdhw72gvqpl69jzh2a1lu81hd6gd 0 5060 71717 64028 2026-07-16T15:34:34Z InternetArchiveBot 564 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 71717 wikitext text/x-wiki نمرہ احمد نیازی ([[اردو]]: نمرہ احمد) (ڄَمَّݨ دا سال:1990 – ڄَمَّݨ دی جاء: [[پاکستان]]) ہِک [[پاکستانی]] [[مصنف زنانی]] اَتے [[اردو]] [[ناول نگار]] ہِن۔ <ref> {{حوالہ ویب|عنوان=نمرہ احمد مکمل سوانح عمری |یوآرایل=https://www.urdunovelbanks.com/2022/09/nimra-ahmed-complete-biography.html |ویب گاہ=Urdu Novel Banks |تاریخ رسائی=7 اگست 2025}} </ref> == ابتدائی حیاتی == نمرہ احمد نیازی دا تعلق [[نیازی]] ٹَٻَّر نال ہِے۔ اِنّھاں نے ٻہوں نِکّی عُمر وِچ لِکّھݨ دا اَغاز کِیتا۔ نمرہ احمد نے ہِک گھٹ مُد اَتے ٻہوں نِکّی عمر وِچ ای اپݨے لَکّھاں چاہوݨ آلے بݨا گِھدّے ہِن جاں جو اِیہ کَم سَوکھا ناں ہئی۔ اِیں مقام کُوں حاصل کرݨ وِچ اِنّھاں ٻہوں پورھیا اَتے ویلا لایا ہِے۔ نمرہ احمد نے 2007 وچ ناول نگاری دا آغاز اپنے پہلے ناول "مہرالنسا" نال کیتا جو [[خواتین ڈائجسٹ]] وچ شائع ہویا۔ اوہناں دا دوجا ناول [[میرے خواب میرے جگنو]] وی اسّے سال منظرِ عام تے آیا جو [[شعاع ڈائجسٹ]] وچ قسط وار چھپدا رہا۔ ناول نگاری دی دنیا وچ قدم رکھدے ہی اوہ اس صنف نوں اِنّی محنت نال سنوارن لگ پئی کہ صرف دس سال دے تھوڑے جیہے عرصے وچ نمرہ نے 17 توں ودھ ناول لکھے۔ اس توں علاوہ نمرہ نے کئی مختصر ناولٹ تے افسانے وی تحریر کیتے جنہاں وچ ابلیس، گمان، احمق تماشائی، پارس، اپنی انگلی، حَد، لاپتہ وغیرہ قابلِ ذکر نیں۔ نمرہ اپنے اعلیٰ تے منفرد طرزِ تحریر دی وجہ نال مشہور نیں۔<ref name="نمرہ احمد دے مکمل ناول تے سوانح حیات">{{Cite web |title=نمرہ احمد دے مکمل ناول تے سوانح حیات |url=https://abibliophile.com/nemrah-ahmed/ |website=ابیبلیوفائل |access-date=18 اگست 2025 |تاريخ-الأرشيف=2025-09-23 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250923185635/https://abibliophile.com/nemrah-ahmed/ |url-status=dead }}</ref> == پڑھݨ آلیاں دا تبصرہ == نمرہ احمد دے سبّھے ناولاں نے عوام وِچ بے مثال دُھم پاتی۔ پڑھݨ آلے آہْ٘دے ہِن جو اِنّھاں دے الفاظ وِچ جادو ہِے اَتے اِنّھاں دے الفاظ دِل کُوں چِھک گِھندے ہِن۔ اِنّھاں دے ناولاں "جنت کے پتے"، "نمل" اَتے "حالم" کُوں لوکاں نے ناں صرف پسند کِیتا جاں جو اِنّھاں وِچ ݙِتّے ڳئے درس اُتے عمل وی کِیتا۔ اِنّھاں دے ناول حالم باوجود حساس موضوع دے، پڑھݨ آلیاں نے پسند وی کِیتا جاں جو [[اردو]] فکشن وِچ ہِک سپر نیچرل کہاݨی کُوں دِل تے جان نال قبول وی کِیتا۔ == ناول (اردو) == * جنت کے پتے * میرے خواب میرے جگنو * پہاڑی کا قیدی * مہرالنساء * سانس ساکن تھی * بیلی راجپوتاں کی ملکہ * قراقرم کا تاج محل * مصحف * نمل * حالم * مالا == ناولٹ (اردو) == * حَد * احمق تماشائی * گُمان * ابلیس * لاپتہ * اپنی انگلی * پارس == ٻیا ݙیکھو == * [[مصحف (ناول)]] * [[ناول نگاری]] * [[سرائیکی ناول نگاری]] * [[اردو ناول نگاری]] == حوالہ جات == {{ حوالہ جات }} [[ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں]] [[ونکی:مہان٘درے زنانیاں]] [[ونکی:مہان٘درے تِریمتاں]] [[ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں]] [[ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں]] [[ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں]] [[ونکی:اردو ناول نگار]] [[ونکی:ناول نگار زنانیاں]] [[ونکی:پاکستانی ناول نگار]] [[ونکی:اردو افسانہ نگار]] [[ونکی:افسانہ نگار زنانیاں]] [[ونکی:مصنف زنانیاں]] [[ونکی:پاکستانی افسانہ نگار]] ryat4j7c952k9zoz3x9s2kbuwmfisot 0 5211 71716 30657 2026-07-16T15:15:45Z Sraiki 12 71716 wikitext text/x-wiki [[سرائیکی]] دے [[لوک ادب]] دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے [[لوک ادب]] (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ [[سرائیکی وسیب]] ہِک ٻہوں قدیم اَتے [[لوک تہذیب]] تے [[لوک ثقافت]] دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ <ref name=":1">[[iarchive:TareekhMultan1/Tareekh E Multan 2   تاریخِ  ملتان جلد دوم/|ملتان دی تاریخ دے حوالے نال کتاب]] اِین٘دے توں گِھن تے [[ٻولی وٹار]] کِیتا ڳیا۔</ref> [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] == ضلع مظفر گڑھ == ضلع [[مظفر گڑھ]] [[سرائیکی]] دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع [[ملتان]] ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے [[سندھ]] اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ [[مظفر گڑھ]] دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے<ref name=":1" />۔ == کوٹ اَدّو (تحصیل) == === کوٹ اَدّو دا لوک ادب === ضلع [[مظفر گڑھ]] دا اِیہ شہر [[ملتان]] کنُوں شمال دِر 54 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیں شہر دِی بُنیاد نواب اَدّو خان<ref name=":0">[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان|بہاء الدین زکریا یونیورسٹی]] [[ملتان]] کِیتے لِکّھیا ڳیا تحقیقی منصوبہ بحوالہ [[سرائیکی وسیب دی تاریخ تے ثقافت]] از: ڈاکٹر [[خالد اقبال]] ۔ اسٹیشن ڈائریکٹر [[ریڈیو پاکستان نال "ڈاکٹر خالد اقبال" دا 29سالیں دا پندھ|ریڈیو پاکستان]] [[بہاولپور]]۔ فروری-٢٠١٩ء</ref> نے 1550ء دے قریب رکھی ہئی۔ مشہور [[سرائیکی]] عوامی گلوکار پٹھانے خان<ref name=":0" /> دا تعلق کوٹ اَدّو نال ہِے۔ سیّد اَمیر حیدر شاہ (1858ء ۔ 1898ء)، ہیر رانجھا، ہیر میرݨ شاہ، مکمل قِصّہ ہیر رانجھا مع غزلیات اَتے آتش عِشق اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔ حفیظ الرحمن حفیظ نے میرݨ شاہ دے حالاتِ زندگی تے نمونہ کلام مرتب کِیتے۔  فیض بلوچ، تحصیل کوٹ اَدّو دے موضع نور شاہ علائی وِچ پیدا تھئے۔ علمی اَدبی حوالے نال کوٹ اَدّو ٻہُوں معروف وسیبی شہر ہے۔ رفیق خاور جسکانی اتے نذیر احمد نذیر، بشیر بزمی اتھوں دے معروف ادیباں وِچوں ہِن۔<ref name=":0" /> خواجہ فرید لٹریری فورم دے چیئرمین عمران میر دا تعلق وِی اِیں شہر نال ہِے۔ عمران میر معلم، محقق، شاعر اَدیب، اَج کل گورنمنٹ پوسٹ گریجویٹ کالج [[مظفر گڑھ]] وِچ شعبہ سرائیکی دے صدر ہن۔ ’’پَسِ غبار‘‘ (کوٹ اَدّو دی شعری روایت دے تناظر وِچ تنقیدی مضامین) کُوں تذکرہ نویسی دی صنف وِچ شُمار کِیتا ونڄ سکدے۔ عمران میر، اَدبی رِسالہ ’’پیلھوں‘‘ دے مُدیر وِی ہِن۔<ref name=":0" /> == ٻِیا ݙیکھو == * [[مظفر گڑھ]] * [[ملتان دا لوک ادب]] * [[سرائیکی وسیب]] == حوالہ جات == <references /> == ٻاہرلے جوڑ   == * [https://web.archive.org/web/20220213164121/https://drkhalidiqbal.com/free-books/ ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد] * [[iarchive:TareekhMultan1/Tareekh E Multan 2   تاریخِ  ملتان جلد دوم/|تاریخ ملتان۔ حصّہ اوّل آرکائیو تھئی ہوئی۔]] (آرکائیو ڈاٹ او آر جی) اُتے۔ * [http://kaleemmag.blogspot.com/2018/04/complete-quran-arabic-with-saraiki.html ملتان دے وِچ سرائیکی ٻولی دا علمی اَدبی خزانہ جیڑھا انجو انج لائبریریاں وِچ موجود ہِے۔] [[ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ]]۔ [[ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع]]۔ [[ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر]] [[ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ]] [[ونکی:سرائیکی لوک ادب]]۔ [[ونکی:لوک ادب]]۔ [[ونکی:لوک فنون]] [[ونکی:سرائیکی لوک رِیت]]۔ [[ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب]]۔ [[ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری]]۔ [[ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت]] [[ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب]] esa0pgu30wjr81x8xd0l7xd89506lmv 0 28108 71710 63795 2026-07-16T13:12:09Z Sraiki 12 71710 wikitext text/x-wiki سرائیکستان قبل از تاریخ دور ملتان، بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان تے میانوالی کوں سرائیکستان آہدے ہن۔ سرائیکستان، جہڑا اڄ پاکستان دے جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، ہک ایہو جہا خطہ ہے، جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہے۔ قبل از تاریخ دور (Prehistoric Period) وچ سرائیکستان دا علاقہ انسانی تہذیب دی ابتدا دا گواہ ہائی، جہڑا ہزاراں سال پراݨا ہے۔ ایہ دور پتھر دے اوزار توں گھن کے زراعت دی ترقی تے مستقل بستیاں دی بنیاد تائیں پھیلا ہویا ہائی۔ ایں مضمون وچ سرائیکستان دے قبل از تاریخ دور دی تفصیل، ایندے آثار قدیمہ، ثقافتی ترقی تے اہمیت بارے سرائیکی وچ ڳالھ کیتی ویسی۔ == قبل از تاریخ دور کیا ہائی؟ == قبل از تاریخ دور اوہ ویلہ ہائی، جݙݨ انسان نے لکھت ایجاد نہ کیتی ہئی تے ایندے بارے معلومات آثار قدیمہ، پتھر دے اوزار، ہڈیاں تے باقیات توں ملدے ہن۔ ایہ دور عام طور تے پتھر دے زمانے (Stone Age)، کانسی دے زمانے (Bronze Age) تے لوہے دے زمانے (Iron Age) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ سرائیکستان وچ ایہ دور تقریباً 2.5 ملین سال پہلے توں 2500 ق م (قبل مسیح) تک پھیلا ہویا ہائی، جݙݨ وادی سندھ دی تہذیب شروع تھی۔ سرائیکستان دا علاقہ، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، اپݨی زرخیز زمین تے دریاواں (خاص طور تے سندھ دریا) دی وجہ نال قدیم انساناں واسطے رہن دی مناسب جڳہ ہئی۔ ایہ خطہ وادی سندھ دی تہذیب دا پیش خیمہ ہئی، جہڑی دنیا دی سب توں پرانیاں تہذیبوں وچوں ہک ہائی۔ == سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دی شروعات == [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور پتھر دے زمانے نال شروع تھیندا ہائی، جہڑا پرانا پتھر دا دور (Paleolithic)، وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic) تے نواں پتھر دا دور (Neolithic) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ ایہ دور انسان دی ارتقا، اوزار سازی تے معاشرتی ڈھانچے دی ترقی دا گواہ ہائی۔ # '''پرانا پتھر دا دور (Paleolithic: 2.5 ملین ق م - 10,000 ق م)''': #* ایں دور وچ سرائیکستان دے علاقے وچ انسان اپݨی ابتدائی شکل وچ موجود ہن۔ ایہ لوک شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے (Hunter-Gatherers) ہن تے پتھر دے اوزار استعمال کریندے ہن۔ #* ملتان تے بہاولپور دے نیڑے پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے ایں دور دی انسانی سرگرمیاں دی نشانی ہن۔ ایہ اوزار عام طور تے پتھر دے بنے ہوئے ہن تے شکار تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔ #* سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ علاقہ شکاری قبائل واسطے پرکشش ہئی۔ # '''وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic: 10,000 ق م - 6,000 ق م)''': #* ایں دور وچ انسان نے زیادہ ترقی یافتہ اوزار بنان شروع کیتے، جویں کہ پتھر دی چھوٹی چھریاں تے تیر۔ ایہ لوک ہݨ وی شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے ہن، پر انہاں نے مستقل رہائش دی طرف قدم ودھایا۔ #* سرائیکستان وچ ایں دور دے آثار ملتان دے نیڑے تے ڈیرہ غازی خان دے پہاڑی علاقیاں وچ ملدے ہن۔ ایتھوں پتھر دے چھوٹے اوزار تے چٹاناں تے بنائی گئی نقاشی وی ملدی ہائی، جہڑی انسانی ثقافت دی ترقی کوں ظاہر کریندی ہائی۔ # '''نواں پتھر دا دور (Neolithic: 6,000 ق م - 3,000 ق م)''': #* ایہ دور سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دا ویلہ ہئی۔ انسان نے کھیتی باڑی شروع کیتی تے گندم، جو تے چاول ورگے فصل اگائی۔ ایندے نال نال جانوراں کوں پالݨ (Domestication) دا عمل وی شروع تھی ڳیا، جویں کہ بکری، بھیڑ تے گائے۔ #* سرائیکستان وچ ایں دور دی اہم نشانی رحیم یار خان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ہن، جتھوں مٹی دے برتن تے زرعی اوزار ملے ہن۔ ایہ آثار ظاہر کریندے ہن کہ لوک مستقل بستیاں وچ رہݨ لڳے ہن۔ #* ایں دور وچ سرائیکستان دا علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دی تیاری دا حصہ ہئی، کیوں جو زراعت تے مستقل رہائش ایندے بنياد ہن۔ == آثار قدیمہ دی دریافتاں == سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے کئی اہم آثار ملے ہن، جہڑے ایں خطے دی قدیم تاریخ کوں اجاگر کریندے ہن: # '''پتھر دے اوزار''': #* [[ملتان]]، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان دے علاقیاں وچ پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے پرانے تے وچکارلے پتھر دے دور نال تعلق رکھدے ہن۔ ایہ اوزار شکار، کھال اتارݨ تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔ # '''مٹی دے برتن''': #* رحیم یار خان تے بہاولپور وچ نواں پتھر دا دور دے مٹی دے برتن ملے ہن، جہڑے زراعت تے مستقل بستیاں دی نشانی ہن۔ ایہ برتن سادہ ڈیزائن دے ہن، پر ایندے وچ ہنرمندی دی جھلک ملدی ہائی۔ # '''چٹان نقاشی''': #* ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے پہاڑی علاقیاں وچ چٹاناں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی وچکارلے پتھر دے دور دی ہن۔ ایہ نقاشی وچ جانور، شکار تے انسانی سرگرمیاں دی تصویر کشی کیتی گئی ہائی۔ # '''زرعی آثار''': #* سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دے ثبوت بہاولپور تے رحیم یار خان دے نیڑے ملدے ہن، جتھوں گندم تے جو دے پرانے بیج تے اوزار ملے ہن۔ ایہ ظاہر کریندا ہائی کہ ایہ خطہ زرعی انقلاب دا حصہ ہئی۔ == ثقافتی تے معاشرتی ترقی == قبل از تاریخ دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ آہستہ آہستہ ترقی کردا رہیا: # '''زراعت تے مستقل وستیاں''': #* نواں پتھر دا دور وچ زراعت دی ترقی نال لوک مستقل وستیاں وچ رہݨ لڳے۔ ایہ بستیاں سندھ دریا دے نیڑے قائم تھیاں، جہڑا پانی تے خوراک دی فراہمی دا ذریعہ ہئی۔ ایہ بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیاں۔ # '''ابتدائی ہنرمندی''': #* سرائیکستان وچ مٹی دے برتن، پتھر دے اوزار تے زیورات دی تیاری ایں دور دی ہنرمندی کوں ظاہر کریندی ہائی۔ ایہ ہنر وادی سندھ دی تہذیب دے پیچیدہ ڈیزائن دی طرف ہک قدم ہن۔ # '''سماجی ڈھانچہ''': #* زراعت دی ترقی نال سماجی ڈھانچہ وچ تبدیلی آئی۔ لوک قبائل وچ رہݨ دی بجائے چھوٹیاں برادریاں وچ منظم تھیݨ لڳے۔ ایندے نال نال خوراک دی تقسیم تے محنت دا ونٹارا وی شروع تھی ڳیا۔ # '''مذہبی تصورات''': #* قبل از تاریخ دور دے آثار وچ مٹی دی مورتاں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی ابتدائی مذہبی عقیدیاں دی طرف اشارہ کریندی ہائی۔ ایہ ممکن ہائی کہ لوک فطرت، جویں کہ سورج، چاند تے دریا، دی پوجا کریندے ہن۔ == سرائیکستان تے وادی سندھ دی تہذیب == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور وادی سندھ دی تہذیب (2600 ق م - 1900 ق م) دی تیاری دا اہم حصہ ہئی۔ ایہ تہذیب، جہڑی ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے شہراں دی وجہ نال مشہور ہائی، سرائیکستان دی زرعی تے معاشرتی ترقی دا نتیجہ ہئی۔ ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ظاہر کریندے ہن کہ ایہ علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دا حصہ ہئی تے ایتھوں زراعت، تجارت تے ہنرمندی دی ترقی تھئی۔ ملتان، جہڑا سرائیکستان دا ثقافتی تے تاریخی مرکز ہائی، قبل از تاریخ دور وچ وی اہم ہئی۔ ایتھوں دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ خطہ قدیم بستیاں دا مرکز ہئی۔ ایہ ممکن ہائی کہ ملتان دی ابتدائی بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دے شہراں نال منسلک ہن۔ == چیلنج تے حدود == قبل از تاریخ دور بارے معلومات دی کجھ حدود ہن: # '''لکھائی دی غیر موجودگی''': #* ایں دور وچ لکھت ایجاد نہ تھئی ہئی، ایں واسطے ساری معلومات آثار قدیمہ تے باقیات تے مبنی ہن۔ ایہ معلومات محدود تے قیاس آرائی تے مبنی ہن۔ # '''آثار دی کمی''': #* سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے آثار ملے ہن، پر ایہ ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے وݙے آثار دی نسبت کم ہن۔ ایندے نال تحقیق وچ مشکل پیش آندی ہائی۔ # '''موسمی تبدیلیاں''': #* قدیم ویلے وچ موسم تے دریاواں دی تبدیلی نال کئی بستیاں تباہ تھی ڳیاں، جہڑا آثار دی حفاظت کوں مشکل بݨیندا ہائی۔ == موجودہ اہمیت == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور اڄ وی ایندے ثقافتی تے تاریخی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے انہاں دی زرخیز دھرتی دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار سیاحاں تے محققین دی توجہ دا مرکز ہن۔ ایہ آثار سرائیکی ثقافت دی پرانپݨ تے ایندے عالمی کردار دی گواہی ݙیندے ہن۔ پاکستان دی سرکار تے عالمی ادارے، جویں کہ یونیسکو، ایں آثار دی حفاظت تے تحقیق واسطے کم کریندے ہن۔ ملتان تے بہاولپور وچ عجائب گھر وی ایں دور دے آثار کوں محفوظ رکھدے ہن، جہڑے سرائیکی قوم دی تاریخ کوں سمجھݨ واسطے اہم ہن۔ == خاتمہ == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور انسانی تہذیب دی ابتدا دا اک اہم حصہ ہائی۔ پتھر دے اوزار توں لے کے زراعت تے مستقل بستیاں تک، ایہ خطہ ہزاراں سال دی ترقی دا گواہ ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار ایں دور دی ثقافتی، معاشرتی تے زرعی ترقی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ دور وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیا تے سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں کوں اجاگر کریندا ہائی۔ آج وی ایہ آثار سرائیکستان دی ثقافتی شناخت دا اہم حصہ ہن تے ایندے تاریخی ورثے دی حفاظت دی لوڑ ہائی۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[کُٹ دے دور دا سرائیکستان]] * [[سرائیکستان دی اسلام توں پہلے دی تاریخ]] * [[امارت ملتان]] * [[سلطنت ملتان]] bksrcsdt6ihsjvysrrjmkti0op1maco 0 28463 71712 63105 2026-07-16T13:14:07Z Sraiki 12 71712 wikitext text/x-wiki سرائیکی وسیب، جیہڑا سرائیکستان دے ناں نال وی ڄاتا ویندے، دا لوہے دا دور (Iron Age) ایندے قدیم تہذیبی تے تاریخی ورثے دا ہک اہم دور ہے۔ ایہ دور تقریباً 1200 ق م توں 500 ق م تک پھیلا ہویا ہے تے ایندے وچ سرائیکی خطے دی ترقی، معاشی اتے ثقافتی تبدیلیاں دا احوال ملدے۔ سرائیکی وسیب دی ارضیاتی تے تہذیبی اہمیت ایں دور دے آثار توں واضح تھیندی اے۔   [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] == لوہے دے دور دی تاریخی اہمیت   == 1. تہذیبی مرکز: سرائیکی خطہ، خاص کر ملتان تے اُچ شریف، لوہے دے دور وچ ہک اہم تہذیبی مرکز ہا۔ ملتان دی قدامت 6000 سال قبل مسیح تک ٹریندی اے تے اے شہر دریائے راوی دے کنارے آباد ہئی، جیہڑا ہک مصروف تجارتی بندرگاہ ہئی .   2. دفاعی قلعے: لوہے دے دور وچ ملتان دا قلعہ ہک اہم دفاعی مرکز ہئی، جیہڑا بعد وچ مختلف حملہ آوراں مثلاً سکندر اعظم تے عرب افواج دے نشانے تے آیا .   3. زراعت تے صنعت: لوہے دے اوزاراں دے استعمال نال زراعت تے دستکاری وچ ترقی تھئی۔ سرائیکی خطے دی زرخیز زمین تے دریائی نظام نے ایں دور دی معیشت کوں مضبوط بنائے .   == ثقافتی تے لسانی اثرات   == - لوہے دے دور دے آثار سرائیکی زبان تے ثقافت تے گہرے اثرات دا پتہ ݙیندن۔ قدیم سرائیکی لفظ "سرائیک" دا تعلق دریاویں دے کناریں آباد زرعی معاشریں نال ہے، جیہڑے ایں دور وچ پروان چڑھے .   - آثار قدیمہ دے شواہد دے مطابق، ایں دور دے لوک دراوڑی تے ہند یورپی زباناں دے امتزاج نال ڳالھ مُکالھ کریندے ہن .   == مستقبل دی تحقیق   == سرائیکی وسیب دے لوہے دے دور تے ٻیاں تحقیق دی ضرورت ہے، خاص کر کوہ سلیمان تے چولستان دے علاقیاں وچ، جتھاں قدیم تھاں تھیں (جلیل پور، موج گڑھ) دے آثار ملدن .   [[سرائیکی وسیب]] دا لوہے دا دور ایندے عظیم تاریخی تسلسل دا ہک حصہ ہے، جیہڑا اڄ وی ایندے لوک ادب، ریتاں تے ثقافت وچ زندہ ہے۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[کُٹ دے دور دا سرائیکستان]] [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] twfepwztztpc0nkzb1tbfb4yvsolyi6 0 28464 71711 63499 2026-07-16T13:13:18Z Sraiki 12 71711 wikitext text/x-wiki [[سرائیکی وسیب]] یا سرائیکستان دی تاریخ ہزاراں سال پراݨی ہے، جیندے وچ کُٹ دا دور (Bronze Age) وی شامل ہے۔ کُٹ دا دا دور 3300 ق م توں 1500 ق م تائیں دا دور ہے۔ ایں دور دے بارے سرائیکی زبان وچ کجھ اہم معلومات ایویں ہن: [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] == 1. کُٹ دے دور دی شروعات تے جغرافیائی اہمیت == سرائیکی خطہ وادی سندھ دی قدیم تہذیب دا حصہ ہائی، جیندے وچ کُٹ دے دور دے آثار ملدن۔ ایہ علاقہ دریائے سندھ تے اینہہ دے معاون دریاواں دے کناریاں تے آباد ہائی، جیندے وچ تجارت، کاشتکاری تے شہری تہذیب ترقی کیتی ۔ == 2. آثار قدیمہ دے شواہد == سرائیکی وسیب دے ضلعیاں جیویں کہ ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان وچ کُٹ دے دور دے ٹیلے تے قدیم باقیات ملدن۔ کوٹ مٹھن ورگے تھاں تے کھدائیں وچ ایں دور دے برتن، اوزار تے زیورات لبھے ہن، جیہڑے اینہہ دور دی ترقی یافتہ تہذیب دی نشاندہی کریندن ۔ == 3. تہذیبی تے معاشی سرگرمیاں == کُٹ دے دور وچ سرائیکی خطے دے لوک کاشتکاری، مویشی پالݨ تے دھات کاری وچ ماہر ہن۔ اینہہ دور وچ تانبے تے کُٹ دے اوزار، ہتھیار تے زیورات بݨائے ویندے ہن، جیہڑے تجارت دا وی ذریعہ ہن ۔ == 4. مذہبی تے ثقافتی آثار == ایں دور دے مذہبی رسومات تے ثقافتی شعائر دے آثار وی سرائیکی وسیب وچ ملدن۔ قدیم مندراں تے مجسماں دے شواہد اینہہ دور دی مذہبی زندگی دی عکاسی کریندن ۔ == 5. زوال تے بعد دے ادوار == کُٹ دا دور تقریباً 1500 ق م تک رہیا، جیندے بعد لوہے دے دور دا آغاز تھیا۔ سرائیکی وسیب وچ ایں تبدیلی دے آثار وی ملدن، جیویں کہ قدیم قلعے تے دفاعی ڈھانچے ۔ == 6. تحقیقی کم تے جدید دور وچ دلچسپی == سرائیکی وسیب دے کُٹ دے دور بارے تحقیق دا کم جاری ہے۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تے بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان وچ سرائیکی تہذیب تے تاریخ دے مطالعے کیتے مراکز قائم ہن، جیہڑے ایں دور دے بارے مزید معلومات جمع کریندے پئین ۔ سرائیکی وسیب دی ایہ قدیم تاریخ اینہہ خطے دی ثقافتی تے تہذیبی اہمیت کوں واضح کریندی ہے۔ کُٹ دے دور دے آثار ایں ڳال دی گواہی ݙیندن جو ایہ علاقہ ہزاراں سال کنوں ترقی یافتہ تہذیباں دا گہوارہ رہیا ہے ۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[لوہے دے دور دا سرائیکستان]] [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] 67isdtwfj8vahl42y9s6wv834p5ay8e 0 33557 71715 70906 2026-07-16T15:14:19Z Sraiki 12 71715 wikitext text/x-wiki خانیوال ضلعے دے مشہور تے وݙے قصبیاں دی تفصیل تحصیل دے حساب نال ہیٹھ ݙتی ڳئی ہے: [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] === ١. تحصیل خانیوال === تحصیل خانیوال دے وݙے قصبے اتے تجارتی مراکز ایہ ہن: * '''کچا کھوہ:''' اے خانیوال اتے میاں چنوں دے درمیان ہک ٻہوں مشہور اتے وݙا قصبہ ہے۔ * '''مخدوم پور پہوڑاں:''' اے ہک تاریخی قصبہ ہے جیہڑا اپݨی قدیم وستی اتے مخدوم خاندان پاروں سنجاݨا ویندے۔ * '''چک شاہانہ:''' خانیوال دے قریب ہک اہم آباد جاہ ہے۔ === ٢. تحصیل کبیر والا === کبیر والا رقبے دے لحاظ نال ٻہوں وݙی تحصیل ہے، ایندے وݙے قصبے ایہ ہن: * '''سرائے سدھو:''' ایہ راوی دریا دے کنڈے ہک ٻہوں قدیم اتے تاریخی قصبہ ہے۔ * '''عبدالحکیم:''' ایہ موٹروے انٹرچینج اتے ریلوے جنکشن پاروں ہک وݙا تجارتی مرکز بݨ چکے۔ * '''قتال پور:''' ایہ وی راوی دے قریب ہک مشہور تاریخی مقام ہے۔ * '''کوہی والا:''' تحصیل کبیر والا دا ہک اہم قصبہ ہے۔ * '''چوپرہٹہ:''' ایہ وی ہک معروف مقامی مرکز ہے۔ === ٣. تحصیل میاں چنوں === میاں چنوں دے وݙے قصبیاں دی تفصیل ایہ ہے: * '''تلمبہ:''' اے ہک عالمی شہرت یافتہ تاریخی شہر اتے قصبہ ہے، جیندے بارے آکھیا ویندے جو اے سکندرِ اعظم دے دور توں وی پہلے دا آباد ہے۔ * '''موہن پور:''' میاں چنوں دا ہک اہم قصبہ ہے۔ * '''چک ٨ پی:''' اے اپݨے زرعی حوالے نال مشہور علاقہ ہے۔ === ٤. تحصیل جہانیاں === جہانیاں دے مشہور قصبے ایہ ہن: * '''ٹھٹھہ صادق آباد:''' اے جہانیاں دا سب توں وݙا اتے اہم تجارتی قصبہ ہے جیہڑا لودھراں روڈ تے واقع ہے۔ * '''چک ١١٤/١٠ آر:''' ایہ وی جہانیاں دا ہک مشہور تے آباد علاقہ ہے۔ ----اے سارے قصبے ضلع خانیوال دی معیشت، زراعت اتے سرائیکی ثقافت دے اہم تھمب ہن۔ dlbn0mnznt8za1u9ljxk9uqpaud43fz 0 33558 71714 70908 2026-07-16T15:13:24Z Sraiki 12 71714 wikitext text/x-wiki تحصیل وہاڑی اتے تحصیل میلسی دے مشہور قصبے (جنہاں کوں مقامی طور تے وݙے قصبے یا وستیاں وی آکھیا ویندے) اپݨی تاریخ اتے ثقافت پاروں ٻہوں اہمیت رکھدن۔ انہاں دے ناں ہیٹھ لکھے ہن: [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] === ١. تحصیل میلسی دے مشہور قصبے === تحصیل میلسی رقبے دے لحاظ نال ٻہوں وݙی ہے اتے ایندے کجھ قصبے تاں شہر دی شکل اختیار کر ڳئے ہن: * '''[[جلہ جیم]]:''' اے اپݨے ان٘باں (مالدا) اتے قدیم تاریخ پاروں مشہور ہے۔ * '''[[کرم پور]]:''' حاصل پور روڈ تے واقع ہک اہم تجارتی مرکز ہے۔ * '''ٹبہ سلطان پور:''' اے وہاڑی، لودھراں اتے ملتان دے رستے تے ہک وݙا کاروباری قصبہ ہے۔ * '''مترو:''' میلسی وہاڑی روڈ تے ہک قدیم تے مشہور وستی ہے۔ * '''دوکوٹہ:''' دنیا پور روڈ تے واقع ہک رونق والا قصبہ ہے۔ * '''فتح پور:''' اے وی تحصیل میلسی دا ہک اہم علاقہ ہے۔ * '''سرگانہ:''' اے ہک تاریخی اتے قدیمی وستی ہے۔ ---- === ٢. تحصیل وہاڑی دے مشہور قصبے === تحصیل وہاڑی ضلعے دا مرکز ہے اتے ایندے آلے دوالے کئی مشہور قصبے ہن: * '''لُݙݨ:''' اے دریائے ستلج دے کنڈے واقع ہک ٻہوں قدیم اتے تاریخی قصبہ ہے، جیہڑا سیاست اتے ثقافت دا مرکز رہا ہے۔ * '''ماچھی وال:''' وہاڑی توں ملتان روڈ تے ہک مشہور کاروباری جاہ ہے۔ * '''ٹھنڳی:''' ایہ وہاڑی دے قریب ہک اہم اتے آباد قصبہ ہے۔ * '''ڳڑھا موڑ:''' میلسی اتے وہاڑی دے درمیان ہک مصروف ترین چوک اتے قصبہ ہے۔ * '''پِپلی اڈا:''' حاصل پور روڈ تے واقع ہک مشہور مقام ہے۔ * '''دانیوال:''' ایہ وہاڑی شہر دے نال جڑیا ہویا ہک اہم علاقہ ہے۔ * '''٩/١١ ڈبلیو بی (9/11 WB):''' ایہ وی وہاڑی دے مشہور دیہاتی مراکز وچوں ہک ہے۔ ایہ سارے قصبے [[سرائیکی وسیب]] دی زراعت، میٹھی ٻولی اتے روایتی مہمان نوازی کیتے پورے ضلعے وچ سنجاݨے ویندے ہن۔ ol181kl768jjuzcp50c132num4wp042