وکیپیڈیا skrwiki https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter میڈیا خاص ڳالھ مہاڑ ورتݨ آلا ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ وکیپیڈیا وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ فائل فائل ڳالھ مہاڑ میڈیا وکی میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ سانچہ سانچہ ڳالھ مہاڑ مدد مدد ڳالھ مہاڑ ونکی ونکی ڳالھ مہاڑ TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول ڳالھ مہاڑ Event Event talk 0 1571 72472 72426 2026-09-16T11:00:39Z Sraiki 12 72472 wikitext text/x-wiki [[سرائیکستان]] دی آبادی چار کروڑ پنجاہ لکھ ہے ۔ سرائیکستان وچ تقریباً ساڈھے ترائے کروڑ سرائیکی، پنجاب بلوچستان  تے سندھ وچ پنجاہ لکھ سرائیکی، پاکستان وچ کل چار کروڑ کنوں ودھ سرائیکی ہن۔ مردم شماری دے مطابق سرائیکی دی آبادی ترائے کروڑ ہے۔ سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان ڈویژن(ٻورے والا بغیر) ، دیرہ غازی خان ڈویژن ، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] == سرائیکستان دے بنیادی حقائق == ضلعیں دی تعداد: ایہ خطہ ١٧ (ستارھاں) ضلعیاں تے مشتمل ہک تاریخی تے جغرافیائی خطہ ہے۔ کل رقبہ: ایں خطے دا کل رقبہ ١١٣،٤١٦ مربع کلومیٹر ہے۔ آبادی: سرائیکستان دی آبادی چار کروڑ پنجاہ لکھ (45 ملین) ہے۔ 2023ء دی مردم شماری دے مطابق سرائیکستان دے انہاں ستارھاں ضلعیاں دی آبادی 41.5 ملین ہے۔ 2026ء دے اندازے مطابق سرائیکستان دی آبادی 45 ملین یعنی چارکروڑ پنجاہ لکھ ہے۔ سرائیکستان دی آبادی پاکستان دی آبادی دا ١٧٪ ڄݨیں چھیواں حصہ ہے۔ قومی اسمبلی دے حلقے 47 ہن۔ == سرائیکستان دیاں زباناں == سرائیکی علاقے وچ راہوݨ آلا ہر ہر بندہ قومی سنڄاݨ دے طور تے سرائیکی ہے، سرائیکی اوندی قومی زبان ہے، بھان٘ویں گھر وچ کوئی وی زبان الاوے۔ سرائیکستان وچ گھراں وچ ٻولیاں ون٘ڄݨ آلیاں زباناں دی آبادی کجھ ایں طرحاں ہے۔ کل آبادی چار کروڑ پنجاہ لکھ # سرائیکی ترائے کروڑ پینتالیہ لکھ # [[پنجابی]] چالیہ لکھ # اردو ویہ لکھ # جاٹکی ویہ لکھ (وہاڑی خانیوال) # سلیمانی بلوچی، ݙاہ لکھ # [[پشتو]] ، ݙاہ لکھ (لکی لہجہ) تے # [[مارواڑی]]/ میواتی ، پنج لکھ سرائیکستان وچ وسݨ آلے چار کروڑ پنجاہ لکھ لوک سرائیکی قوم ہن۔ == آبادی دی ریاضی == پاکستان دی کل آبادی: تقریباً 24 کروڑ 15 لاکھ سرائیکستان دے 17 اضلاع دی مجموعی آبادی: تقریباً 4 کروڑ توں سوا 4 کروڑ دے لگ بھگ ہے۔ تناسب: ایں حساب نال ایہ آبادی پاکستان دی کل آبادی دا 17% فیصد ہی بݨدی ہے۔ === اہم نکتہ === پاکستان وچ سرائیکی ٻولݨ آلے ٻارھاں فیصد ین۔ سرائیکستان دے ستارھاں ضلعیاں وچ راہوݨ آلے پنجابی اردو پشتو بلوچی رلا تے  17 فیصد بݨدے ہن۔ rwisawuiw84qp3862fkfuqsaikbivrs 0 28108 72479 71710 2026-09-16T11:06:03Z Sraiki 12 72479 wikitext text/x-wiki سرائیکستان قبل از تاریخ دور ملتان، بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان تے میانوالی کوں سرائیکستان آہدے ہن۔ سرائیکستان، جہڑا اڄ پاکستان دے جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، ہک ایہو جہا خطہ ہے، جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہے۔ قبل از تاریخ دور (Prehistoric Period) وچ سرائیکستان دا علاقہ انسانی تہذیب دی ابتدا دا گواہ ہائی، جہڑا ہزاراں سال پراݨا ہے۔ ایہ دور پتھر دے اوزار توں گھن کے زراعت دی ترقی تے مستقل بستیاں دی بنیاد تائیں پھیلا ہویا ہائی۔ ایں مضمون وچ سرائیکستان دے قبل از تاریخ دور دی تفصیل، ایندے آثار قدیمہ، ثقافتی ترقی تے اہمیت بارے سرائیکی وچ ڳالھ کیتی ویسی۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] == قبل از تاریخ دور کیا ہائی؟ == قبل از تاریخ دور اوہ ویلہ ہائی، جݙݨ انسان نے لکھت ایجاد نہ کیتی ہئی تے ایندے بارے معلومات آثار قدیمہ، پتھر دے اوزار، ہڈیاں تے باقیات توں ملدے ہن۔ ایہ دور عام طور تے پتھر دے زمانے (Stone Age)، کانسی دے زمانے (Bronze Age) تے لوہے دے زمانے (Iron Age) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ سرائیکستان وچ ایہ دور تقریباً 2.5 ملین سال پہلے توں 2500 ق م (قبل مسیح) تک پھیلا ہویا ہائی، جݙݨ وادی سندھ دی تہذیب شروع تھی۔ سرائیکستان دا علاقہ، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، اپݨی زرخیز زمین تے دریاواں (خاص طور تے سندھ دریا) دی وجہ نال قدیم انساناں واسطے رہن دی مناسب جڳہ ہئی۔ ایہ خطہ وادی سندھ دی تہذیب دا پیش خیمہ ہئی، جہڑی دنیا دی سب توں پرانیاں تہذیبوں وچوں ہک ہائی۔ == سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دی شروعات == [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور پتھر دے زمانے نال شروع تھیندا ہائی، جہڑا پرانا پتھر دا دور (Paleolithic)، وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic) تے نواں پتھر دا دور (Neolithic) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ ایہ دور انسان دی ارتقا، اوزار سازی تے معاشرتی ڈھانچے دی ترقی دا گواہ ہائی۔ # '''پرانا پتھر دا دور (Paleolithic: 2.5 ملین ق م - 10,000 ق م)''': #* ایں دور وچ سرائیکستان دے علاقے وچ انسان اپݨی ابتدائی شکل وچ موجود ہن۔ ایہ لوک شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے (Hunter-Gatherers) ہن تے پتھر دے اوزار استعمال کریندے ہن۔ #* ملتان تے بہاولپور دے نیڑے پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے ایں دور دی انسانی سرگرمیاں دی نشانی ہن۔ ایہ اوزار عام طور تے پتھر دے بنے ہوئے ہن تے شکار تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔ #* سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ علاقہ شکاری قبائل واسطے پرکشش ہئی۔ # '''وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic: 10,000 ق م - 6,000 ق م)''': #* ایں دور وچ انسان نے زیادہ ترقی یافتہ اوزار بنان شروع کیتے، جویں کہ پتھر دی چھوٹی چھریاں تے تیر۔ ایہ لوک ہݨ وی شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے ہن، پر انہاں نے مستقل رہائش دی طرف قدم ودھایا۔ #* سرائیکستان وچ ایں دور دے آثار ملتان دے نیڑے تے ڈیرہ غازی خان دے پہاڑی علاقیاں وچ ملدے ہن۔ ایتھوں پتھر دے چھوٹے اوزار تے چٹاناں تے بنائی گئی نقاشی وی ملدی ہائی، جہڑی انسانی ثقافت دی ترقی کوں ظاہر کریندی ہائی۔ # '''نواں پتھر دا دور (Neolithic: 6,000 ق م - 3,000 ق م)''': #* ایہ دور سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دا ویلہ ہئی۔ انسان نے کھیتی باڑی شروع کیتی تے گندم، جو تے چاول ورگے فصل اگائی۔ ایندے نال نال جانوراں کوں پالݨ (Domestication) دا عمل وی شروع تھی ڳیا، جویں کہ بکری، بھیڑ تے گائے۔ #* سرائیکستان وچ ایں دور دی اہم نشانی رحیم یار خان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ہن، جتھوں مٹی دے برتن تے زرعی اوزار ملے ہن۔ ایہ آثار ظاہر کریندے ہن کہ لوک مستقل بستیاں وچ رہݨ لڳے ہن۔ #* ایں دور وچ سرائیکستان دا علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دی تیاری دا حصہ ہئی، کیوں جو زراعت تے مستقل رہائش ایندے بنياد ہن۔ == آثار قدیمہ دی دریافتاں == سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے کئی اہم آثار ملے ہن، جہڑے ایں خطے دی قدیم تاریخ کوں اجاگر کریندے ہن: # '''پتھر دے اوزار''': #* [[ملتان]]، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان دے علاقیاں وچ پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے پرانے تے وچکارلے پتھر دے دور نال تعلق رکھدے ہن۔ ایہ اوزار شکار، کھال اتارݨ تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔ # '''مٹی دے برتن''': #* رحیم یار خان تے بہاولپور وچ نواں پتھر دا دور دے مٹی دے برتن ملے ہن، جہڑے زراعت تے مستقل بستیاں دی نشانی ہن۔ ایہ برتن سادہ ڈیزائن دے ہن، پر ایندے وچ ہنرمندی دی جھلک ملدی ہائی۔ # '''چٹان نقاشی''': #* ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے پہاڑی علاقیاں وچ چٹاناں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی وچکارلے پتھر دے دور دی ہن۔ ایہ نقاشی وچ جانور، شکار تے انسانی سرگرمیاں دی تصویر کشی کیتی گئی ہائی۔ # '''زرعی آثار''': #* سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دے ثبوت بہاولپور تے رحیم یار خان دے نیڑے ملدے ہن، جتھوں گندم تے جو دے پرانے بیج تے اوزار ملے ہن۔ ایہ ظاہر کریندا ہائی کہ ایہ خطہ زرعی انقلاب دا حصہ ہئی۔ == ثقافتی تے معاشرتی ترقی == قبل از تاریخ دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ آہستہ آہستہ ترقی کردا رہیا: # '''زراعت تے مستقل وستیاں''': #* نواں پتھر دا دور وچ زراعت دی ترقی نال لوک مستقل وستیاں وچ رہݨ لڳے۔ ایہ بستیاں سندھ دریا دے نیڑے قائم تھیاں، جہڑا پانی تے خوراک دی فراہمی دا ذریعہ ہئی۔ ایہ بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیاں۔ # '''ابتدائی ہنرمندی''': #* سرائیکستان وچ مٹی دے برتن، پتھر دے اوزار تے زیورات دی تیاری ایں دور دی ہنرمندی کوں ظاہر کریندی ہائی۔ ایہ ہنر وادی سندھ دی تہذیب دے پیچیدہ ڈیزائن دی طرف ہک قدم ہن۔ # '''سماجی ڈھانچہ''': #* زراعت دی ترقی نال سماجی ڈھانچہ وچ تبدیلی آئی۔ لوک قبائل وچ رہݨ دی بجائے چھوٹیاں برادریاں وچ منظم تھیݨ لڳے۔ ایندے نال نال خوراک دی تقسیم تے محنت دا ونٹارا وی شروع تھی ڳیا۔ # '''مذہبی تصورات''': #* قبل از تاریخ دور دے آثار وچ مٹی دی مورتاں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی ابتدائی مذہبی عقیدیاں دی طرف اشارہ کریندی ہائی۔ ایہ ممکن ہائی کہ لوک فطرت، جویں کہ سورج، چاند تے دریا، دی پوجا کریندے ہن۔ == سرائیکستان تے وادی سندھ دی تہذیب == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور وادی سندھ دی تہذیب (2600 ق م - 1900 ق م) دی تیاری دا اہم حصہ ہئی۔ ایہ تہذیب، جہڑی ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے شہراں دی وجہ نال مشہور ہائی، سرائیکستان دی زرعی تے معاشرتی ترقی دا نتیجہ ہئی۔ ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ظاہر کریندے ہن کہ ایہ علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دا حصہ ہئی تے ایتھوں زراعت، تجارت تے ہنرمندی دی ترقی تھئی۔ ملتان، جہڑا سرائیکستان دا ثقافتی تے تاریخی مرکز ہائی، قبل از تاریخ دور وچ وی اہم ہئی۔ ایتھوں دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ خطہ قدیم بستیاں دا مرکز ہئی۔ ایہ ممکن ہائی کہ ملتان دی ابتدائی بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دے شہراں نال منسلک ہن۔ == چیلنج تے حدود == قبل از تاریخ دور بارے معلومات دی کجھ حدود ہن: # '''لکھائی دی غیر موجودگی''': #* ایں دور وچ لکھت ایجاد نہ تھئی ہئی، ایں واسطے ساری معلومات آثار قدیمہ تے باقیات تے مبنی ہن۔ ایہ معلومات محدود تے قیاس آرائی تے مبنی ہن۔ # '''آثار دی کمی''': #* سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے آثار ملے ہن، پر ایہ ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے وݙے آثار دی نسبت کم ہن۔ ایندے نال تحقیق وچ مشکل پیش آندی ہائی۔ # '''موسمی تبدیلیاں''': #* قدیم ویلے وچ موسم تے دریاواں دی تبدیلی نال کئی بستیاں تباہ تھی ڳیاں، جہڑا آثار دی حفاظت کوں مشکل بݨیندا ہائی۔ == موجودہ اہمیت == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور اڄ وی ایندے ثقافتی تے تاریخی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے انہاں دی زرخیز دھرتی دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار سیاحاں تے محققین دی توجہ دا مرکز ہن۔ ایہ آثار سرائیکی ثقافت دی پرانپݨ تے ایندے عالمی کردار دی گواہی ݙیندے ہن۔ پاکستان دی سرکار تے عالمی ادارے، جویں کہ یونیسکو، ایں آثار دی حفاظت تے تحقیق واسطے کم کریندے ہن۔ ملتان تے بہاولپور وچ عجائب گھر وی ایں دور دے آثار کوں محفوظ رکھدے ہن، جہڑے سرائیکی قوم دی تاریخ کوں سمجھݨ واسطے اہم ہن۔ == خاتمہ == سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور انسانی تہذیب دی ابتدا دا اک اہم حصہ ہائی۔ پتھر دے اوزار توں لے کے زراعت تے مستقل بستیاں تک، ایہ خطہ ہزاراں سال دی ترقی دا گواہ ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار ایں دور دی ثقافتی، معاشرتی تے زرعی ترقی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ دور وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیا تے سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں کوں اجاگر کریندا ہائی۔ آج وی ایہ آثار سرائیکستان دی ثقافتی شناخت دا اہم حصہ ہن تے ایندے تاریخی ورثے دی حفاظت دی لوڑ ہائی۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[کُٹ دے دور دا سرائیکستان]] * [[سرائیکستان دی اسلام توں پہلے دی تاریخ]] * [[امارت ملتان]] * [[سلطنت ملتان]] aihcot2iubmpyne4ujfqgvbvb9aofxk 0 28109 72480 62381 2026-09-16T11:06:58Z Sraiki 12 72480 wikitext text/x-wiki = قبل از پتھری دور سرائیکستان دی تاریخ = [[سرائیکستان]]، جہڑا اڄ جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، اک ایہو جہا خطہ ہائی جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہائی۔ قبل از پتھری دور (Pre-Paleolithic Period) سرائیکستان دی تاریخ دا اوہ ویلہ ہائی، جݙݨ انسان ہݨ تک اپݨی ابتدائی ارتقائی شکل وچ ہئی تے پتھر دے اوزار دا استعمال وی شروع نہ تھیا ہئی۔ ایہ دور لکھاں سال پہلے دا ہائی، جݙݨ انسانی آبائو (ہومینڈز) ایں علاقے وچ رہندے ہن۔ ایں مضمون وچ سرائیکستان دے قبل از پتھری دور دی تاریخ، این٘دے آثار، انسانی سرگرمیاں تے اہمیت بارے سرائیکی وچ تفصیل نال گل کیتی ویسی۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] == قبل از پتھری دور کیا ہائی؟ == قبل از پتھری دور اوہ ویلہ ہائی جݙݨ انسان یا این٘دے آبائو نے پتھر دے اوزار بنانا شروع نہ کیتا ہئی۔ ایہ دور تقریباً 7 ملین سال پہلے توں 2.5 ملین سال پہلے (پرانا پتھر دا دور دی شروعات) تک پھیلا ہویا ہائی۔ ایں دور دی خاص بات ایہ ہائی کہ ایتھوں کوئی لکھت یا تحریری ریکارڈ نہ ہئی، تے معلومات صرف آثار قدیمہ، ہڈیاں دی باقیات تے جیواشم (Fossils) توں ملدے ہن۔ سرائیکستان وچ ایہ دور انسانی ارتقا دے ابتدائی مراحل تے این٘دے ماحول دی تبدیلیاں دا گواہ ہائی۔ سرائیکستان دا خطہ، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، اپݨی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی دی وجہ نال قدیم ہومینڈز (انسان نما مخلوق) واسطے رہن دی مناسب جڳہ ہئی۔ ایہ علاقہ اپݨے موسم، پانی تے خوراک دی دستیابی دی وجہ نال انسانی زندگی دی ابتدا واسطے اہم ہئی۔ == سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور دی شروعات == قبل از پتھری دور وچ سرائیکستان وچ انسانی آبائو دی موجودگی دا امکان ہائی، کیوں جو ایہ خطہ افریقہ توں ایشیا دی طرف ہجرت کرݨ والے ہومینڈز دی راہ وچ ہئی۔ ایہ دور ہومو سیپیئنز (جدید انسان) دی آمد توں بہت پہلے دا ہائی تے ایتھوں ہومو ایریکٹس، ہومو ہابیلیس یا ٻئے ہومینڈز دی سرگرمیاں دا امکان ہائی۔ # '''ابتدائی ہومینڈز (7 ملین ق م - 2.5 ملین ق م)''': #* ایں دور وچ سرائیکستان وچ ہومینڈز، جہڑے جدید انسان دے آبائو ہن، رہندے ہن۔ ایہ مخلوق اپݨی ابتدائی شکل وچ ہن تے اوزار استعمال نہ کریندے ہن، پر فطرت توں ملݨ والی چیزاں، جویں کہ پتھر یا لکڑی، کوں سادہ طریقے نال استعمال کریندے ہن۔ #* سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ خطہ ایں ہومینڈز واسطے خوراک (پھل، جڑی بوٹیاں تے چھوٹے جانور) دی فراہمی دا ذریعہ ہئی۔ # '''ماحولیاتی حالات''': #* ایں دور وچ سرائیکستان دا موسم اڄ توں زیادہ گرم تے مرطوب ہئی۔ سندھ دریا تے این٘دے معاون دریاواں دی موجودگی نال ایہ علاقہ جنگلات، گھاہ دے میدان تے جھیلاں نال بھریا ہویا ہئی، جہڑا ہومینڈز دی رہائش واسطے مناسب ہئی۔ #* ایہ ماحول ہومینڈز کوں خوراک جمع کرݨ تے چھوٹے جانوراں دا شکار کرݨ دی سہولت ݙیندی ہئی۔ # '''انسانی ارتقا''': #* سرائیکستان وچ ایں دور دی کوئی پکی انسانی باقیات نہ مل سکیاں، پر ایہ خطہ ایشیا وچ ہومو ایریکٹس دی موجودگی دی راہ وچ ہئی۔ ہومو ایریکٹس دی باقیات جاوا (انڈونیشیا) تے چین وچ مل چکیاں ہن، تے ایہ ممکن ہائی کہ سرائیکستان وی این٘دے ہجرت دی راہ دا حصہ ہئی۔ == آثار قدیمہ دی دریافتاں == سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور دے آثار بہت محدود ہن، کیوں جو ایہ دور بہت پرانا ہائی تے این٘دے جیواشم یا باقیات دی حفاظت مشکل ہائی۔ پر کجھ اہم دریافتاں این٘دے بارے معلومات ݙیندیاں ہن: # '''جیواشم تے ہڈیاں''': #* ملتان تے ڈیرہ غازی خان دے نیڑے قدیم جیواشم ملے ہن، جہڑے ایں دور دے جانوراں (جویں کہ ہاتھی، گینڈا تے ببر شیر) دی موجودگی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ جیواشم ایں ماحول دی تصویر کشی کریندے ہن، جتھوں ہومینڈز رہندے ہن۔ #* انسانی آبائو دی ہڈیاں یا جیواشم سرائیکستان وچ نہ مل سکیاں، پر ایہ خطہ ہومینڈز دی ہجرت دی راہ وچ ہئی، جہڑا این٘دے امکان کوں ودھاݙدا ہائی۔ # '''قدرتی اوزار''': #* ایں دور وچ ہومینڈز نے پتھر یا لکڑی کوں بغیر تراشے استعمال کیتا۔ ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ایہو جہیا سادہ پتھر ملے ہن، جہڑے ممکنہ طور تے خوراک تیار کرݨ یا شکار واسطے استعمال تھیندے ہن۔ # '''ماحولیاتی آثار''': #* رحیم یار خان تے بہاولپور وچ قدیم جھیلاں تے دریاواں دی باقیات ملdiaں ہن، جہڑیاں ایں دور دے ماحول کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندیاں ہن۔ ایہ آثار ظاہر کریندے ہن کہ سرائیکستان وچ پانی دی فراوانی ہئی، جہڑی ہومینڈز دی رہائش واسطے ضروری ہئی۔ == ثقافتی تے معاشرتی زندگی == قبل از پتھری دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ بہت سادہ ہئی، کیوں جو ایہ دور انسانی ارتقا دا ابتدائی مرحلہ ہئی۔ کجھ اہم پہلو ایویں ہن: # '''خوراک جمع کرݨ''': #* ہومینڈز اپݨی خوراک واسطے پھل، جڑی بوٹیاں تے چھوٹے جانوراں تے انحصار کریندے ہن۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے جنگلات نال ایہ خوراک آسانی نال میسر ہئی۔ #* ایہ لوک چھوٹے گروہوں وچ رہندے ہن تے خوراک دی تلاش وچ ہک جڳہ توں ٻئی جڳہ ہجرت کریندے ہن۔ # '''ابتدائی سماجی ڈھانچہ''': #* ایں دور وچ کوئی پیچیدہ سماجی ڈھانچہ نہ ہئی، پر ہومینڈز چھوٹے خاندانی گروہوں وچ رہندے ہن۔ ایہ گروہ خوراک تے تحفظ واسطے مل کے کم کریندے ہن۔ #* سرائیکستان دا ماحول ایہو جہیا ہئی کہ ایہ گروہ دریاواں تے جھیلاں دے نیڑے عارضی کیمپ بناندے ہن۔ # '''مذہبی یا روحانی تصورات''': #* ایں دور وچ مذہبی یا روحانی تصورات دی کوئی پکی نشانی نہ ملدی، پر ایہ ممکن ہائی کہ ہومینڈز فطرت دی قوتاں، جویں کہ سورج یا پانی، نال خوف یا عقیدت رکھدے ہن۔ == سرائیکستان تے انسانی ہجرت == سرائیکستان دا قبل از پتھری دور انسانی ہجرت دی کہانی دا اہم حصہ ہائی۔ آثار قدیمہ تے جینیاتی تحقیق ظاہر کریندے ہن کہ ہومینڈز افریقہ توں تقریباً 2 ملین سال پہلے ایشیا دی طرف ہجرت کیتی۔ سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ دا حصہ ہائی، ایں ہجرت دی راہ وچ اہم جڳہ ہئی۔ سندھ دریا تے این٘دے معاون دریاواں نے ایں خطے کوں ہومینڈز واسطے پرکشش بݨایا، کیوں جو ایتھوں پانی تے خوراک دی فراوانی ہئی۔ ایہ ممکن ہائی کہ ہومو ایریکٹس، جہڑا اوزار استعمال کرݨ وچ ماہر ہئی، سرائیکستان دے علاقے وچ وی رہیا ہووے۔ این٘دے ثبوت ہن وی ہندوستان تے جنوب مشرقی ایشیا وچ ملے ہن، تے سرائیکستان این٘دے راہ وچ ہئی۔ == چیلنج تے حدود == قبل از پتھری دور دی تاریخ بارے معلومات دی کئی حدود ہن: # '''آثار دی کمی''': #* سرائیکستان وچ ایں دور دے انسانی جیواشم یا باقیات نہ مل سکیاں، کیوں جو ایہ دور بہت پرانا ہائی تے جیواشم دی حفاظت مشکل ہائی۔ این٘دے نال تحقیق محدود رہندی ہائی۔ # '''موسمی تبدیلیاں''': #* لکھاں سال پہلے موسم تے زمین دی ساخت وچ تبدیلی نال کئی آثار تباہ تھی ڳئے۔ سندھ دریا دی بدلدی ہوئی دھاراواں نے وی آثار کوں نقصان پھجایا۔ # '''تحقیق دی کمی''': #* سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور تے آثار قدیمہ دی تحقیق ہݨ تک محدود ہائی۔ وادی سندھ دی تہذیب تے زیادہ توجہ دی وجہ نال ایہ دور نظر انداز رہیا ہائی۔ == موجودہ اہمیت == سرائیکستان دا قبل از پتھری دور انسانی ارتقا تے این٘دے قدیم ماحول دی کہانی سݙاݙدا ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی جڑاں کوں قدیم زمانے نال جوڑدا ہائی تے این٘دے خطے دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ ملتان تے بہاولپور وچ ملݨ والے جیواشم تے آثار سیاحاں تے محققین واسطے اہم ہن، جہڑے ایں دور دی زندگی کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندے ہن۔ پاکستان دی سرکار تے عالمی ادارے، جویں کہ یونیسکو، ایں آثار دی حفاظت واسطے کم کریندے ہن۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی تاریخی اہمیت اڄ وی این٘دے ثقافتی ورثے دا حصہ ہن۔ ایہ دور سرائیکی قوم کوں اپݨے ماضی تے فخر کرݨ دا موقع ݙیندی ہائی۔ == خاتمہ == قبل از پتھری دور سرائیکستان دی تاریخ دا اک پراسرار تے اہم حصہ ہائی، جہڑا انسانی ارتقا دی ابتدا دی کہانی سݙاݙدا ہائی۔ ایہ دور ہومینڈز دی رہائش، خوراک جمع کرݨ تے ماحولیاتی حالات دی تصویر پیش کریندا ہائی۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا نے ایں خطے کوں قدیم ہومینڈز واسطے پرکشش بݨایا، تے ایہ انسانی ہجرت دی راہ دا اہم حصہ ہئی۔ اگرچہ ایں دور دے آثار محدود ہن، پر ایہ سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے این٘دے خطے دی عالمی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔ ودھیک آثار قدیمہ دی تحقیق نال ایہ دور دی کہانی ہاور واضح تھی سڳدی ہائی۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[سلطنت ملتان]] * [[سرائیکستان دا قبل تاریخ دور]] [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] 6mt1de1rmjebgb5uvoxg0qmmbjbk9sf 0 28111 72478 70485 2026-09-16T11:05:34Z Sraiki 12 72478 wikitext text/x-wiki = آریائی دور وچ سرائیکستان دی تاریخ = سرائیکستان، جہڑا اڄ پاکستان دے جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، اک ایہو جہا خطہ ہائی جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہائی۔ آریائی دور (تقریباً 1500 ق م توں 500 ق م)، جہڑا ویدی دور وی آکھیا ویندا ہائی، سرائیکستان دی تاریخ دا اک اہم مرحلہ ہائی۔ ایں دور وچ انڈو-آریائی قبیلے وسطی ایشیا توں ہندوستان دے شمالی تے مغربی علاقیاں وچ ہجرت کر کے ایتھوں آباد تھی ڳئے۔ ایہ لوک اپݨی زبان، مذہب تے ثقافت نال ہندوستان دی تہذیب کوں نواں رنگ ݙتا۔ سرائیکستان، خاص طور تے ملتان تے بہاولپور دے علاقے، ایں دور دی سیاسی، مذہبی تے معاشرتی ترقی دا مرکز ہن۔ ایں مضمون وچ آریائی دور وچ سرائیکستان دی تاریخ، ایہدے آثار، ثقافت تے اہمیت بارے سرائیکی وچ تفصیل نال گل کیتی ویسی۔ ایں دور کوں ویدک دور وی آکھیا ویندے۔ == آریائی دور کیا ہائی؟ == آریائی دور ہندوستان دی تاریخ دا اوہ ویلہ ہائی جݙݨ انڈو-آریائی قبیلے وسطی ایشیا (خاص طور تے موجودہ ایران تے افغانستان) توں ہجرت کر کے ہندوستان وچ داخل تھیے۔ ایہ دور تقریباً 1500 ق م توں 500 ق م تک پھیلا ہویا ہائی تے اینکوں ویدی دور وی آکھیا ویندا ہائی، کیوں جو ایں دور وچ ویدی مذہب تے ادب (جویں کہ رگ وید) دی ترقی تھی۔ آریائی لوک اپݨی زبان (سنسکرت دی ابتدائی شکل)، گھوڑسواری، رتھ تے مذہبی رسوم نال مشہور ہن۔ سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ تے پنجاب دی زرخیز زمین تے واقع ہائی، آریائی قبیلےآں دی ہجرت دا اہم مرکز ہئی۔ ایہ خطہ سندھ دریا تے ایہدے معاون دریاواں دی وجہ نال زراعت تے رہائش واسطے پرکشش ہئی۔ ملتان، جہڑا سرائیکستان دا ثقافتی تے تاریخی گڑھ ہائی، آریائی دور وچ وی اہم ہئی تے ایتھوں دی زرخیز زمین نے ایں قبیلےآں کوں اپݨی معاشرتی تے مذہبی ترقی واسطے بنیادی سہولتاں فراہم کیتیاں۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] == سرائیکستان وچ آریائی دور دی شروعات == آریائی قبیلےآں دی ہجرت ہندوستان وچ تقریباً 1500 ق م دے نیڑے شروع تھی، جݙݨ وادی سندھ دی تہذیب (2600 ق م - 1900 ق م) اپݨے زوال دی طرف ہئی۔ ایہ قبیلے پنجاب تے سندھ دے زرخیز علاقیاں وچ آباد تھیے، جہڑے سرائیکستان دا حصہ ہن۔ سرائیکستان وچ آریائی دور دی اہم خصوصیات ایویں ہن: # '''ہجرت تے آبادکاری''': #* آریائی قبیلے، جہڑے گھوڑسواری تے رتھ استعمال کریندے ہن، سرائیکستان دے علاقیاں وچ سندھ دریا تے ایہدے معاون دریاواں (جویں کہ چناب تے راوی) دے نیڑے آباد تھیے۔ ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان دے زرخیز میدان ایہناں واسطے رہائش دی اہم جڳہ ہن۔ #* ایہ لوک چھوٹیاں بستیاں وچ رہندے هئ تے زراعت تے مویشی پالݨ تے انحصار کریندے هئ۔ گائےآں دی پوجا ایہناں دی معیشت تے مذہب دا اہم حصہ ہئی۔ # '''زبان تے ادب''': #* آریائی لوک انڈو-آریائی زبان (سنسکرت دی ابتدائی شکل) بولدے هئ، جہڑی سرائیکی زبان دی تاریخی جڑاں نال منسلک ہائی۔ رگ وید، جہڑا ایں دور دا سب توں اہم مذہبی تے ادبی مجموعہ ہائی، وچ سرائیکستان دے دریاواں (جویں کہ سندھو تے سارسوتی) دا ذکر ملدا ہائی۔ #* سرائیکی زبان دی تاریخی جڑاں ایں دور دی پراکرت تے سنسکرت نال ملدے ہن، جہڑا ایہدے لسانی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ # '''مذہبی ترقی''': #* آریائی دور وچ ویدی مذہب دی بنیاد رکھی گئی، جہڑا فطرت دی پوجا (جویں کہ اگنی، اندر تے ورونا) تے یگنیاں (آتشدان دی رسم) تے مبنی ہئی۔ سرائیکستان وچ ایہ رسوم سندھ دریا دے کنارے تے ملتان دے نیڑے ادا کیتیاں ویندیاں ہن۔ #* رگ وید وچ دریاواں دی اہمیت دا ذکر ہائی، جہڑا سرائیکستان دی روحانی تے مذہبی حیثیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ == آثار قدیمہ دی دریافتاں == سرائیکستان وچ آریائی دور دے آثار محدود ہن، کیوں جو ایہ قبیلے زیادہ تر لکڑی تے مٹی دی عارضی بستیاں وچ رہندے هئ تے ایہناں دی لکھت وی محدود ہئی۔ پر کجھ اہم دریافتاں ایں دور دی تصویر پیش کریندیاں ہن: # '''مٹی دے برتن تے اوزار''': #* ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان دے نیڑے مٹی دے سادہ برتن ملے ہن، جہڑے آریائی دور دی ہنرمندی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ برتن عام طور تے ہتھ نال بنے ہوئے ہن تے سادہ ڈیزائن رکھدے ہن۔ #* پتھر تے کانسی دے اوزار وی ایں علاقیاں توں ملے ہن، جہڑے زراعت تے روزمرہ زندگی واسطے استعمال تھیندے هئ۔ # '''زرعی باقیات''': #* سرائیکستان وچ گندم، جو تے چاول دی کاشت دے آثار ملے ہن، جہڑے آریائی قبیلےآں دی زرعی معیشت کوں ظاہر کریندے ہن۔ سندھ دریا دی زرخیز زمین نے ایہناں فصلان دی کاشت کوں آسان بݨایا۔ # '''آتشدان (ہون دی جڳہ)''': #* ملتان تے بہاولپور دے نیڑے مٹی دے آتشدان ملے ہن، جہڑے ویدی رسوم (یگنیاں) دی نشانی ہن۔ ایہ آتشدان آریائی مذہب دی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔ # '''قدیم بستیاں''': #* سرائیکستان وچ چھوٹیاں بستیاں دی باقیات، خاص طور تے سندھ دریا دے نیڑے، ملdiaں ہن۔ ایہ بستیاں آریائی قبیلےآں دی معاشرتی زندگی دی جھلک پیش کریندیاں ہن۔ == ثقافتی تے معاشرتی زندگی == آریائی دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ وچ اہم تبدیلیاں آئیاں: # '''زراعت تے معیشت''': #* آریائی قبیلے زراعت تے مویشی پالݨ تے انحصار کریندے هئ۔ ایہ لوک گندم، جو تے چاول اگاندے هئ تے گائے، بکری تے گھوڑے پالدے هئ۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین نے ایہناں دی معیشت کوں مضبوط کیتا۔ #* گائےآں دی اہمیت ایہناں دی معیشت تے مذہب وچ مرکزی ہئی، جہڑا رگ وید وچ وی ذکر تھیندا ہائی۔ # '''سماجی ڈھانچہ''': #* آریائی معاشرہ قبائلی بنیاد تے قائم ہئی، جہڑا راجہ (قبائلی سردار) دی قیادت وچ ہئی۔ ایہ معاشرہ بعد وچ چار وارناں (برہمن، کشتری، ویش تے شودر) وچ ونڈیا، پر ایں دور وچ ایہ نظام ہݨ ابتدائی شکل وچ ہئی۔ #* سرائیکستان وچ ایہ قبائل چھوٹیاں بستیاں وچ رہندے هئ تے زراعت تے مویشی پالݨ دی بنیاد تے منظم ہن۔ # '''مذہب تے رسوم''': #* ویدی مذہب ایں دور دی سب توں وݙی نشانی ہئی۔ آریائی لوک فطرت دی قوتاں، جویں کہ اندر (بارش دا دیوتا)، اگنی (آگ دا دیوتا) تے ورونا (آسمان دا دیوتا)، دی پوجا کریندے هئ۔ یگنیاں تے منتر ایہناں دی رسوم دا اہم حصہ هئ۔ #* سرائیکستان وچ سندھ دریا تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ ایہ رسوم ادا کیتیاں ویندیاں ہن، جہڑا ایہدے روحانی مرکز ہون دی نشانی ہائی۔ # '''زبان تے ادب''': #* رگ وید تے ٻئے ویدی متن ایں دور دے ادبی شاہکار ہن۔ ایہناں وچ سرائیکستان دے دریاواں تے زمین دی اہمیت دا ذکر ہائی، جہڑا ایہدے جغرافیائی کردار کوں ظاہر کریندا ہائی۔ #* سرائیکی زبان دی لسانی جڑاں ایں دور دی انڈو-آریائی زبان نال ملدے ہن، جہڑا ایہدے ثقافتی ورثے دی اہمیت کوں ودھاݙدا ہائی۔ == سرائیکستان تے وادی سندھ دی تہذیب نال تعلق == آریائی دور دی شروعات وادی سندھ دی تہذیب دے زوال (1900 ق م) دے نیڑے تھی، پر ایہ ݙوویں تہذیبوں دا آپسی تعلق ہݨ تک تحقیق دا موضوع ہائی۔ سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ دی تہذیب دا اہم حصہ ہئی، آریائی قبیلےآں دی آمد نال نواں رنگ اختیار کیتا۔ کجھ ماہرین دا خیال ہائی کہ آریائی لوک وادی سندھ دی تہذیب دے باشندےآں نال رابطے وچ آئے تے ایہناں دی زراعت تے شہری ڈھانچے توں متاثر تھیے۔ ملتان، جہڑا وادی سندھ دی تہذیب دا اک اہم مرکز ہئی، آریائی دور وچ وی اپݨی اہمیت برقرار رکھی۔ ایتھوں دی زرخیز زمین تے دریاواں نے آریائی قبیلےآں کوں مستقل بستیاں قائم کرݨ دی سہولت ݙتی۔ ایہ وی ممکن ہائی کہ ملتان دا مشہور سورج مندر، جہڑا بعد وچ مشہور تھی ڳیا، آریائی مذہب دی سورج پوجا نال تعلق رکھدا ہووے۔ == چیلنج تے حدود == آریائی دور دی تاریخ بارے معلومات دی کجھ حدود ہن: # '''آثار دی کمی''': #* آریائی قبیلے زیادہ تر لکڑی تے مٹی دی عارضی بستیاں وچ رہندے هئ، جہڑا آثار دی حفاظت کوں مشکل بݨیندا ہائی۔ سرائیکستان وچ ایں دور دے آثار محدود ہن، جہڑا تحقیق کوں مشکل کریندا ہائی۔ # '''لکھائی دی غیر موجودگی''': #* رگ وید تے ٻئے ویدی متن زبانی روایت دی شکل وچ منتقل تھیے، تے ایہناں دی لکھائی بعد وچ شروع تھی۔ ایں واسطے ایں دور دی پکی معلومات محدود ہن۔ # '''تاریخی تنازعہ''': #* آریائی ہجرت دا نظریہ (Aryan Migration Theory) ہݨ وی تنازعہ دا شکار ہائی۔ کجھ ماہرین دا خیال ہائی کہ آریائی لوک ہندوستان دی مقامی آبادی دا حصہ ہن، جݙݨ کہ ٻئے ایہناں دی ہجرت دا نظریہ قبول کریندے ہن۔ == موجودہ اہمیت == سرائیکستان دا آریائی دور ایہدے ثقافتی تے لسانی ورثے دی بنیاد ہائی۔ سرائیکی زبان دی جڑاں انڈو-آریائی زبان نال ملدے ہن، جہڑا ایں دور دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ ملتان تے بہاولپور وچ ملݨ والے آثار، جویں کہ مٹی دے برتن تے آتشدان، ایں دور دی ثقافتی تے مذہبی زندگی دی جھلک پیش کریندے ہن۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی تاریخی شناخت دا اہم حصہ ہائی تے ایہدے دریاواں تے زرخیز زمین دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی। ملتان دا تاریخی سورج مندر تے صوفی بزرگاں دی روایات وی ایں دور دی روحانی تے ثقافتی اہمیت نال جڑدے ہن۔ آثار قدیمہ دی حفاظت تے تحقیق نال ایں دور دی کہانی کوں ہاور واضح کیتا جا سڳدا ہائی۔ == خاتمہ == آریائی دور وچ سرائیکستان انسانی تہذیب دی ترقی دا اک اہم مرکز ہئی۔ آریائی قبیلےآں دی ہجرت، زراعت، ویدی مذہب تے رگ وید ورگے ادبی شاہکار ایں خطے دی ثقافتی تے مذہبی زندگی کوں نواں رنگ ݙتا۔ ملتان تے بہاولپور دی زرخیز زمین نے ایہناں قبیلےآں کوں رہائش تے معاشی ترقی دی سہولت ݙتی، جہڑا سرائیکستان دی تاریخی اہمیت کوں ودھاݙدا ہائی۔ اگرچہ ایں دور دے آثار محدود ہن، پر ایہ سرائیکی قوم دی لسانی تے ثقافتی جڑاں کوں ظاہر کریندے ہن۔ ودھیک تحقیق نال سرائیکستان دا ایہ دور ہاور نمایاں تھی سڳدا ہائی، جہڑا ایہدے قدیم ورثے دی حفاظت واسطے اہم ہوسی۔ == ٻیا ݙیکھو == * [[کلاسیکی سرائیکستان]] * [[امارت ملتان]] [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] crrvkejdx1nlybxmhe9tgm6zzt7kkq2 0 29282 72473 72374 2026-09-16T11:01:06Z Sraiki 12 72473 wikitext text/x-wiki سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] == سندھ وادی دے دور دی آبادی == سندھ وادی دے عروج وچ پورے ہندوستان بشمول بنگال دی آبادی دے وچوں اسی فیصد آبادی دا تعلق سندھ وادی نال ہائی۔ سندھ وادی وچوں چالیہ فیصد آبادی موجودہ سرائیکستان دی ہائی۔ اوں دور وچ سندھ وادی دے علاوہ باقی پورے ہندوستان وچ کوئی وݙی وستی کائناں ہائی۔ ڄݨیں پورے ہندوستان دی آبادی 2000 ق م وچ اندازاً چوݙاں پندرھاں لکھ ہائی ، اوندے وچوں سرائیکی علاقے دی آبادی چار لکھ ہائی۔ 2000 ق م وچ موہنجودڑو دی آبادی 40000 ہائی تے ہڑپہ دی آبادی 23500 ہائی۔ ایندے نال سرائیکستان دی آبادی دا اندازہ لڳ سڳدے۔ [[رحمان ڈھیری]] تے [[گنویری آلا]] اوں دور دے سرائیکستان دے وݙے شہر ہن۔ سندھ وادی دے عروج دے دور 1900 ق م وچ گنویری آلا دی آبادی پنجویہ ہزار تے رحمان ڈھیری دی آبادی ݙاہ ہزار ہائی۔ چھاپو آلا دا رقبہ 1 ہیکٹر تے آبادی ݙو ہزار ہائی۔ اوں دور وچ ملتان دی آبادی دا اندازہ ویہ ہزار ہے۔ 1900 ق م وچ سندھ وادی دی آبادی گھٹݨ پئے ڳئی۔ پر ملتان آپݨی جغرافیائی اہمیت تے پاݨی دے وافر وسائل پاروں 1600 ق م وچ ملتان باقی شہراں تباہی دے بعد سندھ وادی دا ہک وݙا شہر بݨ تے ابھریا۔ مہر ڳڑھ دی آبادی عروج دے دور وچ 2500 ق م وچ 25000 ہائی ۔ ایہ زیادہ تر دراوڑی ہن۔ موہنجودڑو وچ اسی فیصد سرائیکی ہن تے ویہ فیصد دراوڑی ۔ ہڑپہ وچ سو فیصد سرائیکی ہن۔ == 1881 دی رپورٹ == اوبرائن دے مطابق ملتانی ٻولݨ آلیاں دی تعداد 16,50,000 ہے۔ == مردم شماری 2023 == پاکستان دی پوݨے پنجویہ کروڑ آبادی وچوں سرائیکستان دی آبادی چار کروڑ پندرھاں لکھ ہے یعنی سرائیکستان دی آبادی پاکستان دی آبادی دا تقریباً ستارھاں فیصد یا چھیواں حصہ ہے۔ ==مردم شماری دے اندازے== پاکستان دی آبادی 1600 وچ 11 ملین ہائی. <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/population-by-country-in-1600</ref> پراݨے دور وچ سرائیکی علاقے نسبتاً گنجان ہن۔ایں کیتے سرائیکی علاقے دی آبادی پاکستان دی آبادی دا ویہ فیصد یا پنجواں حصہ شمار کیتا ویندے۔ پراݨیاں مردم شماریاں دے مطابق سرائیکستان دی آبادی کجھ ایں ہے۔<ref>https://www.macrotrends.net/datasets/global-metrics/countries/pak/pakistan/population</ref> {| class="wikitable" !سن |'''پاکستان دی آبادی''' |'''سرائیکستان دی آبادی''' |- !4000 ق م |اندازہ |5000 |- !3500 ق م |اندازہ |15000 |- !3000 ق م |اندازہ |50000 |- !2500 ق م |اندازہ |2 لکھ |- !2000 ق م |اندازہ |4 لکھ |- !1500 ق م |اندازہ |2 لکھ |- !1000ق م |اندازہ |4 لکھ |- !1 عیسوی |اندازہ |7 لکھ |- !500 |اندازہ |10لکھ |- !1000 |6.5 ملین |13 لکھ |- !1500 |8.5 ملین |17 لکھ |- !1600 |11 ملین |22 لکھ |- !1800 |13 ملین |26 لکھ |- !1900 |19 ملین |38 لکھ |- !1950 |37,696,264 |75 لکھ |- !1955 |41023,128 |82 لکھ |- !1960 |45,954,226 |92 لکھ |- !1965 |51,841,626 |104 لکھ |- !1970 |59,290,872 | ہک کروڑ ویہ لکھ |- !1975 |68,126,999 |ہک کروڑ چھتریہ لکھ |- !1980 |80,624,057 |ہک کروڑ اکیٹھ لکھ |- !1985 |97,121,552 |ہک کروڑ چورانوے لکھ |- !1990 |115,414,069 |ݙو کروڑ تریہ لکھ |- !1995 |133,117,476 |ݙو کروڑ چھیئیٹھ لکھ |- !2000 |154,369,924 |ݙو کروڑ اسی لکھ |- !2005 |174,372,098 |ترائے کروڑ |- !2010 |194,454,498 |ترائے کروڑ چویہ لکھ |- !2015 |210,969,298 |ترائے کروڑ ٻاونجھہ لکھ |- !2020 |227,196,741 |ترائے کروڑ اٹھہتر لکھ |- !2025 |255,219,554 |43,387,328 |} ==حوالے== lfw5gfgq5bs2go54k3xl0qf8ugoz6qs 0 33215 72475 71372 2026-09-16T11:02:24Z Sraiki 12 72475 wikitext text/x-wiki سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ سرائیکی وسیب ([[سرائیکستان]]) دی تاریخ ٻہوں قدیم تے اہمیت دی حامل ہے۔ ٥٠٠ ق م توں گھن تے ١٠٠٠ عیسوی تئیں دا دور ایں خطے کیتے سیاسی، مذہبی تے ثقافتی تبدیلیاں دا دور ہئی۔ ایں دور وچ ملتان (مولستھان) ایں پورے خطے دا مرکز ہئی۔ ایں دور دے سرائیکستان کوں کلاسیکی سرائیکستان آہدے ہن۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] ہیٹھ ایں دور دی تفصیل ݙتی ڳئی ہے: == ١. قدیم سلطنتاں تے یونانی حملہ (٥٠٠ ق م - ٣٠٠ ق م) == ایں دور وچ سرائیکی وسیب دا علاقہ '''ہخامنشی سلطنت''' (Persian Empire) دا حصہ ہئی۔ ایں دور وچ ایں خطے دا ایران تے وسطی ایشیا نال تجارتی لنک بݨیا۔ * '''سکندرِ اعظم دا حملہ (٣٢٦ ق م):''' جݙݨ سکندر ایں خطے وچ آیا تاں ملتان وچ اوں ویلے '''مالی (Malli)''' قبیلے دی حکمرانی ہئی۔ مالی قبیلے دے لوکاں سکندر دا ڈٹ تے مقابلہ کیتا۔ ایں جنگ وچ سکندر شدید زخمی تھیا ہئی، جئیں پاروں اوں ملتان وچ ٻہوں قتلِ عام کیتا۔ * '''سرائیکی اکھاݨ:''' ایں دور دے حوالے نال آکھیا ویندے کہ "ملتان دے قلعے دی کندھاں خون نال رنگیاں ڳئیاں ہن۔" == ٢. موریا سلطنت تے ٻُدھ مت (٣٢٢ ق م - ١٨٥ ق م) == چندر گپت موریا نے یونانیاں کوں ہرا تے ایں خطے کوں '''موریا سلطنت''' دا حصہ بݨایا۔ * '''اشوک اعظم دا دور:''' ایں دور وچ ٻدھ مت کوں ٻہوں فروغ ملیا۔ سرائیکی وسیب دے کئی علاقیاں وچ بدھ مت دے سٹوپے تے خانقاہاں بݨایاں ڳئیاں۔ * ایں دور وچ زراعت تے تجارت کوں ترقی ملی تے ٹیکسلا توں ملتان تئیں تجارتی رستے بݨائے ڳئے۔ == ٣. کشان تے گندھارا تہذیب (١ عیسوی - ٣٠٠ عیسوی) == موریا سلطنت دے زوال دے بعد، ایں خطے تے '''کشان''' (Kushans) قابض تھی ڳئے۔ * '''راجہ کنشک:''' کنشک دے دور وچ ملتان ہک وݙا مذہبی مرکز بݨ گیا۔ ایں دور وچ '''سورج مندر (Aditya Sun Temple)''' دی شہرت پوری دنیا وچ کھنڈ ڳئی۔ * ملتان کوں اوں ویلے "سونے دا شہر" آکھیا ویندا ہئی کیونکہ مندر وچ آوݨ والے زائرین ٻہوں چڑھاوا چڑھیندے ہن۔ == ٤. رائے تے برہمن ٹٻر (٤٥٠ عیسوی - ٧١٢ عیسوی) == اسلام دے آوݨ توں پہلے ایں خطے تے مقامی حکمراناں دی حکومت ہئی۔ * '''رائے ٹبر (Rai Dynasty):''' سندھ تے ملتان تے رائے ٹبر دی حکومت ہئی جیہڑے بدھ مت دے پیروکار ہن۔ * '''برہمن ٹبر:''' رائے ساہسی دے بعد، چچ نامی برہمن نے اقتدار سنبھالیا۔ ایں دور وچ سماجی طبقات بݨ ڳئے ہن، جئیں پاروں نچلے طبقے دے لوکاں وچ بے چینی ہئی۔ == ٥. عرب دور تے اسلامی اثرات (٧١٢ عیسوی - ١٠٠٠ عیسوی) == '''٧١٢ عیسوی''' وچ محمد بن قاسم نے ملتان فتح کیتا۔ ایں فتح دے بعد سرائیکی وسیب دی تاریخ دا ہک نواں باب شروع تھیا۔ * '''ملتان دی امارت:''' عرباں دے دور وچ ملتان ہک آزاد ریاست بݨ ڳیا۔ ایں دور وچ بنو امیہ تے ول بنو عباس دا اثر ریہا۔ * '''اسماعیلی دور:''' ٩٧٠ عیسوی دے نیڑے ملتان تے '''قرامطہ (اسماعیلی)''' فرقے دی حکومت قائم تھئی۔ ایں دور وچ ملتان دا رابطہ مصر دے فاطمی خلافت نال جڑ ڳیا۔ * ایں دور وچ سرائیکی زبان دی ابتدائی شکلاں (قدیم ملتانی) ترقی کریندی رہی تے صوفیا دے آوݨ دا سلسلہ شروع تھیا۔ === کلاسیکی سرائیکستان دور دا ہک خلاصہ === {| class="wikitable" |'''دور''' |'''حکمران / سلطنت''' |'''اہم واقعہ''' |- |'''٥٠٠ ق م''' |ہخامنشی (ایرانی) |ایں خطے دا عالمی تجارت نال جڑݨ |- |'''٣٢٦ ق م''' |سکندرِ اعظم |مالی قبیلے نال جنگ تے سکندر دا زخمی تھیوݨ |- |'''٣٢٢ ق م''' |موریا سلطنت |بدھ مت دا عروج |- |'''١ عیسوی''' |کشان دور |سورج مندر (ملتان) دی شہرت |- |'''٤٥٠ عیسوی''' |رائے ٹبر |بدھ مت دے آخری وݙے مقامی حکمران |- |'''٧١٢ عیسوی''' |عرب فتح |محمد بن قاسم دی آمد تے اسلامی دور دی شروعات |- |'''٩٠٠ - ١٠٠٠ عیسوی''' |امارتِ ملتان |ملتان دا ہک آزاد تے خوشحال ریاست بݨݨ |} ایں دور دی خاص ڳالھ ایہ ہئی کہ سرائیکی وسیب ہمیشاں توں علم، ادب تے ثقافت دا مرکز ریہا ہے۔ ملتان دے قلعے نے کئی حملے سہے پر اپݨی شناخت برقرار رکھی۔ == ٻاہرلے لنک == * https://grokipedia.com/page/Ancient_History_of_Saraikistan [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] [[ونکی:تاریخ ملتان]] 4nksgn40xvln7ljqhjeftoij2d8eq7p 0 33449 72481 70795 2026-09-16T11:40:36Z Sraiki 12 72481 wikitext text/x-wiki اڄوکے سرائیکی لوظ                                 انگریزی املا                                                 پناں لمبر ۔ کوسا۔ Kosa۔ او۔135 ،ج۔258 سوس                                                            Sos                                                            ج۔225 پوسی                                                             Posi                                                        او۔84 پیوسے                                                          Piosse                                                                        او۔17 کوس                                                              Kos                                                            او۔326 ،ج۔258 ہوسی                                                            Hosi                                                        او۔311 ݙیؤس                                                           Deos                                                        او۔54 ہوساں                                                         Hosan                                                    ج۔366 چوسا                                                               Chosa                                                    ج۔155 پوستی                                                             Posti                                                    ج۔95 پھوسی                                                          Phosi                                                    او۔122 ،ج۔100 سوسنی                                                           Soshni                                                                        ج۔232 == حوالہ == سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: [[جھوک پبلشرز ملتان]] lytbv1c44a25sua3bvjdf526323v4ng 0 33464 72474 71371 2026-09-16T11:01:47Z Sraiki 12 72474 wikitext text/x-wiki سرائیکستان ستارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، رحیم یار خان، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ [[سرائیکستان]] دا کل رقبہ ہک لکھ تیرھاں ہزار چار سو سولھاں (١١٣٤١٦) مربع کلومیٹر ہے۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] سرائیکستان دی معلوم تاریخ [[ماہی آلا|ماہی]] [[ماہی آلا|آلا]] ١٠٠٠٠ ق م توں شروع تھیندی ہے، وت [[وستی دوزکاݨی]] ٤٥٠٠ ق م، رحمان ڈھیری ٣٣٠٠ ق م، گنویری آلا ٢٥٠٠ ق م سرائیکستان دے قدیم شہر ہن۔ ٢٥٠٠ ق م توں ١٩٠٠ ق م تائیں سندھ وادی دی تہذیب دے عروج دا دور ہے. ایندے بعد ١٥٠٠ ق م  توں ٦٠٠ ق م تائیں ویدک دور ہے. وت ٥٠٠ ق م توں ١٠٠٠عیسوی تائیں دے دور کوں کلاسیکی دور تے ایں دور دے سرائیکستان کوں [[کلاسیکی سرائیکستان]] آہدے ہن۔ 2jw0jcrlxjqogy7o3udze5u0wk2lp2d 0 33721 72477 71140 2026-09-16T11:04:48Z Sraiki 12 72477 wikitext text/x-wiki ویدک دور (تقریباً '''١٥٠٠''' توں '''٦٠٠''' قبل مسیح) وچ سرائیکی وسیب دا خطہ سیاسی تے سماجی لحاظ نال ٻہوں اہمیت دا حامل ہئی۔ اوں دور وچ ایں علاقے وچ چھوٹے قبیلیاں توں گھن تے وݙیاں ریاستاں (مہا جن پد) تک دا ہک مکمل نظام موجود ہئی۔ ہیٹھ اوں دور دیاں ریاستاں، قبیلیاں تے قصبیاں دا تذکرہ کیتا ڳیا ہے: === ١. مہا جن پد تے ریاستاں === ویدک دور دے اواخر وچ ہندوستان وچ '''١٦''' وݙیاں ریاستاں ہن، جنہاں وچوں کجھ دا تعلق براہِ راست یا بلاواسطہ سرائیکی پٹی نال ہئی: * '''گندھارا (Gandhara):''' اگرچہ ایندا مرکز ٹیکسلا ہئی، پر ایندی حدود اڄوکے ڈیرہ اسماعیل خان تے بنوں تک پھیلی ہوئیاں ہن۔ اے علم تے تجارت دا وݙا مرکز ہئی۔ * '''سوویرا (Sauvira):''' اے قدیم سرائیکی وسیب دی سب توں اہم ریاست ہئی۔ ایندا تذکرہ مہا بھارت وچ وی ملدے تے اے اڄوکے ملتان، بہاولپور تے سندھ دے کجھ حصیاں تے مشتمل ہئی۔ * '''سندھو ریاست (Sindhu Kingdom):''' اے ریاست دریائے سندھ دے کنڈے آباد ہئی۔ ایندا تذکرہ اکثر سوویر دے نال کیتا ویندے (سندھو-سوویر)۔ === ٢. اہم قبیلے === ویدک دور وچ قبیلے ہی ریاست دی بنیاد ہن۔ سرائیکی وسیب وچ آباد کجھ مشہور قبیلے اے ہن: * '''پارتھ (Parthas):''' ایہ قبیلہ اوں ویلے دے ستلج تے چناب دے درمیانی علاقیاں وچ آباد ہئی۔ * '''بھرت (Bharatas):''' رِگ وید دے مطابق اے سب توں طاقتور قبیلہ ہئی۔ انہاں دی حکمرانی سرائیکی دریاواں توں گھن تے گنگا تک ہئی۔ * '''ترتسو (Tritsus):''' ایہ شاہی قبیلہ ہئی جیندے راجہ سداس نے "ݙاہ بادشاہواں دی جنگ" وچ فتح حاصل کیتی۔ * '''کیکایا (Kekaya):''' ایہ قبیلہ دریائے جہلم تے چناب دے درمیانی علاقے (ساندل بار تے ملحقہ علاقے) وچ آباد ہئی۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] === ٣. قدیم قصبے تے تجارتی مرکز === ویدک دور دے قصبے قلعہ بند ہوندے ہن جنہاں کوں "پور" آکھیا ویندا ہئی: * '''کاسپ''' '''پور (Kasyapapura):''' اے ملتان دا قدیم ترین ناں خیال کیتا ویندے، جیہڑا رشی کشیپ دے ناں تے ہئی۔ ایہ ویدک دور دا ہک وݙا مذہبی مرکز ہئی۔ * '''تُلمبہ (Tulamba):''' ملتان دے نیڑے ایہ ہک قدیم وستی ہئی جیہڑی تجارتی رستے تے واقع ہئی۔ ایہ ویدک دور دے چھیکڑی زمانے دی یاد گار ہے۔ * '''اوچ (Uchh):''' دریاواں دے سنگم تے ہووݨ پاروں ایہ ہک اہم فوجی تے تجارتی چوکی ہئی۔ ایہ شہر سکندر دے دور وچ ویدک زمانے دے چھیکڑ تے بݨیا۔ === ٤. حکومت تے نظامِ زندگی === ویدک دور دے سرائیکستان وچ حکومت دا ڈھانچہ کجھ ایں طرح ہئی: * '''کُل (Kul):''' خاندان، جیندے سربراہ کوں 'کُلپا' آکھیا ویندا ہئی۔ * '''گرام (Gram):''' وستی، جیندے نگران کوں 'گرامݨی' آکھیا ویندا ہئی۔ * '''وِش (Vish):''' وستیاں دا مجموعہ، جیندے حاکم کوں 'وِش پتی' آکھیا ویندا ہئی۔ * '''جن (Jan):''' قبیلہ یا ریاست، جیندے حکمران کوں 'راجن' (راجہ) آکھیا ویندا ہئی۔ === ݙاہ بادشاہواں دی جنگ === سرائیکی دھرتی دی تاریخ وچ ایہ ویدک دور دی سب توں وݙی جنگ ہئی۔ اے جنگ دریائے راوی ('''Parushni''') دے کنڈے تے لڑی ڳئی۔ ایں جنگ وچ ہک پاسے راجہ سداس ہئی تے ݙوجھے پاسے '''١٠''' متحد قبیلے (جنہاں وچ پُرو، یڈو تے کجھ مقامی سرائیکی قبیلے شامل ہن)۔ راجہ سداس دی فتح نے ایں خطے دی سیاسی تقدیر بدل ݙتی۔ سرائیکستان (وادیِ سندھ دے تل والے علاقے) دی ١٩٠٠ ق م توں ٥٠٠ ق م تائیں دی تاریخ ٻہوں قدیم تے اہم ہے۔ ایہ دور دراصل وادیِ سندھ دی تہذیب (Indus Valley Civilization) دے ڈہݨ تے آریائی دور دے شروع تھیوݨ دا ویلہ ہے۔ === وادیِ سندھ دا ڈھہݨ تے ہاکڑا دور (١٩٠٠ ق م - ١٥٠٠ ق م) === * '''١٩٠٠ ق م - ١٨٠٠ ق م:''' ہڑپہ تہذیب دے وݙے شہر (جھیاں ملتان تے بہاولپور دے نیڑے والے علاقے) زوال دو ونڄݨ لڳ پئے ہن۔ موسمی تبدیلی تے دریاواں دے رخ مٹاوݨ نال زراعت متاثر تھئی۔ * '''١٨٠٠ ق م - ١٧٠٠ ق م:''' "ہاکڑا دور" دی بستیوں (خاص طور تے چولستان تے بہاولپور وچ) کھنڈر بݨݨ لڳ پیاں۔ لوک وݙے شہراں کوں چھوڑ تے چھوٹے دیہاتاں وچ وسݨ لڳ پئے۔ * '''١٧٠٠ ق م - ١٦٠٠ ق م:''' تجارت ختم تھی ڳئی تے مٹی دے برتݨاں دا فن بدلیج ڳیا۔ ایہ ہک عبوری دور ہئی جیندے وچ پرانی تہذیب مٹدی پئی ہئی۔ * '''١٦٠٠ ق م - ١٥٠٠ ق م:''' مقامی قبیلے آزادانہ طور تے وسدے ہن۔ مرکزی حکومت یا وݙے قلعے غائب تھی ڳئے ہن۔ === ویدک دور دی شروعات (١٥٠٠ ق م - ١٠٠٠ ق م) === * '''١٥٠٠ ق م - ١٤٠٠ ق م:''' تاریخ داناں دے مطابق، شمال توں آریائی قبیلے تہاݙے علاقیاں دو آوݨ لڳے۔ رگ وید وچ "پنچ ند" (پنجند) دے دریاواں دا ذکر ملدے، جیندے وچ ملتان تے دیرہ جات دے علاقے شامل ہن۔ * '''١٤٠٠ ق م - ١٣٠٠ ق م:''' مقامی لوکاں تے نویں آوݨ والیاں دے وچالے ثقافتی ملاپ تھیا۔ مال مویشی پالݨ ہک وݙا پیشہ بݨ ڳیا۔ * '''١٣٠٠ ق م - ١٢٠٠ ق م:''' ایں دور وچ لوہے دے استعمال دے ابتدائی نشانات ملدن۔ کاشتکاری وچ بہتری آئی۔ * '''١٢٠٠ ق م - ١١٠٠ ق م:''' وادیِ سندھ دے وچالے والے علاقے (سرائیکستان) وچ چھوٹے چھوٹے ریاستاں یا "جن پد" (قبائلی حکومتاں) بݨݨ لڳ پیاں۔ * '''١١٠٠ ق م - ١٠٠٠ ق م:''' مذہبی عقائد تے ویدک سبھیاچار جڑاں پکڑݨ لڳ پئی۔ سرائیکی وسیب دے دریاواں دے کنارے مذہبی رسومات دے مرکز بݨ ڳئے۔ === آہنی دور تے قدیم ریاستاں (١٠٠٠ ق م - ٥٠٠ ق م) === * '''١٠٠٠ ق م - ٩٠٠ ق م:''' لوہے دا استعمال عام تھیوݨ نال جنگلات صاف کیتے ڳئے تے نویں شہر آباد تھئے۔ ملتان (جینکوں اوں وقت 'کاشیا پاپورا' یا ملستھان آکھیا ویندا ہئی) ہک اہم مرکز بݨ تے ابھریا۔ * '''٩٠٠ ق م - ٨٠٠ ق م:''' قلعہ بندی دے رجحان وچ اضافہ تھیا۔ دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے پہاڑی دامن والے علاقے دفاعی طور تے اہم تھئی ڳئے۔ * '''٨٠٠ ق م - ٧٠٠ ق م:''' ایں دور وچ وݙیاں ریاستاں (Mahajanapadas) دے اثرات اتھاں وی پہنچے۔ گندھارا تے سندھو ریاستاں دے درمیان ایہ علاقے ہک پل دا کم کریندے ہن۔ * '''٧٠٠ ق م - ٦٠٠ ق م:''' تجارت ولوں بحال تھئی۔ ہاکڑا دریا خشک تھیوݨ نال آبادی زیادہ تر سندھ تے چناب دے نیڑے منتقل تھئی ڳئی۔ * '''٦٠٠ ق م - ٥٠٠ ق م:''' ایہ مہاتما بدھ دا دور وی ہئی۔ سرائیکستان دے علاقے وچ وݙے قبیلے (جھیاں 'ملی' یا مالوا قبیلہ جنہاں دے ناں توں ملتان مشہور تھیا) طاقتور ریاستاں دی شکل اختیار کر چکے ہن۔ ٥٠٠ ق م دے نیڑے اتھاں ہخامنشی (ایرانی) سلطنت دے اثرات وی شروع تھی ڳئے ہن۔ ویدک دور دی ایہ تاریخ ثابت کریندی ہے جو سرائیکی وسیب ہمیشاں توں سیاسی شعور تے تہذیب دا مرکز ریہا ہے۔ [[ونکی:تاریخ سرائیکستان]] 7pt5zpb11ainiphe8u4wanthz9s4kr9 0 33785 72476 71739 2026-09-16T11:03:47Z Sraiki 12 72476 wikitext text/x-wiki سرائیکستان (وادیِ سندھ دے وسطی تے جنوبی خطے) دی ٧١٤ عیسوی تائیں دی مکمل تے ترتیب وار تاریخ درج ذیل ہے۔ ایں ٹائم لائن وچ تمام قدیمی ادوار، مقامی سلطنتاں، سوویرا، ملوہا، پرہلاد دا دور تے غیر ملکی اثرات شامل کیتے ڳئن تاکہ کوئی دور وی رہ نہ ون٘ڄے۔ [[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]] <nowiki>*</nowiki> ١٠٠٠٠٠ - ٨٠٠٠ قبل مسیح: پتھری دور (Paleolithic & Mesolithic Era) وادیِ سندھ تے دامان دے علاقیاں وچ انسان دی ابتدائی موجودگی۔ لوک پتھر دے اوزار ورتیندے ہن تے شکار تے گزر بسر کرتے ہن۔ <nowiki>*</nowiki> ٧٠٠٠ - ٣٣٠٠ قبل مسیح: کانسی توں پہلے دا دور / کُٹ دا دور (Chalcolithic & Early Bronze) تپاں تے دھاتاں (خاص کر تانبے/کُٹ) دا استعمال شروع تھیا۔ چولستان وچ ہکڑا ندی دے کنارے زراعت تے پکے مکانات دی بنیاد رکھی ڳئی۔ <nowiki>*</nowiki> ٣٣٠٠ - ١٩٠٠ قبل مسیح: ملوہا سلطنت (Meluhha) تے وادیِ سندھ دی تہذیب قدیم بین النہرین (Mesopotamia) دیاں تحریراں وچ ایں خطے کوں **ملوہا (Meluhha)** لکھیا ڳیا۔ ایہ ہڑپہ، ڳنویروالا تے رحمان ݙھیری دا سنہرا شہری دور ہا جیندے وچ باقاعدہ تجارت تے شہری منصوبہ بندی شامل ہئی۔ <nowiki>*</nowiki> ٢٠٠٠ - ١٥٠٠ قبل مسیح: پرہلاد دی بادشاہت تے کشپ پور (ملتان) مقامی تے ویدک روایت دے مطابق ملتان دا قدیم ناں کشپ پور ہا۔ راجہ ہرنیا کشپ دی حکومت دے بعد اوندا سچا پتر **پرہلاد** بادشاہ بݨیا۔ ایں دور وچ پرہلاد بھگت دا مندر تے ملتان سورج مندر دے دلاسا ملدے ہن۔ <nowiki>*</nowiki> ١٥٠٠ - ١٠٠٠ قبل مسیح: سوویرا بادشاہت (Sauvira Kingdom) ویدک تے مہابھارت ادوار وچ ملتان تے سندھ دے خطے تے **سوویرا (Sauvira)** سلطنت قائم ہئی۔ ایہ سرائیکی وسائی دی قدیم سیاسی سن٘ڄاݨ ہئی۔ <nowiki>*</nowiki> ١٠٠٠ - ٦٠٠ قبل مسیح: لوہے دا دور (Iron Age) تے ملک ملہیر دھات کاری وچ لوہے دا باقاعدہ استعمال شروع تھیا۔ لوک داستاناں تے ویدک حوالے نال خطے دا جنوبی وادیِ سندھ دا علاقہ **ملک ملہیر** (تھل تے چولستان دی وسیع صحرائی و زرعی پٹی) دے ناں نال وی ڄاݨیا ڳیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٥١٦ - ٣٣٠ قبل مسیح: ہندوش ساتراپی (Hindush Satrapy - ہخامنشی دور) ایران دی ہخامنشی (Achaemenid) سلطنت دے بادشاہ دارا اول وادیِ سندھ فتح کر تے اونکوں اپنے راج دا ٢٠واں صوبہ بݨایا جینکوں **ہندوش ساتراپی** آکھیا ویندا ہا۔ <nowiki>*</nowiki> ٣٢٦ - ٣٢٥ قبل مسیح: سکندرِ اعظم دا حملہ تے ملوئی / مالی قوم نال جنگ یونانی سکندر اعظم دا حملہ۔ ملتان دے قلعے تے "مالی قوم" (Malli) دے سُورمیاں سخت مقابلہ کیتا جیندے وچ سکندر تیر لڳݨ نال شدید زخمی تھیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٣٢٢ - ١٨٥ قبل مسیح: موریا سلطنت (Mauryan Empire) چندر گپت موریا تے اشوک دا دور۔ ملتان تے گردونواح بدھ مت دے وݙے مرکز بݨ ڳئے۔ <nowiki>*</nowiki> ١٨٥ قبل مسیح - ٧٥ عیسوی: ہند-یونانی تے انڈو-سائتھیئن دور (Indo-Greeks & Indo-Scythians) یونانی تے وسطی ایشیا دے باختر قبائل دی حکومت۔ ثقافت، سکیاں تے فنِ تعمیر وچ یونانی تے مقامی اثرات دا ملاپ تھیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٧٥ - ٢٣٠ عیسوی: کُشان سلطنت (Kushan Empire) کنشک اول دے دور وچ ایہ علاقہ تجارت تے بدھ مت دی تبلیغ دا وݙا مرکز بݨیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٢٣٠ - ٣٦٠ عیسوی: ساسانی ہند (Sasanian Hind) ایران دی ساسانی سلطنت وادیِ سندھ تے ملتان تے اپنا اثر و رسوخ قائم کیتا، جینکوں تاریخی طور تے **ساسانی ہند** آکھیا ویندا ہے۔ ایں دور وچ ساسانی گورنر حکومت کریندے ہن۔ <nowiki>*</nowiki> ٣٦٠ - ٤٨٠ عیسوی: گپتا سلطنت (Gupta Empire) راجہ چندر گپت دوم دا دور، جیندے وچ ہندومت کوں عروج ملیا تے ملتان دا آدتیہ (سورج) مندر وݙا زیارت گاہ بݨیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٤٨٠ - ٥٥٠ عیسوی: ہُن حملے (White Huns / Hephthalites) سفید ہُن قبائل ملتان تے پنجاب تے قبضہ کیتا تے کجھ عرصے کیتے مقامی نظام معطل تھیا۔ <nowiki>*</nowiki> ٥٥٠ - ٦٣٢ عیسوی: رائے خاندان (Rai Dynasty) سندھ تے ملتان تے بدھ مت دے پیروکار **رائے خاندان** دی حکومت قائم تھئی۔ ملتان ایں سلطنت دا اترادی (شمالی) صوبائی دارالحکومت ہا۔ <nowiki>*</nowiki> ٦٣٢ - ٧١٢ عیسوی: برہمن خاندان (چچ نامہ دور) وزیر چچ رائے خاندان دی حکومت ختم کر تے برہمن راج قائم کیتا۔ راجہ داہر دا دور ایں سلسلے دی چھیکڑی کڑی ہئی۔ <nowiki>*</nowiki> ٧١٢ - ٧١٤ عیسوی: محمد بن قاسم دی آمد تے اسلامی دور دی شروعات اموی سپہ سالار محمد بن قاسم ۷١٢ء وچ سندھ تے ۷١٤ء وچ ملتان فتح کیتا، جیندے بعد خطے دی سیاسی تے مذہبی تاریخ وچ نویں باب دا آغاز تھیا۔ خلاصہ: ایہ٥٠-٦٠ صدیاں دی مکمل تاریخ ظاہر کریندی ہے جو سرائیکستان دا خطہ قديم پتھری ادوار توں گھن تے ملوہا، سوویرا، پرہلاد دیاں مقامی سڃاݨاں توں تھیندا ہویا ایرانی، یونانی، تے عرب سلطنتاں تائیں ہک اہم سیاسی مرکز ریہا ہے۔ g9apls0wxafeddi6u92r5cos9p4eyid